Отбасындағы әлеуметтік психологиялық жағдайдың қиын балалардың шығуына психологиялық әсері

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 3.4
1 тарау. Отбасындағы әлеуметтік психологиялық жағдайдың қиын балалардың шығуына психологиялық әсерін зерттеудің теориялық мәселелері
1.1. Қиын балалардың шығуына психологиялық жағдайлардың әсерінің зерттелуінің психологиялық астары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 5.19
1.2. Жасөспірімнің отбасындағы мінез.құлқының қалыптасуына әсер ететін факторлар ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 20.30
1.3. Қиын балалардың шығуына отбасындағы әлеуметтік.психологиялық мәселелер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 31.41
2 тарау. Эксперименттік зерттеу бөлімі
2.1. Зерттеу әдістемелерінің сипаттамасы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 42.48
2.2. Зерттеу нәтижелерінің сапалық талдауы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 49.56

Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 57.59
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 60.61
Зерттеу жұмысының өзектілігі: жас даму психологиясы жасөспірімдік кезеңнің қалыптасуын, сананың және мінез-құлық стереотипінің пайда болуының психологиялық заңдылықтарын қарастырса, жасөспірім тұлғасын зерттеу қажеттілігі туады. Жас даму психологиясы тұлға ерекшеліктерін зерттеу мен оның заңдылықтарын тану арқылы қиын балалардың мінез-құлқындағы қайшылықтарды анықтап, жасөспірімдік қиыншылықтардың психологиялық аспектілерін қарастырады.
Қиын баланың тұлғасының қалыптасу ерекшеліктеріне төмендегідей әлеуметтік және генетикалық факторлар әсер етеді:
- әлеуметтік демографиялық: жыныс, жас, білім деңгейі, әлеуметтік жағдайы, мамандығы т.б.
- әлеуметтік психологиялық: интеллектуалдық, ерік-жігер, адамгершілік сезімдерінің, мінез ерекшеліктері;
- психофизиологиялық: темперамент, жүйке жүйесі, іс-әрекет ерекшеліктері және тұлғаның патологиялық ауытқулары жайлы мәліметтер т.б.
Бойынан алуан түрлі мінез-құлық байқалатын тұлғалардың бәрі бір деңгейде «қиын бала» бола бермейді. Біреулерге басқаларды қорқыту есебінен өмір сүру – қалыптасқан мінез-құлық болса, енді біреулер жағдайдың әсерінен өмірінде бір-ақ рет жасайды. Келесі біреулер «кездейсоқ» қылмыс жасаған және ол бұл қылығы үшін жазалағанына немесе жазаланбағанына қарамастан, бұдан былай заңнан ауытқитын қалыпты қадам жасауға бармайды, ал тағы біреулер үшін қылмыс жасау актісі олардың осыған дейінгі бүкіл бейқам өмірінің қорытындысы болады. Әлеуметтік жеке адам, тұлға ретіндегі қиын баланы сипаттайтын жағдайлардың бәрін терең зерттегенде ғана осындай мінез-құлықты түсіндіруге, оның себептерін ашып көрсетуге, қылмыс жасайтын адамдарға ықпал етудің тиімді құралдарын табуға, қоғамдағы құқық бұзушылықтың алдын алудың жолдары мен әдістерін белгілеуге болады.
Дипломдық жұмыс барысында жасөспірімдердің абайсыздан және импульсивті жасаған іс-әрекетінің психологиялық ерекшеліктеріне тоқталып кету, оның маңыздылығын ашу, сауалнама жүргізу арқылы қиын балалардың жүйкелік-психологиялық тұрақсыздығын анықтау.
Кәмелетке толмағандардың қылмысқа бару себебі қоршаған ортаның және оның өз тұлғасының кері әсерімен негізделеді. Көбінесе құқық бұзушылықты «қиын жеткіншектер» жасайды. Кәмелетке толмағандардың құқық бұзушылығын қарастыратын болсақ, жеткіншек, үлкен адамдардың және өзімен жасты балалардың ықпалымен қылмысқа барады. Көбінесе мұндай жеткіншектердің тұлға құрылымында теріс мінез-құлық байқалады: жалқаулық, ерік-жігері төмен, жауапкершілігі аз, агрессивтілігі жоғары және басқа мінез-құлықтар тән. «Қиын» балалардың тұлғасының құрылуына сондай-ақ жанұяның кері ықпалы ата-анасы және туыстарының ішімдікке салынуы, олардың өрескі» мінезі жатады. Сонымен бірге жеткіншектің айналасында жүріп, оны жақсы көретін ата-аналары, бірақ жеткілікті педагогикалық және мәдени құндылық көрсетпейтін туыстары да жатады.
1. Алдамұратов Ә. Қызықты психология. Алматы, 1987
2. Алдамұратов Ә. Жалпы психология. Алматы, 1999
3. Асеев В.Г. Мотивация поведения и формирование личности. М., 1974
4. Ананьев Б.Г. Проблемы подросткового возраста. К., 1994
5. Асанов Ж. Жеке тұлғаның қалыптасу мәселесі. А., 1999
6. Акцентуации характера и использование опросника. Г.Шмишека //Методические рекомендации для практических психологов. Составила В.Г.Сахарова. Владивосток, 1998
7. Әбдірахманов Ә., Жарықпаев Қ. Психологиялық орысша-қазақша сөздік. Алматы, «Мектеп». 1976
8. Бернс Р. Развитие Я.-концепции и воспитание. М., 1986
9. Божович Л.И. Особенности самосознания у подростков. //Вопросы психологии. № 176. 1965
10. Васильева З.И. Изучение особенностей старших школьников. //Вопросы психологии. № 5. 1993
11. Гримак Л.П. Общение с собой. М., Политиздат. 1991
12. Гримак Л.П. Резервы человеческой психики. М., Политиздат. 1989
13. Грейс Крайг. Психологическое развитие. Мастера психологии. Санкт-Петербург. 2000
14. Гинзбург М.Р. Психологическое содержание личностного самоопределения //Вопросы психологии № 3. 1994
15. Дубинин Н.г: Карнец И.И., Кудрявцев В.Н. Генетика. Поведение. Ответственность. М., 1989.
16. Жарықбаев Қ. Ұстаздық еткен жалықпас. Алматы. 1987
17. Жарықбаев Қ. Психология. Алматы, 1991
18. Змановская Е.В. Девиантология. М., Академия. 2003
19. Елисеев О.П. Практикум по психологии личности. Питер. 2000
20. Еникеев М.И. Основы общей и юридической психологии: Учебник для вузов. М.: Юрист. 1996
21. Кон И.С. В поисках себя: личность и ее самосознание. М. 1984
22. Кон И.С. Открытие «Я» Москва. Политиздат. 1978
23. Кон И.С. Психология ранней юности. Москва. 1989
24. Кочетов А.И. Перевоспитание подростка. М., 1972
25. Краковский А.П. О подростках. М., 1982
26. Каган М.с. Особенности самосознания подростков. М., 1973
27. Колосов Д.В., Мягков И.Ф. Учителю о физиологии и психологии подростка. М., Просвещение 1987
28. Құдярова А. Ортақтасу психологиясы. Алматы, 2000
29. Итольсон Л.Б. Становление личности. С., 1982
30. Левитов Н.Д. Психология старшего школьника. М., Уч.пед. изд. 1955
31. Липкина А.И. Самооценка школьника. М., 1976
32. Личко А.Е. Подростковая психология. М., 1985
33. Личность в психологии /под.ред. Петровского А.В. М., Просвещение. 1993
34. Мир подростка /Под.ред. Снежневской Р.Д. М., Просвещение. 1990
35. Мудрик А.В. О воспитании старшеклассников. М., Просвещение 1976
36. Мироненко А.В. Современные теории в психологии личности. М., 2000
37. Обухова Л.Ф. Возрастная психология. М., Просвещение. 1992
38. Общая психодиагностика. Под.ред. Боалева А.А., Столина В.В., М., МГУ. 1984
39. Орлов Ю.М. Самопознание и самовоспитание характера. М., Просвещение. 1987
40. Орлов А.Б. Личность и сущность: внешнее и внутреннее Я человека //Вопросы психологии №2 1995
41. Психологиялық эксперименттің психологиясы. Ұлағат. № 1 2001
42. Педагогка және психология. Қазақ тілі терминдерінің салалық ғылыми түсіндірме сөздігі. Алматы. 2002
43. Психология подростка. Хрестоматия. Сост. Ю.И.Фролов. Рос.пед.агенство. М., 1997
44. Психология современного подростка. Под.ред. Петровского А.В. М., 1981
45. Психология обучения. Дайджест росийской и зарубежской прессы. №1. 2003
46. Практическая психология образования. Под.ред. А.Е.Дубровской М., 2000
47. Поливанова К.Н. Психология возрастных кризисов. М., Академия. 2000
48. Рогов Е.И. Настольная книга практического психолога в образовании М., 1995
49. Спиркин А.Г. Сознание и самосознание. М. Политиздат. 1972
50. Славина Л.С. Индивидуальный подход к подрасткам. Л., Просвещение 1983
51. Фельдшейтн Д.И. Психологические аспекты изучения современного подроска //Вопросы психологии. № 4. 1992
52. Шельштейн Е.С. Особенности презентации Я в подростковом возрасте. /Вопросы психологии. № 2. 2000
53. Шевандрин Н.И. Психодиагностика. Коррекция и развитие личности. М., Гуманит.изд. центр. Владос. 1998
54. Экспериментальная и прикладная психология.
55. Узнадзе Д.Н. Психологические исследования. МП., 1996
        
        МАЗМҰНЫ
Кіріспе
............................................................................
................................... 3-4
1 тарау. Отбасындағы әлеуметтік психологиялық жағдайдың қиын балалардың
шығуына психологиялық әсерін ... ... ... Қиын ... шығуына психологиялық жағдайлардың әсерінің
зерттелуінің ... ... ... Жасөспірімнің отбасындағы мінез-құлқының қалыптасуына әсер ... ... Қиын ... ... ... әлеуметтік-психологиялық мәселелер
.......................................................................
.................... 31-41
2 тарау. Эксперименттік зерттеу бөлімі
2.1. ... ... ... ... Зерттеу нәтижелерінің ... ... ... ... ... ... ... жұмысының өзектілігі: жас даму психологиясы жасөспірімдік
кезеңнің қалыптасуын, сананың және мінез-құлық ... ... ... ... қарастырса, жасөспірім тұлғасын зерттеу
қажеттілігі туады. Жас даму психологиясы тұлға ... ... ... ... тану ... қиын балалардың мінез-құлқындағы
қайшылықтарды анықтап, ... ... ... ... ... ... ... ерекшеліктеріне төмендегідей
әлеуметтік және генетикалық факторлар әсер етеді:
- әлеуметтік ... ... жас, ... деңгейі, әлеуметтік
жағдайы, мамандығы т.б.
- әлеуметтік психологиялық: интеллектуалдық, ерік-жігер, ... ... ... ... ... ... ... іс-әрекет ерекшеліктері
және тұлғаның патологиялық ауытқулары жайлы мәліметтер т.б.
Бойынан алуан түрлі мінез-құлық байқалатын ... бәрі ... ... ... бола ... ... басқаларды қорқыту есебінен
өмір сүру – қалыптасқан мінез-құлық болса, енді біреулер жағдайдың әсерінен
өмірінде бір-ақ рет жасайды. ... ... ... ... ... ол бұл қылығы үшін жазалағанына немесе жазаланбағанына қарамастан,
бұдан былай заңнан ауытқитын қалыпты ... ... ... ал ... үшін ... ... актісі олардың осыған дейінгі бүкіл бейқам
өмірінің қорытындысы ... ... жеке ... ... ретіндегі қиын
баланы сипаттайтын жағдайлардың бәрін терең зерттегенде ғана ... ... ... оның ... ашып ... ... жасайтын
адамдарға ықпал етудің тиімді ... ... ... ... алдын алудың жолдары мен әдістерін белгілеуге болады.
Дипломдық жұмыс барысында жасөспірімдердің абайсыздан және импульсивті
жасаған іс-әрекетінің ... ... ... ... ... ашу, ... ... арқылы қиын балалардың жүйкелік-
психологиялық ... ... ... ... бару ... ... ... және
оның өз тұлғасының кері әсерімен негізделеді. Көбінесе ... ... ... ... ... ... ... бұзушылығын
қарастыратын болсақ, жеткіншек, үлкен адамдардың және өзімен ... ... ... ... ... мұндай жеткіншектердің тұлға
құрылымында теріс мінез-құлық ... ... ... ... аз, ... ... және ... мінез-құлықтар тән.
«Қиын» балалардың тұлғасының құрылуына сондай-ақ жанұяның кері ықпалы ата-
анасы және туыстарының ішімдікке салынуы, ... ... ... жатады.
Сонымен бірге жеткіншектің айналасында ... оны ... ... ... ... ... ... және мәдени құндылық көрсетпейтін
туыстары да жатады. Қиын тәрбиеленетін ... ... ... ... болады, ол оны сынып оқушылары, колледжде, мектеп мұғалімдері алдында
нашар адам етіп көрсетеді. Сөйтіп қоғамда ... ... сол ... нашар мінез-құлықпен және оқумен ... ... ... кәмелетке толмағандардың әлеуметке қарсы мінез-құлқының
болуы, ең бірінші сыртқы әлеуметтік ортаның ықпалынан (соның ішінде ... ... ... ... ... қиыншылықтарға көзқарасы
әсерінен қалыптасқан мінез-құлықтан ... ... ... ... ... ... ... тұлғаның психологиялық
ерекшеліктерін анықтауға болады, мұнда ... ... ... жасы
толмаған жеткіншектердің жүйкелік-психологиялық тұрақсыздығын, ... білу ... ... ... жұмысының мақсаты – қиын ... ... ... ... ... ... сипатын анықтау.
Зерттеу міндеттері:
- тақырыпқа байланысты шетел және кеңестік психологтардың еңбектерін
қарастыру;
- қиын ... ... ... ... ерекшеліктердің
әсерін факторлар көмегімен теориялық тұрғыдан ашу;
- қиын балалардың шығуына отбасындағы психологиялық ... ... ... ... анықтау;
- ғылыми негізделген ұсыныстар келтіру.
Зерттеу объектісі: қаладағы және ... 14-16 жас ... ... қиын ... ... отбасындағы психологиялық
ерекшеліктердің әсерін зерттеу.
Жалпы ... қиын ... ... ... ... ... айырмашылығ бар.
Зерттеу жұмысының жаңашылдығы: қиын балалардың шығуына отбасындағы
психологиялық ерекшеліктердің әсеріне (қаладағы және ауыл ... ... ... ... қиын балалардың ... ... ... ... ... мен ... А.Ф. ... ... ... ... очерктерінде»
қарастырылуы.
Практикалық маңыздылығы: «Қиын» балалардың шығуына ... ... ... ... ... заң
психологиясында, жас даму психологиясында сынау мүмкіндік береді.
1. Қиын балалардың шығуына ... ... ... психологиялық астары
Республикада тәрбиелейтін колониялардың іс-әрекетінде кәмелетке ... ... ... ... ... әсер ету ... ... тұлғаның анти қоғамдық іс-әрекетіндегі әлеуметтік және
биологиялық құрылымындағы қатынастық ... ... ... ... ... ... ... және заңгерлеріміз адамның ерекшеліктерін көптеген күрделі
түрлерін түсінуге мүлдем жеңіл қарайды, ... тек қана ... ... ғана ... ал әдетте құқық бұзушының жеке құқығын
әсіресе оның сипаттамалық ерекшелігін бағаламауға әкеп соғады.
Қылмыстық істерді жасауға ... ... жеке ... ... ... отырып, кез-келген жағдайдағы психопатия және
мінездің басқа аномалиялары қылмыстық істің болуына ... ... ... ... ... ... ... төмендететін фактілерді
ескермеуге болмайды.
Психология, сот психиатриясы және криминологияда ... ... ... ... анти қоғамдық іс-әрекеттердің
мүмкіндігін туғызатын, әлеуметтік аталған қасиеттерге кәмелетке толмаған
қылмыскерлер ие ... ... ... ... ... ... және ... негізделген кәмелетке болмаған қылмыскердің тұлға
ретіндегі қасиеттерінің ... ... бар, ол ... ... ... әдетте ұжымға, ата-аналарына, ... және ... ... ... біз ... және ... психологиясы бар
байланыстарын жүйке ретінде қарастырамыз, олар бейәлеуметтік істерді ... ... ... ... ... және т.б. ... бірге сипаттық заңдылық
байқалады: интеллектік дамудың төменгі деңгейі тұлғаның интелектік дамуы
төмен болған сайын оның мінезінің ... ... ... сонымен бірге
бейәлеуметтік қарамаудың әсеріне тез түседі. Бірақ та кәмелетке толмаған
құқық ... ... ... ... қаншалықты күшті болса да, ол
аморальді істерге әкеп соғуы мүмкін, онда оның мінезінің құрылымында, теріс
әсер тиімді ... ... ... мен ... болады. Сондықтан
да, біз патогендік себептердің осы ... ... ... ... ол ... ... сотталған тұлғалар да тұрақты ... ... ... әкеп ... ... ... ... елестерді ескере отырып, барлық
тәрбиелік ... ... ... үшін үш ... ... ... ... аномальдік тұлғаларды бірнеше топтарға бөледі:
инертті-пассивті, агрессиялы, мақтаншақтар және невротикалық мінезі ... ... ... ... ... ... мол
тұлғалар. Осы категориялы адамдар шығармашылық ... ... ... ... ... ... арасында өздерін мықты ұстайды, ... өз ... ... ... пен ... ... ... топқа мінез-құлықтары тұрақтылығы жетпеген тұлғалар жатады.
Инертті-пассивтік тұлғаларға, күдікті, ренжігіш, неврозды, шешім ... ... ... Оларға ұят сезімі тән. Олардың ... ... ... бірақ та осыны жұртқа көрсетпей
жасағанды қалайды. «Агрессиялы-тиіскіш» адамдарға ... ... ... тән, ... ... ... ... Өз құрдастарын өзіне
бағындырып ұстағысы келеді. Оқу мен ... ... ... жиі тәртіп
бұзады.
Мақтаншақтарға истерикалық мінез-құлықтары тән. Олар, ... ... ... келеді. Олар әдетте ризасыз болып келеді. Мектеп
жұмысында мұғалімнің сенімділігін ... ... ... ... ие ... Невротикалық мінезділер аз ... ... жиі бас ... ... ... ... көп айтады. Олардың
көп бөлігі оқу мен жұмыстан қашады. ... ... ... ... ... ... Байқаулар бойынша, адаптация кезінде олардың невротикалық
күйі эмоционалдық тұрғыдан ренішпен байқалады. Осы ... оң әсер ... ... бас ауруы, әлсіздік байқалады.
