Батырлар жыры. Эпостағы дәуір және дәстүр мәселесі

Мазмұны

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...4

І БӨЛІМ. Батырлар жырының зерттелу тарихы
1.1. Батырлар жырының жиналуы мен зерттелуі ... ... ... ... ... ... ... ... ... 6
1.2. Эпосты айтушылар және көп нұсқалы болу себептері ... ... ... ... ...15

ІІ БӨЛІМ. Эпостағы дәуір және дәстүр мәселесі
2.1. Эпикалық шығармалардағы тұтастану құбылысы ... ... ... ... ... ... .24
2.2. Батырлық эпостағы тұтастану құбылысының ерекшеліктері, түрлері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .27
2.3. Батырлар жырындағы тұтастанудың көркемдік жүйесі ... ... ... ... .38

ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..46

ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .48
Кіріспе

Ауыз әдебиеті ата-бабаларымыздың бізге қалдырған асыл мұрасы десек, батырлар жыры осы мол мұраның бір бөлігі болып табылады. Сонау аласапыран замандарда жері мен елін найзаның ұшы, білектің күшімен қорғап қалған ерлерін дәріптеу мақсатында, әрі арманындағы суға салса батпайтын, отқа жақса жанбайтын, елі үшін жанын пида ететін ғажайып қаһарманды аңсаудан батырлар жыры туған. Ауыз әдебиетінің басқа да салалары секілді эпос та ауызша жасалған мұра. Ол өзінің бастау негізін тұрмыс-салт өлеңдері, ертегі, аңыздардан алады. Көркемдік табиғатына мұқият үңілсек, эпос бүкіл ауыз әдебиетін жинақтап тұрған көркем шежіре іспеттес. Алғашында бір ғана эпизодтан туған үзік жырлар келе-келе дамып, ұзақ жырларға айналған, жырда батырдың тууы, өсіп жетілуі, ерлік сапарлары, батырдың үйленуі сияқты оқиғалар да тұтастанған.
Батырлар жырындағы тұтастану құбылысы батырды, оның ұрпағын дәріптеуге бағытталған. Тұтастану құбылысы түрлі тарихи оқиғаларды, қаһарманның шым-шытырық өмір жолы мен түрлі іс-әрекеттері, оған қоса батырдың ұрпағының өсіп, өрбуін сипаттайды.
Өз елін басқыншылардың шабуылынан құтқару үшін, қалмақтарға қарсы шыққан бір топ батырлар жырының бірі – Мұрын жыраудың репертуарындағы «Қырымның қырық батыры». Бұл жырлардың әдеби, әлеуметтік екі сипаты бар: бірі – халқын сүйген, оларға адал қызмет істеген батырлардың ерлік істері бейнеленсе, екіншісі – ертедегі мәдени мұрамыздың даму дәрежесін, шыққан биігін көрсетеді.
Бірінші кезекте айтатынымыз, Мұрын жырау қазақтың жеке-жеке, үзік-үзік жырларын топтап, тұтастандыру үшін, өз репертуарын қырыққа дейін жеткізген.
Кезінде Мұрын жырау көршілес қарақалпақ, түрікмен-өзбек жерін көп аралап, олардың жыраулары мен жырларын жақсы білген. Ол, бір жағынан, қазақ халқының батырлық жырларын Орта Азия елдеріне айтып, таратумен қатар, өзі де сол елдердің эпостарының жырлану әдісінен үйренген. Сондықтан Мұрын жырау өзінің репертуарын қырыққа жеткізуге күш салған. Сөйтіп, қазақ халқының ертегісін, салт жырларын, эпосын бір ортаға топтап, сол арқылы қазақтардың шаруашылық, мәдени келбетін тұтас бір шығармаға сиғызбақ болған.[1,104]
Тұтастану құбылысын зерттеу орыс әдебиетінде Н.А.Добралюбовтан басталады. Ал қазақ ауыз әдебиетіндегі тұтастану құбылысын атап айтпаса да белгілерін көрсеткен Ш.Уәлиханов болатын. Шығыс пен Батыс халықтарының эпосын мейілінше кең, салыстырмалы түрде зерттеп, тұтастануды арнайы проблема етіп қарастырған В.М.Жирмунский болып табылады.[2,182] Қазақ фольклорындағы тұтастанудың негізгі шарттарын көрсеткен С.Садырбаев болса, ғалым С.Қасқабасов «Қазақ фольклорындағы тұтастану құбылысы» деген мақаласында нақты мысалдармен дәлелдер айтады. Одан кейінгі Ш.Ыбыраев, Б.Рақымовтар тарихи дәуір тұрғысынан, тарихи жырлардағы тұтастану жайлы зерттеді.
Менің дипломдық жұмысымның тақырыбы – «Батырлар жырындағы тұтастану құбылысы». Бұл тақырыпты алудағы негізгі мақсатым – батырлық жырлардағы тұтастану құбылысының мән-мағынасын ашу болып табылады. Мақсатқа жету жолындағы алдыма қойған міндеттер мыналар болып табылады:
1) батырлық жырлардағы тұтастану құбылысының түрлері мен ерекшеліктерін көрсету;
2) батырлар жырларындағы тұтастану құбылысының көркемдік жүйесін
анықтау.
Дипломдық жұмыс кіріспеден, екі бөлімнен, қорытынды және пайдаланылған әдебиеттер тізімінен тұрады.
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі

1. Садырбаев С. Фольклор және эстетика. – Алматы: Жазушы, 1976. -
151 б.
2. Ыбыраев Ш. Эпос әлемі. – Алматы: Ғылым, 1993. - 296б.
3. Уәлиханов Ш.Таңдамалы. - Алматы, 1985. - 431 б.
4. Жүгенбаева Г. Қазақ гуманитариcтикасы және ұлт тарихын зерттеу. // Отан тарихы, 1995, №1.
5. Әуезов М. Әдебиет тарихы. -Алматы: Ана тілі, 1991. - 240 б.
6. Сейфуллин С. Шығармалары, 6 т. Алматы, 1964. - 455 б.
7. Жұмалиев Қ. Қазақ эпосы мен әдебиет тарихының мәселелері. -Алматы: Қазақтың мемлекеттік көркем әдебиет баспасы, 1951. - 370 б.
8. Бердібаев Р. Қазақ эпосы. – Алматы: Ғылым, 1982. - 232 б.
9. Әуезов М. Уақыт және әдебиет. – Алматы: Қазақтың мемлекеттік көркем әдебиет баспасы, 1962. - 427 б.
10. Қоңыратбаев Ә. Қазақ эпосы және түркология. – Алматы: Ғылым, 1987. - 367 б.
11. Тұрсынов Е. Қазақ ауыз әдебиетін жасаушылардың байырғы өкілдері. –Алматы: Ғылым, 1976. - 199 б.
12. Ғабдуллин М. Қазақ халқының ауыз әдебиеті. –Алматы: 1974. -320 б.
13. Бердібаев Р. Сарқылмас қазына. – Алматы: Мектеп, 1994. - 248 б.
14. Қасқабасов С. Қазақ фольклорындағы тұтастану құбылысы.// Жұлдыз, №11, 1992.
15. Рақым Б.С. Тарихи эпос табиғаты. – Қарағанды: ҚарМУ баспасы, 1999. - 231 б.
16. Қабдолов З. Сөз өнері. – Алматы: Санат, 2002. - 359 б.
17. Қазақ эпосы. - Алматы, 1958. - 696 б.
18. Қобыланды. – Москва: Наука, 1975.
19. Қазақ әдебиетінің тарихы, 1т., 1к.-Алматы: ҚазССР Ғылым Академиясының баспасы, 1960. - 740 б.
20. Қоңыратбаев Ә. Қазақ әдебиетінің тарихы. – Алматы: Санат, 1994. -311 б.
21. Қазақ фольклористикасының тарихы. – Алматы, 1988. - 432 б.
22. Ыбыраев Ш. Қазақ эпосы. – Алматы: 1987. – 311 б.
23. Қоңыратбаев Ә. Қазақ фольклорының тарихы. – Алматы: 1991. - 311б.
        
        Мазмұны
КІРІСПЕ..................................................................
.........................................4
І БӨЛІМ. Батырлар жырының зерттелу тарихы
1.1. ... ... ... ... ... Эпосты айтушылар және көп ... ... ... ... ... және ... ... ... ... ... ... ... ... құбылысының ерекшеліктері,
түрлері................................................................
.........................................27
2.3. Батырлар жырындағы ... ... ... ... ... ... қалдырған асыл мұрасы десек,
батырлар жыры осы мол ... бір ... ... ... Сонау аласапыран
замандарда жері мен елін найзаның ұшы, ... ... ... ... дәріптеу мақсатында, әрі арманындағы суға салса батпайтын, ... ... елі үшін ... пида ... ғажайып қаһарманды аңсаудан
батырлар жыры туған. Ауыз әдебиетінің басқа да салалары секілді эпос ... ... ... Ол ... ... ... ... өлеңдері,
ертегі, аңыздардан алады. Көркемдік табиғатына мұқият ... эпос ... ... ... тұрған көркем шежіре іспеттес. Алғашында бір ғана
эпизодтан туған үзік жырлар келе-келе дамып, ұзақ жырларға айналған, ... ... өсіп ... ... сапарлары, батырдың үйленуі ... да ... ... ... ... ... оның ... бағытталған. Тұтастану құбылысы түрлі тарихи ... ... өмір жолы мен ... ... оған қоса
батырдың ұрпағының өсіп, өрбуін сипаттайды.
Өз елін басқыншылардың шабуылынан құтқару ... ... ... бір топ ... ... бірі – Мұрын жыраудың ... ... ... Бұл ... ... ... екі сипаты
бар: бірі – халқын сүйген, оларға адал ... ... ... ерлік
істері бейнеленсе, екіншісі – ертедегі мәдени ... даму ... ... ... ... ... Мұрын жырау қазақтың жеке-жеке, үзік-үзік
жырларын топтап, тұтастандыру үшін, өз ... ... ... ... ... ... ... қарақалпақ, түрікмен-өзбек жерін көп
аралап, олардың жыраулары мен ... ... ... Ол, бір ... ... батырлық жырларын Орта Азия елдеріне айтып, таратумен қатар, ... сол ... ... жырлану әдісінен үйренген. Сондықтан Мұрын
жырау өзінің репертуарын ... ... күш ... ... ... ертегісін, салт жырларын, эпосын бір ортаға топтап, сол арқылы
қазақтардың шаруашылық, мәдени ... ... бір ... ... құбылысын зерттеу орыс ... ... Ал ... ауыз ... тұтастану құбылысын атап айтпаса да
белгілерін көрсеткен ... ... ... пен ... ... ... кең, ... түрде зерттеп, тұтастануды арнайы
проблема етіп қарастырған ... ... ... ... ... негізгі шарттарын көрсеткен С.Садырбаев болса,
ғалым С.Қасқабасов ... ... ... ... ... ... мысалдармен дәлелдер айтады. Одан кейінгі Ш.Ыбыраев,
Б.Рақымовтар тарихи дәуір тұрғысынан, тарихи ... ... ... ... жұмысымның тақырыбы – «Батырлар жырындағы тұтастану
құбылысы». Бұл ... ... ... ...... ... ... мән-мағынасын ашу болып табылады.
Мақсатқа жету жолындағы алдыма қойған ... ... ... ... ... ... тұтастану құбылысының түрлері мен ерекшеліктерін
көрсету;
2) батырлар жырларындағы тұтастану құбылысының көркемдік жүйесін
анықтау.
Дипломдық ... ... екі ... ... ... әдебиеттер тізімінен тұрады.
І БӨЛІМ. Батырлар жырының зерттелу тарихы
1.1 Батырлар жырының жиналуы мен зерттелуі
Батырлар жыры - халық арманынан туып, ел қорғауда ... пида ... суға ... ... отқа ... ... алып тұлғаны аңсаудан
туған асыл мұрамыздың бір саласы. Қаһармандықтың теңдессіз ... ... жыры ... ... ... ... мол ... халық арасынан
жинап, зерттей бастау ХІХ ғасырдан қолға алына бастады.
ХІХ ғасырда қазақ ... ... ... және ол ... ... ... дайындығы бар ғалымдар мен саяхатшылар да, сондай-ақ басқа
мамандықтың ... де ... ... ... т.б.) айналысты. [2,11]
ХІХ ғасырдың алғашқы жартысында қолға алынған эпосты жинау, орыс
тіліне аудару, пікір ... ... ... ... ... ... т.б. болды. Оларға жыр нұсқаларын жинап, жазып
алуға Шыңғыс Уәлиханов, ... ... ... ... ... тағы басқа қазақтар ат салысты. Қолда бар деректерге қарағанда
осылардың көмегі арқылы «Қозы Көрпеш-Баян ... ... ... ... ... «Ер Көкше» жырлары жазылып алынған. [2,11]
ХІХ ғасырдың екінші жартысында Қазақстанның Ресейге қосылу процесі
аяқталып, барлық ... ... бола ... ... ... ... де ... алып, ауыз әдебиетін зерттеу қолға алына бастады.
Ш.Уәлиханов, В.Радлов, Н.Потанин, Ә.Диваевтар ... ... ... ... сол туралы еңбектерін жариялай бастады. Ғалымдар ... сол ... ... ... ... ... облыстық
ведомстваларда, ірі хабаршыларда және «Дала уалаяты», «Түркістан уалаяты»,
«Қазақ» газеттерінде жарияланып тұрды.
Қазақтың ауыз ... ... ... ... жөнінде
Ш.Уәлихановтың атқарған еңбегі зор. Қазақтың «Қозы Көрпеш-Баян сұлу», ... «Ер ... ... ... ... аңыз, ертегі, шежірені, Жанақ,
Шөже, Тәтіқара, Арыстанбай, Шал секілді ... ... ... ... қазақ әдебиетіне қатысты ойлары мен байқаулары «Ұлы жүз
қазақтарының аңыздары», ... ... ... ... тарихи
аңыздар», «Қазақ арасындағы бақсылықтың қалдықтары» секілді еңбектері бар.
Қазақтың батырлар жыры туралы ... ... ... ... ... тұрмыс-тіршілігі суреттелген. Сондықтан бұл жырлардың
әдебиет жағынан болсын, тарихи жағынан болсын маңызы зор» ... ... [3, ... ... әдебиеті мұрасын салыстыра ... ... игі ... салды. Ол гректің «Одиссея» эпосындағы сияқты
кейіпкер қазақ ертегілерінде кездесетінін атап көрсетеді. Енді бір ... ... ... мен араб ... ... ... ... ойлар
түйеді. «Дала өмірін жырлаған поэзия болғандықтан, бұл екі елдің поэзиясы
болғандықтан, бұл екі елдің поэзиясы ... өте ... ... ... дала ... ... ... біркелкі болып келеді. Екеуінде де көшпенді
тұрмыс, сұлу табиғат, рулардың қарым-қатынасы, ... ... ... ... ... ... халықтардың ауыз әдебиеті өзара ұқсас,
үндес ... де ... Орыс ... ... қазақтікімен кейбір
жақындығын да байқай отырып: «...Көп уақыттан бері қазақтың ертегілерін,
эпикалық жырлары мен аңыздарын жинаумен ... ... мен ... ... ... славяндардағы осы тектес шығармалармен бір
сарындастығына таң қалдым» дейді. [3, ... ауыз ... ... ... ... ... зор еңбек
атқарған ғалымдардың бірі – В.В.Радлов еді. Ол қазақ батырлар жырын да өзге
ауыз әдебиеті үлгілерімен қоса жинай ... ... ... ... атаған. Тұңғыш рет фольклорлық мұраларды кітап етіп жариялаған.
Г.Н.Потанин қазақ фольклорымен қатар ... ... ... ... ... ... пікір білдіруде зор үлес қосқан. Ол «Қозы Көрпеш –
Баян сұлу» жырының варианттарын, Алдар көсе, Ер ... ... хан ... ертегі, аңыздарын жинаған. Халықтың фольклорлық мұраларын жинап,
зерттеуде үлкен еңбек атқарған ... ... ... ... ... ... беттерімен қатар Ә.Диваев кітап етіп ... ... ... ... ... бөліп, ұзақ жылдар бойы жинап,
бастырған. ... ... ... ... тағы ... ... ел арасынан жаппай жинап, жазып алу жұмыстары ... ... ... қызу ... ... ... ... Қазақстандағы өлке тану қоғамы бұл іске ұйытқы болды. Сондай-ақ
1933 жылы қазақтың ұлт мәдениетін зерттеу ... ... - ... ... Осы институт ел ішінен ауыз әдебиетін жинау ... ... ... ... ... Мұндай аса маңызды шараларға
М.Әуезов, І.Жансүгіров, ... ... ... ... Е.Ысмаилов тағы басқалар ат салысады. Мұнымен қоса қазақтардың
ауыз әдебиеті ... ... ... ... баса ... ... Ғылым Академиясының филиалы (1946 жылдан бастап Қазақ ССР Ғылым
Академиясы) құрылуымен де ... ... [4, ... ... ... ғылымы үздіксіз өсті. М.Әуезов, С.Сейфуллин,
Ә.Марғұлан, Х.Досмұхамедов, ... тағы ... ... ... ... ... ... етті.
М.Әуезов фольклорды «халықтың сан ғасырлық өмір ... ... ... деп қарап, фольклордың әдеби-эстетикалық, танытқыштық
және тәрбиелік мәнін ерекше бағалаған. ... ... ... ... ... ... ұлы ... кіші батырлар деп бөледі. «Қазақтағы
батырлар әңгімесінің осы кездерде шыққандары екінші бір жік ... ... ұлы ... ... ... ... шабынгерлік, жауынгершілік, құба
қалмақ заманында жүргендегі батырлар... Бұдан кейінгі жікке кіретін – кіші
батырлар. ... ... ... ... ... қарай ауысып, асау
ханның жуасыған кезінде шыққан батырлар» дей келе, ұлы ... ... Ер ... Ер ... Шора ... кіші батырларға Қамбар,
Алпамыстарды жатқызады. [5, 56]
С.Сейфуллин өзінің «Қазақ әдебиеті» деген еңбегінде ауыз ... ... ... ... ... «Қобыланды», «ЕрТарғын», «Ер
Сайын», «Ер Қосай», «Қамбар», «Ер Көкше», «Ер Қосай» ... ... ... ... ... жасайды. Сонымен бірге Сейфуллин
қазақ жырларының мол қоры ... көне ...... ... ... ... Ол ... қазақ халқының құрамына ... ... ... ... ... ... ... демек бұл терминдер белгілі
бір замандарда қазақтарға да қатысты болғанынын атап ... ... ... ... ... елінен» болуының түп себебі ... ... ... ... ... ... ел болып, бауырлас ел
болып келуінде деген пікір айтады. [6, 297-344]
С.Мұқанов та сонау қазақ жырларының ... ... елге ... түрде
мәлім болмаған кезеңде ауыз әдебиеті, эпос туралы ... ... ... ... ... ... бұл ... еңбегін
негізінен екі жүйеге бөліп қарауға болады: бірі – оның ... ... ...... ... ... еңбегі. Ол өзінің «Халық
мұрасы» ... ... ... ... жанрлық табиғаты туралы сөз
қозғайды.
Б.Кенжебаев қазақ ... ... ... ... бірі ... Ол ... ... т.б. тарихи қайраткерлер жайында туған жырлар
мен аңыздарға көңіл бөлген.
Эпос табиғаты және ... ... ... өз ... ... ... ... Қ.Жұмалиев еді. Батырлар жырының негізі жайлы ғалым:
«…Бір батырдың ерлік өмірі туралы, не жалғастыра жырлаған көп ... ... ... талай жылдарды, талай шығарушы, ... ... ... халық қазынасына айналады. Қазақ ғылымы да ... ... осы ... ұзақ ... ... ерте ... құбылыс кезінде үйсін, қаңлы, қоңырат, керей, қыпшақ
замандарында әр рудың өз тәуелсіздігін сақтап қалуы үшін ... ... ... ... жыр ... ... көлемді жырлар» деп батырлық
жырлардың ... ... ... ... ... ... ... идеясын алсаңыз да, негізінде ел тілегі
жатады. Елдің елдігін, ерлердің патриоттықтарын тарихқа аты ... ... іс ... ... ... ... «Қобыланды», «Қамбар», «Ер
Тарғын», «Алпамыс» ... ... ... өз ... басқа елдің
шабуылынан қорғау, жау қаншама көп, ... ... ... да ... өз
батырларын үстем етеді. Қандай қиыншылық ... ... ... ... алмақ болған сыртқы жаулар да, аяғынан шалмақ болған пасық – ... да ... ... деп ... ... аша ... ... жырлардағы болашақ батырдың ғажайып түрде өмірге келуі, ерте
есейіп, ерлік істерге араласа бастауы, оның ... ... ... ... өзіне сай ақылды, ажарлы болуы эпоста елеулі орын ... ... 1939 жылы ... бірақ жарияланбаған «Батырлар жыры
туралы» деген зерттеуінде ол эпосты төртке бөледі: ХІҮ ... ... ... шартты түрде қаңлы-қыпшақ заманы деп атап, «Ер ... ... ... ... ... жырларын осы
кезеңге тән дейді. «Едіге», «Қобыланды», «Орақ-Мамай», «Шора», «Ер ... ... ... «Бөген батыр», «Ер Сайын» ... ... ... ... ... ... деп ... бұларды жеке
салаға бөлген. Бұдан кейін ... ... ... ... ... ... ... жырларды жеке кезең туындысы
ретінде ұсынады. Ал ХІХ ... ұлт ... ... ерлері Исатай,
Махамбет, атақты батырлар Бекет, ... ... ... ... ... өз ... бір топқа топталған. (Е.Ысмайылов еңбегі қолға
түспегендіктен, Р.Бердібаевтың еңбегіне сүйендім). ... ... ... ... ... айтушыларына,
сақталуына, дамуына байланысты құнды пікірлер айтқан. ... ... ... ... ... еңбек еткен
ғалымдардың бірі – ... ... Ол өз ... эпостық
жырларға тоқталып, эпостағы батыр, оның ... ... ... аты ... өзге ... ... ... келтірген.
Қазақ жырларының шығу кезеңін дәуірге бөліп, «О ... ... ... ... ... деген еңбегінде эпостың шығу
тегі мен жасалу кезеңін бес дәуірге бөліп қарайды:
1. ... ... – оған «Ер ... «Ақ ... «Құламерген»,
«Шолпан мерген» жырларын жатқызады;
2. оғыз-қыпшақ (ХІ-ХІІ) дәуірі («Қорқыт», «Қазанбек», «Алпамыс», «Қозы
Көрпеш-Баян ... ... т.б. ... ... ғасырлар оқиғасына құрылған эпос жеке сала болып ... ... екі ... бөлінген:
а) Жошы ұлысының құрылуы мен ішкі қайшылығын бейнелейтін жырлар
(«Қобыланды», «Ер ... ... ... ... және ... ... сипаттайтын эпос
(«Қамбар», т.б.);
4. Жоңғар шапқыншылығына қарсы күресті суреттейтін эпос (ХҮІІ-ХҮІІІ)
(«Қабанбай», «Бөгенбай», «Олжабай» туралы );
5. ХІХ ... ... ... хандар зорлығына қарсы күрес
хикаяларын беретін эпос жеке дәуір қорытындысы деп ... ... өмір ... ... Махамбет, Бекет, Жанқожа туралы шығармалардың
жанрлық өзгешеліктері бар ... ... ... ... ... ... ... Ә.Қоңыратбаев қазақ эпосын жанрлық,
хронологиялық жағынан төмендегіше жіктейді:
1. Ертегілік эпос (Ер Төстік, ... ... ... ... ... ... жылнамалық эпос ( «Орхон» жазулары,
«Күлтегін»);
3. Оғыз эпосы ( ... ... ... ... эпос ... «Алпамыс», «Қамбар»);
5. Ноғай эпосы («ЕрТарғын», М.Сеңгірбаев жырлаған ... ... ... эпос ... ... 1916 жыл ... Лиро-эпос («Қозы Көрпеш-Баян сұлу», «Қыз Жібек»);
8. Шығармашылық дастандар («Рүстем дастан», қиссалар);
9. Авторлық эпос («Еспембет», «Өтеген» т.б.);
10. ... ... ... ... ... ауыз әдебиетінің түрлі жанрларын зерттеп, ойлар айтқан
ғалымдардың бірі – профессор Н.С.Смирнова. Оның ... эпос ... ... ... ... ... ... жөнінде
талдаулар берген. Бұл зерттеудің желісі (батырлық жыр жайында, «Алпамыс»,
«Қамбар», ... ... ... ... ... жыр сандығы), қазақ әдебиетінің
тарихында Абылай, Өтеген батыр атына байланысты туған жыр, ... ... ... мәселесі» кітабында сөз болған. [8,35]
Өз басы асқан құрметке бөленген, өмірі мен ... жыр, ... ... ... ауыз ... ... ішінде эпостардың
көрнекті маманы еді. Оның «Қобыланды батыр» жайлы зерттеу монографиясында
жырдың шығуы, басылуы, жиналуы, ... ... ... сөз қозғайды.
«Қазақ халқының ауыз әдебиеті» оқулығы қазақ фольклорының ... ... ... жылдары эпостық жырлардың варианттарына көңіл бөлініп, жырау,
ақын, жыршы өнеріне назар аудару ... ... ... ... ... т.б. ... ... репертуарындағы эпикалық
жырлар қағаз бетіне түсе бастады.
Бұған қоса ... ... ... үлгілерін жалпы көпшілікке арнап
та, жеке ғылыми қос тілді басылымын даярлау ... да ... ... ... ... (1959), ... (1959), «Алпамыс» (1961), «Қыз Жібек»
(1963) текстері жарыққа шықты.
Алайда ғылымдағы осындай істің ... ... ... ... ... ... ... тарта ұстаумен болды. Қазақтың көптеген
жырларына «халыққа қарсы», «хандық ... ... ... ... ... тұжырымдалып жатты.
Қазақ эпосының өзге фольклорлық жанрларымен байланысын, эпос пен
ертегінің ... ара ... ... жалпы ауыз әдебиеті туралы
С.Қасқабасов, эпостың халықтық эстетикалық талғамдарымен, көркемдік ... ... ... сөз ... ... ... ... эпосты - көне («Құламерген»,
«Жоямерген» т.б.), қаһармандық эпос («Ер Тарғын», «Алпамыс» т.б.), ... ... ... ... «Жүсіп-Зылиқа» т.б.), тарихи эпос
(«Қабанбай», ... т.б.) деп ... ... ... ... тұтастану құбылысының зерттелуіне келер
болсақ, әдебиетіміздегі тұтастану құбылысын атап ... да ... ... ... ... ... ... белгілеп, сөз қозғаған
С.Садырбаев ... одан ... ... ... ... ... ... зерттеу жасады.
Міне, қазақ эпосының жиналу, зерттелу тарихы осындай сатылардан өтіп,
бізге жетті.
1.2. Эпосты айтушылар және көп нұсқалы болу ... жыры – ... ... бойғы тағдырын, ерлігі мен
елдігін, ой-арманын жинақтаған қаһармандық жырлар.
Батырлар жыры ... ... ... ... ... ... ауыздан-ауызға таралу арқылы жетті. Әр айтушы өзінше көркемдік бояу
салып жырлағанмен, жырлардағы негізгі сюжет өзгеріссіз қалып ... ... ... ... ... жиналған жерінде айтқанда бұрыннан таныс
шумақтарын қайталамауға тырысып, ... ... ... ... ... ... үшін ... тың әңгімелер қосады.
Әрине, жырды ұзағынан айту, бір ... ... ... жалпы желісін бұзбай молынан қамти жырлау әрбір ақыннан асқан
шеберлікті, ақындық өнерді қажет етеді.
Ертеден келе жатқан жыр ... ... ала ... ... ... өңдеп, өзінше жырлаған.
Халық арасында әлде бір батырдың қоштасуы және соны ... ... ... алғашқыда бір ақын жинап, басын құрауы,
сөйтіп тұңғыш эпостық дастанның тууына байланысты ... ... ... ... ... ... ақынға көшкенде дастан толысып, оқиғасы қалыңдап,
молыға түсіп отырған. ... ... ... ... ... ... та қатысқан, кей нұсқаны қабыл ... ... ... ... бір ақын жырлайтын тұрақты, түбегейлі нұсқасы жасалғанша осылай
болған. [9, 35]
Батырлар ... ... ... ... ... да ерте ... ел арасына тараған жырлардың көбіне оқиға желісін пайдаланған. Кей
дарынды ақындар ондай жырлардың мазмұнын ғана ... ... ... ... ... ... сөз ... өлеңдік өлшемін сақтап отырған.
Мұнымен қатар, ... ірі ... ... бір ... ... ... ... барлық өмірін, ісін қамтитын көлемді жыр шығару үшін сол ... әр ... ... ... ... ... жинастырып, оларды өңдеп,
мағыналық тұрғыдан қиюластырып пайдаланған. ... бір ... әр ... пайда болып, көлемді жыр туған.
Міне, осылайша пайда болған жырларды айтушыларды ... ... ... ал енді ... жырау деп атайды. Егер мән беріп, ғылыми ... ... ... ... болсақ, бұл сөздердің қолданылу аясы әртүрлі
екенін көреміз.
«Қазақ даласы ежелден поэзияның ... ... ... ... ... Ән мен ... бір егіз болса, күй мен жыр екінші егіз болды.
Әнші, айтыс ақындары салт жырларының негізін салды десек, айтушы, ... ... ... өнерінің адамдарын жай айтушы, профессионал ... ... ... деп үшке ... ... ұсақ салт жырлары көп
ортасында, жай айтушылардан ... эпос ... ... ... Эпосты назира еткендерді қисса ақындары дейміз ... ... ... ... ... ... жыр айтушыларының
барлығын бірдей суырып салып айтушы ақын дей беру жөнсіз. Қазақ халқы ... ... не ... айтушыларды жалғыз ақын ғана демеген, одан басқа
жырау, жыршы, өлеңші, сал, сері деп те ... ... ... ... ... қандай? Қазақтың көне ауыз әдебиеті нұсқаларында жырау
қазақта ақындықтың ең көне түрі ... ... ... ... ... алғашқы ақынның аттары: Сыпыра жырау, Шалгез жыраулар. Ал
ХҮІІІ ғасырда Бұқар жырау, Тәтіқара жырау, Үмбетей жыраулар ... ... ... атымен аталып келгендер Мұрын жырау. Жырау – ақын, ол
өлең, жыр, толғау шығарып айтады. ... ... ... ... ... ... сөздің төркіні – жыр (иыр) жырлау ... ... ... ... ... ... ... да күш салған.
«Ертедегі қазақ жырауларының ақындық қызметіне қарағанда жыраудың қоғамдық
мәні, көне, орта ... ... ... емес пе ... ойға ... ... көне шығыс елдерінде құдай мен адам ... ... ... ... ... ... балгерлік мәнінде де болған. ...Қазақ
тарихының жағдайындағы ... ... ... көне ... ... ... өзі болмағанмен, қоғамдық қызметі жағынан ... ... ... Потанин Оғыз ханның қасындағы ақылшысы Ерқылы
қожа, шешен ... ... ... ... ... ... ... Ойрат-
Монғолдағы ирен (көне бақсы, шашан), гургульдай (жыршы құстың аты) ақылшы,
сәуегей ақын да саналған. Қазақта әр ... ... бір ... ... ханның заманда өзінің бір ақылшысы, шешені бар ... ойды ... ... ұсақ мәселесіне аз араласып, олар, көбінесе, заман-дәуір
өткен мен келешек, адамгершілік, жақсылық, жамандық жайлы ойлар, ... ... ... ... Бұл ... толғау сөздерінде сезімге
ұратын лирика болмайды, көбінесе, меңзеу, мақал, мәтелдер ... ... ... болып отырады». Е.Ысмайлов осы жерде жыраулардың
шығармашылығындағы айырмашылықтарды да ... ... ... ... ... ... енді бір тобы халықтың ерлігін, еркіндік
жолындағы арман-тілектерін жырлайтындығына тоқталады. Бұл ... ... ... ... ... жеткізушілер Марабай, Нұрым,
Мергенбай, Мұрын ... ... ... ... ... ... әрі ... әрі жырау деп те атайтын болған. ... ... ... ... ... ... ... жырлар жоқ, негізінен ел
есіндегі тарихи, батырлық оқиғаларды өз сындарынан өткізіп дамыта, ... ... ... ... бұл жөнінде : «…Қазақта поэзияға тікелей ... ... ... ... жыршы, жырау деп атаған. Әлбетте, бұлар бір
ғана ұғым емес. Рас, кейде бір ғана адамның ... екі ... үш ... ... да бар. Мысалы, Бұқар әрі ақын, әрі жырау деп
аталғанымен оның жаратылысының ... ... ... тән. Ал, ... Мұрын жырауларды халық ақын деп атамай, жырау деп атаған. Демек,
ақын мен ... ... мен ... ... ... ... ... бар деген ұғымды аңғартады. Яғни, ақын ... - ... тың, соны ... ... ...... ... үзік-үзік
шығармаларын жатқа айтушы, жырау – ұзақ дастандарды жатқа жеткізушілер» [1,
95] деп түсіндіреді.
Е.Тұрсынов болса өз еңбегінде ақын мен ... ... ... ... ... әрқайсысының атқарған өзіндік міндетін айқындайды:
«Қазақтың «ақын» сөзі парсыдан аударған «ахунд» сөзінің варианты ... ... ... ... ... түбірлес сөз де емес, ол ежелгі түркі,
қазіргі түрік, әзірбайжан, ұйғыр тілдерінде «шабуылға ... ... ... ... ... қалған «ақын» (ақун, ахын, еқин) деген төл
түркі сөз демекпіз. «Жырау» деген атау ... жыр» ... ... ... деп айтуымызға болады... Ақын – ырымды рәсімдерді басқарушы ... Аса ... ... ... бұл ... ең көне ... ... Бұлар: үйлену тойы, кісі өліміне байланысты жасалған ырыми
рәсім...». Ғалым жыраудың да атқарған міндеттерін санамалап, айырып береді:
1. Жеке румен ... ... ... ... ... байланыста болған.
2. Мемлекет істеріне, соғыс істеріне қатыстылығы. 3. ... жыры ... ... ... жауынгерлердің рухын көтеретіндігі. [11, 103;167]
Жыраулардың жалпы алып қарағанда екі түрлі ерекшелігі бар: ... ... олар ... ... ... ... отырып, кейбір
эпизодтарды өзгертеді, өз бетімен төлеу салады, ал екіншілері – ... ... ... соны ... ... ... бейім. [10,95]
Әзірге бізге ХІХ ғасырдан бергі айтушылар ғана мәлім. Эпос жай ... ... ... өнер ... Бізге аты мәлім ақын-
жыраулардың бірі – Мұрын Сеңгірбаев 1860 жылы ... 18 ... ... ... ... ақынның қасына еріп, одан «Қырымның қырық батырын» үйренген.
Сол кездерінде руы Беріш Мұрат ақыннан да ... ... ... одан
кейінірек Адай ішіндегі Қашаған ақынмен бірге жүріп, жыр ... ... ... ел ... жыр айтумен болған. Ол бір шеті Бұхар, бір жағы
Хиуа, Мейрам елі жақтарын да ... ... ... да ... жыр ... ... ... «Қобыланды», «Ер Тегіс», «Ер Көгіс», «Телағыс»,
«Қосай», ... ... ... ... тағы ... жазылып алынған.
Нұрпейіс Байғанин 1860 жылы бұрынғы Орал губерниясы, Темір уезі,
Қалмаққырған ... ... ... ... ... ... ... отбасында дүниеге келген. Нұрпейіс жастайынан өлең-әнге құмар
болады, он жасында ақын ... ... Оның үлгі ... ақындары: Абыл,
Шернияз, Махамбет, Нұрым, Қашаған, Ақтан, Қазақбай тағы басқалар.
Нұрпейіс – күрделі сюжетке құрылған ... ... ... ... ішінде ірілері: «Қобыланды батыр», «Құбығұл», ... ... ... «Ер ... жыр» тағы ... бір аты мәлім айтушының бірі – Айса Байтабынов. 1875 жылы
қазіргі Ақтөбе облысындағы Қобда ... ... ... ... ... ... 18 ... Сейсенбінің жылқысын бағып жүрген кезде-ақ
байқала бастайды. Сол күндердің өзінде жас Айса халықтың асыл қазынасын
жатқа ... ... көп ... тігеді. Ол әрі ... әрі ... оған ... ... ... еліктейді.
Айса атақты Бітеген ақынға барып, одан көп жыр ... ... ... айту соңына түседі, халық поэзиясының үлгілері «Қобыланды ... ... ... ... «Ауаз», «Көқрұғлы», «Алпамыс», «Қыз Жібек»
тағы басқа жырларды жырлайды.
Марабай Құлбайұлы 1841 ... ... ... ... ... ... көлі ... жерде туған (қазіргі Батыс ... ... 18-19 ... ... ... атанады. Ауыл арасында өлең айтып
жүреді және өлеңді өзі де шығарады. Сол кезде ол атақты ақындардың ... ... ... ... сөз ... ... ... Марабайдың өзі
ақындар айтысына араласады. Сүгір, ... ... ... ... Шернияз
секілді ақындармен айтысқа түседі. Олармен айтыстары ... ... ... ... ... ... ... Бірақ бұл екі ақынның
қарым-қатынасын көрсететін мәліметтер жоқтың қасы.
Марабайдың ақындық атағы батырлар жырын айтумен шыққан. Ол ... ... ... ... ... ... әрі хатқа түскені –
«Қобыланды батыр», «Ер Тарғын» жырлары. Марабай өзінің жырларын осы ... ... ... ... ... көп ... ... ел
аралап жүріп айтқан. Кейде, жырларын сол кездегі шонжарлардың өтінішімен де
айтатын болған. Бір ... ол ... ... ... ... ... келіп, айлап жатып, көптеген жырлар айтқан ... ... ... ақын ... ... ... варианттары
болуы да соған байланысты. Жыршы ақындардың қайсысы болса да, батыр жайында
ұзағынан айтылатын, мол ... ... ... жырды бірден шығарған жоқ.
Фольклордағы әрбір шығарманың әр кезеңде азды-көпті түрліше айтылатын
нұсқаларының мол ... да ... ... мен ... ... Бұл әуел ... хатқа түспеген, тек қана жұрттың
ауызша айтуы, ... ... ... ... ... жеткен көркем
ескерткіштердің жалпы ерекшелігі болып табылады.
«Қобыланды», ... ... ... ... ... ... сұлу»
жырларының бестеп-ондап варианттарының болуы да олардың халық арасында
мейлінше кең ... ... ... ... ауыз әдебиетінде азды-
көпті өзгеріссіз сақталған шығарма кездеспейді десе де ... ... ... ... мәселелерді есте тұту ләзім. Қандай
дарынды айтқыш, жыршы да, мәселен, эпостың барлық тексін ... ... ... ... Сондықтан, жекелеген сөздер мен ... ... ... ... да ... оның есесіне жаңаша көркем кесектер
қосылып отыруы түсінікті. Демек, өзгермелілік ауыз ... ... ... ... бірі ... ... жанр тексінің «жылжымалылық» дәрежесі ... ... ... жанрларында әрбір айтушы қосқан өзгеріс молырақ
кездесетіні көптен бері ... Ал, ... яки ... ... мен
көңіл-күйіне, тыңдаушы ортасының тілегі мен аңсарына орай ... ... ... ... өміршеңдігін, құбылмалылығын,
жетіліп отыруға икемділігін дәлелдейді.Осы айтылып отырғандар ... көп ... (көп ... ...... жаратылысына тән ерекше сипаттарының бірі.
Халық арасында сақталмаған шығарманы ауыз әдебиеті санатына ... ... ... ... ... мен ... дәрежесі де түрліше болуы
мүмкін. Олардың бір тобы ... түр, ... ... ... ... ғана ... Мұндай жағдайдағы өзгешелік жекелеген сөздер мен
ойлардың сәл басқаша құбылып берілетінінде ғана ... ... мен ... ... ... мазмұнында аз-кем өзгешелігі болатын
варианттар, ел арасында сақталу ... ... ... ... өз ... бір ... Бұл өзгешелік кейде шығармалардың қайсібір
бөлектері ұмытылудан болса, енді бір жағдайда ... ... ... ... ... [13, ... «Ер ... «Алпамыс», «Шора батыр» ... ... ... ... айтқан. Жыраулар дәстүр қуып, өз ... ... ... ... ... аты бар да, айтушының ... ... ... жыры ... ... ... 7 рет басылды,
алғашқы нұсқасы – ... ... еді. ... ... Ал ... вариант қарақалпақ ақыны Жиемұрат Бекмұхамедұлынан жазылып
алынған. Жыр қазақ нұсқаларымен ұқсас. Қызыл ... ... ... Ә.Байтұрсынов (Түркістан), Қ.Серғазиев ... ... ... жылы ... ... ... «Алты жасар Алпамыс» нұсқасы да
осылардан алыс емес. Мектеп хрестоматияларында ... ... ... ... еніп ... Жиемұрат нұсқасында ... ... ... ... ... басым. Дұрысында қанша айтушы болса,
сонша вариант бар. Діни ... ... ... ... де ... текст деп
тапқан жөн. ...«Қобыланды» 29 түрлі нұсқада жазылып ... ... ... көп ... – сол ... халықтығын білдіретін белгінің бірі.
Вариант дегендерге қисса ақындарының да ... бар. Бұл ... ... шеберлігі мен көзқарасындағы айырмашылықтар ғана сөз болуы
мүмкін. «Қамбар» жырының Ә.Диваев, Б.Нұрымжанов, ... ... ... ... ... бар десек, ондағы айырмашылықтарды
ескісі, ... деп қана ... жөн. ... ... ... ... ... (авторлық) басым десек, мұны да ескермей болмайды. Қай
жырдың болсын ... ... ... адам ... ... көп. Соның бәрі жыр ... мен ... ... ... «Ер ... «Ер ... ... да бірнеше
варианттары бар. «Ер Көкшені» алғаш В.В.Радлов Шу, Алатау, Ақмола, ... хат ... ... жазып алған. «Ер Қосай» жыры да
Қазақстанның көп жерінде таралған.
«Қырымның ... ... ... ... ... ... Сеңгірбаев
болатын. Бұл жырды Мұрын жырау өзінен бұрынғы жырлап келген ұстаздары Мұрат
Мөңкеұлы мен Нұрым Жаршағұлұлы сияқты ақындардан үйренген. ... ... ... ел ... ... таралу арқылы
сақталып, жеткен болса, әр жыршы өз жанынан өңдеп, толықтырып, өз ... ... ... көп ... қалыптасқан.
ІІ БӨЛІМ: Эпостағы дәуір және дәстүр мәселесі
2.1. Эпикалық шығармалардағы тұтастану құбылысы
Батырлар жыры өткен өмірді беріп, ... ... бір ... ... ... бір ... ... көрінісін береді. Алғашында үзік-
үзік өлең түрінде айтылған ... ... ... ... жыры ... бір ... ... байланысты болғандықтан
жырдан ежелгі қазақ елінің бастан кешірген ... ізін ... ... ... ... болып қалыптасуы ХҮІ ғасырға жатады делінеді.
Мәселен, Каспий теңізіне Тарбағатайға дейін, ... ... ... кең ... ... ... ... құраған. Осы кезде шаруашылық,
этникалық, тілдік, нәсілдік, мәдени, тұрмыс-салттары бірыңғай орын ... ... ... болып қалыптасу дәуірінде халықтың күш
біріктіру – басты мәселенің бірі болған. ... ... ... ... ... ... ауыз ... әсерін тигізбей қалуы
мүмкін емес еді. Ең алдымен, сол ... ... ... ... ... білдіретін (бірлік – елдік) шығармаларды күн тәртібіне әкелді.
«Советтік үлкен ... ... ... халықтық, маңызы бар
проблемалар көтерілгенде циклизация пайда ... - деп ... ... ... ... жыры қырғыз халқының сыртқы жауға соққы беретін
дәрежеге келген кезінде пайда болған дейді. ... жыры ... ... шығармаға айналғанға дейін, ел аузында әр алуан аңыз, ертек
күйінде ... ... деп ... ... Бертін келе аңыздар, ертек пен
жырлар, ұсақ өлеңдер ... ... ... ... ... ХҮІ ... қазақ жерінде қоғамдық күштің өсуіне байланысты,
қазақ эпостарының бір-бірімен тұтастануы, шоғырлануы ... бола ... ... тұтастану құбылысына назар аударған С.Садырбаев
тұтастанудың төрт шартын береді. Ауыз әдебиеті қай елде ерте ... ... ... жетсе, сол елдің эпикалық поэзиясында ... ... ... ... яғни циклизация фольклорлық эпостарда төрт
түрде көрінеді. Бірінші, бір батырдың басынан кешкен әр алуан оқиғалар ... ... ... пен ... Никитичтің әртүрлі сапары) айтыла
беретіндігі. Бұл – тұтастанудың алғы ... ... ... ... ... дейінгі аралықтағы (балалық шағы, үйлену, алғашқы сапары)
іс-әрекеттері толық айтылып, мұны өмірбаяндық тұтастықта айтылатындығы...
Үшінші, ... ... ... ол да ата ... ... ... ... қалай
батыр болып туса, одан туған немере-шөберелері бір-бірінен асып түскен
батыр болып суреттеледі... Төртінші, бас ... ... ... ... мұны бір ... ... деп санаймыз. [1,104]
Ш.Ыбыраев болса, бұл айтылғандарға ... ... ... түрі болса да эпикалық дәуірді аттап кете алмайтындығы. Эпикалық ... ... ... жоқ. Бұған қарағанда әртүрлі шартпен шоғырланған
жырлардың бәріне эпикалық дәуір жетекші роль атқарған» [2.180] дей ... ... ... ... ... ... ... жеке рулар дәуірі
көлемінде шоғырланғанын айтады.
Қазақ фольклорындағы тұтастану құбылысы жөнінде С.Қасқабасов зерттеу
жасаған. Ғалымның ... ... ... ... Уәлиханов та
аңғарған. Қырғыздардың «Манасы» туралы қысқаша сипаттама берген тұста ол
тарихи ... мен бір ... ... ... ... ... циклге
түсу) әдістерін меңзейді. Шоқан былай дейді: ... - ... ... ... әңгімелерінің, аңыздарының, географиялық,
діни, ойлау дәрежесі мен білімінің, имандылық түсініктерінің бір ... бір ... ... ... есіміне топталған біртұтас жиынтығы.»
Міне, тұтастану құбылысы – ... ... ... осыдан-ақ көруге
болады.» [14,181]
Тарихи жырлардағы тұтастану құбылысын көрсеткен ... ... ... төрт түрі де ... ... ... жырлардағы
тұтастанудың басты дәуірі қазақ-қалмақ дәуірі ... ... ... хан ... ... көреміз. Тарихи жырларда тұтастанудың төрт шарты
да бар. Алғашқы үшеуі қазақ қаһармандық эпосында кең таралса, тарихи эпоста
тұтастануға тән ... ... ... ... деп ... дейді. [15,
46]
Сонымен, батырлық жырлардағы тұтастану құбылысы дегеніміз – белгілі
бір эпикалық дәуір аясында пайда ... ... ... ... ... түрлі белгілерге сай бүтін бір дастанға айналуы.
2.2. Батырлық ... ... ... ... ... ... тұтастануының алғашқы түрін С.Садырбаев
бір батырдың басынан кешкен әр алуан оқиғалар жеке дара жыр ... ... деп ... ... бұл түрді «сюжеттік тұтастану» деп
атайды. С.Қасқабасовтың ... ... бұл түрі екі ... тұрады:
алғашқысы – фольклорлық сюжеттің пайда болып, тұрақтауы да, екіншісі ... ... бір ... ... топталуы. Демек, сюжеттің
әу баста пайда болуы ... ... ... айтқанда, қайтыс болған
батырдың іс-әрекетін сөз еткен жоқтау түрінде де болады екен. ... ... ... ... ... ... өмірі толық баяндалмайды. Батырдың
жүйелі эпикалық өмірбаянынан бұрын пайда ... ... – оның ... ... ... ... бұл ... көп жағдайда тарихи шындыққа негізделеді
де, бүкіл шығарманың өзегі болып табылады. Басқаша ... ... ... сақталып қалған ерлігі ерекше тұлға ретінде жеке бір ... ... өлең ... ... ... ... ел ... айтылып, тұрақты сюжетке
айналады, содан кейін бірте-бірте ... ... ... ... ... де, батыр өмірінің маңызды бір кезеңі боп ... ... ... ... ... болады да, ал ... ... етек ... ... да ол бірыңғай болып келеді).
[14,46] Сол сияқты, батыр ... ... ... ... жоқ ... оларды біріктіріп, үлкен жырға айналдыруы мүмкін. Осылайша, түрлі
түрлі қысқа оқиғалар бір-бірімен байланысып, біртұтас шығармаға айналады.
Мысалға, ... ... ... алып қарайтын болсақ, жырдың екі ... ... ... алғашқы оқиға – Алпамыстың дүниеге келуінен
басталып, қалыңдығы Гүлбаршынды еліне алып ... ... ... ... ... хан ... жорығы. Бұл екі сюжет алғашында екі түрлі оқиға
ретінде суреттеліп, ... ... ... оқып ... ... байқауға болады. Мәселен, Алпамыстың өзіне ат таңдауы,
Гүлбаршынның жолға хат тастап кетуі, тағы осы ... ... ... ... сипатта ғана емес, мұнда тарихқа да қатысты ... бар ... ... аты ... ... ... сол сияқты екінші оқиғадағы
Тайшық хандар қалмақ делінеді. Яғни жыр ... ... ... ... ертеде пайда болғанын білдірсе, қалмақтармен күрес жырға арқау
болғандықтан, бұл элементтердің жырға кейіннен ... ... ... ... да ... бар деуге келеді. Осылайша біріккен жырлар ... ... екі ... ... бар: ... жаудан қалыңдығын азат ету
болса, кейінгісі – елін ... ... Егер ... кейіпкердің сүйгенін
айдаһар немесе басқа бір ... күш ... ... ... ... ... тарихилық шарты жұмыс істеп, батырдың қалыңдығын ... ... ... ... ... әйел етуге тырысады. Бұл жерде ежелгі ертегілік
сюжеттің кейінгі заманда, жаугершілік уақытта эпосқа ... ... ... ... – сюжеттік әрі тарихи-тұтастануға әкеліп отыр. Яғни ... жау ... ... ... Бұл – бір. ...... ... көрсету сюжеті көне сюжеттермен бірігіп, біртұтас көркем
дүние құрайды. ...... ... енді ... ... тарихын
ғана емес, сонымен қатар, оның қалай туғанын баяндау керек, сөйтіп,
батырдың ... ... ... ... жыр ... ... Бұл ... арқылы жүзеге аспақ.[14,185]
Батырлық жырлардағы тұтастанудың келесі түрі – ғұмырнамалық
тұтастану. ... өз ... бұл ... ... ... деп
атаса, ғалым С.Қасқабасов бұл жөнінде былай дейді: «анығында, ғұмырнамалық
тұтастану елдің ... оның ... ... зор ... ... ... ... өзінің қорғанышы болған сүйікті батырдың қалай ... ... ... ... ... ... ... оның бала-шағасына да мән
берген, ал ата-анасы кім болған деген мәселеге ... ... ... ... ... білген жыршылар, сөз жоқ, бар мүмкіндігінше
олардың талабына жауап беруге тырысқан. Бұл мақсатын жүзеге асыру үшін олар
фольклор поэтикасының бар ... ол аз ... көне ... ... ... оған қоса, дайын тұрған сюжеттерді, ... ... ... ... батырдың өмірін бір жүйеге түсіріп,
әдемілеп, әсірелеп, жыр шумақтарымен баяндап берген. Соның ... ... ... жай ... ... ол туралы поэзиялық ғұмырнама болып шыққан.
Міне, біз сол себепті тұтастанудың бұл ... ... ... ... ... дұрыс көрдік. Біздің бұл ойымызды ортағасырлық Шығыс
пен Батыс елдерінің «халық романы», «рыцарлық роман», «сират» деп аталатын
эпостары да ... ... ... өз ... ... ... ... 1) ата
–ананың баласыз болуы, 2) болашақ батырдың ғажайып өмірге ... оның ... ... ... ... ... ... істері.
Батырдың тууы туралы Р.Бердібаев былай дейді: «Эпос ... ... зары ... түбірін рулық, патриархалдық, феодалдық
дәуірдің дәстүріне байланыстырып түсіндіруі табиғи. Патриархалдық үстем
болғалы ... ... ... ... ... мал, ... ұлға ... Сондай-ақ рулық өмірдің жалғасуы да тікелей сол рудан тараған
мұрагердің бар немесе ... ... еді. Ұлы көп ... сөзі де
салмақты, айтары да артық ... ... ... ... бас кейіпкердің өмірге келуі негізінен
оның ата-анасының көп жылдар бала көрмей, бір перзентке зар ... ... ... ерекше болып өсуі тән.
Баласы жоқ ата-ана көп жыл бойы бір ... ... ... ... иесі ... қияқсыз,
Еш нәрсе көрмей дүниеден,
Өткенім деген тұяқсыз -
Тоқтарбайдың зарына
Қалың қыпшақ қайысқан.
Әулие қоймай қыдырып,
Етегі шеңгел сыдырып,
Жеті пірге танысқан.
(Қобыланды, 65 ... ... ... ... болып, балалы болады.
Соншама бай болса да,
Жоқ еді ердің баласы.
Алланың өзі бермесе,
Бенденің бар ма ... ай, он күн ... ... ... ай, он күн ... ... ұл тапты.
(Алпамыс батыр, 174 б.)
Сексенге жасы келгенше,
Бір бала көрмей Тоқтарбай,
Қайғыменен қан жұтып,
Ақылынан адасқан.
Әулиеге ат айтып,
Қорасанға қой айтып,
Қабыл болып тілегі,
Аналықтай бәйбіше
Елуге жасы ... ... ... бе ... ... ... ұл, бір қыз ... аты – Қарлығаш,
Қобландыға қарындас.
(Қобыланды, 66 б.)
Бұлайша әулиелерге сыйыну, кейіпкердің ғажайып түрде өмірге келуі – болашақ
батырдың осал ... ... бас ... ... әдісі болып
табылады.
Келесі кезекте батырдың алғашқы ерлігі сипатталады. Әдетте, батырлық
ертегі мен эпоста керемет жағдайда ... бала ... ... ... әрі
ақылды болып шығады. Оның ерен қайраты мен даналығы ерте ... ... ол ... ... ... оның күші ... ... білінеді. Мәселен, осындай ерліктің бір үлгісін Алпамыс батыр
былай көрсетеді: «Сол уақыттарда ... он ... ... ... ... ... Қоңырат еліне бек болып жүріп, жұрт сұрап тұрды. ... ... ... өліп қала ... болды. Жұрт баласын далаға ... ... Бір ... Алпамыс ойнауға бала таба алмай келе жатып, бір өрмек
құрып отырған кемпірдің ұйықтап ... ... ... - ей, ... ... - деп, ... қалса, бала ұрғанын көтере алмай өліп қалады.»
Мұндай «ойындарды» ғылымда «батырлық ойындар» немесе «бірінші ерлік»
дейді. Батырдың ... ... ерте ... көрінгендіктен ол жауға
қарсы шайқас емес, негізінен күш сынасу ... ... Тек осы ... ... ... ойындарды» көрсеткеннен кейін ғана батырға үйлену
құқы беріледі. [14, ... ... ... бір ... ...... үйленуі. Үйлену
жолында батыр бірнеше сынақтан өтеді. «Алпамыс батыр» жырында Алпамыс
қалыңдығы жайлы өзі ... ... ... ... ... ... ... Естеміспен бірге серуендеп жүріп, Көктім Аймақ ханының
жарлығын естіп ол да бағын сынауға аттанады.
Қобыландыдай төрені,
«Қазақтың ері ... ... ... ... ... ... ... жебеді
Қолына алып толғанды,
Қозы жауырын жебені
Ат үстінен шіреніп
Сонда тұрып тартады.
Кәміл пірлер ... ... ... ... ... ... ... Отыз күн ұдай ойын қып,
Қырық күн ұдай тойын қып,
Көктім Аймақ атасы
Қыз Құртқаны бергені.
(Қобыланды, 152 б.)
Жырларда көп жағдайда батыр қалыңдығының еліне ... сол елге ... ... ... ... ... ... жеңіп барып қалыңдығына қолы жетеді.
Айталық, «Алпамыс батыр» жырында Алпамыс Шекті еліне келсе, қалмақ Қараман
елді шауып, Гүлбаршынды әйел ... ... ... ... ... ... ... бөгеттен өтіп, қандай күшті жау болса да жеңіспен оралады.
Жырда батыр үйленгеннен кейін негізгі ... ... ... елін ... азат ету ... ... жалғасады. Мысалы, Алпамыс
еліне қайтып оралысымен ... ... ... ... қуа ... ... Алпамыстың басынан кешкендері айтылады.
Ғұмырнамалық тұтастанудың соңғы бөлімі – батырдың қайтыс болуы.
Батырды дәріптеу ниетімен ... ... ... ... ... ... ... етеді. Алайда батырлық эпостарда көбіне батырдың қартайған,
өмірден өткен кезеңдері суреттелмейді. Мұның ... ... ... туған қаһарманның қартайып, күштен айырылған, шарасыз ... жөн ... ... ... жас, күшті етіп бейнелеуге деген
ұмтылыстан болар.
Шежірелік тұтастану тегі екі мақсаттан пайда ... ... Бірі ... ... ... екіншісі – ұрпақтардың, ата мен ... аға ... ... ... ардақтау, туыстық қарым-қатынастың үзілмей, ... ... ... ... ... ... ... ұл туса игі, ата
жолын қуса игі еді» деп армандайтын халық ... ... ... ... жырлаумен қатар оның баласы туралы жырлауды талап еткен. [14,189]
Эпос батырдың өмірге келуін, өмірін суреттемес ... ... ... оның ата-анасын да қарапайым адам ... ... ... ... ... қарапайым адамнан емес, текті адамнан тууы ... ... осал ... ... ... ... ата-анасы асқан бай немесе батыр болып суреттеледі.
«Алпамыс батыр» жырындығы Алпамыстың әкесі Байбөріні:
Тоқсан мың екен қарасы,
Мұрындық, ноқта кимеген,
Түйешілер мінбеген,
Сексен мың екен ... ... бір ... сайын мың жылқы,
Есебі жоқ көп жылқы.
Жиделі Байсын даласы,
Өз алдына бір ... мен ... ... ... мене ... ... суреттейді. (Алпамыс,167 б.)
Ал, С.Садырбаев еңбегінде тұтастанудың бұл түріне мысал ... ... ... ... ... батыр болып туса, одан ... ... де ... асып түскен батыр болып суреттеледі. Мұны ғылым
тілінде генеологиялық, яғни ... ... деп ... ... Манастан – Семетей, Семетейден – Сейтек, Сейтектен – Алымсарық,
Алымсарықтан – Құлансарық; ... ... ... батырдың ұрпақтары»
деген дастанында Қарадөң, Жұбаныш, Сүйініш, Бегіс, Көгіс, Тегіс, Тама боп
жалғаса береді. [1, 105]
Шежірелік ... ... ... тағы бір ... – кейінгі
батырлар қиналған немесе мұңайған тұста өзінің ата-бабасын еске алып,
көмекке ... я ... ... ... ... медет сұрауы, кейде
мақтан үшін санамалауы.
Батырлардың бұлайша жеті атасын ... ... сөз жоқ, ... ... ... ... ... екіншіден, қазақтың
жеті атаны білу салтынан екені сөзсіз, яғни «жеті атасын ... ... ... ... ... жырлардағы тұтастанудың келесі түрі тарихи тұтастану жайлы
С.Садырбаев «бас батырға бірнеше ... ... ... мұны ... ... деп ... Тұтастанудың төртінші түрі – қазақ
эпосында жоғары дәрежеде дамымаған. Қазақтың батырлар жырында ... ... ... ... ... ал төртінші сатысына толық көтеріліп
болмаған. Әсіресе, қазақтың батырлық жырында тұтастанудың екі белгісі ... бірі – ... ... - өмірбаяндық. Бұл қазақ эпосының
саннан сапаға, жайдан күрделілікке қарай дамуының басты белгісін көрсетеді.
Осы заңдылық бір орталыққа тұтастануға ... ... ... ... болады. Себебі, генеологиялық тұтастану бір ... ... ... [1, 105] деп ... С.Қасқабасов бұл турасында
былай дейді: «Ғалымдар эпостың тарихи тұтастануы, негізінен, ... ... яғни ... ... ... ел бір орталыққа бағынатын
мемлекет жасап, сол ... ... ... ... орын ... ... ... қазақ фольклоры бұл қағиданы анықтай түсуге
мүмкіндік береді. Қазақ фольклоры мен ... ... ... ... бір ... ... ... де болуы мүмкін деген тұжырым
айтуымызға болады. Екінші сөзбен ... ... ... ... ... қоғамдық дамуымызға, патриархалды-тайпалық құрылысқа
сәйкес десе де болғандай. Яғни біздің эпоста тарихи ... екі ... ... Бірі – ... рулық замандарда болған әр түрлі оқиғалардан
кейінгі дәуірдегі бір ... ... ... (Рас, мұны сюжеттік
тұтастануға жатқызуға болады). Екіншісі – ежелгі ... мен ... ... ... ... Бұл – ... ... болатын тарихи
тұтастанудың үлгісі». [14, 192] Яғни С.Садырбаев ... ... ... ... деп атап, бір орталыққа тұтастануды сол
тарихи тұтастанудың бір түрі ... ... ... ... түрі ... ... яғни ертеректе
болғандықтан, ондай жырларда белгілі бір басшы, ел басқаратын ... адам жоқ. Әр ... ... ... ... да сол ... ... суреттеледі. Мысалы, «Қамбар», «Қобыланды», «Алпамыс»
жырларында батырлар ... ... ... елдерінің, өз руының
батыры да, басшысы да. Олардың үстінен қарайтын, жоғары тұрған адам жоқ.
Бұдан ... ... ... әлі ... бір ... ... әлі жоқ.
Тарихи тұтастанудың екінші түрі - бір орталыққа тұтастанудың, ... ... ... басты батыр төңірегінде басқа батырлардың, олар туралы
жырдың топталуы.
Географиялық тұтастану – батырлық ... ... ... ... бұл түрі ... С.Садырбаев еңбегінде аталмайды.
Географиялық тұтастану тұтастанудың басқа түрлерімен тығыз
байланысты. Себебі ... ... ... ... ... бір ... ... жырындағы батыр жауымен соғысқанда бірнеше жерлерді, елді
аралап, жаулап алады.
Бас кейіпкердің басқа елдерге сапар ... ... ... қалыңдық
іздеуге барғанда көрінуі мүмкін.
Сонымен, географиялық тұтастану дегеніміз – бір фольклорлық шығармада
көптеген жер ... бас ... ... ... ... ... географиялық тұтастану екі түрлі болады: бірі –
бірнеше жер атауларының бір кейіпкердің іс-әрекетіне телінуі де, екіншісі ... ... бір ... бір өлкеде іс-қимыл көрсетуі. [14, 196]
Алғашқысы батырлық жырларында жиі кездеседі.
Бұлайша кездесетін ... ... кей ... ... ... ... ... болады. Яғни жырдағы аты аталған ел, ... ... ... кей ... күні ... ... ... боуы
мүмкін. Мысалы, «Ер Тарғын» жырын алар ... ... өз ... ... ... ... сан ... жұртына барады. Сонымен бірге жырда ... ... ... ... он сан ... ... хан ... «Бұл ел Бұлғыр тауының ішін жайлайтын еді» дейді жыр жолдары.
Мұндағы Қырым, Еділ ... ... ... қазірде бар жер-су атаулары болып
табылады.
Жоғарыда айтқанымыздай, географиялық тұтастанудың ендігі бір түрі ... ... ... бір ... ... өлкеге телінуі, яғни әр кездің
батырлары, сондай-ақ бір заманның ерлері де бір ... ... ... ... ... Бұл жайт ... аталмыш түрін тарихи
тұтастануға, әсіресе, оның мемлекеттік – яғни бір ... пен бір ... ... ... ... батырлық жырларындағы тұтастану құбылысының түрлері осындай
болып келеді. Тұтастанудың мақсаты – батырды дәріптеу, оның ... ... ... елге үлгі ету, халық арманындағы батырды ... ... ... ... да ... ... . ... жырларындағы тұтастанудың
көркемдік жүйесі
Жалпы қазақ фольклорындағы тұтастану – батырды ... ... ... ... поэтиканың заңдылығы. Батырды көтермелеп
суреттеу – халық тілегі, ал жыршы – сол ... ... Осы ... , жырдың көркемдігін арттыруда жыршы көптеген көркемдегіш
тәсілдерді қолданған. Атап ... ... ... ... ... ... ... жиі кездеседі. Бұлайша ассонанс, аллитерация
тәсілдерін қолдану ... ... ажар ... ... ... ... өзің қолдасаң,
Қолдамайтын кім бар-ай
Қазанға қайдан жол қылдың
Қараман деген ... ... ... ... ... жарыстан.
(Қобыланды, 196 б.)
Көп жауапқа тұтылып,
Келмембет батыр терледі,
Келмембет айтты: «А, патшам,
Көп қылып едім зорлықты».
(Қамбар, 350 б.)
Қағынбаса не қылды?!
Құрсаулы қара нар ... ... ... жасы ... ... сөгілді.
(Алпамыс, 196 б.)
Осы сияқты тұтастанған жырларда дауысты дыбыстан басталатын, яғни ... де жиі ... ... ... ... не етесіз?
Анасы жаман анасыз
Анамды сұрап не етесіз?
Анаң сенің некесіз.
(Қобыланды, 118
б.)
Ертеңді-кеш зарласам
Есітер ме екен ... не ... ... ... жиі кездесетін көркемдегіш сөздер – ... ... ... ... ... көз ... елетететін, жыр
жолдарының мазмұнын әрлендіріп тұратын ... ... ... ... ... ... ... сәтін бейнелеуде, тағы басқа да
кездерде қолданылған.
Алғыр құстай байланып,
Қызыл найза қолға алып,
Абжыландай толғанып,
Шұбардың ... ... ... ... нұрдай боп,
Есепсіз қалмақ қырылды.
Жабысқан будан удай боп,
Майданнан аққан қызыл қан
Сарқырап ақты судай боп
Өліктері төбе ... ... ... боп.
(Қобыланды, 225 б.)
Жыршы теңеулерді жырлардағы сұлуларды суреттегенде де қолданған. Мәселен:
Сонда сұлу Қыз ... ... ... ... ... жылтылдап,
Алтын қалпақ дулыға
Шекесінде жылтылдап.
(Қобыланды, 83 б.)
Қаламдай қасы сүрілген,
Оймақтай аузы ... 218 ... отыр ... ... туған айдай боп.
Қызыл күрең реңі
Құбылып отыр жындай боп
Оқтаудай боп,
Тартып қойған сымдай боп,
Сөйлеген сөзі қырмызы
Қамырды ... ... боп ... 231 ... ... арыстанға, жолбарысқа, алғыр құсқа, ақ тұйғынға, ақ
сұңқарға, ал ұрыс ... ... ... ... тайдай, жауатын бұлттай,
нар бурадай алысты, ителгідей жұтынып, қаршығадай ... ... ... деген сынды ... ... ... ... жиі ... ажарлаудың бір түрі – эпитеттер болып
табылады. ... яғни ...... ... айрықша сипатын,
сапасын анықтайтын суретті сөз. ... ... ... ... деуге
болады.
Қабаған мойын, қой көзді,
Талма мойын, нұр жүзді,
Біріне Қоблан ұқсайды.
Келді, балам, тұрсана.
Қорасан жүзді, қой көзді
Қараман келгенге ұқсайды,
Келді балам тұрсана.
(Қобыланды, 75 ... ... қой ... ... ... ... деп жатсам да,
Қай-қайдағым құрсайды.
(Ер
Тарғын, 290 б.)
Келтірілген мысалдардағы эпитеттер кейіпкерлер келбетін суреттеуден тұрса,
енді бір топ ... ... ... құрал-саймандарды суреттегенде
кездеседі.
Арыстанның барында
Оқалы бөрік кигенім.
Оқасын жерге төгілтіп,
Әлде неден азғырдың
Асыл туған ... ... ... 292 б.)
Толғамалы ақ сүңгім
Шаншылар майдан күн бүгін
Алтын құндақ ақ берен
Атылар майдан күн ... ақ ... ... ... ... ... саған серт.
(Қобыланды,
121 б.)
Батырлық жырларға ерекше бір сарын беріп, ... ... ... шын ... ... ... суреттеуде жырда ұлғайту мен
кішірейту де қолданылады.
Астына мінген Бурыл ат
Жауатын күндей күркіреп.
Жаңбырдай тері ... ... жер ... ... ... ... адасты ...
Белеңнен асты былқылдап
Тозаңы шықты бұрқылдап
Аттың жолы қазылды
Ұмтылғанда ... жүз ... ... суртеттеу арқылы аттың шабысын әлденеше есе үлкейтіп беріп тұр.
Литота, яғни кішірейту ... ... ... ... ... ... ... кішірейте суреттеу.
От орнындай тұяқтан,
Оймақтайы қалыпты.
Етектейін ернінің
Екі елісі қалыпты.
Қиған қамыс құлақтан
Бір тұтамы қалыпты.
Жалбыраған жалынан
Жарты қарыс қалыпты.
(Ер Тарғын, 306 б.)
Бір күн ... ... ... ... алып ... екі күн ... санаса,
Он екі айлық жер еді.
( Алпамыс, 114 б.)
Тұтастанған батырлық жырларда ... ... яғни ... да
ұшырасады. Фигура - сөз тіркестерін дағдылы синтаксистік қалыптан ... ... ... ... Жыр үлгілерін оқи отырып, арнаулардың
бірнеше түрлерін ... ... ... ... ... төмендегі жылауын зарлай арнауға жатқызуға болады.
Айналайын, құдайым
Бір өзіңе жылайын
Бүйтіп қорлық ... ... ... ... ... ... жасын көрер ме?
Арманда кеткен баламды,
Қадыр алла берер ме?
(Алпамыс, 242 б.)
Ал, «Қобланды батыр» жырындағы Қарлығаштың Қобландыға айтқаны да ... бола ... ... егізім,
Бірге туып, бірге өскен
Кіндігімді бір кескен?..
Қысылған жерде түптесім
Тоқсанда атаң ... ... көке ... ... анаң Аналық
Ақ көке кімге тапсырдың?
(Қобыланды, 120 б.)
Айшықтаудың бір түрі ретінде қайталаулар да ... ... ... Бір ... ... ... не ... қайталанып келуі батырлар
жырында кездеседі.
Егіз туған көк қошқар!
О да сенің ... ... көк ... да ... ... ... көк айғыр
Бұ да сенің жолыңда.
(Қобыланды, 101 б.)
Аттанбадым олжа ... ... малы ... олжа ... ... ... ескі кегі ... 287 б.)
Сонымен бірге батырлар жырында айшықтаудың тағы бір түрі шендестіру
де аз болса да ұшырасады.
Қара ... қар ... ... ... ... үстіне қан тамар
Қанды көр де, етім көр.
(Ер Тарғын, 195 б.)
Міне, батырлық жырларға тән ... ... ... ... ... Жырда қолданылған көркемдегіш сөздердің қай түрлері
болса да негізгі қызметі жырды әсемдеп, әсірелеп қана ... ... ... ... әрі әсерін күшейту үшін қолданылған.
Қорытынды
Қазақ фольклорындағы халық ... аса ... ... саласы –
эпос. Эпос шытырман оқиғаға құрылған халықтың арман, қиялына жауап беретін,
мұң-мүддесіне сай ел ... ... ... ... ... шынайы махаббат иелеріне арналған шығарма.
Ауыз әдебиетінің басқа да салалары секілді эпос та ... ... ... ... қаһарманы атса оқ өтпейтін, шапса қылыш ... ... ... суға ... ... ерекше қасиеттерімен
ерекшеленіп, ел қорғау, ар-намыс жолында күресу арқылы негізгі ... ... ... ... ... үшін эпос өзіндік
көркемдік формаларды тұрмыс-салт өлеңдеріндегі беташар, тойбастар, ... ... ... ... ... ... эпос қаһарманының өткен
өмірінен халықтың сол дәуірдегі әлеуметтік жай-күйін, ... ... ... таразылауға болды.
Алғашқы үлгілері сонау ерте замандарда қалыптасып, бертін келе өмір
ағымымен өзгерістерге ұшырай отырып шыңдалып, жетіліп ... ... ... бір ғана ... эпизодты ғана жырлаған. Келе-келе осындай
бірнеше оқиғаларды жыршылар бір батыр төңірегіне топтастырып, үлкен сюжетке
құрылған ұзақ ... ... ... ... құбылысы» деп аталатын жұмысымдағы
негізгі мақсат – батырлық жырлардағы тұтастану ... ... ... ... батырлар жырының зерттелуі мен жырды айтушылар жайлы
қамти отырып, тұтастанудың батырлық ... ... ... ... Батырлар жырындағы тұтастану құбылысының негізінен
мынадай ... бар: ... ... ... ... және
географиялық.
Ауыз әдебиетінің басқа да салалары секілді эпос та ауызша жасалған
мұра. Ол өзінің бастау негізін ... ... ... ... Жазба өнері дамымаған сонау замандарда ауыздан ауызға тараған
батырлық жырлар ... әр ... ... ... ... дамып
отырған. Осыдан келіп көп нұсқалылық пайда болды.
Батырлық жырлардағы ... ... ... бір ... ... ... өмір ... іс-әрекеттері, оның ұрпғының ғұмыры мен
қимыл ерліктері түгел жинақталып, біртұтас дүниені құрайды.
Батырлар жырындағы тұтастану құбылысының ... ...... оның өмір ... ... істерін үлгі етіп, сондай болуға шақыру
болып табылады. Батырды көтермелеп суреттеу – ... ... ... басты мәні де осы болып табылады.
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі
1. Садырбаев С. Фольклор және эстетика. – Алматы: Жазушы, 1976. -
151 ... ... Ш. Эпос ...... Ғылым, 1993. - 296б.
3. Уәлиханов Ш.Таңдамалы. - Алматы, 1985. - 431 ... ... Г. ... ... және ұлт тарихын зерттеу. //
Отан тарихы, 1995, №1.
5. Әуезов М. Әдебиет тарихы. -Алматы: Ана ... 1991. - 240 ... ... С. Шығармалары, 6 т. Алматы, 1964. - 455 б.
7. Жұмалиев Қ. Қазақ эпосы мен ... ... ... ... ... ... ... баспасы, 1951. - 370 б.
8. Бердібаев Р. Қазақ эпосы. – Алматы: ... 1982. - 232 ... ... М. ... және ...... ... мемлекеттік көркем
әдебиет баспасы, 1962. - 427 б.
10. Қоңыратбаев Ә. Қазақ эпосы және түркология. – Алматы: ... 1987. ... ... ... Е. ... ауыз ... жасаушылардың байырғы өкілдері.
–Алматы: Ғылым, 1976. - 199 б.
12. Ғабдуллин М. ... ... ауыз ... ... 1974. -320 ... Бердібаев Р. Сарқылмас қазына. – Алматы: Мектеп, 1994. - 248 б.
14. ... С. ... ... ... ... Жұлдыз, №11,
1992.
15. Рақым Б.С. Тарихи эпос табиғаты. – Қарағанды: ҚарМУ баспасы, 1999. -
231 б.
16. ... З. Сөз ...... ... 2002. - 359 ... ... ... - Алматы, 1958. - 696 б.
18. Қобыланды. – Москва: Наука, 1975.
19. Қазақ әдебиетінің тарихы, 1т., ... ... ... ... 1960. - 740 ... ... Ә. ... әдебиетінің тарихы. – Алматы: Санат, 1994. -311
б.
21. Қазақ фольклористикасының тарихы. – ... 1988. - 432 ... ... Ш. ... ... – Алматы: 1987. – 311 б.
23. Қоңыратбаев Ә. ... ... ...... 1991. - 311б.

Пән: Мәдениеттану
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 43 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Мұхтар әуезовтың «манас туралы» мақаласы. (конспект)7 бет
Қазақ әдебиттану ғылымында көне түркі ескерткіштерінің әдеби тұрғыдан зерттелуі77 бет
«Алпамыс батыр» жырының зерттелуі6 бет
Батырлар жыры5 бет
Батырлар жыры мен «Шаһнама» дастанындағы тақырып үндестігі7 бет
Батырлар жыры туралы7 бет
Батырлар жырын оқыту21 бет
Қобыланды батыр12 бет
«Арқалық батыр» жырының нұсқалары42 бет
«ЕСІМ ХАН» ЖЫРЫНЫҢ НҰСҚАЛАРЫ МЕН ТАРИХИЛЫҒЫ42 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь