Қазақ аңшылығы жайындағы мақалалар жинағы

1. БЕРІКБОЛ БАЛАПАНҰЛЫ. ҚАЗАҚ ҚҰСБЕГІЛІГІ (ЭТНОГРАФИЯЛЫҚ МАҚАЛА). САЯТШЫЛЫҚ ТУРАЛЫ
2. ҒАЛЫМ ЖҰМАШҰЛЫ. БҮРКІТ ЖӘНЕ ҚҰС БЕГІЛІК
3. ЗЕЙНОЛЛА ҚЫЗЫРҰЛЫ. БҮРКІТ ЖӘНЕ САЯТШЫЛЫҚ
4. ӘЛБӘТІР ӘБІЛАҚАНҰЛЫ. ЖҮНІС БАТЫР ЖӘНЕ САРЫ БҮРКІТ
5. ЖЕҢІСХАН БҰҚАРҚАНҰЛЫ. ҚЫРАН ТАҒДЫРЫ
6. НҰРИЛА ҚЫЗЫҚАНҚЫЗЫ. (АЛТАЙ ҚАЛАСЫ ҚЫЗЫЛТАС ҚАЛАШЫҚ ДОКТОРХАНА)
7. МАҒЗАН ҚАБДОЛЛИН. ҚАЗАҚ ҚҰСБЕГІЛІГІ
8. НҰРИЛА ҚЫЗЫҚАНҚЫЗЫ. (АЛТАЙ ҚАЛАСЫ ҚЫЗЫЛТАС ҚАЛАШЫҚ ДОКТОРХАНА)
9. ҚАЗАҚТЫҢ АҢШЫЛЫҚ ҚҰРАЛДАРЫ ЖӘНЕ ӘДІС.АМАЛДАРЫ (ЭТНОГРАФИЯЛЫҚ ЭССЕ)
10. СЕРҒАЗЫ НҰРСЕЙІТОВ. ИТ ТУРАЛЫ ӘҢГІМЕ
11. ҚОЖЫКЕН ШОТАЙҰЛЫ. ҚҰСБЕГІ ӘЛІМХАН
12. АЙҚЫН АСҚАПҰЛЫ. БҮРКІТШІЛІК ЖАЙЛЫ
13. ӘЛІКЕЙ МАРҒҰЛАН. БҮРКІТТІҢ ҰЯСЫ
14. БЕКЕТ ЕСЕНТАЕВ. «ҚАСҚЫРДА ҚАС ҚЫЛМАЙДЫ ЖОЛДАСЫНА»
Бағзы заманда көшпенші мал шаруашылығы мен шұғылданған ата – бабаларымыз қара қазан, сары баланың қамы үшін қиыр қонып шет жайлап, шөқбі шүйгін суы мол жерді тұрақ етіп, дархан дала сұлу табиғатпен туыстас болып кеткені баршаға мәлім. Бұл күнде ұлтымызда ұрпақтан – ұрпаққа мирас болып кешедлен бүгінге жеткен асыл мұралары да ауыз толтырып айтарлықтай десек болмас. Соның бірі қазақ құсбегілігі.
Ұлтымыз құсбегілікті қорасына мал салудың нышаны етсе, біреулер қыранды серуен құрып, көңіл көтеру, жүйке жазып, дене шынықтыру (спорттық түс алған қимылы) мақсатында пайдаланса, енді біреулер тірлігіне бола пайдаланған. Халық аузында:

Мылтық ұстаған мергендігіне сүйеніп атып алады,
Ит жүгірткен сілесіні қатып алады.
Бүркіт салған қызыққа батып алады, -

деп бекер айтылмаған. Мылтық ату, қақпан құру, індету, тазы жүзірірту, құс салу, қатарлы аң аулаудың түрлі тәсілдердің ішінде ұлтымыздың құсбегіліктің тетігін тауып, осы бір түз тағысы мақұлықтың ерекшелікігін дәп басып танып, бабын тауып, тілін біліп, ырқына көрдіріп орынды пайдалана білген. Ата – бабаларымыз құс бегілікпен айналысқан ұзақ тарихта жапалақ, құладын, тұйғын, қаршыға, үкі, қырғиларды – тоқал қанаттылар; сұңқар, лашын, бидайық, тұрымтай, жағалтай, күйкентай, ителгі және т.б. – ұшқыр қанаттылар; таз қара, құмай, көкдегей, тоғыс ай және т.б. құстармен қатар (көк серісі) атанған бүркітті – жалпақ қанаттыларға жатқызып, құсбегілер күнделікті тұрмыстағы сұранысына қарай, түз тағысы болған аңдарды алғызып, кәдеге жаратып, қажетін қанағаттандырған.
1. Бүркіт және бүркіттің дене мүшелері.
Түр тұлғасы жағына бүркітке ұқсайтын үлкен-кішілі талай құстар бар. Десе де басқа құстарға қарағанда бүркіт сұлу, сыптымыр,сымбатты келеді. Өңі қара қоңыр, тұмсығы көкшіл, шұғыл имек, көзі шүңіректеу. Көз қабағының алдына қарағанда алды сәл биіктеу көзі қара (ақ шегір, көк шегір, сары шегір, алтын шегір, қызыл шегір, қан шегірлер де кездеседі). Биік қабақ, бақа басты, жұмыр төбе, отты көз (құмды көз, қанды көз, қара көз, қызыл көздер кездеседі) болса, қағылездігі қалт еткенді жібермейтін қырағы болады.
Екі топшы иығы кең, жауырыны жалпақ, жемсауы төмен, жұмыр қанат, құйрық тарағы мен шалғысы 14-18 тарақты болады. Шалғылы келеді.
Бүркіттің ұзын қанат, орта қанат, қысқа қанаты бір – бірімен қабаттасып тұрады. Жел өткізбейді. Оң жақ қанат астында 10 тал қауырсын бар. Ұшқанда ызыңдаған дыбыс шығарады. Иық жүні аққудың мамығындай үлпілдеп тұрады. Бүркіттің екі жілік бұлшық етінің арасы алыс, аяғы көкшіл, бау тағар жілігі қысқа, жіліншік қыры жылан қабыршақты бедерлі келеді.
        
        Берікбол Балапанұлы
Қазақ құсбегілігі
(этнографиялық мақала)
Бағзы заманда көшпенші мал шаруашылығы мен шұғылданған ата ... қара ... сары ... қамы үшін қиыр ... шет ... ... суы мол ... тұрақ етіп, дархан дала сұлу табиғатпен туыстас ... ... ... Бұл күнде ұлтымызда ұрпақтан – ұрпаққа мирас болып
кешедлен бүгінге жеткен асыл мұралары да ауыз ... ... ... ... бірі ... ... ... қорасына мал салудың нышаны ... ... ... ... ... көтеру, жүйке жазып, дене шынықтыру (спорттық
түс алған қимылы) мақсатында пайдаланса, енді ... ... ... ... ... ... ... сүйеніп атып алады,
Ит жүгірткен сілесіні қатып алады.
Бүркіт салған қызыққа батып алады, -
деп ... ... ... ату, ... ... індету, тазы жүзірірту, құс
салу, қатарлы аң аулаудың түрлі тәсілдердің ... ... ... ... осы бір түз тағысы мақұлықтың ерекшелікігін дәп басып танып,
бабын тауып, тілін біліп, ырқына ... ... ... ... Ата ... құс бегілікпен айналысқан ұзақ тарихта жапалақ, ... ... үкі, ...... ... ... лашын,
бидайық, тұрымтай, жағалтай, ... ... және т.б. – ... таз ... құмай, көкдегей, тоғыс ай және т.б. құстармен қатар
(көк серісі) атанған бүркітті – жалпақ қанаттыларға ... ... ... ... ... түз тағысы болған аңдарды алғызып,
кәдеге жаратып, қажетін ... ... және ... дене ... ... ... бүркітке ұқсайтын үлкен-кішілі талай құстар бар.
Десе де басқа құстарға қарағанда бүркіт сұлу, сыптымыр,сымбатты келеді. Өңі
қара қоңыр, ... ... ... ... көзі ... Көз ... қарағанда алды сәл биіктеу көзі қара (ақ шегір, көк ... ... ... ... ... шегір, қан шегірлер де кездеседі). Биік қабақ,
бақа басты, жұмыр төбе, отты көз ... көз, ... көз, қара көз, ... ... ... қағылездігі қалт еткенді жібермейтін қырағы
болады.
Екі топшы иығы кең, жауырыны жалпақ, ... ... ... ... ... мен ... 14-18 ... болады. Шалғылы келеді.
Бүркіттің ұзын қанат, орта қанат, қысқа қанаты бір – ... ... Жел ... Оң жақ ... ... 10 тал қауырсын
бар. Ұшқанда ... ... ... Иық жүні ... мамығындай үлпілдеп
тұрады. Бүркіттің екі жілік бұлшық етінің арасы алыс, аяғы ... ... ... ... ... қыры ... ... бедерлі келеді. Төрт
саусағы салалы. Тұяғы ілгек, үсті жұмыр, асты жыланның бауыры тәрізді, ... 9-7 тал ... ... ... Мұны «тас» дейді ... ... ... көп шығады). Бүркіттің жүні (мамық) негізінен екі ... ... ... ... ... ... жапырақты,
ұзыншақтау келгені «тал жапырақты» деп аталады (жеті ... ... ... жапырақты болады).
«Үшті теуіп өлтіріп, бірін жейтін» құстың қасқыры аталған, атқан оқтай
тенбіні бар ... ... ... ... басқап жануарлардан
жасқанбайды. Ыстық, суыққа төзімді алған бетінен қайтпайтын ... ... бір ... алса онда ол 15 күндік аштыққа шыдайды. Жаз күндері
шөлдеуік келеді. Бүркіттің денсаулығына ... ... дерт – ... ... 30-40 ... құстың үстінгі еріндегі томпақты азу дейді.
Ұрғашы құста бұл ... ... ... құс ... ... аналық
құс мелжемді үлкен болды. Ұлтымыз «бүркітті аспан серісі, киелі құс» деп
біліп ... ... ... ... пәле – ... аластап отырған.
Бүркіттің қадір-қасиетін әр қандай қазақ жоғары бағалайды.
2. Бүркіттің жаратылыстық ортаға қарай бөлінуі: ... ... ... ... ... экологиялық ортаның
ұқсамауы мен ауа-райының ықпалына ... әр ... ... ... өң – түсі бір – ... ... тауы ... суық, қарлы, ызғарлы, биік, таулы район
болғандықтан суық орында түлеген балапанның ... ақ ... ... ... тірнек, тас түлек кезіне дейін денесінен ... бұл ... ... ...... ... ... тауында, сар тауда, ойпат ... ... ... жүні мол. ... жүні ... болып, қауырсындарының түсі жасаған
тауының реңіне ұқөсап, сарғыш келгендіктен мұны ... ала ... ... ... «көбік сарысы» (бұл жердің бүркіттерінің денесі ... ... ... ... ... Шыңғыс, Боғда тауларының бүркіттерінің түсі
көбінесе көмір қара келетіндіктен Қобаданың «қол бауыр қарасы», «Боғаданың
қара керісі», ... ... ... деп ... құс бегі ... ... ... ортасына қарай алуан түрлі ат қойып, оларды
бір – ... ... Құс ... құсты сынауы мен жас шамасын айыруы жүйрік аттың
шашасын танығандай, қазақ құбегілері де құсты болмыс бітімінен
таниды. Көшкен елдей әр ... бір ... ... ... атам өлсе ... ... қайдан табылар» деп аңшылықтың
қызығымен қытымыр қысты серуендеп өткізетін кәнігі көз құсбегі
бабаларымыз бүркітті болмысынан, түр тұлғасынан сынып, зерделеп
«алса ... ... ... ... деп ... ... бола бермейтіндігін айтқан (алайда қыранның белогісі
түрлі – түрлі айтылып жүр).
Құс бегілер құстың тұғылда, қолда отырысына көз ... ... ... көз салып, қанат – құйрығын жайғыздырып, сан етімен
құйрығын сипап, күйін ... ... ... байқаған соң, көз
таразысымен бүркіттің дене ... ... ... танауына,
маңдайына, ехуіне, тіліне, құйрық тарағы мен шалғысына, санына,ғ саусақ
маржан бередіне дейін зер ... ... әр ... дене ... қасиеттердің бар жоқтығын білген.
Нағыз қыран бүркіттің дене формасы дөңгелек келеді. ... ең ... бірі ... ... ... назарынан еш уақытта
қалыс қалдырмайды. «Қылыш тұмсықты» ... ... ... ... ... тұмсық мүйізі дөңес, қошқар тұмсықтау келген
бүркітті ... ... деп бабы ... ... ... бермейттін
қыфрандар қатарына жатқызса, мүйіз тұмысғы ұзын, сүйірлеу ... ... ... ... ... келеді десе, тұмсық мүйіз, көбелелерімен
тұяқ мүйіз көбелерінің өңіне қарай «көк ... ... ... ... бар көк ... ... танауының тесігі кең болса, ... ... ... ... ... Құс бегілер бүркіттің жарғақ маңдайының ... ... ... деп, ... езу ... көзінің артына жетер
болса, «жыртық езу, кер ауыз» дескен.
Құсбегілер бүркіттің кішкене тілінің ұшындағы ... ... ... – қара тіл, ... тіл, боз тіл деп ... бапқа қарамайтын, күту ... ... тілі ... ... ... қара ... бабын таппаса зар күйіне түспейтін,
шабыты оңайлықпен келмейтін бүркіттің ... – боз тіл, бап ... ... ... дейді. Нағыз қыран бүркіттің көзінің алдынан арты
сәл биіктеу, қабақсоқтылау келеді. Темір қанат, шоқпар сан, жуан ... ... ... ... ... 9- ға толса, тоғыз тасты құстан
қыран көп ... Бес ... ... түлкілік құс деп атайды. ... ... ... бүркіт шалғын келеді. Тұғырға отырып, қонданғанда
3-4 шалғысына дейін ... ... ... ... ... ... ұшса
биіктемей, жер бауырлап ұшады. Биіктен түйіліп түсетін құстардың ұшымы
баяу, еті әлсіз ... ... ұшы бір – ... әрең ... ... ... ұшымы шабан келеді. Құйрық тарағы 18-20 ... ... өте ... ... ... ... айналдырып өлшегендегі ұзындығы бас
құйрығының ... ... ... ... қыран деп білген (әлсіз
бүркіттің кеуде айналым ұзындығынан ... ... ... ... ... «жел ... ... құйын», «мақташақ», «қызғаншақ»
мінезділер де кейде сыр ... бір ... ... ... ... да ... Мұндай бүркіттердің тілін біліп, бабына келтіру
құсбегілердің бабына байланысты. Сайып келгенде әл – ... ... ... ... құсты қыран дейді. Құсбегі бабаларымыз құс табиғатына туа
біткен қасиеттерді жете танып, қыранның қырағылығын ... ... 20-30 жыл ... ... ... ... бүркіттің жасы
туралы атаулар түрліше айтылады. Бүркіттің жасы 12 тал құйрығымен 8 ... ... ... ... 20 ... құс бегілік барысындағы
тәжіибеме сүйеніп, бүркіттің жасын айырмақпын (менің бұл жас айыруым жүйелі
деуден аулақпын).
1). Бір жастағы балапан: сары ... сары аяқ, ... үсті ақ, ... ... ... ... Бұл мезгілде түсі қара ала болады. Жыл сайын
бүлеп ... ... ... ... ... ... ... жылғы түлеуде тастап, екі жылда бір құйрық шалғысын ... ... ... шалғысын жаңалаған сайын екі түлегенде құйрығы шалғысынан
бір елі қысқарып отырады.
2). Екі ... ... ... екі түлейді. Шалғысынан артып тұрған құйрығы
бір елі қысқарады.
3). Үш жастағы тас түлек. Құйрығы екі елі ... Төрт ... құм ... Төрт ... құйрығы үш елі қысқарады.
5). Бес жастағы қана. Бес түлейді. Құйрығы төрт елі қысқарады.
6). Алты жастағы жана кезін. Алтыншы рет түлеп, ... бес елі ... ... теңеледі. Осы мезгілден бастап балапан басады.
7). Жеті жастағы құм түлектің шалғысы құйрығынан ұзын тұрады.
8). Сегіз жастағы ... ... ... ... ... (бұл
мезгілде құйрығы шалғысын санап, бүркіттің түлеуіне ... ... ... ... жас ... ... ... – қоңыр түлек; он жасты –
кері ... он бір ... – ақ ... он екі ...... ... түлек деп
атайды.
4. Бүркіттің өсіп жетілуі мен құсбегілердің бүркітті ... ... ... пен ... ... ... шарықтап жүріп, шағылысып
нәсіл қалтырады. Қолда өскен қолбала бүркіт нәсіл қалтырғысы келгенде,
иесіне қыр ... көзі ... ... аңға түспейді (жағдайды білген
құсбегі бүркітті қоябереді).
Бүркіт жана түлек жасынан бастап, балапан ... ... ... ... орта ... ... ... айлар бойы аязға
тастап), мамырда шайқап, маусым ... ... ... ... ... ... ... қолайлы кез. Балапандардың ұшуға әл шамасы жеткен-
жетпегендігін шалғысының ... ... ... кейін ұяға салған, ата қыран жем тасиды. Жем тасып
жүріп, бүркіт өз күшіне өзі сүйеніп өмір ... ... ... алғаш ұядан ұшқанда, ана бүркіт қанатының асты-үстіне алып, ... Бала ... ... ... ұша ... Балапан ұядан
қияға самғағаннан кейін қазан даулында анасынан «қанжығада көрісейік» - деп
бөлініп кетеді. өз ... өзі ... ... ана бүркітке қайта қосылмайды.
Тамағын тауып жей алмаса анасын ... ... ... ... бүркіт ұстау жолы екі түрлі: бірі –ұядан балапан
алу, енді бірі – түс ... ... ... арқылы ұстау.
1. Ұядан балапан алу, бүркіт балапанның амандығы үшін, бөгде жан-
жануарлардың қастық сайлауынан сақтанып, ұясын құз ... ... биік ағаш ... салатындықтан жалғыз
жарым адамның ұядан балапан алу қиынға түседі.
Балапан алушы құсбегі, бүркіттің қай құз басында айналып ұшып ... соң ... ... ... алуға жолдас-жораларымен сақадай
сайланып, аттанысқа келу керек (бұл ... ... ... ... бүркіттің көзіне шалынып қалсаңыз, шабуылға ... ... ... ... ... жалғыз жұмыртқадан қыран шығады деп балапанның
жалқы болуын тілейді.
2. Түз қырандарын ұстау: ... ... ... түзде өскен
бүркіт әдепті, ұшқыш, мөлшерлегіш, сергек табиғаттың ыстық-
суығына шыдамды келеді. Албаты ... ... ... ... ... ... ... түз бүркітін ұстаудың түрлі әдістерін тапқырлаған.
Бірінші, тор құрып ... Тор екі ... ... Тор көзі ... келгені
бүркіт торы, кішкене келген қаршыға торы делінеді. ... ... ... ... тор ... торды жайғандағы биіктігі 2 м 30см
мөлшерінде болады. ... ... ... ... ... ... ... шыбықтың ұшын ұштап, жерге шаншиды, бір-екі жерден қазық
қағып, тордың жібін байлайды. Тордың ішіне қоян т.б. ... ... кг) етін ... етіп ... ... торға тік шаншылып түседі, ... ... ... ... ... көз торға ілініп қалады.
Екінші қақпан құрып ұстау: құсбегілер бүркіттің жиі отыратын ... (жеп ... ... үстіне қақпан құратындар бар) ... ... ... ... екі ... ... аяғын
зақымдамау үшін киіз орап, ... ... ... ... ... ... жазда топырақпен, қыста тезекпен жабады, мұны ... ... ... ... ... аң құстың етіне сылқия тойған
бүркіттің салмағы ауырлап, өзін-өзі көтере ... жер ... ... ... ... Мұндай орайға кез-келген адамдар ұшқыр атпен бастыртып
жүріп қолға түсіреді.
5. Бүркітті қолға бағуда ... ... ... ... ... ... ұзақ тарихта, қырандарды баптауға,
алып жүруге ... ... үшін ... ... жасап істеткен, әрі бұл
саймандар бүгінгі таңда ... мұра ... ... қалып отыр.
Төменде жиі қолданылатын, құсбегілекте кем болса болмайтын ... ...... басының үлкен-кішілігіне қарай ұлтаннан тігілген,
бүркіттің көзін басын тұратын, төбесі ... ... ... ойма бас ... ... ... ... тігеді.
Пиала - құстарды ат үстінде қолға ... алып ... ... ... да аңдардың мойын терісін бітеу сойып, бүркіттің тұяғы
өтпейтіндей илеп, қолғап жасап, құсбегі ... киіп ат ... ... ...... ат ... алып ... негізгі аспап, ағаштан немесе
таутекенің мүйізін отқа салып балқытып, мүйіздің ұшынан аша ... ... ... ... ... ... алған қолдың астынан тірейді.
Енді бір жағын ердің алдыңғы қанжығасына бекітеді.
Тұғыр – орындық тәрізді үш пұтты ағаштан ... құс ... ... ... қолға көндірудің тәсілі.
Құсты қол қанат етуде алдымен қолға үйрету ... ... ... ... ... ... адамға үйір қылу үшін кең шарбақ үйшік
ішіне балапанды бос қояды. Сырттан жас ет әкеліп береді. ... ... ... ... ... суды ... ... де бауырын төсеп шомылады.
Қанат құйрығының сынбауының алдын алып тұғыр орнатып, аяқбау ... ... ... деп ... ұшырып тұру керек. Қолға үйренген соң өзі-ақ
қайтып келеді (түрлі ат ... ... ... ... т.б. ... ... ... түз бүркітін қолға үйрету оңайға түспейді. Олар
тағылығын істетіп, мүйіз ... ... ... ... екі ... ... ... тұмсық қатарлы қаруларын істетіп, қанатын сабалап,
айбар қып қарсылық ... ... ... ... білезік
формасында аяқбау жасап (құс аяғының ... ... ... Оған
шыжым тарғып, тегеурінін іске қосуын тежейді. Құсбегілер қолбала болсын,
түз бүркіті болсын ... ... ... ету ... атпен алып жүргенде
тегеурінімен қолды қыспайтын, атпен шапқанда өз денесін өзі ... ... алу үшін ... ... ... ішіндегі діңгекке (мәтшаға) арқанды, жіпті алтыбақан тәрізді
шумақтап байлап, (бүркіт ... ... ... ... ... бүркітті отырғызып, 2-3 күн тыным алдырмай әлпеншек ... Міне бұл ... ... делінеді.
Тербеліс барысында (ырғаққа отырған мезгілде) бүркітке тамақ
берілмейді, көз шырымын ... ... ... ... ... алдын
алған бүркіт шалқайғанда артқы саусағымен, еңкейгенде ... ... ... өзін ... ... Мұндай қинау уақыты ұзағанда бүркіттің
бұлшық еті босап, қол-аяқ тарамыс таратылып, талықсып, ырғақтан салбырап
түскенге ... ... ... ... ... ... ... томаға кигізу ырғаққа ... ... ... аяғымен томағасын қағып түсіріп жібереді (ырғаққа аяғын көтерсе
құлап кету қауіпі бар). Егер бүркіт шалқалап томаға салдырмаса, ... ... арт ... ... ... томаға салдырмай шалқалағанда, басы суға
малтырылып, шалқалағанын қояды.
Міне мұндай тынышсыздық, ... (құс тез ... тез ... ... ... осы), ... бүркіттің тағылығын басып адамға
үйірсектігін, қолға қондырғандағы орнықтылығын қалыптастырады.
Бүркіт адамға ... ... ... ... жуасығаннан кейін, тұяғын,
тұмсығын жетілдіру үшін су бойынан шымды жұмсақ жерден орын ... ... ... ... ... ... жүні ... ақаусыз болу үшін, бір
аяғының артқы жілігінің, енді бір аяғының артқы саусағынан байлап, ... ... ... серпіліп тұратындай етіп, ұзын ... ... ... ... ... береді. Қолдан берсе адам көрсе болды ... ... ... әрі ... қайырған (аңға салған) кезде адамға түсетін
әдет қалыптастырады. Сондықтан бүркітті үркек етіп баулыған ... ... ... ... келтіріп, қайыру әдісі.
Түз бүркітімен қолбаланы баулу құсбегілердің күтімі мен тәрбиесінде,
құсбегілер ... ... етке ... соң, етті ... ... ... қолдан жұлдырып үйретеді. Алыстан кал-кал
(алғыр, алтын, шоқпар, мұзбалақ) деп ... ... ... сіңісті
етеді.
Иесіне әбден үйренген соң ... ... ... жазбай таниды.
Қолбаланың топқанат, түзден ұстаған бүркіттің шауы болып қаламау үшін, оны
жиі-жиі ұшырып тұруы қажет.
Құсбегілер бүркітті аяқ ... ... жем ... ... ... ... т.б. шарттар табысты түрде орындалған соң ... ... ...... қоян ... ұсақ ... ... сүйретіп,
бүркітті тамсандыру, шабыттандыру.
Бүркіт сүйреген теріге іркілмей түсіп, қайта қолға қонса, баулудың
өнімі болғаны (қолдан етті алып ... ... ... ... ... ... Мейлі түз бүркіті яғни қолбала болсын, шырға тартудан сәтті өтсе
кіл бабында түлкі немесе қояндарға (күйі жетерлік аңға) ... ... аң ... ... мақтаныш етеді. Бұны халқымыз –
бауашар дейді. Тұңғыш алған олжаны құсбегі тырнақ алды деп ... ... ... «ат ... ... ... ... деген тәмсіл бар. Құста
жүйрік ат тектес. Жүйрік ат бабына келмесе шаппайды, бабы ... ... ... ... ... зар күйіне келтіріп, аңға салу керек.
Бүркіт қазан айынан бастап бапқа алынады. Құсбегілер ай ... ... ... түрлендіріп отырады. Бүркіттің ... ... ... қауырсндарының толық жетілуіне пайдалы болғандықтан, бүркітттің
азықтануына көңіл бөген жөн.
Бүркіттің арық-семіздігіне, ... ... етін ... ... ... тарқату үшін таза етті жуып қан-сөінен айырып, сусоқты етіп,
ақжем, сарбөртпе ... бойы суға ... ет) ... ... күн ... ... ... тұмсығынан су тамшылап мейірін қадырады, мұны
құсбегілер «терлеу» дейді.
Бүркіттің талғамын толық ... ... ... ... ақ жемді үш
жуып, сөлін кетіріп берсе, артынан түтікпен тұзды су құяды. Бабы келмеген
құс шақырғанда қолға ... ... ... аңға түскенімен, қанатымен
қағып өтіп ұстамайды, ... ... ... май бар, ... май бар ... шаралар қоданған.
Іш майын арылту үшін бір жапырақ кигізді домалақтап ... ақ ... оны ... суға салып, бүркітке ашқарын кезінде жұтқызып жібереді. Қоя
бір сөткеде ... үш ... бір ... ... ... қоя саржалғақ
болып түседі де, соңғсы аппақ ... ... ... ... әк ... ... бүркіттің ішмайы арылып, қоя салдың өнімі болғандығы.
Бүркітті жазғы түлетуде суыр майланғанша суыр етімен, ... ... ... ... түлетіп күзгі қайыруында қоясын алса бүркіт ... ... ... ... ... ... қоя салса тадан майын арылту
үшін, суыққа мұзға отырғызыды. Құсбегілер ... ... сан еті ... ... ... майы ... сан еті ... кеуде майы тарап,
құйрық майы екі елі болып, құрық түбіне жйылса кіл ... құс ... ... - ... ... тоя ... құстың жемсауын сығып,
жемін шығарып, асқазан бұзылуының ... ... ... ... көңіл
бөлген. Үнемі ет жеп ыстық болған яғни тамғынан бұзылған ... ... ... сына жем ... ... ... ... қалпына
келтірген.
Құс баптауды тұрмыс дағдысына айналдырып баптау қайырудың тетігін
игерген ... ... ... ем-дом істеп құсты сырқатынан айырып
отырған.
Саятшылық ... ... қыс ... (желтоқсан, ақпан, қаңтар) айларын
саятшылықтың ... ... деп, бір ... бір ... ... саят ... ... Желтоқсанда басталған саятшылық үштің айының он
бесінде тоқтайды. Бұл мезгілде қасқар түлкінің үйік айы ... ... иіс ... Басқа аңдардың іші өседі. Осыдан бастап бүркіт күтімге
алынады.
Қазақ құсбегілері саятқа шыққанда құсын көтеріп жалғыз-жарым ... ... ... ... ... ... жүреді.
Сахарада саят құрған мұндай адамдар адамдардың ... ... ... аңды тез ... мүмкіндік жасап алдан көздеген биігіне
жеткеннен кейін томағасын тартады. Жан бермеу үшін ... ... аңды ... ... ... ... бұл ... елгезек елпек адам
үстіне алады. Мұны саятшылар «қағушы» дейді.
Қансонарда бүркітші шығады аңға,
Тастан ... ... ... деп Абай ... ... ... қар жауған кезде саятқа шығуды
жиілетеді. Жаңа жауған қар үстінде жортқан ... ... дәп ... танып,
бағыт-бағдарын айырып, қанжығасы қамданып қайтып отырады.
Ізге түкенімен аң адастырып кеткен мезгілде, ... қоя ... жер ... көз ... ... ... 4-5 ... жерден
көргеннен кейін еңістеп құйылып аңның қарсы алддынан шығады. Бір аяғымен
сыпырып таңнан ... енді бір ... ... ... аңды ... ... ... жейді. Бүркітиесінің таныс дауысын сезген соң ... ... ... ... ықылым заманнан кәсіп еткен ... ... ... ... ... ... қалыптасқан.
Құсбегі алғашқы олжаны өзі меншіктенгенімен, соңғыларын жолдастарына,
ауыл ақсақалдарына сыйлап отырған. ... үйге ... ... ... үш ... деп ... «қанжығам қандана берсін, олжам молайа
берсін» деп тілейді. Атадан қалған дәстүр мәдениетіміздегі бөгенайы ... ... ... ... азғана көрген білгенімді және
қорытқан тәжірибемді оқармандарға сыйлауды жөн көрдім. Бұл ... ... ... ... ... ... ... қаласы, дала қалашығы, 1 – шаруамайданы)
ҚХР. Шыңжан. Тарбағатай аймағы «Тарбағатай»
Ғалым Жұмашұлы
Бүркіт және құс бегілік
Аншылық кәсібіндегі еңбір ... ... ... ... ... ... ... салғаны қызық», «Қақпан құрған
жатып алады,мылтық ұстаған ... ... ... ... ... ... ... дейді. Алайда бүркіт салу қызық үшін бола бермейді. «Құсты ... жи, қыс ... ... ... ... ... оның да ... меңзес айтылып отыр. Қазақ халқының бүркітті байлықтың көзі,
құт-берекенің белгісі есептелетін «жеті қазынаның» біріне жатқызуына ... ... ... ... керек.
Бүркіт салып саятшылық құру ұлтымыздың дәстүрлі өнерлерінің
бірі.Оның тарихы жөнінде ... дәп ... ... ... ... ... ... Тек халық ішінде таралған мына
бір шумақ ... ... жыры ғана ... құс ... ... құрудың, кем
дегенде мың жылдан астап тарихынан дерек береді.
Біздің қазақ іргелі,
Қайда көшіп жүрмеді?!
Көк тағысын көп аулап,
«Балағынан ... шора құс ... пір ... бес ... ... ... кигелі.
Мың жарым жыл өтіпті,
Саятшы атқа мінгелі,
Сонан бері әжеміз,
Түлкі пішіп иледі».
Ал тіліміздегі бүркіт деген ... ... ... ... ... ... ел ... бір аңыздағы «бір күту» деген
сөзбен байланстырып, «бір» деген сан есім мен ... ... ... ... одан ... құс деп ... ... межені айтады. Әліде
ішкерлей зырттеуге тура келеді.
Қазақ халқының ауыз ... ... нақ ... ... деп әсіріленеді. Әуелі тінейдің сары құсы, Жаке ... ел ... ... ... адам затқа қастап жіберген айдағар
жыландарды да ... деп аңыз ... ... және ел ішінде бүркіті бар
үйге «Шайтан» жоламайды, Қыран бүркіттен «жын-албасты» деп ... ... ... ... ... бүркітті енгізіп пұштақтататын, көтеріліп
ауырған адамның науқасын қыран бүркіт арқылы ұшыруға болады т.б. ... ... ... ... ... --- бүркіт туысына жататын жыртқыш құс, түсі көбіне қара-
қоңыр, тұмсығы көкшіл, ... ... ... ... көзі ... қара,
салмағы 3-4 кг шамасында, дене тұрқы 95 см ... ... ... 2м -дей ... ... сыртқы қауырсындары шалғысы деп
аталады.Отырғанда ... ... ... асып ... ... қауырсыны болады, оың ортасындағы 2қабат алды қауырсыны көбесі деп,
қалғандары жебесі деп аталады. ... ... ... ... ... ... аяғы төрт ... оның арқысы тегеуіріні, ішкісі
жем басары, ортанғысы сығымы, ... ... деп, ... ... ... ... формдас бедерлер «болаты» деп аталады. Дене
бітімі құмай, күшеген, қара ... ... ... ... ... ... ... еркегі «шәулі» , ұрғашысы «ұябасар»
деп аталады. ... дене ... ... әнтек зорлау келеді.
Міне осының барлығы жалпы бүркіт атаулығы бір шама ... ... Ал ... ... құс ... ұзақ ... ... мол
тәжірибелі «құс бегі» , «саятшылар», бүркіттің түрі,түсі, дене бітіміндегі
ерекшеліктері, ... ... т.б. ... жіңішке парықтарыны қарап
көптеген түрлерге айырады.
Бірінші: Басының бітіміне қарай жылан басты, бақа басты, шошақ
төбелі, жалпақ ... ... ... шот ... ... маңдай, шекелі,
шекесіз, ұзын, қысқа, орта басты деп ... ... ... ... жақсылықтың нышаны деп жорамалдайды.
Екінші : Тұмсығының формасына қарай «қылыш тұмсық», «көк ... ... ... ... деп ... «көк ... ... «көк ауыз
долы қыран» деп,. «қылыш тұмсық» болғанын «қылыш тұмсық қырып сал» ... ... ... ... ... ... ... құс деп
есептейді.
Үшінші :Бүркіт тілінің түсіне ... ... ... боз деп үшке
бөлінеді. Құсбегілердің айтуынша, ... ... түсі оның ... танытатын
ең басты белгілерінің бірі. Бүркіттің тілі қара ... ... ... қара
тіл» делініп қырандықтың, қызыл болса орташа болғадығының, ал ... ... ... ... болғандығының белгісі болады.
Төртінші: Бүркіттің көзінің түсіне қарай жанарынан от шашқан
қара көз, қанды көз, құмды көз, ... ... ... түбінен миы көрінген
ақ шегір, көк шегір, сары шегір, алтын ... құм ... т.б. ... ... «нақ қыран құс қырынан шалады», көзі ... ... ... көзі отты ... ... ... жүніне түседі дейді.
Бесінші: Бүркіттің түсіне қарай қара, қоңыр, сары деп, ... ... ... ... ( ... жапырақты», «терек жапырақты»
деп те айтады ), «тал жапырақты» деп ... ... ... ... ... «тораңғы жапырақты» деп қырандықтың, қауырсын
жіңішкелеу, ... ... ... «тал ... деп күйшілдіктің
белгісі деп айырады.
Алтыншы: Бүркіттің сыртқы формасына қарай дөңгелек және ұзын ... ... ... ... ... басы мен құйрығының аралық
ұзындығымен тең шықса, «дөңгелек күйсіз ... ... ... ... ... келеді. Ал, дене тұрқы ұзындау болса, ондай бүркітте нағыз қыранның
күші болмайды деп қарайды. Іс жүзінде бүркіттің ... ... иесі ... екендігін құс бегілер көбінесе сыртынан ұстап көру арқылы парықтайды.
Сыртынан ұстап көргенде тірсегі бір тұтамға ... саны ... жуан ... санды), құймышағының аша сүйегінің арасына ... жем сау ... ... бес ... басы сиятындай кең, ер
сүйектиі жаралған болса, нағыз күштің иесі деп, саны ... ... ... ... мүшелері басқа мөлшері толмайтын болса, онда дерліктей
болмағандығы деп ... ... ... ... ... ... ұйқы, шылқанат
Алғырлықтың белгісі.
Құмай қанат шабан ат,
Жайбырлықтың белгісі.
Жемсауы жұмыр, алқалы,
Төс сүйегі қаңқалы.
Болса түлкі құтылмас,
Атқа мінсең арқалы.
Қалың ерін қара тіл,
Барлық құстан жаны ... ... өр ... баптас сала біл.
Бұжыр аяқ, көк сауыр,
Бұған болмас тосқауыл.
Жарғақ аяқ, жарық бас
Жабыла баптап бақса ұл.
Шеге тұяқ, құл ... ... ұл ... ... ... жұмсаған.
Итырыққа түсірер,
Иі тұяқ, ит табан.
Тұтам төрт елі саны бар
Қолға түспес жануар.
Ұзын тұра серек ... ... бабы ... ... ... ... қаны ... құстар қазаққа,
Ілуде бір табылар» - дейді.
Жетінші: Дене бітімінің ... ... ... Бүркіттің
дене бітімі зор, үлкен, мелжемділері де сүйегі ұсақтаулары да болады.
Алтайдың ақ иғығы дене ... ... ... ... қарағанда кесектеу,
зор әрі күшті келеді. Бұл бүркіттің түсі қаралтым қоңыз. Балық жүні шудалы,
иығында бірнеше тал ақ жүні ... ... ... оны «Ұлы ... мұз ... ... деп атасады. Бұл бүркіт тау ешкі, қара құйрық, елік
сияқты қоңыр аңдарғБұл ... тау ... қара ... елік ... ... ... ... Бүркіттің кішкенесінен шығатын «темір саусақ», «шеге
тұяқ» деп аталатын қырандар да, ... ... деп ... ... ... жүні ... – түлкіге еркін күші жетпейтін қояндық қана қауқары бар
әлсіз, ... да ... Бұны нақ ... қолы ... ... ... ... тіршілік ететін ортасына қарай «Алтайдың ақиығы»,
«Сәуірдің сабалақ ... ... ақ ... ... қаусырмасы»,
«Боғданың қаркері», «Ерен тауының кір құйрығы мен ... ... ... ... ... көз ... балағы» деген сияқты түрлерге де
айырады. Алайда қанатты құс бір мекенде үнемі тұра бермейді.
Тоғызыншы: ... ... ... ... ... бір ... ... құс. Дертке шалдықтырмай юбабымен асырағанда 20-30 жыл өмір сүреді
(кей бір ... 50 ... ... ... ... Бүркіт бір жылда бір
түлейді. Әр жылы түлегенде шалғыдан төртеу, ... ... ... ... бір ... ... Балапан бүркіттің құйрығының астына қарағанда
астынғы жақ ұшынан елі жер ғана қара ... да, ... ... ... ақ ... ... Ол екі түлегенде құйрығының ұшындағы қара түбіне
қарай бір елі, үш ... екі елі ... ... әр жолы ... ... түбіне қарай бір еліден жылжи береді. ... жеті ... ... ... ақ түс ... ... асты мен үсті қара қоңыр
түске енеді. Құс бегі, саятшылар бүркіттің денесіндегі осындай өзгерістерге
қарай ... оның ... ... әрі ... күнінен кәрі бүркіт болғанға
дейінгі әр бір жасын әр ... ... атап ... ... ... ... ел ... әр түрлі аталып жүр.
Мысалы: Бір жастағы бүркітті – ... екі ...... ... ... ... үш жасты – тірнек
түлек (І.Кеңесбаев), тас түлек ... ... төрт ...... ... құм түлек (З.Қызырұлы, М.Қабдолин), тас түлек, ана
(«Оқырман ... бес ... – мұз ... (І.Кеңесбаев), ана түлек
(З.Қызырұлы, М.Қабдолин), қана, қады балақ («Оқырман өресі»); алты жасты –
көк түбіт ... қана ... ... көк ... жана
(«Оқырман өресі»); жеті жасты – қана - (І.Кеңесбаев), кәрі (З.Қызырұлы), қу
түлек (М.Қабдолин) қана, құм түлек ... ... жас – ... ... ... қу ... ... баршын - («Оқырман
өресі»); тоғыз ... май ... ... З.Қызырұлы, М.Қабдолин), сұм
түлек, мола, қоңыр түлек - («Оқырман өресі»); он жас – ... ... ... кәрі ... - («Оқырман өресі»); он
бір жас – баршын түлек (І.Кеңесбаев, З.Қызырұлы, М.Қабдолин), баршын, ... ... - ... ... он екі ...... ... М.Қабдолин), ақырғы түлек - («Оқырман өресі»)деп әр түрлі
аталып жүр.
Бүркітті ... ... және оны ... үй құсы ... тағысы. Ол негізінен азамзаттан алыс ... ... ... жерлерде меекен етедлі.ү ұясын құз жартастардың
жапсарына, биік ағаштардың басына салады. Біріші айдан бастап, ұя ... ... 20 да ... Жылана бір рет балапан басады.
Балапандары бір – ... ... ... ... тең ... ... жетілетіні де үздік – создық жетілетіні де болады.
Оны қолға түсірудің бірнеше түрлі әдісі бар. Бірі – ... ... алу. ... ... ... «қол ... деп атайды. Енді бірі –
бүркіттің мекеніне қор қылып ұстау, мұндай бүркітті «түз құсы» деп атайды.
Бұдан тыс, ... ... ... отырғанда ойламаған жерден кенеттен тап
беріп, қанат ... ... ... ... ... ... ұстау
әдімстері де бар. Бірақ қақпан ... ... өқте ... Ол, ... ... ... ... кем қылумен тынады.
Бүркітті қолға түсіру оның нақ қыранын ... тани ... өзі ... Бұл ... ... өз ... ... елден асып, аты аңызға айналған
сұңғыла сыншы құс бегі Жалайыр Шораны атай кетуге тура келеді. Ел ... ... ... ... ... ... қонсам Жалайыр Шора алады»
дейді екен – мыс. «Тінейдегі қасиет – ... екен сары ... ...... екен бар құспен» дейтін сөздер ... ... ... аң ... ... ... бола ... Ол да қыран,
біршама қыран нашар(күйшіл)деп бөлінеді. Егер қолға түсірген құсыңыз күйшіл
болса, ол бір ... ... ... ... де үмітіңізді
ақтамайды. Ал қыран болған күнде де оның тілін тауып баптап, зар ... ... ... ... алдыра алмай саныңызды соғып қала
бересіз. Сондықтан халқымыз: «түлкі ... ... жоқ, ... ... ... ... жоқ, баулушысы келіссе» десе, ХҮ ғасырда өткен ... дана ... ... ... ... құс болмас.
Баулуы жетпей бөрі алмас.
Бидайықтан алғыр құс болмас,
Бұйырмаса екеу түгіл бір де алмас»- деп жырға қосқан.
Әр жұмыстың өзіндік зейнеті ... ... ... ... ... ... ... да қызығы мен ... ... ... да аз болмайды. Түз тағысын қолға түсіріп, тілге көндіріп, оған
айтқанын істету оңай да ... ... Ол бір ... еңбектенуді қажет
ететін аса бір жіңішке де күрделі жұмыс.
«Қол бала» болсын, «Түз құсы» ... оны ... ... ... ... ... алып, байлап матамай шарбақ немесе үйшіктің ішіне тұғыр
орнатып, не ағаштың кескінін тастап, еркін қоя ... жөн. Бұл оның ... ... таранып, сылануына, таза ауадан тыныстануына
пайдалы. Қол бала» ... ... ... қолыда өскендіктен адамға
бағынышты борлады да, табиғи түрде адамға ... ... ... Тек ... ... ... қалуынан сақтанса болғаны. Ол үшін балапан «темір қанат»
болып жетіле бастағаннан бастап шыжым тағып, жақыннан ... ... ... ... ... Шырғаға тартып, машықтандыру өте
қажетті. Ал түз қсын көндіктіру онша оңайға соқпайды. Ол ... ... ... ылғи қарсылық көрсетумен болады. Үркеді, ... ... ... ... ... ... алғашында оны бос
қоя бермей аяқ бау тағып, томаға мен тұруға көндіктіру. ... ... ... ... ... қол ... қытығын жазып, шаршату,
есін шығару, ырғаққа (бос) керген арқан отырғызып, ұйықтатпай түнде ұйқысын
алу, суға салып арықтату шаралары ... Бұны «түз есін алу» ... ... ... күйсізденіп, адамға қарсылық көрсетуден қалып,
біртіндеп жуасиды. Осы кезде ... ... ... ... бір ... ... ... алып беріп көресіз. Егер қарамай қойса, біраз уақыт өткізіп
барып, осы ... ... Алда – ... ... қарсылық көрсетіп
қасарысып тұрып алып, жуырмаңда көңіл бермейтіндей болса, су құю, мұз салу,
құя салу ... ... ... ... Құя салу деп ... ... қара ... көбігіне малып, сықпа қылып жұтқызуды
айтады. Құя салғаннан кейін бүркіт біраздан соң қайта құсады. ... ... ... удай ... ... ... қарайтады, онан ары
күйсіздендіріп жемге обырландырады. «Ит иесі ... ... ... ... сөз ... айтылмаған. Бүркіт өте ашқарақ, қомағай келетін құс. Әрине
тамағына тарпайтын мақлұқат болмайды ғой. Ол біртіндеп ... жем ... ... Осы ... ... соң, оны ... ... етін
ауыртпай, ақырын сылап - сипап жалғасты мазасын ала берген жөн. Өстіп бірер
апта жалғастырған соң, оның ... ... жоқ. ... ... тілеп тұратын болады. Адамға да үйір бола бастайды. Осыдан кейін, оны
ашқыруға ат үсті алып ... ... ... ... ... әрекетін
бақылайсыз. Егер адамға жылы рай білдірмей далаға бой ұрып талыпына берсе,
жоғарылап өрге ... ... ... үйір бола ... ... Онда тағы да бір мезгіз көндіктіруге тура келеді. Құсыңыздың аяғына
шыжым тағып, шыжымның бір ұшын қазыққа ... ... ... ... қонатын дәрежеге жеткеннен кейін барып, шыжымды ұзын тағып, алыстан
шақыруға, ат ... ... ... Бұл ... ... ... байқатпаса, шыжымды шешіп жем бермей ашықтырыңқырап барып, ... ... ... ... ең ... түкінің терісі болсын. Оған
шыжым тағып көрінетіндей жерден ... ... ... бас салып
жұмарлай жөнелгенде ісіңіздің оңға басқаны дей беріңіз, аңға ... ... ... ... еш болып, көкке қарап қала
бересіз. Жайшылықта ... үш – төрт ... ... одан да көбірек уақыт
кетуі мүмкін) қайыруға болады. Бүркітке бірінші рет түлкі алдыруды ... деп ... ... ... «тырнақ алды» деп атайды. «Қол балас»
болсын, «түз құсы» болсын бау апшқаннан ... де ... ... ... ... Бұл ... құбылыс. Бұл оның күйіне қатысты болды. Қарыны
тоқ немесе ет көтеріңкі ... ... аңға оңай ... ... ... де ... қағып ойнап, шалықтап жүріп алады. Ал өте арық ... аңға жете ... ... ... келмейді. Бүркіт аштыққа қатты
төмізді келеді. Жемге бір тойып алса 15-20 ... ... жем ... шыдайды.
Оның арықтауы қиын, семіруі оңай. Арық болса, оған ... еті ... ... ... жаншып, жатарда берсе таңертеңінде семіріп шығады. Оның ... ... ... ... ... Онда тоқ ... ... ішек және
алқа болады. Алқасы созылмасы кең келеді де, оған бір жегенде өз ... ет ... ... кетеді. Қанды ет, сүйек, майды сіңіре береді.
Жеміне тас пен топырақ, жүн – жұрқа, шөп ... ... ... ... зияны болмайды. Ол үнемі жемінің керексіздерін еттің
тарамысымен шандырына шырмап, жалқаққа ... ... ... ... ... ... ішінде «Зерде» қалмауына көмегі тиеді. «Зерде» -
дегеніміз ... ... ... ... ... ... ... зат. Кейде зердені құя салу, мүсәтір салу, қойдың құмалағын салу
әдістері ... да ... ... ... тым аш ... тоқ болуы
асқазын бұзып, денсаулығына зиян жеткізеді. Аңға ... да ... ... ... кірлептей жем бергенде сөлін шығарып тастап, ақ-
жем қылып ,оған қан ... беру ... етін ... ұстаған жақсы. Мысалы:
«Қан соқта», «жылы –жұмсақ», «қызыл», ... деп ... ... ... түлекке отырғызғанда құстың еті төмендеп кететін кезде беріледі.
«Тартпа», ... ... ... бүркітті ширықтыру үшін берілсе, «Сары
бөртпе» ( турап ... ... екі рет суға ... ет) ... етін бір қалыпты
сақтау үшін «ақжем» (туралған, суға сығымдап, қан – сөлі ... ... етін ... және ... үшін ... тыс, ... ... баққан құсты мерзім- мерзім ... ... Құс ... ... ... жеп, ... қатты әркеттенгенде
екі тарануынан су ағады. Бұны құстың терлеуі дейді. Егер бүркіт бір ... бір ... ... денсаулығы азайады. Әуелі уақыт өте келе,
маңқаға айналып өліп қалады. Жай ... ... ... ... ... ... жауынды күндері сыртқа байлаған жөн. Бүркіттің қара
тұсымығы мен тұяғы ұзық уақыт суға ... ... ... де, морт ... ... ... және оны ... өнері негізінен осылай болып
келеді. Алайда бүркіттің жаратылысында өзіндік парқы болыд. Құстың бәрі бір
мінездес бола бермейді. ... ... ... жуыр ... ... үйір болып,
көңіл бермейтіндері де ... ... ... ... жіңішке парықтарын тәпіштей бақылап, дұрыс айыра білгенде ғана
одан ойдағыдай пайдалана ... ... ... ... ... ... сөздігі» 3 том.6 бет.
2. «Мұра» 1991жыл.№3 сан.№84-85 ... Тіл және ... ... 1995 жыл №1 ... ... ... ... «Ұлттар ынтымағы» журналы 1996 жыл. №4 сан
Зейнолла Қызырұлы
Бүркіт және саятшылық
Аңшылықтың жұртқа белгілі бірнеше түрі бар. Ол аңшылардың ...... ... ... ... ... (бүркітші) деп үш
түрге бөлінеді. ... ... ... қасы ... ... ... ете біген.
Мүның ішінде бір қыдыру өнер талап ететіні саятшылық, түз тағысына ... оған ... ... ырқына көндіру шынында оңай емес. Сол
себепті Абай:
Ұқпассың үстірт қарап бұлдғақтасаң,
Суретін көреалмассың көп бақпасаң.
...............................................................
Мұны ұқса, ... аңшы ... ... құс ... дәм ... деп оның оңай – оспақ іс емес екенін ескерткен. Жайшылықта саятшылар
өзін басқа аңшылардан көрі жоғары ұстайтыны да осы ... ... ... ... ұлтымыздың дәстүрлі өнері. Ол ұзақ ғасырлар бойына
ұрапқтан – ұрпаққа қалып, осы ... ... ... ... ... ... да, ... құс, сағанағынан саңғыру кетпейтін дамдар әлі де аз
емес. Сондықтан оны атадан қалған асыл мұра деп айта ... ... ... ... ... ... ... қой салса да,
біреу қызығына, біреу тірлігіне бола пайдаланады. Құс ... ... оны ... ... ... көп есептеспей де кетеді.
Оның үстіне олар марқакөл, ... ... де, ... ... ... атағына мәз болып жүретін аңқылдақ асаятшылар екінің бірінен
кезігеді. Абайдың «Қансонарда бүркітші шығады ... ... ... ... кісі осы жәйіттерді қолмен қоғандй түсінеді, тіпті өзі
де бүркітші болғсы келеді. Жұрт арасында да «қақпан ... ... ... ... ... қатып алады, бұркіт салған қызыққа батып алады»
дейтін ... бар. Бұл оның ... ... ... ... ... ... ет қоректі құстардың ішіндегі алыбы болмасада, оның
жүректілігіне, күштілігіне, ... мен ... өзі ... имек
түмсықты құстардың ешқайсысы тең келе алмайтыны рас. Оның жүректілігі
сонша, шабытына келгенде түлкі ғана ... ... ... ... ...... да түсе береді. Азықсырап ашу қысқында ... ... ... Ел ... ... бағып өсірген баласы өзіне тізесін батырса,
немесе туыстас адамдардан шыққан кейбір «мықтылар» өз жақынын ... ... оны ... сары ... өзіне - өзі түсыпты» ... ... да бар. Бұл ... ... ... ... ... ірі аңдарға тартынбай түсетінін көзім көрген жоқ, бірақ
баяғыда Омархан дейтін қарт ... ... ... ... ... кезінде мынадай бір таңқаларлық істі айтқаны әлі есімде: ... ... ... кезім еді, - деді ол ... ... ... ... тоқал
тымағын тізесінің астына басып қойып, қызына ... – бір жылы ... ... мен үш аңшы ... қос ... ... ... тарттық, екеумізде
бірумізде мылтық бар. Ол кез бір түкіні бір бызаулы сыйырға ... ... ... орта ... ілінгенде, бір қазанқұның кезеңіне шаға ... ... мен ... ... бір ... ... өз алдына ойнақ алып
жүр екен жалт бұрылдық та, атттан ... ... жата ... ... атуға оңтайланғанда, сабыр қыл дедім сыбырлап. Құлан ұзап қашпайды,
не тыныш тұра алмайды, белде болған жылқыдай ... ... ... ... ... ... ... түреді. Соның арасынша бір нәрсенің
ызыңы естілді аспанға қарасақ бір қара құс ... ... ...
құйрығы ысқырып, сорғалап келеді екен. Оны құлан да көре ... ... ... ... ... жорқ, жарқ ете түсті. Кесер ... ... ... ... құан сүт ... ... дәрмені құрығанда
барып жығылды. Жерге түспейтін құран екен ... ... ... деп ... деп ақылдасып датырмыз, сөйтсек баулып жүрген балапаны да бар екен.
Әне – міне ... ала ... бір ... ... беті құланның бөкесе
жағынан келіп алды да, жұқа шаптан бір-ақ есті... екеуін ... ... та, ... аузынан өрлете лап қойдық. Жемсауын ... ... ... ... ... ... қалған балапан аттаң аяғының астанда
қалдыда, кәрі ... ... ... қарай сабалай жөнелді. Әудемжерге
жеткізбей оны ұстап қалдым, артыма ... үш ... әлгі ... ... тұр ... ... мергенім әлгі балапанды ұстаймын
деп, үстіне жығылыпты да, жемсауын жарып тастапты. Сөйтіп ... ... ... Бір астау ет жерде жатыр, әй, шіркін сол балапанға күні бүгінге
дейін ішім ашйды – ғой!»
Омарқан албаты ... ... кісі еді, ... көп ... де көп адам болатын. Оның айтып берген осы ... ... ... ... ... ... мен әңгімелер бүркіттің алмайтынының кемде
– кем екнін көсетеді. Ол айтып – ... ... ... ... ... лайық.
Қазақ халқы бүркітті аса шарапатты құ деп біледі. Бүркіт ұстап
әкеллінседе ... ... ... үйімізге бақыт кірді ... көп. Ал ... ... ... жарымай жүргендерді, құс
салумен зауқы жоқтарды «сағанағына саңғыру жұқапған неме» деп ... жоқ ... ... ескі ... бұркіті бар үйге «шайтан жоламайтын»
көрінеді. «Марту басқан» әйелдің үстіне ... ... ... сол ... ... ... керек. Жайшылықта да бүркітті үкілеп оны
«жарықтық», «қасйетті құс», «құсың ... деп ... ... ... кезіктіреміз. Сайып келгенде ... ... ... ... бүркітті өмір бойы зерттеп, оның бойындағы ... ... аса ... ... Сошл с ... әрқандай қазақ бүркіт
туралы бір нәрсе айта алады, айта алмасада бүркіт құстың ішіндегі кереметі
екенін біледі. Құс сала ... ... ... ... де осы ... ... ... болып жатады.
Енді айтпақшы болғанымызға аялдағанымыз жөн болар.
Бүркіт сірә қанадай құс
Тұлғасы, үлкен-кішілігі, өң жағынан бүркітке ұқсап кететін ... ... бар. Енді ... бүркіттің бір-ақ түрі бар, өңі қара қоңыр,
құмайдан, күшігеннен, қара құстан (су ... ... ... ... ... ... әрі шұғыл имек, көзі қара және ... ... ... ... аса ... ... болады. Отырғанда екі шалғысы
айқасып, бір-бірінен сүйемдей айқасып ... Оның ... ... ... ... топшысы салақтап, мелжемді көрінеді. Аяғы көкшіл сары,
жіліншігінің қыры жыланның қабыршағы ... ... ... ... ... ... ... үстіңгі қырында тізген маржанды теңбіл бедер
бар. ... тас деп ... Жем ... ... ... ... саны көп болса, соған қарай саусағыда салалы ... ... ... ... екі түрлі болады. Бұл тораңды жапырақ, тал жапырақ
деп аталады. Тораңды ... ...... тал ... ... ... бір ... көп жасайтын құс. Жуықта ... ... ... ... ... оның 20 жылдан
артық жасайтынын анықтаған. Халқымыз бүркіттің балапан ... ... ... ... ... ... ... құмтүлек, балабарсын, ана, қана деп
атап, онан арғысын кәрі бүркіт дей салады. Олай ... ... ... ... ... астыңғы жақ ұшынан үш елі жері ғана ... ... ... ... ... ақ ... Жасы ұлғайған сайын
құйрығының ұшындағы әлгі қара түбіне қарай жылжып, жеті ... ... ... ақ түс ... құйрығының асты мен үсті қара түске
айналады. Бүркіттің өзі де ... ... ... Бұл кәрі ... ... ... жағдайда оның рухы күйінен ешқандай ... тағы да ... ... ... Әлгі «тышқаншыл» кезге
келгенде ғана денесі шөгіп, ... ... ... бүркіт тектес, қайыруға келетін, түлкі алмаса да ... ... қана ... деп ... тағы бір құс бар. Ол ... сүйегі бүркіттен әлдеқайда ұсақ, өңі сарғыш болады. Оны бүркітке
жетпегендер ермекке ғана пайдаланадыү бірақ ол да бүркіт мінездес, ... ... түсе ... амал ... ... айырылып қап, жерге
қаратып кетеді.
Бүркітті қолға түсіру әдістері және оның мекені
Бүркіт әсілі құзарлы, таулы ... ... ... ... аман сақтау мақсатында, кезігетін қатердің барлығын ойлағандай-
ақ, өзімнен басқа мақлұқ жете алмайды деген нелер қиын құз ... ... Сол ... ... оның алыс ... ... Алыс ... тура келгенде де, келкр жылғы ұялайтын мезгілде,
сол маңға тағы да пайда бола ... ... ... рет ... ... ... көп ... Жұмыртқадан тең шыққан балапанның тең
жетілетіні де, үздік-создық ... ... ... жетілген балапан ұя
басар деп аталады.
Саятшылар бүркітті көбінесе екі ... ... ... ... ... ұядан алады; Енді бірі- иенге тор қөұрып ұстайды. Ұядан балапан алу
аса машақатты жұмыс, беліне арқан байлап, ... ... ... балапан
алған адам тым сирек кездеседі. Құзға түскенімен ала алмайтындары да бар.
Мұндайда ... ... ... өтіп, темір қанат болғанда, тағы да арқан
байлап түсіп, ұяға ... ... ... тас сияқты бірдеңелерді
даңғырлатып ұядағы балапанды үркіту керек. ... ... ... барып жерге түседі. Мейлі қандай әдіспен алынса да, әкелгеннен
кейін оны ... ... ... ... тор, еш ... ... ... баққан жақсы. Оның таранып-сылануына, ... ... болу үшін ... ... ... қою, тым ... ... кескінін тастап қою керек. Мұндайда, балапан құстың топқанат
қалмауын да ескерген жөн. ... ... ... ... үйрету,
биікке шығарып еңістете ұшыру керек. Осылай істегенде ... ... ... ... ... ... бағып баулып кәдеге жаратқан
бүркітті саятшылар – қолбала деп ... түз ... тор ... ... ... тор ... ... бүркіттің
мекені болғаны жақсы. Мекенді жері болмағанда да, ... ... әр ... тым болмағанда аптасына бірнеше рет көзге шалықса ол
әлі сол маңнан алыстамаған болады. Осыған көзіңіз ... ... ... ... ... ... да ... алыс, иенде ... Ол ... ... ... ұзақ ... баулыйды. Осы мезгілде
өзі ұялаған маңайдан көп ұзамайды. ... ... ... сол ... ... да болады. Ұзап кетуге тура келсе, балапанының топшысы
қатып, бау ашқан - соң, ... ... ете ... ... соң, қарды бірер
жауғызып барып ұзайды. Оның осы қасиетін білгеннен кейінгі ... ... ... тор бұрын кереге көздеп кендірден тоқылатын. Қазір
суляудан тоқып жүргендер де бар екен. Оны ... ... ... ... тез ... ... ... да, ішіне қарға, сауысқан, қоян
қатарлы ұсақ айуандардың біреуін байлап қойып, тасаланып ... ... ... қыранның көзі алыстан торғай емес айуанға түседі де, кейінгі
қатерді ойлап үлгергенше, екпіндеп ... те ... Көзі ... қыран
тәуекелге басып, тордың төбесінен немесе бүйірінен келіп киіп әкетеді,
сонда сіз де ... қыла ... ... ... қонарда тік түс
алғанымен, отырған орнынан сауысқанша тік ... ұша ... ... ... жағдайда да алдымен көлбей ұшады. Бұл оның бойындағы бір
әлсіздігі. Шақытқыға түскен бүркіт қайтадан ... ... ... ... ... ... ... бүркіттің қайратын жай шамалауға ... осал ... ... ... ... де бар. ... бәрі ... құсты құндақтап үйге әкелген күні қойыңыз мыңға, жылқыңыз жүзге
жеткендей, бір масайрайтын боласыз.
Қайыру өнері
Бүркіттің ... оны ... ... жете ... ... ... аса мол адамдар құсбегі деп ... ... ... қайыру дегеніміз- бүркітті түлкі алуға дағдыландыру деген сөз.
Біз жоғарыда бүркітті мақтадық. Бірақ оның да жаратылысында парық бар,
бәрі ... ... ... ... ... ... ... деп бөлінеді. Соған
байланысты мінезі де әр қилы келеді. Бұл парықтар және мінезінің ... ... ... ... ... фактор. Оның түлкі алмайтын
күйшіліне кезіксең дүниенің ... Ол ... ... де мезі қылады,
сол себепті оны халық та, бүркітші де қорлыққа теңеп:
Шабан ат, ... ... ... ... құс ... ... бәрі ... деп өлеңге қосады. Бірақ құстың бәрі шетінен күйшіл емес, көбінесе
ішінара қалып отырады.
Қазақта « Ит ... құс ... ... ... сөз бар. ... иесі үшін ... ... үшін істейтіндігі айтылған. Бүркіттің
ашқарақтығы, қомағайлығы, тамаққа (жемге) алданғыштығы оның бойындағы тағы
бір үлкен ... ... осы ... ... отырып оны өзі үшін
істете алады. Құс қайырудың басынан аяғына дейін оны тамақпен алдау тәсілі
қолданылады.
Құсты жалпы алғанда ... ... ... ... болады. Алдымен
қолбаланы қайыруға келейік: Қолбала қолда ер жету барысында, қайырудың шарт-
жағдайы өздігінен жартылай әзірленіп қалады. ... ... оның ... ғана қатысты болғандықтан, ол табиғи түрде сізге бағынышты болады әрі
бауыр ... ... ... жем ... ... ... ... шақыру, томағаға дағдыландыру сияқтылардың бірге жүріп жатуы, іс
жүзінде қайырудың шарт-жағдайы да әзірленіп болды деген мағынаны ... ... түз ... ... ... ... ең ... шарт.
Енді осындай жағдайда оған ебін тауып бау аштырсаңыз болғаны. Бау аштыру
алдында шырғаға тартып көру ... ... ... бұрын бүркітке жем
бермеген жөн. Шырғаңыз түлкінің терісі демесе түлкі ... ... ... Қолбалаңызды азықсыратып алған соң, шырғаға ұзын шыжым тартып,
ұрымтал жерден сүйрете жөнелесіз. Егер ... ... ... ... әкетеді. Онда асығыңыздың алшысынан ... сол. ... ... бабында жүрексінбей түлкі көрсетуіңізге болады.
Ал, түз құсыны қайырудың ... көп. ... ... күні ... ылғи ... ... ... Үркеді, жуытпайды, жақындасаң
шауып алады, далбырлайды, бұлқынады, өзін де, сіз де ... ... ... ... жібермей, аяқ бауын тағып, томағалап тастау керек.ертеңінде одан
көрі жуасып қалады. Өйткені әбден ашығып, ойын алдырады, ... ... ... жем ... ... ... бір жапырақ ет шаншып алып,
жақындатсаңыз қағып салады. Егер қарамай қойса, ... ... ... ... кейін тағыда осы әдісті істеу керек. Жан-жануардан тамақтан жақын
нәрсе жоқ. Аштыққа төзе алмағанда, ақыры ... ... ... жем ... ... тым ... ... сол үшін оны арықтату керек.
Арықтаған сайын обырланып, қолға ... ... ... ... де ... ... бұрынғыдай қиғылық салмайды. Арықтағанда бірден жемді аз және бір
қалыпта беру; ... ... ... ... алу ... Аштық пен
ұйқы бірден қысқаннан кейін, күйсізденіп арықтай бастайды. Егер ... ... қоя салу ... ... ... қара ... ... малып,
сықпа қылып, жұтқызып жібересіз. Бұл қоя салу деп ... Ол мұны ... ... ... Бұл ... оның ... қарайтып, жемге
обырландырады және арықтатады. Екінші түрі ... удай ... ... одан әрі ... Бұл кезде қарсыласудан қалады. Осы ... ... де ... ... мазасын ала берген жақсы.
Қолға да ... ... ... қимылмен бір апта айналысқан соң оның
жуасымасқа шарасы жоқ. Бергеніңді қайтармайтын, ... ... ... ... ... бағынышты болады, ежелгі еркін өмір есінен шыға бастайды.
Бұл оның бізге бауыр басуының алғашқы сатысы.
Енді екінші сатыда, шақыруға ... ... ... ... ... аяғына ұзын шыжым (қанша ұзын болса сонша жақсы) тағып, шыжымның
бір ұшын қазыққа байлайсызда есікпен ... ... ... көрсетіп, қолға
шақырасы (бұл істі алдыңғы басқышта да істей бергеннің зияны жоқ). Мұнда
жаяулап келетіні де, ұшып ... де, ... ... ... да ... ... келмесе ашықтыра түскен жөн. Оның ... ... ... ... ... Жаңағыдай жерден қолыңызға
қонса, онана соң арқан бойы ... ... алыс ... шақыруға келтіру
керек. Бірақ аяғына шыжым ... ... ... ... ... ... ... қаратып кетеді. Ендігі ат үстінен шақыруға дағдыландырасыз.
Ат үстінен шақыруға келген соң, кәдімгідей ... күн алып ... ... ... ... Енді қашпайтынан көзің жеткеде алыстан шақырыпта
ала бересіз.
Құсыңыз осыншалық икемге келгеннен кейін, ... ... ... ... әдіс ... бау ашытыру керек.
Құсқа бірінші рет түлкі алдыру – бау ... деп ... ... ... ... деп ... Мұнда мейлі қол бала, мейлі түз ... бау ... ... де ... ... ... ... тұрады. Бұл
қалыпты құбылыс. Құсыңыз бұзылса, түлкіге түспейді. Түскенімен қоя береді
немесе түлкіні ... ... ... ... жүріп алады. Шақыруға да
сараң келеді. Бұл көбінесе етінің көтеріңкі болуына байланысты. Сол ... ... ... азықтануын, етінің қандай дәрежеде екенін есте ... ... ... ... ... білу ... аңға ... қара санын
тұтамдап ұстап, бұлшық еттің тұтамға толған – толмаған, нығыз, әлде болбыр
екеніндігін белгілеп қою керек. Сол күні ... ... ... осы ... тура ... Олай ... ... арықтауы қиын, семіруі
оңай. Арықтап түлкіге жете алмай қалған құсқа мойын еті сылып ... ... қу ... (мужуырынымен) жатарда жаншып берсеңіз таңертең
семіріп шығады. Құсбегілер құстың етін қалыпты ұстау үшін жемінің ... ... ақ жем ... ... ... жем ... де қант ... осыдан.
Кей бүркітті таңертең аңға алып ... ... ... ... ... қойып, түстен кейін алады. Бұл оның түстің алыдында
тоқ, түстен кейін азықсырағына байланысты. Ал түстен кейін ... ... ... ... ... ... ... қоя салу керек. Осыдан кейін – ақ
тілене бастайды.
Жалпы алғанда құс ... ... көп ... әдістер осы. Мұның
әліде толық емес екеніне де көзім жетіп тұр. Жұрт арасында өмірі құс ... ... ... көп, мақсат солардың әуесін қозғау
ғана. Ендігі сөз солардікі.
ҚХР.Шыңжаң «Мұра» журналы. 1984 жыл №3-4 ... ... ... және сары ... еске ... ескі көз, ... ... мен құйма құлақ
қариялардан тарихи дерек көздерін іздестірер болсақ, өртекес алқабы ... ... ... көреген көш басшылар, Сімтіктей әділ би
әулиелер, Намазбектей суырып ... ... ... шешендер, жылан тілім
байлаған Түменбайдай бақсылармен Нүсіп, Мазақтай ... ... ... ... қатар Күнесбайдай елді қорғаған, жұртқа ... ... ... ... ... ... әрі бапкер атбегі, құсты
аспанда танитын көзі қарақты құсбектері өткендерін сүйене еске түсіресің.
Бұл ... ... ... тұлғалардың бірі – айтулы атбегі,
танымалы құсбегі, батыр атамыз Жүніс Берікболұлы туралы болмақ.
Жүніс атамыз 1876 жылы ... ... ... келіп, 1953 жылы
Сарқобда 77 жасында қайтыс ... ... ... басындағы бейтке
жерленген. Ол кісі жасынан малсақ, жылқы құмар, елпек ... ... ... ... ... ақаяз алқабындағы атбектермен ағайын бола жүріп,
атбегілік өнерін үйреніп ат баптаған, әрі құс ... ... ... ... ... еріп, құс баптау, құс салу өнерін үйреніп, ... тани ... ... аңғары аузындағы бір бөктерде ересен қыран
бүркіт бар ... ... 1935 жылы ... сол қияң ... ... ... батыс қиясында жартаста екенін тұрақтандырып, бүркіт балапаны
жетілді-ау дегенде жолдастарының көмегімен 4 қайыс арқанды жалғап, ... төрт ағаш ... ... ... ұяға ... бір тал сары ... ана бүркіттің қарсылығынан қорықпай алып шығып, үйіне әкеліп,
бағып баптап, аңға салып, ... мен ... ... ... сары
бүркіті деп аталдған. өр текестегі ақаяз алқабында Тәңір таудың қоңыр
бүркіті көп ... ... сары ... тек осы ... ғана ұялаған екен,
оның бір ғана баолапанын осы Жүніс құсбегі қолға түсіріп, 18 жыл ... ... ... ... ... ... бір жылы ... сары иықтың
ақпар қорасы мен Мұқамия қорасы аралығында жіңішке өзектен бір маралға
түсіп, таңнан ... соң ... ... ... қашқанда жолдағы шетен, бұта-
бүргенді бір аяғымен шеңбектесе де ... ... ... ... ... ... тайып жығылғанда басып отырып қалған. Құсбегілер барғанда
ызадан әбден булығып ... ... ... ... ... әкеліп,
кездік байлап, маралды жүректің басынан пышақ салып, ет ауыз ... ... қоя ... ... сары бүркіт елікке түсіп, ала алмай қалса адамға ... ... ... ... ... ... ... алған. Сары
бүркіт күніне қанша елік кезіксе сонша елік ... ... құс ... сары ... бір қасқырға түсіп, алғашқы рет ... ... ... ... қоя ... қайтадан қаhарлана түсіп, екінші рет
таңмен тұмсығын шеңбектей екпіні мен екі ... ... ... азамат болған шағында саятшылықпен ит жүгіртіп, құс
салумен қатар, жүйрік баптап, жортуылға ... ел мен ... ... жау ... ... ... Бұның ашық айғағы қазіргі Ақаяз аңғары
аузындағы екі беде ортасындағы тарихи ... ... аты ... Бұл сай аты ... ... туралы тарихи оқиғамен тығыз
қатысты.
Жүністің азамат шағы барымта-қарымта асқынып ... ... ... ... ... малына Ресей жерінен әр ұлт ұры қарылары да көп
келіп, мал қуып халықты шығындап тұрыпты. Жүкең ... ... оң ... тор атын киіз ... сол ... кіргізіп бағады екен. Жүкең ауылы
– жолболдының Қараша ауылынан тарайтын көкен ата ауылы болып, Ақаяз, Беде,
Сары иық, ... ... ... ... ... ... ... көктеп, мал
күзетіп жүреді екен. Бір күні Сары ... ... ел жата бере ... ... баса ... ... де, ауыл ... тарсылдата мылтық атып, ауыл
маңындағы ұзын аяқты малды көзге түскенін қалдырмай қуа жөнеліпті. ... түні ... ... ... азан-қазан мөңіреп қала беріпті. Елді
шапқан жау ... ... ... ... ел ... ... ... ах ұрыпты. Осы кезде үйіне торы бәигесін баптап отырған Жүніс
батырдың сарауыз бердеңкесін ... ... атты ... ... жау ... кеткенін жұр сонда ғана біліпті.
Жүкең сол қуғаннан Беде ... ... қия ... ... мен ... үнімен үркітеді. Қамшының астынан қуып бара жатқан оншақты адамды
көріпті де ... тік ... тік ... тік ... тік ... жау ... қабаққа шыға қоймаған екен. Атын жасырып, қолайлы жерде қарауыл алған
жүкең жауды тосып отырып, әбден ... ... ... беріп жүрген
арғымақ мінген басшысын көздеп бір атқанда ол: - еміқоқой – деп аттан ұшып
кетті, тағы бірі шыға ... оны да ... ... ол да ат ... ... жөнеліпті. Қашқан жауға тағы бірнеше оқ атыпты. Мал шұрқырап қалыпты
да қуған адам болмапты. Байыздап мылтығын ... ... ... ... ... бір атты жетектеп зытып келген екен.
Малды жаудан алып қалған Жүкең малды қайтадан ауылға айдап жақындатты
да сенімді деген жігіттен бір ... ... адам ... ... ... таң
атып кетуден бұрын жайраған батырды жаңағы сайдың аузындағы су орған ... ... да ... ... құлатып жасырып, жерлеп қойыпты. Бұл істі
ел басыларынан санаулы адамға ғана ... ... Көп ... ... ... келіп, құн даулап елге зорлық қылыпты. Орыс ... мен ... ... қызылжарда Ресейдегі қазақ, қырғыз билерімен біздегі
елбасы қатынасқан съезд ашыпты.
Ресей билеушілері батырымызға құн ... деп күш ... ... ... ... ... елмен малды шапқан ұрыларын
байқаусызда жазым болды, оқ алдынан тисе, біз құн ... оқ ... ... ... – деп иөлікті тексергенде оқ артынан тиген екен. Қырғыздар
Ыстықкөл жақтан келген мал ұрысы Жолалының ... алып ... ... ... ... ... ... сай міне бүгін де «Жолалы сай» аталып келеді.
Батыр, құсбегі, атбек ... ... ... ... ... ... оның ... мен халықшылдығы, сары бүркіттің қасқырды алуымен
маралға түсіп, ... ... ... ... ... ... омақастырғандығын жыр қылып айтып жалғап келген еді. «Қариялар азайып
бара жатқан» бүгінгі күнде батыр бабаның ... мен ... өнер ... ат ... ... етіп, саят құрып, ат жүгіртіп, құс ... ... ... мүше ... мол қолдылығын. Бүгінгі
ұрпаққа жеткізіп, оның Бедеден алған сары бүркіттің өзі өлгеннен соң баласы
Рахымжанның тағы ... жыл ... ... кейін, зор секіріп
ілгерлеумен тапталдауда «бай шаруа» болған ... ауыр ... ... ... қалмай қоя берген болса да, бүркіт
ауылдан ұзамай келіп ... ... ... ... ... ... қайып болғанын ел әңгіме етеді. 40 жастан ... ... ... ... ... қалмай қартайған өлер шағында туған ұясы Бедедегі ... ... ... ... аласапыран айғай шудан аулақ көз жұмдыма!
Жүніс бабамыздың ... ... ... ... дені ... ... де, ... апа-шешелеріміздің есінде қалған, кезінде Мақсұт
жазған деп айтылатын халқымыздың жыр басы – жоқтау жырының ... ... ... ауызын тауып, ата аруағын ардақтап, ерлігін емірене еске
алайық:
Жайлы әкемдей кім өткен,
Көңілі жұмсақ жібектен.
Батыр бабам аттанып,
Бүгін ... ... ... ... иман ... ... ... қалды байлаулы.
Он сегіз жыл түлеткен,
Ой қормалым, қормалым әке қорғаным
Жеті ұрыны ... ... ... шапқанда түнде кеп,
Сонда да қорқып саспаған.
Жаралы етіп екеуін,
Біреуін жерге жастаған.
Көсем болып еліне,
Ұрпағын жақсы бастаған.
Ит жүгіртіп, құс салып,
Торы ... ... ... ... ... елге сай ... Міне осы ... жырда да
Жүніс бабамыздың елге қормал, жұртқа қорған болып, ұлттың ардақты ата салт
дәстүрі – ... пен ... ... ... өнегелі жол бастап, жау
шапқанда қол бастап, жау жүректігімен көзге түсіп, ұлт өнері – ... ... ... ... із ... ... тарихи тұлға екені
айдан анық.
КХР. «Іле саяси ... ... ... ... 2008ж, ... Бұқарқанұлы
Қыран тағдыры
Екі жаға аспанға бой созған заңғарды қақ жара ... ... ... ... атып ... долы ... жер ... өізнен
мықты жоқтай, бәрінде жалмап жіберердей сұсты ашмен тар шатқал ішін ... ақ ... ... ... шаптырып жатыр.
Өзен жағасындаға қалың ну арасынан табиғат серілері ғана сирек сонар
түсірген көне сүрлеумен үш атты адм ... ... ... ... ... жарау, жел жарған елпек болғанымен, желдің қиындығы тосалғы ... ... ... ... ... ... ... тағаның дыбысымен
бірге жарқ етіп қалған ұшқындармен аттардың пысқырынғанынан басқа бөтендік
жоқ.
Күллі әлемге нұрын шашқан алып от ... ... ... қалып маңдайларын
қыздырса, бірде ақсұрғылт бұлтқа жасырына қалады. ... тау ... олар ... ... ... елең құрлы көрер емес. ... ... ... ... ... ... және азық пен
тоғалары бар. Киімдері ықшам, ... ... ... ... біздиген шыңның басындағы «ақсақтың ұясы» атанған
жаламаны көздеп ... ... ... жоғарғы ағысын бойлап, шоқының
түстік жақ ту сыртымен айналып шықпақ, мақсаттары өздеріне аян.
Екі күн дегенде бір өткен ... ... өтіп ... ... ... ... ... ішкен соң аттарын сайда қалтырып, шыңға жаяу ... ... жер ... межелеп, осы болады-ау деген тұстағы жуан аршаның
түбінен қайыс ... ... бір ұшын ... белінен мықтап байлап ұяға
түсірді де, енді бір ұшын ... ... ... ... Ал, осы отптың жасы
үлкен бастаушысы Әбікен, ұя тұрғысындағы бір текшелеу жерге тас, қарағайдың
бұтағы қатарларды жиып ... ... ... ... ... ... ұзақ жыл бойы ... тастамай көтерген, бағып-қағып,
сылап-сипап асыраған қыраны «ақсақтаң» ғұмырындағы өзінен тастаған белгісі,
ұзақ жыл ... ... ... ... ... ... ... құрықтың қаркеті болатын.
Әбікен мықты құсбегі болатын, «осы өңірде оның шықпаған ... ... ... ... ... жұрт оны. ... әкесінің
құсбегілік өнеріне бой ұрған ол ... ... оны ... ... ... кекілік, шыл, қаз-үйрек ілдіріп, ауылдың топ баласын соңынан
ертіп, өз бөгенайын танытты. Баласының мінезін байқаған ... ол ат ... ... ел ... даңсалы құсбегілерге қағушы етіп қосып, астына
жаратып ат мінгізеді. Көп ұзамай Әбікен де ... топ ... ... бір ... ... аға ... ... шыға келеді. Сонмен қолына
талай талай қыранды, тақымына ... ... ... артынан құны
тазы ілестірген аңшы еді.
Бір жылы Боғда өңірінде ... ... сол ... ... ... ... бір ... бар екен дегенді естіп, арнайы іздеп ... ... мен ... ... ... астындағы жүйрік
қоңыр төбелі мен нағашылары мінгізген екі ат және бір ... ... ... қолына осылай келген қыран ұзақ жылдан бері осы ... ... ... ... ... ... ... қалтырмады
демеген күнде де недәуір сұйылтқан еді. Тіпті қасқарға түсіп, бір ... ... ... ... «ақсақ» атанған еді. Сонда да
Әбікеннің қанжығасын құр ... ... ... ... ... ... іліп, аспанға алып шығып жерге тастап өлтіретін. Ұя басар болса да
осындай алғыр ерен қайраты, асқан ... ... ... ... құда түскен пысықтардың жүйрік жорғаларының маңдайын қағып ... еді. ... аты осы ... ... ... мен ... ... осы «ақсағы» арқылы жеткенді.
Соңғы жылдары желке жүні мен жонынан тартып қаурсындарының ағы молайуы
әрі тұғырда отырғанда ұзақ-ұзақ ... екі ... ... ... ... ... ... беруінен қыранның қартайғанын сезінген қарт
құсбегі оған балапан бастырып алуды ... ... жылы ... марқасын
сойып, майға бір тойғызып, аяқ бауын алып, томағасын сыпырып қоя берген
болатын. Сол күні үй іші ... ... ... лар шу ... Қырын
сол кеткеннен көзге түспей ... бер осы ... ұя ... ... ... әрең ... ... бүгін жолдастарына белгілі олжа силап,
арнайы қыранның балапанын алғалы келген. ... ... ... ... ... төрт ... ... төмендегі ұя тұсына Нұржанда ... ... ... ... ... ... соқты, кеуек тас қосып, таяқ
бойы ғана қалдырып тұр. Ұяда саруыз балапан қанатын ... ... ... жауыға қарап, көздері жалт-жұлт етеді.
Жалаң арқан белін қысып, оның үстіне қимылдаса шыр айналып, жартас
бетінде ұршықша ... ... ... ... ... ... ... ауаны жара зуылдаған қыран қабатының екпіні шалынды. Ұзын адам
қолынан дәм татқаны болар, қыран сыңар шеңгелін жайып, долдана ... ... ... ... ... Әбікең де, айғайлап айбар көрсетіп, таяп
келген бүркітке тас, ... ... ... жүріп, Жақашқа Нұржанды тартып
шығаруды бұйырды.
Екінші рет ұяға Әркеннің өзі түсті. Жартас ... ... ... ұзын ... ... беліне бекітті. Қос арқанды қабаттап, бір ұшын
беліне байлады да, ... ... ... ... оны тағы бір ұзын табақтың
ұшына байлап, арқанмен сусып ұяға ... жолы әккі аңшы ... ... Балапанды алды.
Тәңір тауының бір шыңында туылып, енді бір шыңында жан сақтаған ... рет ... ... ... ... ... ... Әбікеңге түсуге шақ
қалды. Алайда, есті қыран иесінің дәмінен аттай алмады. ... ... ... ... ... ... білсе керек, тау-тасты жаңғыртып,
шаңқылдап-шаңқылдап жіберіп, шырқау көкке ... ... ... ... мынау жақанға қоштасқандай біраз жүрді де, мағынасыз тірлікті тәрк
еткісі келді ме, кенет құдия зулап келіп, ұясына ұрылып дал ... ғана ... ... ... сарыжағал балапаны жатқан ұясының
ауызы қан болып, бүркіттің дудыраған ақ ала қауырсындары кеңістікте қалқып
бара ... ... «Іле ... ... 2005 ж ... мен құс аулау кәсібі ұлы далада бағзы ... ... ... оның ... бағалай білген көшпенділер осы ... ... ... ... Құс ... аң ... кең тараған түрі
– тазы жүгіртіп, бүркіт салу. Бұл дәстүрлі аңшылықты қазақтар саят деп
атаған. ... ... ... ... көп ... қойған жоқ.
Сондықтан да далалықта жүйрік ат, құмай тазы және қыран бүркітті өздерінің
сенімді серіктері деп санаған.
Бүркіт ... оны ... ... адамды бүркітші деп атаған. Халық
арасында олар аса силы адамдар деп ... ... ... ... ... бүркіт ұстап аңға шыққандардың тұтас ұғымы. Оның ішінде бапкерде,
саяткерде, құсбегіде жай қатардағы бүркітші де ... ... ... құс
баптауда атағы шыққан адамдар туралы әлі күнге ... аңыз бар. ... ... ... ... сары құсы тек қана ... түлкі емес, қасқыр
мен бұғы, ... ... ... Ал ... ... ... ... қалықтап жүрген қыранды көргеннен-ақ, оның ... ... ... екенін анықтайтын болған. ... ... ол ... ... «Ұша берсең қанатың талады, жерге қонсам жалайыр шора алады» деп
зарлайтыны туралы аңыз бар.
Құс салу үшін қазақтар сан ... ... ... ... ... және бітіміне қарап, оларды топқа бөлген. Мысалы, қаршыға мен
қырғи бір топта, бөктергі мен ... ... ... ал ... мен ... ... болған. Олардың әрқайсысының аспандағы олжасын қағып түсіруде
өз тәсілдері болған. Мысалы, ... ... ... ... ... Ақ ... ... биіктен құлаған тастай зымырап келіп, жемтігінің
дәл тұмсығының алдында жалт бұрылып ... Аса ... ... ... ... ... не қанатын кесіп өтеді. Бұлардың арасында өжет
және ақылда құс қашанда бүркіт деп саналған.оны қазақ аңшылары құс ... ... ... биік тау ... ... ... Олар денесі
ірі, қанат-қауырсыны ұзын, жыланбас, ... ... ... ... ... Ал ... отырғанның өзіндегі қырланып көрінетін сұлу тұлғасы,
өткір ... ... ... ... ... ... Осынау қырағы әрі аса
сақ жыртқыш құсты ұстап қолға үйрету өте қиын шаруа. Ол өте ... ... ... ... ... да ... сәтте қарсы шабуға дайын,
жабайы бүркіт ұстап, оны қолға үйрету аса төзімділік пен сабырлылықты ... ... де ... ... Ал бабына келіп, әбден ... ... ... жібермей орындаған қыран қожасының қанжығасына түлкі мен
қасқырды молынан байлайды.
Құсбегінің айтуынша, әр құстың өзінің мінезі бар. Оның ... ... Енді бірі ... ... ... мінезді мақтаншақ келеді. Ал
нағыз қыран ақылды да сабырлы, алайда бүркіт тиіптес ... ... ... ... ... ... мен ... Балапан кезінде ұсталған
бүркіт қолға жылдам үйренеді. Құсбегінің айтқанын тез ... ал ... ... қатты қарсыласады. Иесінің бұйрығына көп ... ... ... ... ... ... түз бүркіті қарсы шабуға да
дайын. Алғашқы ашуы ... ... де ... ... ... ... шашып, жанына жақындағандардың бәрін шоқуға дайын тұрады. Оның осы
тентектігін басу ... ... ... ең алдымен оның мінезін
жұмсартады. Ол үшін басына томаға кигізіп, сирағына аяқ бау ... ... ... ... ... ... ... бас қазыққа байланған жіңішке
жіп не арқан. Бүркіт одан құламауға тырысады, ал бүркітші оған маза ... ... ... өзін ... отырады. Ырғаққа отырған бүркітті азық
бермей ашықтырады, әрі ұйықтатпай жіпті ырғап отырады. Ақыр соңында ... ... ... ... ... әбден болдырғанда, құсбегі оны
азықтандыруға кіріседі. Алғашқы кезде түз бүркіті адам қолынан ас ... ... бұл ... да ... ... ... тері қолқаптың арасынан
қызара көрінген қызыл жемді оның көз алдына қайта-қайта таята береді. ... ... ... бір ... ... ... бүркіт иесіне еріксіз беріле
бастайды. Жабайы түз бүркітті қолға уйрету кезіндегі ең басты, ... ... ... Осы ... ... ... пен құсбегінің арасы бірте-бірте
жақынадй түседі. Қолға үйрене бастайды. Ең алдымен ... ... ... қонуға үйретеді.бүркіт бұған үйренген соң ... оны ... жаяу ... ат ... ... ... таныстырады. Үйге
кіргізеді, шулаған көпшіліктің ортасына апарады, маңыраған, ... ... ... ... жүрген балалардың арасына дейін апарады. Осылайша
бүркіт бірте-бірте адамдардың дыбысына, иттің ... ... ... еті ... ... ... ... Мұны түз бүркітті
қолға үйретудің алғашқы әліппесі деуге болады.
Үйретудің ... ...... ... ... Ол ... ең алдымен,
бүркітті құсбегінің дауыстап берген бұйрығына көндіру керек. Қолға қонуға,
аспанда қалықтауға, одан ... ... ... ... не ... ... қонуға дыбыс арқылы үйрету, осыдан кейін барып, жемдік
сүйрету арқылы ... аң ... ... ... ... бүркіттің
аңшылық аңсары қалыптасып, жан-жағын жиі бақылауға жетіледі. Жаратылысынан
аса мықты қырағы болғанымен де, құсбегінің жаттықтыруы болмаса, ... ... ... кетуі де мүмкін. ... ... ... ... құсбегінің осы жыртқыштың қожасы екенін ұмытпауы керек.
Қыранды баулығанда құсбегі оның дене бітімінің түзу болуына, дұрыс
азықтануына, төс ... ... ... ... ... ... ... бақылап отырады.
Құсбегілік – жұмбақ сырлы, алуан ... ... Ең ... дала
жыртқышын, зеңгі көктің патшасын айтқанына көндіріп, ... ... ... ... ... ... жете білу және мол ... қажет.
Бүркіт салуға құсбегілер жалғыз немесе топ болып ... Олар ... ... ... ... азық ... жерлерін, тіпті не жеп,
не қоятынына дейін жақсы біледі. Олардың ... ... ... ... қай ... тығылып жатқанын, одан қалай қуып шығу қажеттілігін,
төбесінен бүркіт төңгенде түлкінің құтылып кету үшін ... айла ... ... ... ... өнерге мол тәжірибемен батылдық және тапқырлық
қажет.
Табиғаттың еркесі ... ... құс ... аң ... тек қана
күн көріс кәсібі деп ... ... саят ... ... өзі де ... ... ... Оның үш түрлі түсінігі бар: аңшылық, ... ... ... Сол ... бір түрі сал буырын, аң аулау маусымы кезінде
аңшылар топталып, аңы мол жерлерге сапар ... ... ат, ... ... ... – бәрі бірдей сайланады. Аңкөз ... ... ... ... ... ... ... ататын мергендер, аң құмар
қағушылар, елгезек атшы-қосшылар бас қосады. Олардың ішінде әнші, ... ... Бір ... 10-15 ... 20-30 адам ... да мүмкін.
Оларды тәжірибелі үлкен аңшы бастайды. Тау етегіне, өзен жағасына киіз үй
тігіп, таң ... ... ... кешке қайтып оралып сауық сайран құрады.
Бір ... ... ... қасқырдың терісіне шөп, сабан тығып жатса, бір
жағында қоңыр аңдар сойылып, саптаяқ-саптаяқ қара қуырдақ, ... ... ... Құрт ... ... ... жүн ... сіміреді. Ат көлік
отқа қойылады. Бүркіт бапталады. Қай бүркітті қалай күтімге алу ... ... ... Аңға ... ... ... өз қырандарының
әбзел саймандарын сайлап алады. Іздеген олжа ... ... ... ... ... ... өзі сол аңға қарай шаба жөнеледі.
Мұны көрген ... ... оның ... ... үшін ат басын тартады.
Салбурын кезінде жалпы аңшылықтың да сәті түседі, ондағы қағушылар, ат
қосшылар үлкен өңірді кеңінен қоршап, айқай сүрен ... ... ... ... ... бұта-бүрген, тобылғы-қараған, жартас, қойтас арсынан үркітіп
жазық алаңға шығарады. Ендігі кезек бүркітші мен ... ... ... ... ... ... ... алайда бәрінен бұрын жететіні әдетте
аспандағы қыран. Аспаннан құйылып, түлкі мен қасқырды иесі ... ... да сол ... ... оралғанда жоғарыда айтылған тірлік қайта басталады.
Бүркіттің және оны баптаған жігіттердің ерекше істері ... ... ... ... ... ... туралы әңгімелер аңыз ... ... ... сол аңшылық шеберлік пен сұлу табиғаттан нәр алған
мереке ... ... ... ләззат алу, рақат табу, дүниедегі
таптырмас бір ғанибет. Осы өнер әлі күнге дейін жалғасып ... ... ... мына бір өлең жолдары еске түседі…
Таудан жиде тергендей ала берсе,
Бір жасайсың құмарың әр ... ... еш ниет ... болады кеңесің құс салғанда.
Ешкімге зияны жоқ өзің көрген,
Бір қызық ісім екен сұм жалғанда.
(Баспаға әзірлеген: Майра Әуелханқызы)
КХР. ... ... ... 2007 ж. ... ... қаласы Қызылтас қалашық докторхана)
Қақпан қалай соғылады?
Әкем Қызықан ... ит ... құс ... ... ... көзінен
атқан мерген еді. Соған орай қақпан, атқы, садақ, тұзақ қатарлы аңшылық
құралдарды ... ... өзі ... ... еді. Ол ... ... құраладары және әдіс – амалдары» жөніндегі айтқандары 2003 ... ... ... Әке, енді ... ... соғылатындығын түсіндіріңіз, дедім
мен тағы бірді.
- Қақпан соққанды өзіңде көріп жүрсің ... – деді әкем ... Рас, ... ... бірақ көру мен ... ... ... ... ... ... түсініп кетеді деуге
болмас. Істелу барысын көз алдыма айқан елестете алмадым.
Тағы да қағаз қима модель жасадық. 2000 жылы ... ... ... байырғы мұраларын танысчтырған бөлмеден біздің қасқыр тәрізді
қақпандарды көріп едім. ... ... анша ... жоқ ... Алматы
орталық музейінде қазақ ... ... ... да ... «тегінде жолбарыс ұстаған қақпанда музей қорында ... - деп ... ... ... ... тегі қай ... деген сұрақ
қалыптасты. Бұған қатысты материалды іздеу табу орайы менде жоқ. ... ғана ... есту ... ... бұл жайлы сұрақ қойғанымда,
тосындай сезілді де ойланып отырып қалды.
- Өзім біліп жетпеген нәрсені айтып, басқаларға «білгіш» ... ... ... ба?. Онанша өзімнің қарекетімді ғана
айтайын. Аңдарға ... ... ... ... өздері
соғып алатынын білемін.
Әкемнің айтуынша біздің әулет - ... ... ... ... төрт ... ... ... ұста екен. Арғы жағын тағы білмеймін.
- Алтайда қақпан жалпыласқан қару, бәрінде қазақ ... ... Әкем мен ... ... дос ... болған моңғұл
азаматтарына да қақпан соғып беріп жүрді деді,- ... ... ... тағы ... Қақпан қалай соғылады? Оның оның әрбір бөлектерін қалай деп
атайды деп ... Ұста ... ... ... ... ... ... отырып,
қақпан соға алады. Қақпанның бейнесін келтіру ... ... ... ... ... ... соғуға қажетті құрал – көрік, төс,
балға, қысқаш, шымшуыр, тескі, кескі, егеу және ... ... Әрі ... саймандар үлкен-кішілерге бөлінеді.
1. Темір: темір – асыл және жасық деп екіге бөлінеді. Жасық темір
отқа қызарта ... ... ... ... ... ... Ал асыл темір – аз қыздырып, төске салып
балғамен ұрып ... ... ... ... серпері асыл
темірден соғылады.
2. Көмір: бұрын тас көмір болмайтындықтан ... ... ... ... ... ағаш көмірін істетеді. Көмір алатын
ағаштар: қызыл қарағай, көк терек тжәне түзген сияқты үш түрлі
ағаш. Осы ... ... отын ... оны ... көк ... ... ... шоқты шетіне шығарып алып,
су шашып дереу сөндіргенде, жылтыр қара ... ... ... ... ішіндегі ең асылы қарағай көмірі. Асыл
темірді суғарғанда қарағай көмірін істетеді.
3. Қақпан соғу ... Сом ... ... қызартып алып,
қысқашпен қысып, төске салып, балғамен ... ... ... Әр бөлегін қақпанның алдын – ала межеленген үлгісіне
келтіріп, жеке-жеке соғып дайындап алып, соңынан құрастырады.
Қақпан ... ... ... ... ...... ... тұлғасын құрап тұратын ең негізгі
қаңқа бөлігі. Шеңберді (1-сурет) дайындап алған соң басқа бөлектерін
тұтастыруға ... үш ... ... ... екі ... негізгі бөлектері бекітіледі. Ал бір жақ шетіндегі тесігі
тиек табақ іліндіруге қалдырылады.
2. Бақай: бақай – ... ... – тұс екі ... әлгі шеңбердегі екі
тесікке келтіріліп, орнатылатын қарғаша кішілеу бөлігі. Ол шаппа
жақтауын ішіне алып, ... ... ... ... ... Оны
алдымен түзулеп жасап, ортасынан бір шетінен екі тесік тесіп, онан соң
қарғашалап иеді де ... ... ... пен ... ... дәл
келтіріп, темір шегемен мықтап пісірып тойтарып тастайды.
3. ... ...... сидан болып, шаппа жақтауын ... ... ... ... шеге ... Оның бір басы
алдымен тойтарылып, қақпанның бар бөлектері соғылып жөнделіп біткеннен
кейін екінші бас тойтарылып мықты бекітіледі.
4. Қос шаппа ... ... ... ... ... әр бөлегі қақпан
шеңберімен бірдей, жарты шеңбер бейнесінде болады (4-сурет). Шаппа
жақтауының екі жақтауынан мұрындыққа өткізетін ... ... де, ... ұшы ... тең ... ... ... шапқанда
қайшының жүзі сияқты емес, тістеуіктің тісі сияқты, екі жақтаудың ішкі
қыры бір-біріне дәл тиеді.
5. ... ... ... ... әрі күшті қысып тұратын маңызды
бөлігі (5- сурет). Қақпанның шабу шапшаңдығы дүмпіп биіктеуі, ... ... ... ... серперіне келгенде бар өнерін
салады. Серперді суармай тұрып үлгісіне ... ... ... ... яғни, серпер қақпан құрылымына ақаусыз сәйкес болған соң
серпердің ... ... ... ... Серпердің екі ұшының тесік
ұңғысы кең болып, бақайға кигізгенде қолқылдап тұруы керек. Серпердің
шеңберге беті ... ... ... ... үстінгі жағынан тарлау,
бақайға нығыздау келтіріліп, ... ... ... сәл ... ... ... орта ... қысып тұратын мөлшерде болу керек.
Секрпер үлгісін жасау онша қиын ... ... оның суын ... ... сатысы болады, көрікке салып ... ... ... онан ары ... күрең қызыл; қатты қыздырғанда ... онан ары ... ... ... ... ... ... кетеді. Асыл
темірді қатты қыздырмай, қоңыр қызыл болғанда төске салып соғып, алдымен
серпер үлгісіне келтіріп аламыз. Сонсоң ... ... ... ... мән беру ... ... ... отырғанда біреу-міреу келіп,
әңгімеге көңіл ... ... ... не ... не ... ... ... суарғалы отырған темір істен шығып кетеді. Сондықтан ... ... ... өзге ... құпиялап ұстайды. Мұндағы себеп,
бір жағынан ырымдаса, енді бір жағынан өнерінің жайылып кетпеу үшін болады.
Серпер суарарда, ол ... ... ... не ... су ... да, серперді көрікке басып, күрең қызыл болғанда, дереу алып
шығып, суға сүңгітіп жібергенде темірдің түсі ... ... ... Бұл
толықсулы морт кезі. Онан соң осы суды ақырындап қайтарып отырады. Су
қайтарғанда темірдің қызу ... қу ... ... ... ... ... ... ағашты сүйкегенде, ағаш тұтанып жылтырайды. Сол
кезде қолбасындай киізді қысқышпен ... суға ... ... ... ... ... ... Бұл әрекет серпер серпінділікке келгенге дейін бір
қанша рет қайталанады. Темірдің серпінділікке келу ... ... ... ... ... басу арқылы байқап отырады, бабы ... ... Не ... ... ... Бабы ... аяқпен басып тұрып
қояберсең, серпер қайтадан бұрынғы орнындағы үлгіге келеді.
Алтыншы, табақ-тиек. Бұлар табақ деп те айтылады, ол ... ... ... ... ең ... ... (6 ... Онсыз серпер
басылып, қақпан шаппайды. Мұндағы табақ сапалы қаңылтырдан жасалады. Көлемі
қақпан шеңберінен сәл кіші, шет-шегі ... ішкі ... ... ... Ал тиек табаққа бекітіледі, тиектің жасалуы әрбір қақпанның
құрылғандағы шеңбері мен жақтау шаппасының орналасуына ... ... ұшы екі айыр ... ... ... ... ... тесігінен
ілініп, үстіңгі тілі серперді басып, қайырған қақапанның ... ... ... басып, шеңберге тиіп тұрады.
Серперді басып тұрып, жақтауды екі жаққа қайырып тиекке іліндіргенде,
кішкене тиек болса да серперден ... ... ... ... ... шынжыр. Шынжыр қақпанға түскен аңға ... ... ... құрғанда оған лайықты ағаш тоқпақ ... ... бір ... ... (7 сурет). Шынжырды ширатып іліп те, шығырықтап іліп те
істейді. Қазақ ұсталары әртүрлі шынжырды өздері ... ... ... ... ... бір жақ ... ... іліп,
онан соң серпердің ... ... ... ... кигізіп тұрып, қос
жақтаудың тесігіне бақай қарғашасының іш жағына салып, мұрындықтап, онан
соң мұрындықтың басын ... етіп ... ... ... ... ... тұрған шығырықша ұңғысы қақпан құрылып шапқанда іркіліссіз, жоғары-
төмен сырғитын етіледі. Ең соңғы ... ... соң ... ... деген сөз (8 сурет)
Әкем осы әңгімелерді айтып болғансоң біраз демалып алды да қайта сөз
бастап:
- ... ... ұста ... ... ... еді. «Дарқан иесі Дәуіт
пайғамбар», - деп көрік басына келіп, сиынып жүргендерді де көп
көретінбіз. ... үй ... ... ... келіп үй
тікпейді. Көрік орнын ... ... Үй ... қандай уақытта
да төс ағашқа отырмайды. Көріктің мойнынан, көріктен аттамайды.
Көмірді ... ... ... ... мойнына да ел келіп,
ақтық байлап кететін. Өз әулетімізден сырқаттанған адам болса
«Дүкен иесі ұстады» деп, ... ... ... - ... пен ... жөнінде әкемнің айтатыны әлі сарқылмаған ұқсайды.
Мен әкеммен сөйлесе отырып, қазақ этнографиясыныңі мазмұны кең, ... таң ... ... ... журналы // 2008жыл №1.
Мағзан Қабдоллин
Қазақ құсбегілігі
Құсбегілік – ұлтымызда ұрпақтан-ұрпаққа қалып, бүгінгі күнге ... ... ... ... оны: ... ... ... - деп те