Үшінші топтағы тұлғалар үшін көңіл күйдің тез ... тән. ... ... ... олар ... ақ көңілді, бірақ та ... ... Олар ... ... ... өз ... сындыра алады.
Тәрбиелейтін колонияларда зерттелген сотталған адамдарда көрсетілген ... ... түрі бар, олар ... аз ... қиын ... ... байланысқан. Арнайы шарттарда ... ... ... тәрбиешілер осы өтулерді байқамай
қалады, кәмелетке толмаған ұжым мен тұлғаға оң әсерінің тәсілі мен ... ... ... – еркін дамуы, психикалық аномалиялары бар тұлғалардың
болуын ескергендігі кәмелетке ... ... ... классификациясы
маңызды болады. Компоненттік мамандарды қатыстыру маңызды мәселе болып
табылады. Олар педагогтар, психологтар, психиатрлар.
Кәмелетке толмағандардың ... ... ... ... барлық параметрлерін болашақ әсер етуді ескере ... ... ... ... ... ... аударуы керек.
Соңғы жылдарда ересек ортаның криминализация өсуінің ... ... олар ... ... 75 % ауыр және өте ауырға жатады (оның
ішінде адам өлтіру, денсаулыққа ауыр зиян ... ... ... ... алдын-алу болып табылады.
Жастардың көбісі қылмыс жасаған ... мас ... ... ... жағдайы алдында болған /14/.
Осындай бөлінудің ерекшеліктері соматикалық, психикалық және мінездік
дамудың ерекшеліктерімен, сонымен ... ... ... ... ... жас кезінде мінездік түрлену кезінде тәжірибе жиналуы
өтеді /15/.
Кәмелетке толмаған тұлғалардың құқық бұзушылығы ... және ... өз ... тән. Жас ... қылмыс жасау жолына
түскен адамдарды дұрыс жолға қою өте ... ... ... және ... ... қылмыстардың арасы тығыз байланысқан. Үлкен кісілердің
қылмыс жасауының себебі әдетте кәмелетке ... ... ... ... Үлкен адамның қылмысының тамыры, адамның жеке мінезі енді
түрленіп жатқан кезінде ... сол ... оның ... ... ... толмаған жастардың қылмыстардың мінездік құлығы болып зорлық
пен зомбылық табылады. Сонымен ... ... ... ... ... ... ... өтіп кетеді. Жасөспірімдер қылмыс кезінде ісі ойдағыдай
болмаған кезде кісі өлтіру, денег ауыр зақым келтіру секілді ... ... ... ... ... ... жасы кіші
балалардың криминалдық активтілігінің жоғарылауы байқалады. Қазіргі уақытта
әйел жынысты жасөспірімдердің ... ... ... Қыздар арасында
қылмыстың салыстырмалы аз таралуына қарамастан біршама қоғамдық ... ... ... әйел ... арақ ... токсикомания мен
нашақор үстінде болған қылмыстардың өсуі байқалған. «Мас» қылмыстың ... ... Әр ... ... ... ... ... болу күйіндегі кәмелетке толмаған тұлғалармен жасалынады. ... ... ... Жыл ... кәмелетке толмаған жастар қылмыстың
көбісін топ құрамымен жасайды. Топтар үлкен күштерімен ерекшеленеді, ... ... пен ... ... жоғарылатады.
Кәмелетке толмаған жастардың қылмыс дифференциалдығы мен ... ... ... ... ... ... ... ортасына белсенді енуі жүзеге асырылады.
Екінші жағынан үлкен кісілердің қылмыстығынан кәмелетке толмаған ... ... ... ... ... бар ... ... жастар жасайтын қылмыс
саны көбеюде. Осында ... ... ... ... ... алкоголизмді көңіл бөлінуді жатқызады.
Аталған көңіл бөлінулер – ауыр емес және тұрақты. ... ... ауыр ... ... салдарынан емес, тиімсіз өмір шарты мен тәрбие
салдарынан алынады.
Зорлық және ... ... ... ... ... ... саны өсіп ... толмаған жастардың қылмыс жасауы қоғамдық қауіпті: қарудың
заңсыз айналымы, жарылыс заттар мен ... сату ... ... ... ... ... құрылымындағы басты орынды
бұзақылық алып жатыр. Бұзақылық үшін сотталған кәмелетке ... ... аса ауыр ... ... ... құрайды.
Кәмелетке толмаған жастардың қылмыс құрылымын талдау кезінде топтық
қылмыс немесе ... ... ... ... ... керек. Адам топта
қылмысты жасай ... ... тән жеке ... ... және де ... психикалық кешенмен анықталады. Әдетте кәмелетке толмаған жастардың
топтық қылмыстары ерекше қаталдықпен ерекшеленеді.
Кәмелетке толмаған ... ... ... ұзақ ... ... бекітілген. Қылмыс тәжірибесі өскен сайын, топтар құрамындағы
қылмыстарға қатысатын адам саны азаяды. Топтарда ... ... ... қылмыс бөлігі әртүрлі қылмыстар үшін бірдей емес. Әдетте, мұндай
топтарда ұрлық құру қылмыстары жасалынады.
Кәмелетке ... ... ... ... ... ... ... толмаған жастар жасайтын қылмыстың таралуы, оның
тіркелген бөлігінен ... ... ... ... ... пен ұрлық
бұзақылық ерекшеленеді.
Кәмелетке толмаған ... ... ... ... ... оқу ... бірінші орынға қылмыскер түрінің мәселесі
қойылады. Ішкі ... ... ... ... ... жан-
жақты оқуға байланысты. Көптеген қателерді болдырмауға болады, егерде
қылмыскердің өмір шартын ... оның ... ... аса ... ... жағдай кәмелетке толмаған қылмыскерлерге жатады.
Қылмыскердің жастық ерекшеліктерін ... ... ... – кіші ... 16-17 жас ... ... жастар топтарына
бөледі.
14-17 жас интервалындағы контингентіндегі құлықтарының криминологиялық
әлеуметтік және психологиялық ерекшеліктері көрсетілген жастық ... ... ... өмір сүру ... секілді
ерекшеліктері әсерлерін тигізеді. Осыдан жасөспірімдердің қылмыстарын 14
жасқа ... және 17 ... ... ... ... ... ... толмаған жастар мен ересек кісілер тұлғаларды қарастыра
отырып, олардың сөйлесу түрлері туралы айтуға ... ... ... арасындағы айырмашылықты көрсететін шекара, 16-17 жас және 18-
20 жас арасындағы екі ... ... ... өшіріледі. Аталған
жағдайда, толық емес кәмелеттік түсінігін пайдаланатын болса, бірлік топ
туралы ... ... ... ... бойынша қылмыс жасаған кәмелетке толмаған жастарды
зерттегенде олардың 75 % қалада, ал 25 % ауыл ... ... ... ... ... ... салттарға тәуелді.
Баланың отбасынан қашықтап, оның ықпалынан сырт қалуының психикалық
әсерін Т.В.Лодкина, А.В.Захаров, В.С.Мухина, ... ... ... ... толмаған құқық бұзушылардың ... ... ... ... ... ... себептерге байланысты
болмасын отбасының бұзылуы, жасөспірімнің ... ... із ... ... ... қарағанда дөрекі, тұйық бола бастайды. Кейбір жағдайларда,
ажырасу, ... ... ... ... ... ... ... байланысты болса, бұл нашарлауға емес, керісінше балаларды
тәрбиелеу ... ... ... етіу ... ... ... ... профессор А.Е.Личконың ... ... ... ... ... сәтті дәрежесін талдай отырып,
жиі кездесетін төрт жағдайды бөліп көрсетеді:
- отбасындағы қамқорлықты күшейту (гиперопека), баланың ішкі ... ... ... ... ... ... қаталдыққа дейін әртүрлі дәрежеде қатысу тілегінің болуы;
- немқұрайлылық, балалардың жиі, шамадан тыс ... ... ... ... жасауының себептерін анықтаған кезде олардың
сана-сезімінің қалыптасуына әсер ететін екі ... ... яғни ... және ... факторлар. Объективті
себептерге тұрмыстық жағдайлардағы қайшылықтар, қоғамда ... ... ... және ... мінез-құлық жатады. Объективті немесе
сыртқы себептер жас адамның ... ... ... ... ... ... ... девианттық іс-әрекеттердің бір қырының
динамикасын көруге болады:
- бейнесінің ... ... ... ... ниетіне ықылас білдіру және
оның қарапайым жетістігін шамадан тыс марапаттау;
- отбасында «золушканың» болуы бұл ата-ананың өзіне көп ... ... ... аз көңіл бөлуі /30/.
Зерттеулерге сүйенсек, қызуқанды мінез-құлық отбасы қатынастарында
қалыптасады. Осы жағдайлармен қатар қызуқандылықтың дамуына алып ... ... ... ... жиі ... ... ... ұрыс, жанжалдар;
- ата-аналардың бір-бірін және балаларын сыйламауы;
- балаларға қарау мен бақылаудың болмауы;
- жасөспірімдердің пікірін ... ... ... ... бере ... ... ... тию;
- тәрбие жүйесінің сапасыздығы. /9/
Криминологтардың мәліметтері бойынша, қатігездікті, зорлықты ... ... ... бала ... ... ... ... қатал қарауға ұшырағандар.
Қылмысты зерттеуде, оған әсер ететін факторлардың көптеген сананың
бар екендігі көрінеді. Қазіргі ... ... ... алып келетін себептер
нарықтық экономикаларға қатысты пайда болған бәсеке, жұмыссыздық, дағдарыс.
Шын мәнінде ішкілікке салыну ... ... ... дәстүр ретінде
еніп отыр, ол арнаулы мерекелердің, кездесулердің, уақытты өткізудің ... жеке ... ... ... ... ... Статистикалық
мәліметтерге қарасақ, бұзақылықтың 90 %-ы, әйел зорлаудың 90 %-ы, 40%-ы
басқа қылмыстарды осы ... ... ... ... ... ... шабуыл, ауыр дене жарақатын салудың 70 %-ы ішімдік кезде болған.
Сол сияқты ... ... 50 %-ы ... ... ... ... ауытқудың түрлерін зерттей отырып, мынандай
тұжырым жасауға ... Бір ... ... ... ... ... өту байқалады. Ол жеке тұлғаның өзіне тән ерекшелігіне ... ... ... ... ... ... ... үшін табиғи құбылыс болып
табылады. Өйткені, бірлесіп өмір сүру үшін ... ... бар, әр ... өмірлік тәжірибесі, түрлі көзқарастары мен
қызығушылықтары бар адамдар қосылады. ... әр ... ... ... ойлар туындауы ... ... ... ... өз қажеттіліктерін қанағаттандыру
ұмтылыстарымен немесе ерлі-зайыптылардың біреуінің немесе отбасы
мүшелерінің ... ... ... ... ... байланысты.
Отбасылық қақтығыстардың себептері өте көп: отбасылық өмірге деген
түрлі көзқарастар; отбасылық өмірен байланысты жүзеге аспаған ... ... ... ... ... ... ... бір-біріне дөрекі, суық
қатынас; күйеуінің үй шаруасында ... ... бас ... ... ... ... мен ... әр
түрлілігі; т.б.
А.И.Кочетов отбасылық қақтығыстардың негізгі жеті себебін атайды:
Некелік қатынастардың этикасын бұзу (қызғаныш, ... ... ... ... – туыстар, ... және т.б. – ... емес ... ... мен қажеттіліктердің үйлеспеуі;
Балаға қатысты педагогикалық көзқарастың әр түрлілігі;
Ерлі-зайыптылардың біреуінде, кей жағдайда ... де ... ... ... қылықтардың болуы;
Ата-аналар мен балалары арасында өзара түсініспеншіліктің жоқтығы.
В.А.Сысенко А.И.Кочетов атап ... ... ... ... және ... ... біреуінің ... ... ... ... және ... ... ... серіктес жағынан өзіндік ар-намыс сезімінің тарылуы,
оның немқұрайлы, дөрекі қатынасы, реніштер, ұрыс-керістер, орынсыз сын);
Ерлі-зайыптылардың ... ... ... де жағымды эмоцияларға
деген қажеттілдіктерінің ... ... ... және көңіл бөлінудің жоқтығы, ... ... ... ... ... суыну);
Ерлі-зайыптылардың біреуінің ішімдікке алынуы, үлкен қаржылық
шығындарға ... ... ... ... және т.б. ... ұқсас
заттарға құмарлану;
Ерлі-зайыптылардың қаржылық келіспеушіліктері (өзара ... ... ... асырау, оныңматериалдық қамтамасыз етілуіне әр қайсысының
қосқан үлесі).
Ерлі-зайыптылар арасындағы қақтығыстардың кең ... ... ... ... ... ... екеуінің өзімшілдігі. Өзімшіл адам тек ... ... ... қамқорлық етеді, жақындарының қажеттіліктері
мен қызығушылықтарымен санаспайды. Отбасындағы өзімшілдік бақытты ... ... жауы ... ... өзімшілдіктен қорқынышты ауытқу жоқ, ол
артықшылықтарды кемшіліктерге айналдырады. ... ... ... ... бір ... ... – мансап қуу, өз-өзіне таңдану, өз
қателіктерін мойындамау. Өзімшілдік пен ... – бұл ... пен ... – бұл ... өзімшілдік пен қорқу – бұл сатқындық
және т.б.. Ерлі-зайыптылардың біреуінің ... ... де ... ... ... материалдық қамтамасыздыққа қызғаныш
болуы мүмкін. Көбінесе, ... ... ... ... шектен тыс дамыған. әрине, адам материалды қамтамасыз болу
керек. Бірақ материалды қажеттіліктердің соншалықты ... ... ... кезде оларды қанағаттандыру үшін жалақының жетіспеуіне ... ... ... ... Көп ақша ... ұмтылады, басқалары
ақшаны қылмыстық жолмен «табады» - пара алады, біреуді ... ... Тағы ... ақшаны «табу» тәсілін таба алмайқатты күйзелісте
болады, өздерін ... ... ... сүре ... ... Бұл ... жиі күшті кері уайымдармен шақырылған төмен көңіл-
күйі болады. Нәтижесінде қашып құтылмайтын отбасылық ұрыс-керіске ... есте ... жөн, ... ... жағдай ерлі-зайыптылар
арасындағы ұрыспен қоса жүреді, ал ұрыстың пайда болуы жас отбасылардың
бейімделуінің және ... ... ... салдары. Әрбір ұрыс-керіс
болашақтағы қарым-қатынасқа қандай да болмасын дақ қалдырады.
Қақтығыстың сипатын анықтау, ол ерлі-зайыптылардың ... мен ... ... ... ма, жоқ па, ... байланысты. Осыған
негізделе, барлық қақтығыстар конструктивті (олар қаланған және отбасындағы
қатынастарды дамыту үшін қажет) және ... ... ... ... ... ... ... қақтығыссалдары ерлі-
зайыптылар арасында ұзақ уақытқа сақталатын шиеленісушілік болып табылады.
Дектруктивті қақтығыстары басым болып ... ... ... ажырасу қаупін реалды деп есептейді. Конструктивті қақтығыстар
ерлі-зайыптылар қатынастарындағы шиеленісті ... ... ... ... дақ ... да, ерлі-зайыптылар бір-біріне ... ... ... ... ... ... мұндай
қақтығыс кездейсоқтық, қателік ретінде қабылданады.
Жалпы қоғам үшін ... тән. ... ... ... ... келеді.
Қазіргі уақытта жас отбасылар асығыстықпен жиі ... да ... ... тәсілі ретінде қолданады. Отбасының күйреуіне мұндай
«жеңіл» қатынас, ажырасу күнделікті құбылыс ... ... ... Неке қию ... ажырасуға анық бағдар бар, егер, ерлі-
зайыптылардың біреуін бірлескен өмірмен ... ... ... ... ... ... ... ажырасу жайлы бір рет болсын ойламаған жас отбасын табу қиын.
Ажырасу арқылы ... бірі ... ... ... ... ... де бар [26;431б].
Ажырасудың кең тараған себебі – бұл мінез-құлықтардың әр түрлі болуына
жүгіну. Өз алдына бақытты және ... неке ... ... ... ... ... мысалдар келтіруге болады. «Ауыр» және ...... ... ... ерлі-зайыптыларға барлық мәселе
олардың жұбайының мінезінде емес, ол өз ... оның ... ... ... ... екенін түсіну қажет. өз-өзіне тек
«іштен» ғана емес, алжұбайының көзімен ... ... ... алдына, отбасы және қоғам алдында жауапкершілікті сезінетін әйел
тек ... ... ... ... ... кезде ғана ажырасуға барады.
Әйелдің жұбайынан экономикалық тұрғыдан азырақ тәуелді болуы анық ... ... ... ... ... жас ... ... болып
келеді: еркіндік және жоғары өмірлік дәреже әлі қатаймаған ерлі-зайыптылық
қарым-қатынастармен сәйкестендіргенде, оларға жеңіл түрде ... ... ... ... ... өсуіне келесі факторлар әсер етеді:
- әлеуметтік бейімделу қабілеттілігі төмен және икемделушілігі
жеткіліксіз;
- ... оның ... мен ... ... және ... түсініспеншілік;
- қиыншылықтарды бастан кешіруді қаламау;
- бір жұбайының шектен тыс ... ... ... ... ең ... ... неке қиюдан кейін үшінші жылға
түседі. Ажырасу ... ... ... 10 ... ... болған
жағдайда, немесе жұбайынан кіші болған жағдайда және ... ... ... ... жағдайда жоғары болады.
Сөйтіп, қорытындылай келе келесіні айтуға болады, ... ... ... ... тән. ... ... ... бір күрделі, қиын мәселеден туындайды. Қақтығыстың отбасының қалыптасуы
кезеңіндегі, яғни ерлі-зайыптылардың үйлену кезінде, рөлі ... ... Дәл осы ... қақтығыстық жағдайлардың себептерін, оларды шешу
жолдары мен тәсілдерін анықтап алу ... ... ... ... себептерінің ішінде ерлі-
зайыптылық қатынас этикасының бұзылуы (опасыздық, қызғаныш), ... ... ... ... ... ... ... қызығушылықтар мен қажеттіліктердің сәйкес
келмеуі, ерлі-зайыптылардың тұлғалық кемшіліктері мен ... ... ... ... ажыратылады.
Отбасы деген ұғым педагогика, философия ғылымындағы
арнайы категория.
Отбасы дегеніміз – қоғамның бір ұясы, ... ... ... ол ... одағы мен туыстық байланыстарына, яғни ата-аналары мен
балаларының, аға-інілері мен ... және ... да ... ... ... ... ... – отбасы мүшелерінің арасындағы сезім, айрықша қандастық,
достық ... ... ... ... ... ... шынында да берік
және ұзақ ... ... ... ... осы ... өзін ең ... ... қалыңдықтың мінезіне, өмірлік мақсаттарына, адамгершілік
қағидаларына қарап жасау керек.
Отбасында ... ... ... ... сол ұрыс ... ... жөн. ... шынайы сүйетіндер өзінің жанына батқанға
емес, сүйіктісінің азаптанғандығына қиналады. ... бір ... үшін ... пен ... ... қажет екені мәлім. Содан
барып отбасы белгілі-бір тұрақтылыққа бейім тұрады. Үш мәрте көшіп-қону ... ... ... ... ... ... отбасы бір орыннан екінші орынға қанша рет көшіп
қонады. Осы ауыс күйіспен бірге айналасы да, ... де, ... мен ... да ... Бұл ... ... оңайға
түспейді.
Қиын жылдардың тауқыметін, ұштаспағандіктерін және ауру-сырқауын
көтеріп ... ... ... жан-жүрек дәнекері сәтті күндер туғанда
босаңсып кеткені де бар. ... ... ... оны жеңе ... олар ... ... бірлесіп көтеруге дағдылана алмайды. Түкке
тұрғысыз ұсақ-түйекке бола оны бір өте ... іс ... ... ... ... ... берік, өзгермейтін қағидасы
болуы керек. Отбасылық дағдылар мен тұрақты дәстүрлері жоқ үй үй ... ... бала ... ... ... ... ... жасамасақ, өзара қарым-
қатынастағы адамгершілік өлшемі мәңгілік болса, әрбір шаңыраққа жамандық
атауы жоламас ... ... ... ... ... ... игілік пен
мансап, ал ең үлкен бақытсыздық – жұтау болса, жаңа ... ... ... – оның ... ... қосатын рухани және жан жүрек
байлығы.
Зер сала ... ... ... қиындықтары бақытсыз
отбасылардан ешбір кем ... Бұл ... ...... да, іштен
де әсер ететін жойқын күштерге қарсы тұра ... ... ... ... сол түбінде ұштасқан, бақытты отбасын құрады.
Отбасының сәттілігі туралы айтқанда ... ... пен ... ... көзі мен алғы ... біреу-ақ екенін ескеруіміз
керек. Жеке адам сияқты отбасының да ... ... – оның ... қалауын, мүмкіндіктері мен мақсат-боршын үйлесімді түрде
ұштастыру жолындағы сыртқы және ішкі ... жою. ... да, ... ... ... тек ... ... жеке бастың қатынастарын айындау
арқылы ғана емес, «айнаға қарағандай», өзге отбасыларға қарау арқылы да
танып біледі.
Отбасы ... ... ... ... түрі, олардың көптүрлілігінің барлығында болып ... ... 3 ... ... ... ... 2 жұп та ... ролде білімсіздігімен ерекшеленеді және
жолдастық жұптағы жүріс-тұрысқа деген жауапкершілікті бір бүтін сияқты
қабылдауға дайын ... ... ... болуы баланың тәрбиесіне
қауіпті.
Псевдобірлестік. Бұл қатынасы ішкі жақтан келісімді ... ... ... деген сылтаулар алшақ болады және
индивидуалдық қиыншылықтармен, ұштаспағандіктермен байланысты, яғни ... ... ... ... ... ... Баланы тәрбиелеу
сферасында жұбайлардың псевдобірлестігінің тууы өз әрекетімен ... ... ... ... ... өзгеріп отырады.
Изоляция. Жұбайлар бір-бірі туралы ... ... ... ... тәрбиелеу сферасында пайда болса, бала өзін қажетсіз
сезінеді.
Отбасында ұштаспағандіктердің тууының ең басты ... ... ... ... ... ... анализ жасап,
ананың тұлғалық ұштаспаған қасиеттерін анықтаған. Әкенің ... ... ... невротикалық өзгешеліктерін белгіледі.
Сензетивтік – жоғарыланған сезімталдық, тез ренжу, налу.
• Аффективтік – сезімнің ішкі келісімділігінің жеткіліксіздігі.
• Доминаттылық – өз ... ... ... ... ... ... – өз ... деген фиксация ойлау икемділігінің
болмауы.
• Гиперсоциалдылық – жоғарыланған принциптілік.
Осындай қасиеттер ажырасуға себепші болады.
Ажырасу ... ... ... алсақ екі бейне көз алдымызға
елестейді:
1. Қиянат, уайым, кек, жалғыздық, жоғалту сезімі.
2. ... ... үй, ... ... ... ... ... болмауы, сенімнің болмауы.
Ажырасу: балалар, отбасы, құлдырау сөздерімен байланысты.
Ажырасу, біріншіден, отбасын бұзады, екіншіден ... ... ...... Бұл ... ... да кері ... яғни демографияға байланысты.
Ажырасудың көп болып, болмауы заманның қиыншылығы мен ... да ... ... ... орын ... ажырас саны өседі. Ал,
керісінше, қуанышты жағдайлар орын алғанда ... саны ... та ... тек ... ғана ... ... деп білу қате ... Жас
жұбайлардың, ерлі-зайыптылардың ажырасуына тағы мынадай факторлар әсерін
тигізеді:
• Араққа құмарлық, алкоголизм.
• Жыныстық қатынаста жұбайлардың бірінің қанағаттана ... ... ... яғни қызғаныш.
• Біріне-біріне мінез-құлқының келіспеуі.
• Ата-аналарының араға түсуі.
• Нақ сүйердің болуы.
• Ер ... ... ... өз үй шаруасына қабілетсіздігі.
• Үйге кіретін кірістің деңгейі.
• Күтпеген жерден әйелдің жүкті болуы.
Араққа құмарлық – бүкіл дамыған елдердегі ... ... ... жұбайлардың мінездері ғана үйлеспейді дегеннен гөрі, белгілі ... ... мен ... ... деу ... ... ... қосылатындар да бар. Оларда құштарлық өтеді, шын
мәнінде жұбайлардың әрқайсысының жаңа отбасысы да болады. Бірақ ... ... ... ... дәулетінен, жайлы жағдайынан немесе тіпті қоғамдық
атақ-абыройдан айрылғысы келмегендіктен ажыраспай жүре береді.
Шынайы құштарлық пен құмарлық сезімін оята ... ... ... шығу ... пе немесе мүлде бойдақ жүрген дұрыс па? – дейтін екінің
бірін таңдауға ... да ... ... қажет.
Адамдар жалғыз қалмау үшін отбасы құрмақ болып тағдырларын қосатын
жағдайлар да онша аз емес. Олар ... ... мен ... отбасы өмірін жақсы көреді, бала сүйгісі ... ... ... ... ... ... ... Ынта-ықыластың, мүдденің
қажеттіліктің ортақтығы көп ... ... ... ... да ... жақындастырады. Бірақ, кейбір отбасы иелерінің ... ...... ... заң бұзушылық, қылмыстық жол. Ажырасу
– некелік қақтығыс емес, некелік қақтығыс ажырасуға әкеледі. Бұл – жұбайлық
өмірдегі жағымсыз ... ... ... емес ... Олар ... сол ... құрғандықтан, ажырасу кезінде сырттан ешкімді
кіналамайды. Ажырасқан жұбайлардың көбісі кәмелетке ... ... ... ерте ... ... ... өзгерiс
баланың кейiнгi дамуында сақталады ма, дамудағы бұзылыс өзгермейдi ме деген
сұраққа жауап iздедi. Ол ... ... ... нәрестелiк кезеңнен бастап
жанұяда тәрбиеленген балаларды, ... ... ... ... бастап
балалар мекемесiнде тербиеленiп жаткан балаларды алды. Голдфорв балаларды
терең зерттеп мынадай нетижелер алды: ата-анасыз тәрбиеленiп ... ... ... және ... ... ... ... нәтиже көрсеткен .
Осығанға дейiнгi алынған зерттеу нетижелерi балалар ... ... ... керi есер ... ... ... В.Бейслоу мен
Келлмер-Прингл балаларды ерте жастан балалар үйiнде өмiр сүруi олардың
тiлiнiң дамуына ... әсер ... ... Кундiзгi яслидегi
балалардын сейлеуi балалар үйiнiн балаларының сөйлеуiне қараганда ... ... ... ... ... бердi. Мұндай кешеуiлдеу баланың
мектеп жасында да орын ... ... ... атап ... ... ... ... жатқандардың мектептiк кемелдену жағынан төмен,
олардың оку үлгерiмi нашар, оларда эмонианалдык бұзылудың едәуiр күрделi
формасы ... ... ... ЗО % ... Жақсы және нашар
бейiмделгiш балалардың салыстыра келе Прингл мен Бейслоу ... ерте ... ... ... ... ... ересек адаммен
тұракты эмоционалдьгқ байланысты ... ... ... ... ... ... бiреуге керек екенiн тусiнетiн, бiреудiң
жаксы көретiнiн бiлетiн, ата-анадан ... да ... ... ... ... т.б) ... ... туралы маңызды қортындыға
келдi. Баланы ата-анадан, ... ... бәрi ... ... мен акыл ой ... екеле бермейдi. Мұның бәрi баланын
қарамағындағы адамзаттық байланыстардың сапасына байланысты. Бұл мәселе ... ғана ... ... де ... Осы ... Иова университетiнiң кызметкерлерi жүргiзген болатын (Скилс
жене оньщ ерiптестерi 1938,1940,1945,1948). Олар ... ... ... ... ... бала ... әсерiн
бақылады. Зерттеу нетижесi бойынша сабақ өткен топтағы ... ... ... ... ... жағынан, қимыл дамуы, әлеуметтiк
дамуы, мiнез-құлқының жалпы денгейi бойынша жақсарғаны анықталған.
Зерттеу нетижесi бiраз сынға түскенiмен, онын негiзгi ... ... ... едi. ... ... ... ... болды,
себебi балалардың психологиялық денсаулығын қарапайым оқытумен жақсарту
мүмкiн бола ... ... ... ... мен жүрудi арнайы ешкiм
үйретпейдi — ол өз бетiмен үйренедi, әдетте оларға бала ... ... ... ... ... ... жанұя өмiрiнiің орнын басатын
қамқорлыққа алу қажет ... ... ... ... мен ... ... ... жасанды” жанұя жасау аркылы қол жеткiзуге ... ... 50 ... ... ... ... ... қызметтiң
мүмкiндiктерiнiн едәуiр жақсарғанын көрсетедi.60 жылдардын басышдагы
зерттеулердiң ... ... ... ... ... қайталап отырды. Ата-ана ... ... ... дамудың кешеуiлдеуi, дене, акыл-ой және эмоционалдық дамуда
бұзылыстардың болуы зерттеу нәтижесi бойынша жоққа шығарылмайды. Бiрақ ... ... бала жетi айға ... ... ... ... ... болатьтн ауытқулар басқа себептердiң
салдарынан, оньщ iшiнде ... ... ... туындайды.
Егер әке болмаса бұл тағы да ... ... ... ... ана ... ... экономикалық және тәрбилiк қамқорлықты өзi
атқаратын болса, онда ол ... ... ... болып, оның балаға деген
уақыты мен күш ... ... ... ... ... бала өзiне өзi
берiледi; олардың үйден кетiп ... ... ... ... ... ... кетуiне мүмкiндiктер болады. Басқа да жағдайлар сияқты ... ... жоқ ... ... ... дамуында әлеуметтiк жат қылықтарға
бағытталуына әкенiң отбасында орындайтын ролiнiң сәйкес келмеуi де маңызды
орын ... Егер әке ... өгей әке ... ... ... ... қауiпi жойылады, бiрақ әр түрлi қақтығыстардың тууына қолайлы жағдай
туады, оның ... ... ... салдарынан туындайтын нервтiк
бұзылыстар едәуiр жиi кездеседi.
Баласына қамқорлық жасайтын жалғыз басты әке өте ... ... ... өмiрде бар, олардың бала тәрбиесiмен жалғыз өзiнiң айналысуы турлi
себептерден ... ... қаза ... ... ажырасу салдарынан
сот үкiмi ерекше жағдайларда бала тәрбиесiн әкелерiне жүктейдi. Отбасында
анасы болмай не оның өз мiндетiн ... ... ... ... ... бала тәрбиесiндегi ауыртпалық пен қамқорлық әкеге жүктеледi. Әке
қамқорлығында ... ... да ... анам ... ... балаларда
болатын қиындықтар кездеседi. Оның алғашқысы анасымен биологиялық тiрге
тұрмаудың жетiспеуi. Әрi ... ... ... ... ... ... жүрiп бала тәрбиелей алмайды, ... ... ... ... ... ... жалғыз өсiретiндiктен жынысына қарамастан екi ролдiң
екеуiн де бiрде орындауы тиiс. Бұл әрине ... ... келе ... ... ... ... аламайтындар қызын не ұлын бiр жаұты етiп
тәрбиелейдi. Келесi қатер ата-ананың ... ... ... ... ... ... түсiне тұра, екiншi рольдi ойыншыққа айналдыруы. Балалар
алдында ешнерсенi ... ... ... ... ... ... ... мынадай жағдайда болуы мүмкiн мұнда тәрбиешi ... ... ... ... рольдi алуы. Қысқаша айтқанда толық емес отбасындағы
жағдай баланың ... ... ... ... керi ... ықтимал дұрыс жыныстық сәйкестiктi кейде жеткiншектер басқа ортадан
iздейдi, әрi оның ... ма және ... ... ... де ... ... ... жыныстық сәйкестiктiң дұрыс үлгiсiн ала алмай, кейде ... ала ... ... бұл ... ... ер жетiп жанұя
құрғанында, ата-ана болғанында өз балаларын ... ... ... өйткенi ер адамның бүгiнгi атқаратын ролi, iшкi жан дүниесi мен
қарым-қатынастағы ... ... ... ... ... ... жатқан жаңалықтарға өзiнiң көзқарасы бала үшiн үлгi болып табылады.
Ал әйел адамға тән қасиеттер олар нәзiктiк пен ... ... ... ... ана ... ... ... емес отбасындағы кемшiлiктер
аса жоғары қамқорлықтың арқасында байқалмауы да ... Мұны ... ... өсiп ... ... ... жақсы болуы делеледейдi. Бiрақ
бұл некесiз туған балалар мен әкесi не шешесi қаза болған ... ... ... ... әр ... болады. Зерттеулер нәтижесiне қарап
отырып некесiз туған балалардың денсаулығы әлсiз, ... ... оқу ... де ... ... ... әлеуметтiк бейiмделуi ауыр
жүретiнiн байқауға болады. Осы айтылғандар негiзiнде бiздiң ... ... ... ... ... ... де, бұл ... тобы қазiргi
сәбилер үйiнде тәрбиеленушілердiң ... ... ... айтпаса
болмайды. Осындай жағдайдың болуы әртурлi шешiмiн ... ... мен де ... ... қоғамдық, экономикалық, жұмыстық,
патерлiк жене т.б. Әрине мұндай балалардың депривациялық ықпалға ... ... ... ... ... басты әйелдер қолайсыз экономикалық
және қоғамдық жағдайдың ықпалынан баладан бас ... ... ... ... ... өте сирек кездеседi. Бiрак бiртiндеп балаға
деген қызығушылыктың жойылу қауiпi бар. ... ана болу жас әйел ... ... мен ... ... егер осындай ана өзiндегi осы
жағдаймен дұрыс және ... онда ол өзi үшiн ... ... ... ... түседi. Ата-анасы айрылысқан ... ... ... болады.
Ажырасу әдетте бiрден болмайды; отбасындағы мүшелердiң қарым-қатынасы iшкi
бiрлiгi ертеректе бұзыла бастайды. Әдетте баланың ... ... ... ... аса ... ... кейде бұл байланыс өте тығыз болады
осындай кезде бала ... ... өте ауыр ... ... ... ... ... отбасының iшкi байланысы өте тығыз болуы
мүмкiн мұндай жағдайда бала депривациядан зардап шекпейдi, дегенмен жоқ ... ... ... ... түсе қоймайды. Отбасы ажыраған балалардың
денсаулығы жақсы болады, бiрақ олардың әлеуметке бейiмделуi нашар болатынын
зерттеушiлер атап ... Олар ... қиын ... ... ... ... ... ұрыска бейiм келетiнiн зерттеу нәтижесi
көрсеткен. Олар эмоционалы және ... ... ада, ... өзiн ... сенiмсiздiкпен үреймен қарайды, сөйтiп ... ... ... ... Тәртiпсiздiк- бұл олардың беделден
айрылу нетижесi, төбелеске бейiм болу бұл ... ... ... ... ... ... ... заңды түрде толық болып байқалатын, бiрақ
iшкi бiрлiгi жоқ отбасында да кездеседi. Психологиялық жағынан ... ... ... ... емес ... iшкi ... ... табылады. Бала тәрбиесi адамда қанағаттану, ынтамен тыңдау, ұяттан
қынжылу, тағы басқа да сезiмдердi басынан кешiртедi. ... өте ... ... ... тәрбиешi өзiне тиесiлi мiндеттi орындайды. Жанұя толық
болса, ондағы мүшелер өз ... ... ... ... жан-
жақты үйлесiмдi дамуына қолайлы жағдай туады. Бiрақ ... ... ... қолайлы жағдайдың бола беруi мүмкiн емес, өйткенi қиындықсыз ... ... ... ... ... өзiн ... ұстау, не iстеу, ненi
iстемеу керектiгі туралы нақты нұскау беру мүмкiн емес және ... да ... ... мен тәрбиешiлерге де ... ... ... Тек
аналарға өз жағдайы, ... ... ... ... ... дұрыс тусiнуге көмектесуге болады. Соңғы 10 ... ... ... ... айтқанда, баланың жан дүниесi
сау болып дамуы үшiн және өзiнiң қоғамдағы дос жарандарымен ... ... ... ‚үшін және өзiнiң- қажетгiлiктерiнiң толық қанағаттануы
үшiн қажеттiлiктiң төрт түрi ... ... тиiс. ... ... қажеттiлiктер табиғи ... өмiр сүру ... ... Ал толық емес отбасы саналылы, мақсаттылыкты күш-
қуатты талап етедi.
2. Жасөспірімнің отбасындағы мінез-құлқының қалыптасуына әсер ... ...... ... ... психологиялық білім, нақты
әлеуметтік адам, саналы ... иесі ... ... өзгере алатын тұлға.
Адамның онтагенді дамуы процесінде ... ... ... және ... ... үздіксіз әрекеттесу ішкі қолайлы
жағдайлар құрады, сыртқы ортаға әсер етуін қамтамасыз етеді.
Осы ... ... ... талаптары тек қана
ашылмай, дами түседі, нақты функционалды механизмдер және ... ... ... ... дамуына әрекетін қамтамасыз етеді және
сол жүйедегі тұрақты ... ... ... ... ... ... әлеуметтік процестердің белсенді қайраткері ретінде құрастырылады.
Сана-сезім адам санасының дамуының ең жоғарғы деңгейі, белсенді ... ... ... және ... ... өз ... болуы. Осыдан
тұлғаның құрылымы, әлеуметтік психикалық қасиеттері, ... ... ... ... ... ... қалыптасқан мінез-құлық
іс-әрекетін анықтайды. /9/
Дидактикалық жоспарда барлық қасиеттер, тұлғаның ... ... ... ... байланысты, төрт бірдей ... ... Оның ... ... ... ... нақты
рөл атқарады.
1. Реттеу (қалыпқа келтіру, түзету) жүйесі;
2. Стимулдау жүйесі;
3. Тұрақтандыру жүйесі;
4. Индикация ... ... ... әлеуметтік маңызды сапасын білдіреді. Жоғарғы
сапалы қоғамдық дамудағы іс-әрекеттік тәртібін анықтайды.
Темперамент – ерекше ... ... ... табиғи қабілеттілігіне
байланысты. И.П.Павловтың пікірінше темперамент – жүйке жүйесінің ... бір ... ... ... ... ... ... функциясы адамның жүйке процесі мен
эмоционалды қозу кезінде анық ... ... бала ... ... бала ... ... ... ұстай алады, өзінің қоғамдағы, ұжымдағы
тәртібін, жүріс-тұрысын реттей алады, оның темпераменті әрдайым дамуда және
тұлғаның ... ... ... ... ...... өзгешеліктерімен, әсіресе жоғарғы жүйке қызметінің ... ... ... ... Темперамент адамның жалпы
қозғалысынан да (мәселен, біреу өжет, алғыр ... ... ... ... ... ... адамның көңіл-күй ерекшеліктерінен де (біреу
сабырлы, екінші біреу күйгелек т.б.) жақсы байқалып ... ... ... оның ... ... дегеніміз мінездің негізгі
компоненттерін не қасиеттерін ажырату және күрделі қатынас пен ... ... ... ... табу деген сөз. Бірақ мінез бір-
бірімен белгілі қатынас байланысы бар жеке дара қасиеттерінің ... ... ... ... Сондықтан да, адам мінезінің бір әлде бірнеше
қасиеттерін біліп, оның басқа қасиеттерінің қандай ... ... ... ... ... қозғаушы күш – ол қажеттілік. Бірақ
адамның қажеттілігі оның ... ... оның ... білім жүйесіне
байланысты ауысып отырады.
Адамдарға іс-әрекетте қатынас-шындықтың ... жағы ... ... ... қорытындысы. Тұлғаның өз қорытындысын
ұғыну тереңдігі моральды – ... ... және ... ...... ... тәртібіне жауапкершілік сезімімен,
сыншылдық ынта кездерінде көрінетін тұлғаның генералистік қасиет ... ... ... ... ой, ... ... жұмысымен
қатысты. Бұл қатынастың екі жақты мінезі бар: бір жағынан – ойлардың
эмоционалды ... ... ... ... әсер етсе; 2-ші жағынан –
дербес іс-әрекет процесінде қалыптасқан ойлар мен әрекеттер, ... ... ... ... қарамастан табысқа жетуі.
Қабілет құрылымында ең ... ... ... ... ... өзі таңдаған ортада оқып, еңбек етуге психологиялық
дайындығы.
Мінез – адамдардың жүріс-тұрысы мен әрекеттерін анықтайтын ... ... ... ... ... ... жақтары басқа адамдармен өндірістік қарым-қатынас
процесінде дұрыс өзара қатынас орнатуға, ... қиын ... ... ... мен ... ... қоғамда және ұжымда өз әрекетіне
жауап ... ... ... даму ... және оның ... ... ... бірден-бір шарты болып табылады.
Мінездің даралық өзгешеліктерінің ... ... ... ... өрнегі деуге болады. Мінезде адамның сыртқы ортамен ... ... ... ... – кең мағыналы ұйым. Онда түрлі
сапалар тоғысып тұрады. ... ... ... ... күші мен ... ... – оның ... сапалары
болып есептелінеді. Моральдық жағынан тәрбиеленген мінез адамды ... да, оның ... ... ... дам ... отырады.
Коллективизм, гуманизм, адамдарға қамқорлық, ... ... ... пен ...... осы сапасының негізгі компоненттері /36/.
Адамдардың өмір жолы мен әрекетінің сипаты түрліше болғандықтан, оның
мінез бітістерінде ... ... ... жеке ... ... ... Сонымен қоса, адамдарда өзі өмір сүріп отырған ... ... ... көпшілікке ортақ мінездері ... ... ... ерекшеліктеріне байланысты қалыптасқан, көпшілікке
ортақ мінездері де болады. Типтік мінездерден әр адамның ... ... жас ... ... ... де тиісінше орын алып отыр.
Мәселен, қарама-қарсы қайшылықтары бар ... ... ... ... ... ... ерекше көзге түседі /33/.
Мінез бітістерінің келесі тобын адамның өзін-өзі ... ... орай ... ... ... Бұл ... мінездің
еріктік сапалары немесе мінездің жотасы деп ... ... да ... ... ... мен ... ... көрсетілген мінез
бітістерінің мазмұнынан тыс қарауға болмайды.
Сондай-ақ, жеңілтек, ... ... ... ... итмінез т.б.
түрлерге бөлінеді /1/.
Адамның көптеген психологиялық ерекшеліктері оның өмір ... ... ... (экономикалық, идеологиялық) тікелей әсер
етуімен қалыптасып ... ... ... ... да ... өмір ... ... қалыптасады. Бұлардың өзгеруі қиын
немесе бұл ерекшеліктер ... деу де ... ... адамның
айналасындағы қоршаған дүние үнемі өзгеріп отырғандықтан, осымен бірге оның
түрлі ерекшеліктері де дамып, өзгеріп отырады. Мұндай қасиеттер адам ... ... ... Адам ... ... өсу, ... процесінде
дамиды /2/.
Адамның мінез-құлқының қалыптасуының өзі өскен жанұясы, мұғалімі оның
мамандығы араласқан ортасы да әсер етеді. Екі бір-біріне ... адам ... ... ... ... болады, ал өмір жолы бір-
біріне ұқсас әр ... ... ... ... болып келуі мүмкін. Жеке
дара адамға оның мамандығы көп әсер етеді. Мәселен, ... ... ... ... ол ... бала ортасында болады. Сондай-ақ
мұғалімдерге сенімділікпен ... ... тән. Ал ... тән. ... адамның өзіндік ікі қасиеттеріне әсер етпейді /3/.
Жеке дараның жүзіндегі ерекшеліктері ... ... ... ... Адамды түсіну үшін ең алдымен оның ... ... ... алу ... Бұл өмірде екі бірдей адам жоқ.
Әрбір адам психикалық ... ... ... тән ... Ерте ... ... адам мен адамның, яғни тұлғаның арасындағы
ерекшеліктердің не себепті, ненің әсерінен ... көп ... ... ... екі мың жыл бұрын Гиппократ мінездің төрт ... ... ... ... ... ... ... меланхолик.
Бұлар әлі күнге дейін психология ғылымында мінезді анықтауда үлкен роль
атқарады, ал Платон ... ... ... деп ... ... үш
түрлі тұлғаның мінезін анықтады және әр ... ... тән ... алтын, жауынгерлер күміс, қарапайым қолөнер адамдарына мыс),
сондай-ақ тұқым қуалаушылықпен тұлға ... ... ... ... ... ... ерекшеліктерінен біз қазіргі
заманда ағза ерекшеліктерін ... ... ал ... ... ... ... ... құндылықтарын анықтаймыз. Мәселен,
философтардың алтын ... олар ақыл мен ... ... жауынгерлерге
күміс бергені олар арға, төзімге, батылдыққа ұмтылады, қарапайымдарға мыс
ұсынуы олар тек қана ... ... ... ... және тұлғаның
қалыптасуында әртүрлі өзгешеліктер психология ғылымының бұрыннан ... ... ... ... және ... қала ... Жеке дара арасындағы
айырмашылықтар мен ... ... ... ... ... жеке ... ретінде Х1Х ғасырда қалыптаса
бастады. Тұлғаның өмір жолы бұл оның жеке дара адам ... ... ... заманда тұлға проблемасымен тек қана психологтар ғана емес,
сонымен қатар философтар, педагогтар, ... ... да ... ... ... тұлға теориясы, оның қалыптасуын дамуын қаншалықты
зерттегенімен ... ... ... ... ... ... ... әлі де қалыптаспаған. Берілген тұлға теориясының әрқайсысы бір-
бірімен методологиялық құрылымы жағынан өзгешеліктері бар /36/.
Тұлға ... ең ... ... теория. Оны құрған
австриялық психолог Зигмунд Шломо ... ... ... ... ... ... ... сынау арқылы тұлға, адам жөнінде өз
түсінігін қалыптастырады. ... ... ең ... ... тұлға эксперименталдық және теориялық зерттеулер жүргізуге
түрткі болды. Фрейдтің тұжырымдауынша тұлғаның құрылымында белгілі-бір күш
бар. Ол күш ... ... ... екі ... ... Олар
адамның психологиялық әрекетін анықтайды. Оның екі түрі бар: бірі құмарлық,
екіншісі агрессия. Құмарлыққа ... ... ... ... ... ... қалып қояды. Сонда да ол симпатикалық түрде келіп
отырады. Фрейд тұлғаның құрылымында үш компонентті ... ... ... Ол (Эго) – ... ... ... ... түрткі және қажеттілік).
Бұл өнім жануарлардан келген биологиялық тәжірибе.
2. Мен (Я) – бұл адамды ... ... ... және ... ... ... Мен (Супер Эго) оның – бұл саналы және санасыз деңгейде
көрсетілуі, яғни ата-ананың, мұғалімнің жалпы қоршаған ... ... әсер ... «Оның» үнемі жанжал күйінде болады. «Ол»
және «Жоғарғы менің» талаптары ... ... ... оған мына ... тән: ... ... ... және т.б.
Адамда «Ол» және «Жоғарғы мен» ... ... ... ... ... ... ... айтулы қорғаныс механизмдерін ... ... – бұл ... яғни ... да бір ... істеген
(қалып нормасына әсер ететін), бірақ оларды анықтауға тырысатын адам.
4. Қалыптасатын реакция – ... ... ... ... болады.
5. Проекция – әр адамда өзіне ұнамайтын қылығы болады және ол ... бір ... ... ... ... ... Интеллектуализациялық – интеллектуалдық терминдер арқылы
эмоционалдық күш көрсету жағдайынан құтылуға ... ... ... ... адам психологиясында үш деңгей бар: ес,
өздік санасыздық, ұжымдық санасыздық.
К.Юнгтің ... ... – ол ... ... ... ... ... бөлді) және ол бұлардың туа пайда болатынын анықтады.
ХХ-шы ғасырдың 1-ші ... жаңа ... ... шыға ... ... персоналдық деген атпен белгілі болды. Бұл бағыттың негізін
қалаған: Карл Роджерс, Абрахам ... ... ... Онда ... ... ... яғни тұлғаның өткенімен болашағына болжау емес,
қазіргі кездегі деңгейін ... ... ... ... ... өмір ... тұлға құндылықтары. К.Роджерстің пікірі бойынша әрбір
адамның ... ішкі ... ... Ең ... ... ... ... болады, ал өсе келе күрт өзгеріп кетеді. К.Роджерс ұсынған
тұлғаның өзін-өзі белсендендіру ... ... ... ... және оған ... дайындау қабілеті;
2. Өзін немесе өзгелерді қандай болмасын сол қалпында қабылдау;
3. Ойы мен сезімінің жылдам болуы;
4. Шынайылық сезімінің болуы;
5. Қоршаған ортаның ... ... ... болмаса да, достық
қарым-қатынаста болуы;
6. Өмірге ашық көзқарасымен қарау және дүниені өз көзқарасымен бағалай
алу.
А.Маслоу осы критерийлерді ... оның ... ... ... ... ... осы ... берік болып келеді. Тұлға үшін
осы критерийлер ең құнды. Бұл тұлғалардың құндылықтары: сұлулық, ... ... және ... ... арман-тілектері арасындағы қарама-
қайшылықтарды жеңе білу және тану ... ... ... арқылы балаға
келтіретін жасырын ... ... ... ... кінә ... көптеген ата-аналар бала мотивтерін есепке алуға тура
келеді, ... бала ... ... және қажеттіліктерін
қанағаттандыруға пайдаланады: «Мен ... ... бала ... ант ... ... ... аяқталады. Нәтижесінде баланың
ажырасуға леген реакциялары ата-ананың екеуінде қобалжытып ... ... ... ... ... ... ... деген реакциялары
ата-аналардың жеке қызығушылықтарына байланысты фрагменттерді шешу ... ... ... ... жиі ... ... ... кризис
туындайды. Әдетте, баланың ажырасудан кейінгі ата-ананың конфликтілі қарым-
қатынастарына араласуы пассивті болады. Ол өзін қылмыскер емес, жәбірлеуші
деп ... Оның ... ... ... ниетіне, ойына
бағытталған және ол ата-ананың ниетімен жүзеге асырылады. Баланың ... ... ... ... және ауырсыну мен қорқыныш сезімі, сонымен
қатар ... ... ... Тек қана ... ... ... көптеген балаларда ата-ананың екеуіне де ... ... ... қайта қосылу керек деген арман бірге жүреді.
Осымен бірге ... кері ... ... күшті тенденциялар байқалады,
әсіресе, қамқорлықты қолға алмаған адамға, яғни – ... ... ... ... ... ... ... мәселесі
агрессиямен байланысты.
Конфликтілер агрессиялы қозулармен қатар жүреді. Ата-анасы ажырасқан
балалар агрессиялы конфликтіге ... ... ... ... ... ... ... бас тарту, регрессивті процестер,
сәйкестену процесі және кінә сезімі баланың ... ... ... ... ... ... ... Конфликтілерді өңдеу нәтижесі
әр балада әртүрлі болады. Бала қорқыныштарын өзінің агрессиясына бағыттауы
мүмкін. Осының ... ол ... ары ... ... ... ... сәтсіздіктер мен адалсыздықты, тітіркенуі мен ... ... ... қорқуы мүмкін.
Ерекше ұзақ мерзімді бұзылыстарға өзін толық сезінбеу мәселесі жатады.
Егер балалар өздерін – тастанды және ... ... ... ... деп ... егер олар өз ... ... қалмауда өздерін кінәлі
сезінсе; егер отбасынан кеткен адаммен бірге өздерінің маңызды бір ... ... ... егер ... сексуалды сәйкестігінде сенімді
болмаса; егер олар анасы үшін жетіспейтін жұптық ... баса ... егер олар ... керексіз, ештеңеге жарамсыз екендігін ... ... кінә ... ... жаңа бір қате жасап ... ... және т.б. ... өзі ... ... ... ... түрде
болады. Сондықтан көп жағдайда ата-анасы ажырасқан ... өмір ... ... ... деп ойлап, сәтсіздікті қайта ... ... алып ... ... бұл ... ... кезінен пайда болады, ол ... ... ...... қарым-
қатынаста ең соңында – кәсіби және ... ... ... табады. Бір
жағынан, бұл өзін толық сезінбеу сезімімен байланысты, осы ... ... ... түскен деп сезініп, не бірлестікпен қашады, не өзінің
артықшылығын үнемі дәлелдеп отыруға мәжбүр болады.
Ата-анасы ажырасқан ... ең көп ... ... бір ... – ол ... қарым-қатынас болып табылады. Бұл жыныстық
даму кезінде басталады. Жалғыз қалған ... бала ... ... ... қалыптасып, нағыз серіктестікке ұқсайды. Мұндай жағдайда ата-
анаға баланы үйден шығару қиынға түседі, ал бала үшін – ... ... ... ... ... да дәл ... қоса ... қоршаған орта алдындағы» қорқыныш күшейе түседі.
Мұндай жасөспірімдер ұзақ уақыт бойы үйіне тәуелді ... ... ... Егер ... ... шығу ... ... онда қашып шығуға ... Кінә ... ... жол ... ... ... бір түрі ... негізге алу болып табылады. Жалпы алғанда, жақсы бейімделіп, сол
себептен қашу қиындық тудыратын ... қыз ... ... Олар ... ... пайдаланып, «сәйкес ... ... ... ... ... ... ... балалардың
бейімделуі оның анасының ары қарайғы іс-әрекетіне тәуелді болады, яғни
анасы қайта заңды некеге тұра ма, әлде ... ... бола ма, жоқ ... ... үзе ме т.б. ... ... түрде басқа ер
адаммен бірге тұрған жасөспірімдерде бейімделу өте ауыр ... ... ... ... ... Көп ... ... балаларымен кездескенде
аналарының қылығын кекетіп, жақсы ... ... сол ... ... тұрғыда әлсіреп қиналады.
Алайда, бұл проблеманың бәрін шешуге ... Ол үшін ... ... ... әйел өз ... ер адамдар туралы жағымсыз түсініктеме
қалыптастыратындай іс-әрекет жасамау керек. Өзі ... ... ... ер ... мен ... арасында жағымды, жақын қарым-қатынас
жасауға мүмкіндік жасай білу ... ... емес ... ұл ... өте қиын ... олар
қоғамды әйел билейді, ал ерлер ешкім емес ... ойға ... де ... ... олар өз ... ... ... да, өз жеке өмірлерін
елестете де ... ... олар ... ... ... де. ... жағдайларда керісінше, жасөспірімдер
аналарына қарсы ... ... ... да ... ... ... нәтижесінде
жасөспірімдер әйелдерге жаман іс-әрекет жасауға бейім ... ... ... ... ... ... тек ұл балаға ғана әсерін
тигізіп қоймай, сонымен қатар қыз ... да ... кері әсер ... ... да, ұл ... секілді әйел мен ер адамның қарым-қатынасы
туралы бұрмаланған түсініктер тән ... ... ... жыныстық
идентификациясы өте өзгермелі келеді. /30/.
Әртүрлі мәліметтерге қарағанда толық емес отбасылар, яғни ... ... ... 13%-дан 40-45% аралығында болып отыр. ... ... ... ... ... ... ... егер олардың біреуі жұмыс барысымен басқа жақта ... ... ... ... ... ... отбасылар.
Жоғарыда бөлінген толық емес отбасының әрқайсысы өз ерекшеліктері мен
бала ... да ... ... ... ... отбасыларда жасөспірім көп жағдайда ата-анасының конфликтілі
дисгармониялық қарым-қатынасына куә болады;
- жесір қалған отбасыларда ата-аналарының бірге болғандарын еске түсіру
көбіне ... ... ... ... ғана ... балалар – нақты, реалды отбасылық қарым-қатынас,
отбасылық қызметтерді сезінбейді.
Қазіргі кезде тек қана ... бар ... саны ... келеді. 1980 жылы
Қазақстанда тұрмыс құрмаған әйелдердің босануы 10,6 % болса, 1999 ... 27,9 %-ды ... ... ... ... ... ажырасу жағдайы отбасы мүшелерінің барлығына,
соның ішінде, жасөспірімдік шақтағы балаларының енді ғана дамып келе жатқан
тұлғалық, эмоционалды, ... және т.б. ... ... ... ... да, ... ажырасуды болдырмау, олардың
алдын-алу жолдарын ... ... ... ғана ... сонымен
қатар, жалпы қоғам алдында тұрған үлкен міндеп деп санаймын.
Толық емес отбасында ... ... ... ... ... ... Бұл ... өздерiне назар аударуды және махаббатты қажетсiнедi.
Балаларда ... ... ... дұрыс қалыптаспауынан, баланың
өзгелермен қарым-қатынасындагы негативтiк үрдiс орын алады. Әр бір бала,
құрбы-құрдастарының санының көп ... ... ... ... басқа
балалармен бiрге болуда эмоциялық күш ... ... ... ... ... ... меселелер—балаларды үлкендерден
және басқа балалардан бөлек немесе тыс жеке өзi демалатын ... ... ... мойындау; жыныстық ұксастығы; ... ... ... ... Бұл ... ... ... қабылданады: 1
.Психологиялык зерттеулердегi теориялық талдау, барлық жас ... ... 2. ... ... талдауы. З. Арнайы
зерттеулерде сана — сезiмнiн ... ... ... ... ... ... ... қамқорлығынан айырылған балаларға,
психологиялық көмек көрсету үшiн ... ... ... ... Бұл әдiс ... жеке бас өзiндiк ... ... ... ... ... ... арақатынас
депривациясы тұлғаның сана-сезiмiнiң негiзгi құрылымдық ... ... ... ... ... ... кiшi ... мектепке дейiнгi балаларда: оның аты; талаптылығын мойындау;
жыныстық ұксастығын сезiну; және т.б. ... ... ... ... ... ... ... асырылады: депривация
әсерiндегi қажетсiнудi мойындау, сенiмдi сұхбат, ... ... ... ... және т.б. Бұл жағдайда техникалық
идентификациялар қолданылады. Психологтың ... ... ... жан-
жақты эмоцианалдығын қамтамасыз етуден құрыады. Жеке ... ... ... ие болуы, адамның өзiн қалыпты сезiнуi үшiн принципшiлдiк меннің
адамдар арасында маңызы зор. ... ... ... ... ... ... кеңейтуге бағьтталған. Адам меселесi ХХ ғасырдағы жаңа буын
өкiлдерiнiн, яғни, ... ... ... ... ... ... ... оньщ бiрден бiр жекелеген түсiнiгiне байланысты болуы
қажет: өз проблемаларының ара қатынастығын белгiлеу; ... ... ... өзiнiң энергиясын және қабiлетiн басқа адамдарға қызмет
етуге, ... ... ... ... ... әңгiмелесу
ұйымдастырылып, адамның тағдырындағы ... ... ... ... одан әрi азаптануы байқалады [32;96б]
Осы айтылғандардың барлығын ескере келіп, жалпы тұлғаның ... ... жөн ... ... Адам ... ... ... деңгейімен анықталады – бұл дегеніміз, өмірде болатын әртүрлі
жағдайларға ... туа ... ... және өмір сүру ... қабілеттердің болуы. Зерттеушілердің ... ... ... тәрбиелеу, оқыту, өмір бейнесі мен жағдайының ... ... ... ... аң ауқымды түрі – психологиялық ... ... бұл ... ішкі ... әлеуметтік және әлеуметтік-
психологиялық орта талаптарына адамдардың әлеуметтік функцияларын ... ... ... ... ... ... түсу ... тұлғаның іс-әрекеті мен өмірінің ішкі және ... ... оның ... және ... ... ... меңгеруінен
көруге болады.
Американдық ғалым У.Джеймс және оның ізбасарлары ... ... және т.б.) ... ... кеңінен қарастырған болатын. Бұл
бағыттың өкілдері тұлға бейімделуінің қайнар көзін жеке адамның тәжірибесі,
дайындық деңгейінің бар болуы және ... пен өмір ... ... ... ... ... деп ... /49/.
Батыстық психологияның психоаналитикалық бағыттарының ... ... ... ... және т.б.) ... ... көзі ... адамның қажеттіліктерінің оның қызығушылықтарына,
қоршаған ортаның нормативті ... ... ... ... сай келмеуінің нәтижесінде пайда болатын конфликтілер деп
санайды.
Ал позитивистер өкілі ... ... ... және ... ... ... көзін негізін әлеуметтік кедергілер (тек
нормативтік сипатта ғана емес) ... ... ... ... деп есептейді. Олардың айтуынша, бұлар тұлғаның ... ... ... ... бір түрі – ол ... ... ... теориясын алғашқылардың бірі ... орыс ... ... ... Оның ... ... бейімделу биологиялық
бейімделуден ешқандай артықшылығы жоқ, сондықтан ол адамдардың кәсіби ... және ... ... тығыз байланыстырады.
Сонымен, әлеуметтік бейімделу – бұл әлеуметтік-рөлдік байланыс пен
қарым-қатынасқа ену нәтижесінде тұлғаның әлеуметтік нормаларды, ... ... ... ... ... ... ... /19/.
Тұлғаның әлеуметтік бейімделуі екі деңгейде жүзеге асырылады:
● өмірлік іс-әрекеттің әлеуметтік-психологиялық деңгейінде – ... ... ... ... ... ... ... қоғамдық-психологиялық байланысы мен қарым-қатынас ... ... ... тұлғаның әлеуметтік-психологиялық бейімделуін
жеке бөліп көрсетеді;
● тұлғаның кәсіби, танымдық және ... ... ... мен
қарым-қатынасы бір жүйеде қарастырылады.
Тұлғаның әлеуметтік-психологиялық бейімделуі – бұл оның ... ... ... иемдену және қандай да бір әлеуметтік-
психологиялық рөлдік функцияларды меңгеру процесі.
Әлеуметтік-психологиялық бейімделу процесі кезінде тұлға өмір мен ... ішкі және ... ... ... ... ... Ол неғұрлым жүзеге асқан сайын тұлғаның бейімделуі жоғарылай
түседі. Толық бейімделу кезінде қандай да бір ... ... ... ... мен оның іс-әрекетінен берілген психикалық іс-әрекет
адекваттылығы жүзеге ... ... ... ... ... ... бұл тұлғаның өмір сүру ортасы мен іс-әрекетінің тасымалдануы
кезінде оның функционалды құрылымы ... ... ... жағдайда
тұлғаның сыртқы мінез-құлық формалары да, іс-әрекеті де сыртқы ... және ... ... ... ... ... ... (мінез-құлықтық, ыңғайланушылық), бұл кезде тұлғада ... ... ... және ол өз-өзін, өзінің өзбеттілігін
сақтайды;
- аралас, бұл кезде тұлға қоршаған ортаға ... ... ... бастайды. Оның құндылықтары, нормалары да біртіндеп өзгеріп,
мінез-құлықтық бейімделулер ... ... ... ... ... ... мәселесін өте жақсы қарастырған ... ... ... адам ... ... ... ... құбылыстарға
да бейімделе алады, мысалы құлдыққа, диктатураға және т.б. Бірақ ... ... ... ... ... ... ... моральдық және
интелектуалды қасиеттерінің деформациялануы, эмоционалды бұзылыстардың
болуы ақыр соңында ... ... ... ... ... адам ... ... алмайды. Э.Фромм адамда болатын бейімделу процесінің
перманенттілігі идеясын ұсынған болатын. Бұл идея ... ... ... ... ... ... көзі деп есептеген.
Осылайша, тұлғаның бейімделе алмауы Э.Фромм бойынша оның өмір сүруіне ... ... ... құтылмайтындығымен түсіндіреді. Бұл ойлар өз
қолдауын А.В.Петровский мен В.А.Петровскийлардың зерттеулерінде тапты.
Дезадаптация патологиялық және патологиялық емес сипатта болуы мүмкін.
Патологиялық ... ... және ... ... ... ... ... ортамен және өз-өзімен
конфликтіге түсуіне, ең күрделісі, суицидке (өз-өзіне қол жұмасау) ... ... ... ... жүйелей келіп, бейімделудің
психологиялық және әлеуметтік-психологиялық ... ... ... сыни ... бейімделу процесін жан-жақты талдауға мол
мүмкіндіктер береді. Сол себепті, адам ... қиын да ... бірі ... ... ... ... бейімделу мәселесі,
оның ішінде, ажырасу жағдайына жасөспірімдердің бейімделулерін қарастырмас
бұрын, алдымен ... ... ... ... қалай өтетіндігіне шолу
жасауды жөн көрдік.
1.3. Қиын балалардың шығуына отбасындағы ... ... ... ... ... ... бақылаудың әлсізденуімен
бос уақыттың тиімсіз пайдалануымен байланысқан. Бірақта қала мен ауыл
арасындағы ... ... мен ... ... ... Қаладағы өмірді ауылға, ал ... қала ... ... ... ... ... Осыған байланысты қаламен
салыстырғанда ауыл қылмысының күрт өсуі ... ... бір ... ... қалада қылмысты көп жасайды, оларды «қалалық» қылмыстық деп
атайды. Криминологиялық көзқарасы ... ... ... отбасылық
жағдайын оқуға назар аударуды ұсынды. Өйткені отбасында тұлғаның әлеуметтік
қылықтары мен оған бағалық критерийлерді түрлендіреді.
Зерттеулерге ... ... ... маскүнемдік болған ... ... ... 2/3 бөлігі тәрбиеленген. Ерте ... ... ... 8-10 ... ... пен ... жасауға ата-
аналары, үлкен ағалары, жақын туыстары итерген.
Сонымен қатар, сәтсіз отбасылар өз үй ... ... ... ... ... ... да жастарға негативтік әсерін ... ... ... ... жоқ ... «жұқтыру» процесі өтеді.
«Қиын балалар» қылмыс жасау себептерімен ... ... ... ие. Олар ең ... ... нақты тарихи өмір сүру
шарттарына, оның институтының ... мен ... ... ... шешу ... ... ... «қиын балалардың» қылмыс жасауы мен оның күрт ... ... тез ... мен қоғамдағы өсіп келе жатқан
кернеулік ... ... ... ... ой ... ... мұның бәрі үлкен
кісілердің қылмысына әсерін тигізеді, бірақта өмір сүрудің деңгейінің ... ... тез ... ... ... кәмелетке толмаған
жастар қоғамның «әлсіз» бөлігі ... ... бола ... ... ... ... әдетте қарсы тұра алатын факторларға жастар қарсы
тұра алмайтындықта /орынсыз психика/.
Заңды түрде өз ... ... ... ... ... ... тауып» және қылмыс жасау
жолымен қажетті киімдер тамақтарды табады. Кәмелетке толмаған ... ... ... ... белсенді қатысады.
Экономикалық кризистің негативтік әсерінің бірі – жұмысын орындаудан
қысқартылуы. Ол жастардың ... тұру ... ең ... ... ... ... жұмысқа тұру мүмкіндігін
төмендетеді.
Аштық және күнделікті қажеттіліктің ... ... ... ... және ... ... ... істерге әкеп
соғады.
Сәтсіз отбасынан шыққан кәмелетке толмаған ... ... ... ... ... ... ... отбасыларда маскүнемдік,
нашақорлық жезөкшелік өседі. Кез келген мінездік тұрақтылық болмайды. Кез
келген ғылымдардың мамандары ауыртатындарын ... және ... ... ... ... ... жастар туралы көптеген
сандар келтіреді. Балалардың ... ... ...... ... ... өмір ... жүріс-тұрысының қорытындысы. Психикалық көңіл
бөліну мен тұлғаның әлеуметтік-психологиялық деформацияларының ... және ... ... жағдаймен осы проблема жалпы айтқанда кедейшілік, әр жағдайда
көмек керек және де моральдық әлеуметтік деградацияға сүйенеді.
Жағдайы жоқ жанұялардың ... ... ... ... жағы өте ... ... келеді. Негізінен мұндай жанұяда
маскүнемдік, нашақорлық, ... және т.б. көп ... ... ... те болады.
Осындай әртүрлі қылмыстың түрлері мамандардың назарын алуда. Негізінен
жасөспірімдер психикалық аурумен ауруда. Яғни ... ... ... ... ауру ... ... жанұяда қиындық өздерінің балаларын психикалық зорлау белең
алады. Сөйтіп, бұл жасөспірімдердің ата-анасынан кетіп қоғам ортасында ... ... және ... ... бастайды. Сондықтан біз осындай ... ... ... ... ... аз да ... ... ұйымдар бар және
айналысып жатыр. ... ... ... ... ... ояту және ... үйретіп көзін аштырады. Осындай қажеттіліктер кәмелетке толмаған
жасөспірімдердің әртүрлі субъектілермен байланысты. Олар өзінше бірігу және
де ... ... ... әртүрлі тапсырмалар береді. Оны ... ... ... ... ... ... орган, ол
ішкі істер министрлігі. Ішкі ... ... тек қана ... ғана ... ... ... толмаған жеке тұлға ретінде қарастыруы қажет. Бұл
жұмыс төмендегідей бағытта орындалады:
1) кәмелетке толмаған жастарды әлеуметтік фактормен таныстыру;
2) әртүрлі ... ... ... болу ... сол ... негізінен үлкен қылмыстармен таныстыру;
4) осы топтармен қоғамға қарсы бағыттарды шешу.
Жасөспірімдердің қылмыс жасауды көбінесе орта әсері мен өздерінің ... ... ... ... ... қылмысты «жан дүниесі күрделі
жасөспірімдер» жасайды.
Зерттеулер көрсеткендей жасөспірімдер қылмысты көбінесе ересектер не өз
қасындағы ... ... ... Мұндай жасөспірімдерге тән қасиеттер
өз еркінің болмауы, жауапсыздық, жалқау, агрессивті болуы. Жан ... ... ... ... ... ... ата-
анасының ішімдікке әуестігі, нашақорлыққа бой ұсыну ... Кей ... ... ... тыс еркелету осындай жағдайларға әкеледі.
Сөйтіп кейін ... ... ... ... түсініспеушіліктер
туындайды. Көп жағдайда заң бұзушылар қатарына осылай ... ... ... таба ... ... ... ... антиқоғамдық сөйтіп
әуелі оның қоғамдық ортасына бір ... ... ... ... ... қалыптасатын өзіндік тұлғасы екінші негіз болып табылады.
Жасөспірімдік уақыт (11-15) биологиялық жыныстың ... ... ... ... өзге де ... ... болып табылады. Қоғамдық
көзқараспен алғанда бұл алғашқы жетілу фазасының жалғасы болып ... бұл ... ... ... ... болып келеді. Ал
оқушының санасының орта буын оқушысының санасынан айырмашылығы аз. ... аса ... ... ... да ... мен ... жаңа
ашулардың болуы заңды да. Жасөспірімдік (14-18 жас) балалық пен ересектік
арасындағы «үшінші әлем» ... ... ... бұл физикалық
жетілудің соңғы кезеңі. Қоғамдағы қарым-қатынас пен өзіндік бағалануы ... ... ... ... әсер ... ... ... мен өзіндік пікір қалыптастыру, ересектерден бөліну деген сөз емес
қайта сол ересектер өз ... табу ... ... Моральді-құқықтық
нормалардың негізін ұғыну 14-16 жаста аяқталады. Бұл 14 ... ... ... ... ал 16 жастан толық құқықтық жауапкершілік болуы
керек деп заң шығарушы ... ... ... ... ... қалыптасуы негізгі үш орта негізінде қалыптасады: отбасы,
мектеп, өнеркәсіп. Басқа жағынан алғанда жасөспірімнің қалыптасуына ... ... ... ... да көп ... бар. «Тәрбиелеуге көнбеу»
дегенде ең бірінші мұғалім, тәрбиеші ырқына көнбеуді түсінеміз. Ата-анасы
мен ... ... ... ... ... ... және адамның тек қана ... ... ... ... ... ... ... Ересектердің сынынан құтылу
мақсатымен өзіне берілген кез келген бағаны теріс ... Бұл ... бір ... ... өз ... ... ... табылады. Бұл кезде ол өзін осы ортада неғұрлым тұлға
ретінде қалыптастыруға тырысып бағады ... ... ... жасөспірімнің тұлғалық қасиеттері толықтай
қалыптасатынын атап көрсету керек. Мұндай ... ... өзі ... ... болғанда ғана ... ... мен ... ортасы аса қалыпты және жақсы болуы керек. Егер
мұндай жағдай тумай жатса, онда жасөспірімдердің қалыптасуы көше ... ... және ... ... ... әкеліп соғады. Балалар мен
жасөспірімдердің қоғамға үйренісуін әртүрлі ... ... мен ... ... ... ... бұл ... жай ғана мұғалімдер
емес, психиатрлар, невропатологтармен психотерапевтердің ... ... мен ... жеке ... жүргізу керек /35/.
Көп жағдайда адамның биологиялық ерекшелігі есепке алынбай жасаған
қылмысына байланысты жаза ... ... ал шын ... оған ... қана ... ... кей жағдайда дәрігердің көмегі жүйке ауруына
шалдыққан науқасқа көмектесе алмауы мүмкін. Ең ... ... ... жағдаймен мектептегі қарым-қатынасы, қан арқылы берілетін
алкогольді ішімдіктерге әуестіктің ... ... ... ... ... келтіруі жатады.
Жүйке жүйесіндегі аурулары жасөспірімдермен қатар ақыл-есі кем
балалардың ... де ... ... ... ... ... ... қылмыс жасауға құлықсыз болып келеді. Сөйтсе де өздерінің ақыл-
есі ... алға ... ... жасөспірімдер өздерінен әлдеқайда
үлкен және күшті, қарулы қылмыскерлердің қолындағы ойыншық болып қалуы
мүмкін. Бұл ... ... ... айналысатын органдар
қызметінде есепке алмасқа ... ... ... ... ... ... жағдайдан көрінеді. Ата-анасының ... ... ... ... ... оның өзін-өзі тежеу ... ... ... ... Ал шамадан тыс еркелету, өмірге дұрыс
даярламау баланың болашаққа өмір кедергілерін өз ... ... ... Жасөспірімдердің кедергілік жағдайларға тап болуы көп жағдайда
оның өзін-өзі дұрыс бағаламауынан ... ... ... бағалайтын
жасөспірімдердің қателігі - өзін-өзі сынау деңгейінің төмен болуы. Ал
зерттеушілердің ... ... ... балалардың дұрыс деңгейде
дамымауының бірден-бір себебі – сынау деңгейінің тым жоғары болуы. ... заң ... ... топ ... ... ... ... біреуіне
жасалатын қылмыс аса ауыр соғады, әрі ... ... көп ... тіпті шамадан тыс бұзықтанып кетуі мүмкін. Айта кететін жайт,
қазіргі таңда кәмелет жасқа толмаған жасөспірімдер ... ... ... ... ... ал ... уақытта бұл істер оларға ауыр боп, тек
ересектерге тән болатын. Мұндай ... қару мен ... ... адам ... ... ... ... компьютерлік қылмыстар
/20/.
В.Л.Васильевтің пікірінше, топтың қылмыстық бағыты мынадай сандық және
сапалық мінездемеге ие болады: бұрын сотталғандардың топ ... ... ... ... не ... алкоголь немесе есірткі қабылдайтын,
түрлі азарттық ойындармен шұғылданатын жасөспірімдердің болуы, ... топ ... ... бөлініп шығуы, оның қылмыстық топты бағыттап
отырудағы ... ... ... топ арасындағы субмәдениет түрлерін
қалыптастыруы (жаргон, арнайы ... ... ... ... ... ... ... жүйесінде сол қылмысты орындау барысындағы ... ... ... ... бөлу іске асырылады. Жасөспірім қылмысының ... ... ... ... ол – ... ... қалыптасудың әр
сатысындағы қоғамға кереғар тәртіптің ... ... ... ... ... ... ... төрт түрі анықталады, олар үшін қоғамдық қауіп-қатер төмендегідей
болып келеді:
1) кез-келген тұлғаның ... ... ... ... ... ... ... тұрақсыздығының ескерлуі мүмкіншілігі.
Келтірілген типология кәмелеттікке жетпеген құқық ... ... ... ... ... ... көрсетіп қоймай, сонымен
бірге тұлғаның әлеуметтік кереғар қырларының қалыптасуынан, жеке
деформациядан жалпыға өтуінен көрініс береді. Бұл ... ... ... ұят, ... ұғымдары топтық
қызығушылықтарымен ұғындырылады. Олардың өмірлік мақсаты ... ... сая табу мен, бір ... ... тұтыну,
пайдамен анықталады. Заңға қарсы қылмыс жасау барысында, олар ... ... ... ... ... ... өз
істерін құптау, жауапкершілікті терістеу позициясы айрықша
қалыптасады. ... ... ... ... ... ар-ұяттың төмендеуі, ұстамдылықтың жоқтығы, қаталдық,
жалғандық, өзгелердің қайғы-мұңын сезінбеу байқалады ... ... ... ... ... ... ... деңгейді иеленеді. Сыртқы қолайсыз жағдайлар әсерінің нәтижесінде
жасөспірім психикасында қиын ... орын ... ... ... ... ... ... қатынасындағы күйзеліс, мектеп немесе ... ... ... ... Алайда, біз нашар ата-анадан нашар
балалар, әдеттегі қолайсыз ... ... ... ... кемшіліктерді туындатады деп есептеуіміз қажет. Көп ... ... ... ... ... ... ... әкесі
қатал болғанымен, баласы өте әдепті болып өсуі мүмкін. ... ... ... ... ... қоймайды. Ол оны қабылдауды, ... ... ... ... күресуі әбден мүмкін. Сонда ғана келеңсіз
жағдайлармен ... ... ... жағымды сапалық жақтары
қалыптасады.
Тәжірибелер көрсеткендей, жасөспірімнің психологиялық ... ... пен ... ... қылмыскерлер ісін қарастыруда дұрыс
шешімге апарады. ... ... ... ісін ... ... шешімге
апарады. Құқық қорғау органдарының қызметкерлері бұл ... ... ... ... ... ... ... сәйкес
тактикалық тәсілдердің орнымен қолданылуын қамсыздандырады /39/.
Кәмелеттік жасқа толмаған құқық бұзушының жеке басын тергеу, ... ... ... ... ... факторлар: ата-аналар, біреуінің
жүйке психикалық ауруға душар болғандардың қатарына енуі,
патологиялық бала көтеру, алкогольдің, ... ... ... және тағы басқалары.
2) жасөспірімнің ең жақын әлеуметтік ортасы: отбасы, ата-ананың
әлеуметтік-экономикалық ... ... ... ... ерекшеліктер, мектеп, оқуға деген
қатынас, жасөспірім тәрбиесіндегі ерекшеліктер, мектеп, оқуға
деген ... ... ... ... ... ... ... достары, олардың әлеуметтік деңгейі,
достар арасындағы жасөспірімнің мәртебесі.
3) жасөспірімнің тұлғалық ... ... және ... ... ... және сол бағыттағы қарама-
қайшылықтар, мамандыққа деген қатынас: таңдау саналылығы,
болашаққа ... ... ... Өмір ... тану үшін және ... ... күдікті мен айыпталушыны тәрбиелеу үшін
міндетті түрде ... ... ... ... ... ... ... ұғыну қажет.
Сонымен қатар, міндетті түрде жасөспірімнің қылмысты жасауға дейінгі
және одан кейінгі өмірінің жағдайларын, отбасы құрамын анықтау ... ... ... ... өзге ... ... ... оқуынан, достарынан
хабардар болды ма, теріс қылықтарын байқады ма, байқаса, қандай шаралар
қолданады? (мәселен, темекі ... ... ... ... ... тағы ... де ... жасалған уақытта жасөспірім оқу орнында болды ма, ... ... ... қоғамдық жұмыстарға қатысы қай деңгейде ... ... ... дос ... ... ... қарым-қатынасы қаншалықты
болды, (қызба, күйгелек, кішкентайларға әлімжетік көрсету, ашық, тұйық,
шыншыл, қызғаншақ, мырза), ең ... ... ... ... ... ... қабылдады және тағы басқа – осы берілген сауалдарға көңіл
–бөлуі керек /34/.
Егер ... ... ... ... онда қай ... ... жұмыс
атқаратынын, өз жұмысына қалай қарайтынын, қанша қаражат алатынын, оның
тұрғын үй жағдайын және де ... ... ... ... ... ... өнер спорт, кітап, техникаға қызығушылығы болды ма, ... ... ... қоданған шараларды қабылдады міне, бұл төңіректегі
мәселелерді ескерту керек. Ескеретін ... ... ... орталық
жүйке жүйесінің қозу төмендігі, ондағы тежелу процесінің ... мен ... ... өмір құбылыстарына деген қызығушылықтың шамадан тыс
ұлғаюы, оған қатынасуына талпыныс, өз ... және ... баға ... ... ... ... ... қылмыстық-құқықтық
ісінде бұл немесе өзге ерекшеліктер қаншалықты орын алатынын айқындау
тергеуші немесе сот үшін оңай ... ... ... ... ... ... психологиялық сараптаманың маңызы зор, әсіресе ... ... ... ... ... ... ... болса, психолог қоғамға қарсы бағытталған жасөспірімнің себептерін
зерттегенде, оның құқықтық санасының, өмірлік құндылықтарының ... ... ... оларды жеке психологиялық және мінез-құлықтың
ерекшеліктерімен салыстырады. Нәтиже шығару спецификасының ... ... ... ... жеке ... ... ескеріледі,
бұл жайт қылмысты-процестік заң шығарушы да көңілге алынады. ... ... ... ... ... өте ... біліп және
оларды қандай да бір тергеуші іс-әрекетіндегі тактикалық амалдарды таңдау
барысында ескеру қажет. Жалпыға ... ... ... ... ... жүргізгенде, жасөспірімнің жасына байланысты бірқатар
ерекшеліктерді ескеру қажет. Мәселе, кішкентай баламен тергеу жүргізгенде,
оны әдейі түрде ... ... жас ... ... ... жайлы ақпаратты жылдам алу үшін айналдыру ... ... ... ... ... ... байланыстырады нашар анықтайды,
күрделі оқиғаларды тұтастай қабылдамай, тек қана бөлшекті түрде ... ... ... ... тәжірибелер болмағанымен оларда қиялдың
рөлі зор, сол ... олар ... ... және ... ... ... ... 11-ден 15-ке дейінгі жас аралығындағы
балалардың көбінде кең ... ... ... ... ... өзіндік
сананың өсуі, адамдармен қарым-қатынасқа ұмтылу, парыз бен жауапкершіліктің
пайда болуы. Бұл қасиеттер ақпараттың ... мен ... ... ... 15-18 ... ... ... адамдарға сай
психикалық қасиеттер байқалады, бірақ кейбіреулерінде ... ... ... ауытқулар да болады. Тәжірибе көрсеткендей әр
кәмелетке толмағанның тергеуіне арнайы дайындау қажет. ... ... ... қоршайтынын, қандай жағдайда өмір сүретінін кіммен достасып
жүретінін, қалай жұмыс істейтінін және ... ... ... ... ... ... ... қызықтыратын жағдайларды және мінезінің
ерекшеліктерін білу жөн /20/.
Автор В.Л.Васильевтің ... ... ... ... ... ... 5 ... болады:
Тергеудің бірінші кезеңінде тергеуші жасөспірімнен оның ... ... ... ... ... ... басты міндеті –
тергелушінің тұлғасын дұрыс сараптау. Тергеуші мен тергелуші ... ... – 2-ші ... ... Бұл кезеңдегі сөйлесу
тақырыбы тергелушінің ... ... ... түрі, қызығушылығы болып
табылады. Сөйлесу ... ... де ... ... ... ... ... темпі, қалпы, мимикасы және ... ... ... де ... ... негізгі – тергеушінің тергелушіден
көбірек ақпарат алу, ал бұл тек қана ... ... ... ғана іске асады. Ақпарат алғаннан кейін тергеуші қолында бар
ақпаратпен ... ... ... және ... ... ... тырысады. Тергеудің қорытынды кезеңіндегі тергеуші
жинаған ақпаратты жазбаша күйінде хаттама енгізіп, тергелушіге (жазылғанның
бәрі өз сөзі ... көзі ... қол ... ... ... ... ... түземей жазған дұрыс. Бүкіл
материалдар негізінде дайындалған іс және жеке ... ... ... ... сөз жоқ, ... ... ... еш
нәтиже бермейтінін, қылмыстық іс-әрекетінің ашылатынын және жаза алатынына
сендіреді.
Дайындау процесінде тергеуші сұрақтың тек қана ... ... ... қатар қолда бар материалдарға сүйене ... ... ... да жоспарлау қажет. Істің материалдарына қарай отырып,
тергелуші қарым-қатынасын анықтай ... ... ... ... ... ... ... әділеттілігі мен
бейтараптылығын көреді. Тергеу ... ... ... ... ... қызбалық, мейірбандық, шыншылдық, өтірікшілдік)
жөніндегі ақпарат тергеушіге сауалнаманың дұрыс бағытын таңдауға ... ... ... ... ... ... бірінші
кезекте, оның жағымды қасиеттерін анықтауы қажет, мінезінің бұрыс ... ... оған ... ... әсер ... де ... ... жиналған ақпарат жасөспірімнің жағымды және ... ... сүру ... ... жұмысын тағы басқаны анықтауда рөлі зор. Бұл
тергеушіге тек шыншыл ақпарат ... үшін ғана ... ... қатар
жасөспірімге критикалық ой елегінен өткізу және істелген қылмысты ... ... ... ... үшін қажет. Қоғамға үлкен қауіп
төндіретін, ... ... ... ... ... топтасқан
және көп кезеңді қылмыстар болып табылады. ... ... ... ... айқындап және оның шын мәніндегі рөлін анықтау
қажет. Ескеретін жағдай ... ... ... ... ... жасырып, тіпті олардың кінәсін өз мойындарына алады.
Бізге белгілі ... ... ...... ... немесе қылмыстық немесе әкімшіл жауапкершілікке ... ... ... ... ... және ... күшті
адамдар. Өзінің қылмыстық өткенімен, физикалық күшінің басым ... ... ... өз ... ... тіпті қысым да
көрсетеді. Сондықтан да тергеуші қылмыстық топтың «бастығын» ... ... тек қана бос ... фактпен келтіріп, «бастықтың» шын
келбетін көрсететін және бұзатын, аргументтерді келтіру керек. ... ... да ... әр ... кезегі мен формасын, заттық
дәлелдердің, құжаттың, куәгерлердің көрсеткіштерінің кезеңін ... ... ... ... мекен мен қоршаған ортаға ... ... ... қарым-қатынаста болуға тыйым салынады,
жасөспірімге ауыр өмірлік жағдайға түскенін және болашағы оның ... ... ... ... ұғындыру керек. Тергеу барысы шошытарлық
дәрежеде болмауы жөн, тергелуші мен тергеушінің арасында салмақты ... және ... ... ... ... ... ... үстінде жанұя жағдайын, оқуын, жұмысын, оған деген жанұя мен ... ... оған ... ... мен ... қарым-қатынасын
сұрағанда, тергеушінің ескеретін жағдайы, бейберекет отбасынан ... ... ... ... ... тіпті шындыққа
жанаспайтын ақпарат беруі ... Бұл ... ... ... ... ... ... әкеліп соқтырады. Егер
жасөспірім кінәсін мойындайтын ... ... ... ... ... керек. Топтастырылған қылмысты, әрбір жасөспірімнің
рөлін ескере отырып, ... ... ... ... ... ... түскен адамдардың тағдырын және қылмыстық қарудың
жағдайын, ... ... ... бұл қылмыс жөнінде біреуге айтқанын білу
өте маңызды. Кәмелеттік жасқа толмаған ... ... ... жас ... ... ... бұрыс жаққа алып келеді.
Сондықтан да тергеушіге жасөспірімнің жеке тұлғалық ерекшеліктерін, оның
ақыл-ойының деңгейін, ерік ... ... ... ... жапа ... ... ... ескеру қажет.
Бұл қасиеттерді біле отырып, жасөспірімнің мінез-құлқын болжауға мүмкіндік
береді және тергеуді жүргізу бағытын ... да ... ... ... жанама жан айқайлары балалардың реакцияларынан
сәл ғана айырмашылығы бар. Балалар ажырасуды ең ... ... ... ... деп ... Олар ... ... анасы тастап кететіндігін түсінеді. Өкпелеу ... ... ... жұбына деген ашу-ыза, жеке көру сезімі, сонымен қатар
(жиі бейсаналы түрде) балаға қатысты да ... ... ... ... ... ... жайында сөз болғанда, бір-
бірімен өте тығыз байланысты екі сұрақ туындайды. Бірінші ... ... ... бала үшін ... емес ... өмір сүру ... ... яғни тек қана үлкендердің біреуімен ғана тұру. Екінші сұрақ:
баланың енді ... ... ... ... ... ... және
маңыздылығы. Осы сұрақтардың екеуі де соңғы жылдары ажырасу мәселесіне
арналған ... ... ... мәселелерін құрайды. Ажырасудың бала
тұлғасының дамуына жағымсыз әсер етуін шектейтін немесе ... ... ... ... ... екеуімен бірдей интенсивті
қарым-қатынас жасауына жағдай жасаған кезде, яғни бала ... ... ... де ... ... ... онда балаға ата-анасының берген
көмегі ұтымды болады.
Кейбір авторлар атап көрсеткендей, көптеген балалар ата-анасы көп ... ... ... да – бала да ... ... деген сағыныш жалғаса
береді. Сонымен қатар, оларда отбасының қайтадан қосылуын ... ... ... ... ... ... ажырасуға
дейінгі және одан кейінгі сипаттамасының бір бөлігі бейсаналы ... ... ... ұрыс ... ... көңілдерін
аудару, негізінде оларға бала туралы ... ... еске ... қосылуларын мақсат етеді.
Баланың әкесімен интенсивті қарым-қатынас жасауының жалғаса беруінің
маңыздылығы бала мен ана арасындағы ... ... ... болады
және осымен байланысты балада өзіндік толық еместігін сезіну сезімі пайда
болмайды. Көптеген ... үшін ... ... ... дегенді білдіреді.
Басқа ата-анадан қорғаныш таба алмау мүмкіндігі бірге тұрып, ... ... ... ... одан ... ... түседі. Бұған ... ... ... ... және ... ... пайда
болады. Түңілу, мұң және биліксіздік сезімі ажырасудан кейін балада өзінің
толықсыздығын сезінуінің ... ... ... ... ... де
өз әкесімен жақсы байланыста болған балаларда өзінің адамгершілігін сезіну
сезімі жоғары болады. Ал ... ... ... ... ... ... ... керексіз сезініп, реніш сезімі басым болып, өз
құрбыларынан әлеуметтік жетілу және өзінің адамгершілігін ... ... ... кеш және ... қалады. Әкесімен жақсы қарым-қатынасты
сақтаған ажырасқан отбасының балалары жаңа өмірлік жағдайларға өте ... ... жоқ ... «жақсы», «интенсивті» ... ... оның «тек ... яғни ... контактілерін айту
жеткіліксіз. Жақсы, яғни ішкі қарым-қатынас ... ... ... ... сезіну қажет. Ал бұл үшін тек баламен ғана емес,
сонымен қатар ата-ана бір –бірімен ... ... ... ... ... бұл іске қосылмай ... ... ... өз
қызығушылықтарына баланы араларындағы ұрыс-керіске тартатын болса, ... ... ... ... ... ... ... жұбайлар
жайлы жақсы нәрсе айтпайды, баланы ата-ана көп ... ... ... ... ... ... ... немесе керісінше, кейбір
нәрселерді айтуға шек қояды. ... ... ... ... ... тудырады.
Бір жағынан ол бұрынғыдай ата-анасының екеуін де жақсы көреді, ал ... – бала ... ... ... ... ... ... себебінен
екеуінің біреуінң махаббатын жоғалтып алудан қорқады. Ажырасу ... ... ... ... ... дәлелдегендей, ата-аналар
арасындағы агрессивті келіспеушіліктер балада тек күйзеліс конфликтілерін
ғана туғызбайды, сонымен ... олар ... ... ... ... жек
көрушіліктен пайда болған баламыз деп ойлайды. Бұл балалар өзінің еліктеуші
адамына қатысты сәйкестендіру процесінде де ... ... ... олар
өздерін жақсы көрмейді және өз өмірінің мәні неде еенін көре ... де ... ... өздерінің аналарын әкелерінің жоқтығына кінәлайды.
Әлсіздік пен қамқорсыздықты көрсететін аналар проблеманың нақ ... Олар ... ... ... ... ... ... ете
отырып, кінә сезімін сәйкестендіріп, баласында ... ... жол ... ... оның ... тудырады. Көптеген әкелер бала
үшін барлығын қорғаушы ... деп ... олар ұзақ ... ... ... барлығы анаға түсіп, әкелері жек көру пәніне айналады.
Баланың идеалды әкесі осыған байланысты ұл ... ... ... ... және «Мен – ... ... кедергі келтіреді, ал қыз
балаларға – ер ... ... ... ... ... ... Осыған қоса кері феномендер де бар, анасы ғана бар ... ... ... ... ... ... ер ... жыныстық
сәйкестену және қыз балада ... ... ... ... ... ... келіп, Валлерштейн әкенің тек өмірлік бағдарға
ғана ... ... ... ... ... ... мәліметтің болуында және
де ұзақ ... ... құру ... ... ... орны ... екендігін атап көрсетті. Валлерштейн ата-аналарын
бала қызығушылығына қатысты белгілі мінез-құлықтың ... ... ... ... ол ... тағы бір нәрсесін еске салады: ата-аналар жақсы
ажырасқан ата-аналар атанулары үшін, олар ... ... ... жақсы аяқтауы қажет, өздерінің эмоцияларымен ... ... ... ... керек және олар өз-өздеріне келіп, жаңа өмірге деген үмітке
ие болулары керек.
2.1. Зерттеу әдістемелерінің сипаттамасы.
Кезекте А.Бас пен А.Даркидің ... ... ... ... Агрессияны жалпы мотивационды агрессия және инструменталды агрессия
деп бөлуге болады. Мотивационды ... ... тән ... жүзеге асырғанда көрінеді. Осындай деструктивті тенденциялар
деңгейін анықтап, ашық мотивационды ... ... ... ... пен А.Даркидің сауалнамасы осындай диагностикалық процедураның бірі
болып келеді.
А.Басс «агрессия» және «өшпенділік» ұғымдарын бөліп көрсетеді ... ... және ... ... ... мен ... ... реакция» дейді. А.Басс пен А.Дарки әдістемені жасай
отырып агрессия мен өшпенділіктің ... ... ... ... ... ... ... сұрақтарға жауап беруде «иә» немесе «жоқ»
деген жауапты белгілейсіз. ... 75 ... ... Сұраққа қзақ
ойланбай жылдам жауап беру керек. Бірінші жауабыңыз ең дұрыс ... ... ... ... ... ... ... № 10,26,49;
3.Тітіркенгіш:
«Иә» -№3,19,27,43,50,57,64,72;
«Жоқ»-№11,35,69;
4.Негативизм:
«Иә»-№4,12,20,23,36;
5.Реніш:
«Иә»-№5,13,21,29,37,51,58;
«Жоқ» - №44;
6.Күдікшілік:
«Иә»-№6,14,22,30,38,45,52,59;
«Жоқ» - №65,70;
7.Вербалды агрессия:
«Иә» - №7,15,28,31,46,53,60,71,73;
«Жоқ» - №39,66,74,75;
8.Кінә сезімі:
«Иә» - ... ... ... жүзеге асырылады: Басс пен Дарки
сауалнамасы алынған жауаптардың қосындысымен анықталатын, ... ... ... әртүрлі формаларының индекстерінің көмегімен
өңделеді. Сұрақ агрессияның тек бір формасына ғана қатысты болады.
Жұмыс ... 10-15 ... және өз ойын ... ... пен ... ... ... агрессия – дене күшін басқа біреуге қолдану.
2. Жанама- агрессия, басқа біреуге немесе ешкімге бағытталмаған
3. Ашулану – ... қозу ... кері ... ... ... Негативизм – қарсы пассивті қарсылықтан белсенді күш көрсетуге дейінгі
белгіленген заңдар мен дәстүрлерге қарсылық көрсету.
5. Реніш – қоршаған ортаға ... пен ... ...... ... ... ... Вербальды агрессия – форма арқылы кері сезімдерін білдіру, сондай-ақ
сөздік жауап арқылы білдіру.
8. Кінә ... – өзін ... адам деп ... |Кейде мен басқа біреуге жамандық жасау сезімімен |Иә |Жоқ |
| ... ... | | |
|2 ... ... ... ... ... | | |
|3 |Мен тез ... ... тез ... | | |
|4 ... мені жақсылап сұрамаса мен өтініштерін | | |
| ... | | |
|5 |Мен ... ... затты әрдайым алмаймын | | |
|6 ... ... мен ... не ... білмеймін | | |
|7 ... ... ... ... ... | | |
| ... ... білдіремін | | |
|8 |Мен ... ... ... ... ... ... | | |
| ... | | |
|9 ... ... мен ... қол ... ... | | ... |Мен ... ... ... дейін ашуланбаймын | | ... ... ... ... ... | | ... |Егер маған белгіленген заңдар ұнамаса, оларды бұзғым | | |
| ... | | ... ... ... қолайлы жағдайларды пайдалана алады | | |
|14 ... аса ... ... ... (мен ... | | |
| ... мен қауіптілікпен қараймын | | ... |Мен жиі ... ... ... | | ... ... ... ойыма өзім ұялатын ойлар келеді | | ... ... мені ... ... ... ... оған жауап | | |
| ... | | ... |Мен ... ... тарс ... | | ... |Мен өте ашуланшақпын | | ... ... ... өзін бастық сымақ көрсетсе, мен оған қарсы | | |
| ... | | ... ... ... мені кішкене өкіндіреді | | ... ... ... мені көп ... ... ... | | ... |Егер адамдар келіспесе, мен бәсекелесуден өзімді ұстай| | |
| ... | | ... ... ... ... ... сезінулері керек | | ... ... және ... кір ... ... төбелеске | | |
| ... | | ... |Мен ... ... ... | | ... |Маған күлген жағдайда (насмехаются), мен қатты | | |
| ... | | ... ... біреу өзін бастық сымақ көрсетсе, мен оларды | | |
| ... қою үшін бар ... ... | | ... |Мен апта ... ... ұнамайтын адамдарды көремін | | ... |Көп ... ... қызғанышпен қарайды | | ... ... ... ... талап етемін | | ... |Мен ... аз ... ... мені ... | | ... |Сіздердің жындарыңызға әрдайым тиетін адамдарды | | |
| ... ұру ... | | ... ... мен ... | | ... |Егер мені белгілі дәрежеде сыйламаса, мен ... | | ... ... мені ... ... оған ... ... | | ... |Мен ... ... ... оны ... | | |
| ... | | ... ... ... деп ... | | ... |Егер мен ашулансам да, ... ... ... | | ... ... ... ... деп ойлаймын | | ... ... ... ... да ... ... | | ... |Менің ойымша болмаған жағдайда ренжимін | | ... ... ... ... ... ... | | ... |Мен ... жек ... адам жоқ | | ... ... қағидам: «Таныс емес адамдарға сенбеу» | | ... ... мені ... ... ол ... барлық | | |
| ... ... ... ... | | ... |Мен ... ... ... ... | | ... |Егер мен ашулансам, біреуді ұруға дейін ... | | ... |Мен бала ... ... ... | | ... |Мен ... ... ... ... ... | | |
| ... | | ... ... де ... ... ... болса, менімен қатынасқа | | |
| ... қиын деп ... еді | | ... ... ... ... адамдардың қандай ойлары бар | | |
| ... ... ... | | ... ... ... айғайласа, мен де жауап беремін | | ... ... мені ... | | ... |Мен ... ... жиі де, сирек те емес төбелесемін | | ... ... ... ... заттармен лақтырған жағдайларды | | |
| ... ... ... | | ... |Кейде мен төбелесті бірінші бастай алатынымды | | |
| ... | | ... ... өмір ... әділетсіз болады деп ойлаймын | | ... ... мен көп ... ... ... деп ... | |
| ... қазір оған сенбеймін | | ... ... ғана ... | | ... |Мен ... ... ... өзімді кінәлі сезінемін | | |
|62 ... ... ... ... үшін дене күші ... | | |
| ... мен оны ... | | ... ... мен өзімнің ызамды столды ұрумен көрсетемін | | ... ... ... ... ... ... ... | | ... ... ... ... алатын жау жоқ | | ... |Мен ... ... қоя ... | | ... |Мен дұрыс өмір сүрмейтінім туралы ойлаймын | | ... ... ... ... ... адамдарды танимын | | ... ... ... ... | | ... ... ... адамдар сирек менің ойыма келеді | | ... |Мен ... ... бірақ оны іске | | |
| ... | | ... ... ... мен ... (зануда) болып жүрмін | | ... ... мен ... көтеремін | | ... ... ... ... жағымсыздығымды жасырамын | | |
|75 |Мен ... соны ... ... | | |
2. ... ... және мазасыздану өзіндік бағасы.
(Г.Айзенк бойынша).
Экстраверттілік, ... және ... ... ... үшін ерекше маңызды. Адамдардың экстраверттілік, ригидтілік және
мазасыздануының анықтамасы тұлғаның ерекше іс-әрекет ... және ... Әр ... ... ... ... бұл ... деп
саналады. Егер, психологиялық тестте зерттелуші тұлғалық мазасыздықтың
жоғары көрсеткішін ... ... ... ... ... күйі бар компетенттілігін бағалайды. ... ... ... ... ... болмаса, мазасыздық күйін арнайы
реакцияларда бағалайды.
1. Акцентуациялық сипаттағы типін анықтау үшін – ... ... ... бұл ... ... 1970 жылы ... ... концепциясы негізінде өңдеп шығарды.
Пішіні бойынша бұл сауалнама «иә» немесе «жоқ» ... екі ... ... 88 ... ... кейін алынған жауаптар кілтінің көмегімен өңделеді.
Қорытындысында әрбір ... типі ... ... ... ... кейін алынған көрсеткіштер сәйкесінше коэффициенттер ... ... ... /1, ... суммасы *коэффицент= қорытынды көрсеткіш.
Әрбір акцентуация типі бойынша келесі көрсеткіштер қолданылады:
1) Гипертимикалық – 3
2) Цикломитикалық – 3
3) ... – 6
4) ... – 3
5) ... -3
6) Тақуалы (педантивті) – 2
7) Қозбалы – 3
8) ... – 2
9) ...... ...... ... акцентуациялық тип бойынша орташа белгімен салыстырылады
және сәйкес диагностикалық шешім шығарылаы.
Шмишек сауалнамасы көмегімен ... ... 10 ... ... ... ... оң ... типін 2 топқа
жіктейді. Мінездің ... ... ... ... ... ... ... (гипертимді, дистимикалық, мазасыз-
қорқақтық, циклотимді, аффективті, эмотивті).
Демонстративті тип. Ығыстыруға ... ... ... мінез-құлықпен, қозғыштықпен, байланысты еркін орнатумен
ерекшеленеді. Қиялдауға, өз ... тым ... ... артистілікке,
өтірік айтуға бейім. Олар лидерлікке, өздерін мойындауға, билікке, мақтауға
ұмтылады. Эгоцентризм, сезімталдық, эмоционалды-лабильділік байқалады.
Тежелу типі. ... көп түсе ... ... ... тән. Әр істе ... ие болуға ұмтылады. Өз
қызығушылықтарын қорғайды, ... ... ... байқалады. Өкпешіл, болған нәрселерге көп ... ... өзі ... қызғаншақ, мазасыз болып келеді.
Педантты тип. Ригидтілікпен, психикалық процестің иннерттілігімен
ерекшеленеді. ... көп түсе ... ... ... ... ... жақта орын алады. Ереженің кез-келген өзгерісіне қатты
мән береді, жұмысында көбінесе өзін бюрократ ұстап, ... ... ... ... ... ... ұқыпты, тазалық пен тәртіпке
ерекше мән береді, өзіне қойған жоспармен ғана алға ... ... ... ... Өзін ... ... физиологиялық елігулерге тәуелді
болады. Оған жоғарыланған импульсивтілік, ... ... ... тән. ... көп ... өзі ... жағы болып келеді. Қозғыш, ұжымда өзін ұстай алмайды, көбінесе
жұмыс орындарын ауыстырады, қарым-қатынаста ... ... ... және вербальді емес реакциялары тежелген. Болашаққа немқұрайлы
қарайды. Осы шақпен ғана өмір сүреді.
Гипертимді тип. ... ... ... көп ... ... адамдармен дистанция орната алмайды, ым-ишара, қимыл қозғалыстары
айқындалған. Көбінесе көңіл-күілері көтеріңкі, өмірдің қызықтарымен ... ... ... ... көп ашу ... Өз-өздерін бағалауы жоғары,
көңілді, жеңілтек, әрекетшіл, инициативті болып ... ... ... тип. ... адамдардың көңіл күйі төмен, болашаққа деген
қатынасы пессимисті, өзін-өзі бағалауы төмен, қарым-қатынасқа аз ... көп ... ... ... тән. ... ... ... шулы ортадан қашады, достарын жоғары бағалайды.
Мазасыз тип. Олар ... ... ... ... төмен орнатумен ерекшеленеді. ... ... ... және этикалық талаптар, парыз сезімі ерте
қалыптасады, өздерінің кемістік ... ... ... компенсациялайды. Бұл іс-әрекеттерде өздерінің қабілеттерін
жақсы ашады. Олар ұялшақ, ... ... аз ... ... аз ... тез ... сезімтал, аса сене бермейді,
қоршағандармен қақтығыстарға аз түседі, оны ... ... ... өз ... ... ... ... келеді, достарын жоғары
бағалайды.
Экзальтивті тип. Бұл типтің ... ... ... ... бақытты, қуанышты, қанағаттанушылықты сезіммен ерекшеленеді.
Олардың көңіл-күйлері өзгермелі, қарым-қатынастарға көп ... ... көп ... ... ... ... аяқтамайды, қақатығыстарға көп
түседі, альтруист, сезімдері өте айқын, ... ... ... ... тип. Бұл тип ... типке ұқсас болып келеді. Олар
эмоционалды, сезімтал, мазасыз, қорқақ болып келеді. ... ... ... мен ... жаны ... басқалардың бақыттарына қуанады,
меймандос, кез-келген өмірлік оқиғаларды күрделі қабылдайды. Қақатығыстарға
аз түседі, өкпелерін өзінде ұстайды, табиғатты жақсы көреді.
Циклотимді тип. ... және ... ... ... ... ... ... болып келеді. Олар шулы болып келеді, ұйқышыл,
ашушаң, депрессияға көп түседі, ескертулерді ... ... ... ... деген жауаптың кілтпен сәйкес келгенде
1 баллмен бағаланады.
1. Демонстративтілік /демонстративті тип:
+: 7,19,22,29,41,44,63,66,73,85,88
-:51
Жауаптар суммасы 2-ге көбейту қажет
2. Тежелу/тежелуші тип:
-:2,15,24,34,37,56,68,78,81
-:12,46,59
Жауаптар суммасын 2-ге ... ... ... ... ... 2-ге ... ... Қозу/қозу типі:
-: 8,20,30,42,52,64,74,86
Жауаптар суммасын 3-ке көбейту қажет
5. Гипертиімділік/гипертимді тип:
+: 1,11,23,33,45,55,67,77
Жауаптар суммасын 3-ке көбейту қажет
6. ... ... ... ... 3-ке ... қажет
7. Мазасыздық/мазасыз қорқақтық тип:
+: 16,27,38,49,60,71,82
-: 5.
Жауаптар суммасын 3-ке көбейту қажет
8. Экзальтивтік/аффективті-эгзальтивті тип:
Жауаптар ... 6-ға ... ... ... ... ... ... суммасын 3-ке көбейту қажет
10. Циклотимділік/циклотимді тип:
+: 6,18,28,40,50,62,72,84
Жауаптар суммасын 3-ке ... ... ... ... қолданылатын әдістемелерге сипаттама
беріп өттік. Бұл әдістемелерді көрсетілген реті ... ... ... зерттеуге қолданылатын әдістемелердің қолданылу ... ... ... ... ... осы ... ... алынған
нәтижелерге талдау жүргізіп, келесі ... осы ... ... нәтижелерге талдау жүргізіп сипаттама береміз.
2.2. Зерттеу мәліметтерінің сандық өңделуі.
№ 1 кесте. Басса-даркидің агрессивтілік ... ... ... топ (Қаладағы кәмелетке толмаған жасөспірімдер).
|№ ... ... ... |
|1 |49,7 |37,12 |32 |
|2 |56,3 |41,4 |29 |
|3 |62,9 |41,4 |38 |
|4 |32,2 |32,84 |23 |
|5 |59,6 |37,12 |38 |
|6 |45,72 |35,6 |31 |
|7 |48,2 |32,3 |24 |
|8 |46,4 |38,73 |20 |
|9 |51,5 |36,71 |39 ... |60,4 |40,5 |21 ... |59,3 |39,91 |35 ... |57,8 |42,4 |30 ... |36,31 |37,84 |22 ... |63,52 |36,50 |27 ... |47,9 |38,80 |36 ... |43,56 |41,9 |20 ... |40,4 |43,6 |33 ... |55,3 |40,4 |39 ... |58,7 |42,7 |26 ... |34,6 |36,5 |28 ... |57,5 |33,2 |31 ... |61,9 |43,7 |22 ... |39,4 |44,2 |36 ... |43,7 |39,2 |24 ... |40,5 |35,72 |28 ... балл |49,57 |38,82 |29,28 ... 4 ... ... ... және ... ... бағасы
(Г.Айзенк бойынша)
Эксперименттік топ (ауылдағы кәмелетке толмаған жасөспірімдер)
|№ ... ... ... |
|1 |57 |33 |38 |
|2 |59,6 |37,2 |29 |
|3 |56,3 |48,56 |38 |
|4 |56,3 |32,84 |32 |
|5 |59,6 |37,12 |35 |
|6 |49,3 |47,56 |34 |
|7 |55,7 |31,6 |27 |
|8 |59,3 |44,8 |36 |
|9 |57,9 |46,91 |33 ... |60,4 |40,5 |21 ... |59,3 |39,91 |35 ... |57,8 |42,4 |30 ... |36,31 |37,84 |22 ... |63,52 |36,50 |27 ... |47,9 |38,80 |36 ... |43,56 |41,9 |20 ... |40,4 |43,6 |33 ... |55,3 |40,4 |39 ... |58,7 |42,7 |26 ... |34,6 |36,5 |28 ... |59,4 |43,5 |37 ... |55,7 |40,2 |37 ... |52,3 |36,93 |39 ... |56,9 |39,4 |38 ... |57,4 |42,53 |24 ... балл |55,35 |40,68 |32,8 ... 5 ... ... ... ... анықтау үшін – Г.Шмишек
сауалнамасы.
Эксперименттік топ ... ... ... ... |1 тип |2 тип |3 тип |4 тип |5 тип |6 тип |7 тип |8 тип |9 тип ... |
|1 |12 |18 |10 |18 |12 |3 |12 |12 |15 |18 | |2 |20 |18 |18 |21 |18 |6 ... |18 |21 | |3 |10 |16 |8 |15 |9 |0 |9 |6 |12 |15 | |4 |10 |12 |12 ... |9 |15 |21 |18 |12 | |5 |18 |22 |24 |18 |24 |9 |12 |18 |21 |24 | |6 ... |8 |15 |12 |6 |9 |12 |12 |15 | |7 |20 |20 |18 |18 |21 |9 |18 |12 ... | |8 |8 |10 |12 |15 |18 |3 |12 |12 |12 |15 | |9 |14 |16 |12 |18 |21 ... |18 |18 |21 | |10 |18 |16 |10 |12 |28 |15 |12 |24 |15 |18 | |11 |12 ... |12 |10 |6 |15 |12 |18 |21 | |12 |10 |14 |10 |12 |18 |15 |12 |10 ... | |13 |18 |18 |20 |15 |21 |9 |18 |12 |18 |21 | |14 |24 |20 |20 |24 ... |18 |24 |18 |15 | |15 |14 |14 |12 |15 |18 |6 |15 |18 |18 |21 | |16 ... |6 |12 |6 |3 |6 |12 |9 |12 | |17 |16 |22 |14 |24 |18 |9 |18 |24 |21 ... |18 |12 |10 |16 |15 |12 |3 |16 |10 |15 |15 | |19 |16 |14 |14 |12 |15 ... |18 |12 |16 | |20 |20 |16 |12 |9 |18 |6 |12 |12 |15 |18 | |21 |22 ... |12 |15 |9 |12 |24 |16 |18 | |22 |12 |18 |14 |10 |15 |6 |10 |10 |16 ... |23 |10 |10 |12 |15 |9 |3 |12 |12 |15 |12 | |24 |8 |10 |10 |12 |10 |9 ... |10 |10 | |25 |18 |14 |16 |15 |6 |18 |18 |12 |15 |12 | ... |14,32 |15,52 |13,2 |15,28 |15,2 |7,2 |12,72 |16,2 ... | ... 6 кесте. Акцентуациялық сипаттағы типін ... үшін – ... топ ... ... ... жасөспірімдер)
№ |1 тип |2 тип |3 тип |4 тип |5 тип |6 тип |7 тип |8 тип |9 тип ... |
|1 |10 |15 |8 |15 |9 |3 |9 |6 |12 |15 | |2 |12 |12 |18 |9 |12 |6 |15 ... |15 | |3 |22 |18 |16 |12 |15 |3 |12 |18 |15 |15 | |4 |8 |10 |14 |15 ... |15 |24 |9 |12 | |5 |16 |12 |18 |18 |15 |9 |12 |12 |15 |9 | |6 |10 ... |12 |15 |3 |15 |18 |21 |12 | |7 |12 |18 |10 |15 |12 |3 |12 |12 |15 ... |8 |8 |10 |12 |15 |18 |3 |12 |12 |12 |15 | |9 |14 |16 |12 |18 |21 |12 ... |18 |21 | |10 |18 |16 |10 |12 |28 |15 |12 |24 |15 |18 | |11 |12 |16 ... |10 |6 |15 |12 |18 |21 | |12 |10 |14 |10 |12 |18 |15 |12 |10 |15 |12 ... |18 |18 |20 |15 |21 |9 |18 |12 |18 |21 | |14 |24 |20 |20 |24 |21 ... |24 |18 |15 | |15 |14 |14 |12 |15 |18 |6 |15 |18 |18 |21 | |16 |8 ... |12 |6 |3 |6 |12 |9 |12 | |17 |16 |22 |14 |24 |18 |9 |18 |24 |21 |24 ... |12 |10 |16 |15 |12 |3 |16 |10 |15 |15 | |19 |16 |14 |14 |12 |15 |3 ... |12 |16 | |20 |20 |16 |12 |9 |18 |6 |12 |12 |15 |18 | |21 |22 |18 ... |15 |9 |12 |24 |16 |18 | |22 |12 |18 |14 |10 |15 |6 |10 |10 |16 |12 ... |10 |10 |12 |15 |9 |3 |12 |12 |15 |12 | |24 |14 |18 |10 |12 |9 |3 ... |18 |9 | |25 |24 |16 |10 |12 |15 |15 |12 |18 |12 |21 | ... |14,24 |16,2 |12,4 |14,52 |13,36 |6,36 |13,72 |14,4 ... | ... пен ... ... ... Зерттеу жұмысына 20
жеткіншек ... ... пен ... ... бойынша
жасөспірімдердің физикалық агрессия мен жанама агрессияның арасында
айырмашылықтар бар деп ... t ... ... ... ... пен ... әдістемесі бойынша жасөспірімдердегі тітіркену ... ... ... бар деп ... t ... ... эм(5,3)>t 0,01(2,704)
А.Басс пен А.Даркидің әдістемесі бойынша жасөспірімдердегі ... ... ... ... бар деп ... t эм(8,8)>t 0,05(2,021)
t эм(8,8)>t 0,01(2,704)
А.Басс пен А.Даркидің әдістемесі бойынша жасөспірімдердегі вербалды
агрессия мен кінә ... ... бар деп ... t ... ... ... 0,01(2,704)
А.Басс пен А.Даркидің әдістемесінің нәтижесінің салыстырмалы
көрсеткіші
Бұдан біз алынған ... ... ... ... ... – 10%, ... агрессия -5%, тітіркенгіш -20%, негетивизм
– 5%, реніш -10%, күмәншілдік 15%, вербалды агрессия -15%, кінә ... ... ... Бұл әдістеме бойынша, жасөспірімдерде көрінетін агрессия түрлері
арасында айырмашылық статистикалық маңызды болып шықты.
Ендігі кезекте осы ... ... ... ... ... Осы зерттеу барысында жасөспірімдердің және олардың ... ... ... ... ... ... бойынша
тексерілді. Стьюдент критерийімен екі қарастырылып ... ... ... ... ... ... ... және орташа
мәндердің айырмашылығының маңыздылығы тексеріледі. Стьюдент ... ...... шама ... және ХорII ... ... отырған орташа арифметикалық
шамалар.
Осы формула ... ... ... t ... ... 5% -тік және
1% -тік деңгеймен салыстыру қажет. Ол үшін f1 табу ... Ол екі ... ... ... ... тең. ... зерттеуімізде f1=20+20-
2=38. Егер эмпириклық мән t эм> t ... онда ... ... ... Зерттеу барысында қолданылған әдістемелер
нәтижелерін жеке түрде төмендегідей көрсетуге болады.
Жасөспірімдерге қолданылған А.Басс пен ... ... ... ХорII -7,1; mI-0,2; ... ... ... t ... 0,01(2,021);
ә) Хор1-7,7; ХорII -7; mI-0,2; mII-0,2;
t ... ... t ... ... ) ... ХорII -0,15; ... mII-0,022;
t эм(8,8)>t 0,01(2,704), t эм(8,8)>t 0,01(2,021);
Қорытынды
Берілген дипломдық жұмыс жас даму ... заң ... ... ... ... ... ... өзіндік сананың қалыптасуы, мінез-құлқының «қиын бала»
стереотипінің пайда ... ... ... ... қиын бала – оның ... ... болатын, индивидтің келеңсіз
әлеуметтік маңызы бар индивидуалдық тұрпаттық сапасының жиынтығы.
Қиын бала психологиясы жайлы ... ... үшін ғана ... ... ... үшін маңызы зор. Ал бұл мәселені зерттеу
қоғамдағы құқық бұзушылықтың ... ... ... ... ... роль ... Қиын ... криминологиялық мінездемесі
құқықтық іздеу және профилактикалық мәселелерін шешуде маңызды. Зерттеулер
көрсеткендей жасөспірімдер қылмысты ... ... не өз ... ... ... ... ... тән қасиеттер өз
еркінің болмауы, жауапсыз, жалқау, агрессивті болуы. Баланы тым ... ... ... ... бір іске ... ... және тұлғаның өзін-өзі көрсету мүмкіндігі бар шаруалар кіреді.
Бірақ ыңғайы мен қызықты қасиеттері өздері қосылып, ... ... Тез ... ... ... ... ... кездесе бермейді. Жасөспірім өз өмірінде өз атауын табу, ... Бұл ... ... рй, ал ... ... бұл оған ... ме, келмейді ме сол кезде анықталады. Адамда дарын мен қабілеттің көп
қасиеттері болуы мүмкін. Өзін-өзі анықтау бар ... ... ... ... ... ... ... айналып келе жатқан адамға қоятын
шаруалар сериясы. Ал бұл тұлға белгілі бір уақытқа ... оны ... ... ... ... ... сол арқылы тұлға өз қабілеттері мен
таңдауын ... ... ... жеке өмір ... ... ал оның бір ... ... іс-әрекеті саналады. Осы үш кіріспе жұмыстың әртүрлі
жағын анықтайды: ... ... ... ... ... ... екіншісі екеуінің келісу мүмкіндігін көрсету, бірақ ... де ... ... ... - әлеуметтік; екіншісі -
әлеуметтік-психологиялық; үшіншісі – дифференциалдық-психологиялық).
Мүмкіндік қызығушылығынан және бағалық ... ... ... шешім қабылдау үшін негізгі роль атқаратын нәрсе өз объективтік
мүмкіндіктерін ... ... ... ... ... ... алған
білімнің деңгейі, денсаулығы т.б.). Ата-анадан, таныстардан, достардан,
құрдастарынан, оқыған ... ... ... ... ... ... бұл ... абстракты болады, өйткені өз басынан
өтпеген қайғы, қиындықтар түсініксіз.
Қазіргі кезде, әсіресе нарықтық экономикаға араласуды желеу етіп, ... ... ғана ... дүние қуып кеткен кейбір жастар қоғам, ... ... ... ... ... ... имандылық пен
адамгершілікке жат, келеңсіз қылықтар жасап жүр. Осындай ... ... ... ... оның ... анықталуына, өзін
жетілдіре түсуге тұлға ретінде дамуына ұмтылуын ерекше мән беру ... яғни ... ... ... бір ... ... қандай
қабілет бар екенін анықтап ақыл-кеңестер беру ... ... ... қазіргі кезде индстриалдық-қоғамдық дамуда тұлға
ретінде өзіне-өзі жан-тәнімен үнемі ... ... ... ... өзін ... ... бағытын анықтауда ерекше
орын алатын осы тақырып төңірегінде ... ... ... ... бір қорытындыға келу. Жұмыстың нәтижелік болжамы: жасөспірімдердің
өзіндік сана-сезімін психологиялық-әлеуметтік жағдайларға ... ... ... қою. ... ... бейімделу элементтері
мектептегі, жанұядағы оқу-тәрбие процесінде жүргізілуін дұрыс қадағалауға
бағыт беру. Ж.Аймауытовтың «жан-жүйесі және өнер ... атты ... ... ... ... ... өз ... қызмет етсе өз басына да,
әлеуметке де үлкен пайда келтірмек. Өз орнында істеген ... ... ... берекелі, пайдалы болуын тілейді: неғұрлым әр мүшесінің ... ... ... әлеумет тұрмысы да тез оңалмақ».
Осы мақсатта жастар лидерлерін ... ... ... ... оның ... орны осы. ... жыл ... 150-200 үшлкен сыныптар
дайындалады. Өздерінің мектептерінде лидер бола алатын және балалар ұжымын
ұйымдастыра алатын, сонымен ... ... және ... ... ... Егер мектепте пәндік ... көп ... ... ... ... ... ... әлеуметтік шығармашылығы қарым-
қатынасқа назар аударады. Ол пән ... ... ... ... ... ... өзіндік анықтау шарттары ретінде. Жастардың
түрткілерінің дамушы әлеуметтік ... ... ... ... ... және ... баға беру ... ретінде, өзінің болашақ
кәсіби деңгейін ... ... ... идеялары әлеуметтік
оазистармен байланысы болды. Бұған адамзаттық рухани өсу ... ... ояту және ... қабілеттілігін, әлеуметтік
ортасының дайын болуы ... ... және ... ... ... ... әлемді тану проблемалары басым
болды. Олардың толық әлеуметтік ортада өмір сүруіне ... ... ... ... ... ... қанағаттанады. Көптеген жастар,
белгілі уақытта әлеуметтік ... ... ... сезінеді. Әлеуметтік
оазистерде тұруға дайын ба? Жоқ па? Бұл ... ... ең ... сұрақтар болып саналады. Жасөспірімдер
әлеуметтік оазистарды, өмірді және өзі ... ... ... ... ... мынандай психологиялық кеңестер:
1. Әрбір жасөспірім өзінің қабілеттерін дамыту, адамдарға шешім
қабылдауға көмектесу, ... ... ... жаңа ... ашу, кругозорды
кеңейту, айналадағыларға қуаныш сыйлау, өзінің өмірің түрлендіру.
2. Өзімді түсіне аламын, басқа ... ... ... бола аламы,
өзін деген сенімнің пайда болуы, өзін тану, қарым-қатынасқа көбірек түсу,
шындықты айта білу ... ... ... ... ... ... ... комплекстердің пайда болу себебін түсіну.
3. Жақын досты түсіну, сенімді дос бола алу, өзіңді түсіну үшін ... ... ... Адал дос ... ... ... шешу, жалғыздық деген ойдан құтылу, ата-
аналарымен қарым-қатынасқа түсуді ... ... түсе ... Жалпы достармен қарым-қатынас жасауды бастау. Шындықты айта алу,
адамдарды талдай білу.
5. Қызықты шығармашылық ... ... ... ... ... ... арылу, қалыптастыру, конфликтіге қарсы шығу. Көп ... ... ... танысуды үйрену, достық пен махаббатты табу.
7. Басқа адамдармен ... ... және ... ... ... ... демалыс мәселелері, психологиялық демалыс, өмірлік
қуанышын сезіну.
Қолданылған әдебиеттер:
1. Алдамұратов Ә. Қызықты психология. Алматы, 1987
2. Алдамұратов Ә. ... ... ... ... ... В.Г. Мотивация поведения и формирование личности. М., 1974
4. Ананьев Б.Г. Проблемы подросткового возраста. К., 1994
5. Асанов Ж. Жеке тұлғаның қалыптасу ... А., ... ... характера и использование ... ... ... для ... ... Составила
В.Г.Сахарова. Владивосток, 1998
7. Әбдірахманов Ә., Жарықпаев Қ. Психологиялық орысша-қазақша ... ... ... ... Р. ... Я.-концепции и воспитание. М., 1986
9. Божович Л.И. Особенности самосознания у ... ... № 176. ... ... З.И. Изучение особенностей старших школьников. //Вопросы
психологии. № 5. 1993
11. Гримак Л.П. Общение с собой. М., Политиздат. 1991
12. ... Л.П. ... ... ... М., ... ... ... Крайг. Психологическое развитие. Мастера психологии. Санкт-
Петербург. 2000
14. Гинзбург М.Р. Психологическое содержание личностного самоопределения
//Вопросы психологии № 3. ... ... Н.г: ... И.И., Кудрявцев В.Н. Генетика. Поведение.
Ответственность. М., 1989.
16. Жарықбаев Қ. Ұстаздық еткен жалықпас. Алматы. 1987
17. Жарықбаев Қ. ... ... ... ... Е.В. ... М., ... 2003
19. Елисеев О.П. Практикум по психологии личности. Питер. 2000
20. Еникеев М.И. Основы общей и ... ... ... для
вузов. М.: Юрист. 1996
21. Кон И.С. В поисках себя: личность и ее самосознание. М. 1984
22. Кон И.С. Открытие «Я» ... ... ... Кон И.С. ... ... юности. Москва. 1989
24. Кочетов А.И. Перевоспитание подростка. М., 1972
25. Краковский А.П. О подростках. М., 1982
26. Каган М.с. Особенности самосознания подростков. М., ... ... Д.В., ... И.Ф. ... о физиологии и психологии
подростка. М., Просвещение 1987
28. Құдярова А. Ортақтасу ... ... ... Итольсон Л.Б. Становление личности. С., 1982
30. Левитов Н.Д. Психология старшего школьника. М., Уч.пед. изд. 1955
31. Липкина А.И. ... ... М., ... ... А.Е. ... психология. М., 1985
33. Личность в психологии /под.ред. Петровского А.В. М., ... Мир ... ... ... Р.Д. М., ... ... Мудрик А.В. О воспитании старшеклассников. М., Просвещение 1976
36. Мироненко А.В. Современные теории в психологии ... М., ... ... Л.Ф. ... психология. М., Просвещение. 1992
38. Общая психодиагностика. Под.ред. Боалева А.А., Столина В.В., М.,
МГУ. 1984
39. Орлов Ю.М. ... и ... ... М., ... Орлов А.Б. Личность и сущность: внешнее и внутреннее Я ... ... №2 ... ... ... ... ... № 1 2001
42. Педагогка және психология. Қазақ тілі терминдерінің ... ... ... Алматы. 2002
43. Психология подростка. Хрестоматия. Сост. ... М., ... ... ... ... ... Петровского А.В. М.,
1981
45. Психология обучения. Дайджест росийской и ... ... ... Практическая психология образования. Под.ред. А.Е.Дубровской ... ... К.Н. ... ... кризисов. М., Академия. 2000
48. Рогов Е.И. Настольная ... ... ... в ... ... ... А.Г. ... и самосознание. М. Политиздат. 1972
50. Славина Л.С. Индивидуальный подход к подрасткам. Л., Просвещение
1983
51. Фельдшейтн Д.И. ... ... ... ... //Вопросы психологии. № 4. 1992
52. Шельштейн Е.С. ... ... Я в ... ... психологии. № 2. 2000
53. Шевандрин Н.И. Психодиагностика. Коррекция и развитие личности. М.,
Гуманит.изд. ... ... ... ... и ... ... ... Д.Н. Психологические исследования. МП., 1996

Пән: Психология
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 68 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Антропогендік әсерлер10 бет
Күкіртсутектің сипаттамасы31 бет
Сырқаттарды тамақтандыру6 бет
Қышқыл жауын-шашындар мен фотохимиялық смог9 бет
Кәләмның шығуына ең көп әсер еткен факторлар4 бет
Tаудағы күтпеген жағдайдың сипаты және оқу әдістемесі.15 бет
XIX ғасырдың соңы мен XX ғасырдың басындағы қоғамдық жағдайдың Отырар өңірі ақындары шығармашылығына ықпалы11 бет
«GNPF» акционерлік қоғамның қаржылық – экономикалық жағдайдын талдау11 бет
Бала тәрбиесіндегі халықтық ұстанымдар.(Отбасындағы бала тәрбиесі)10 бет
Бастауыш сыныптағы қиын балалар тәрбиесі14 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь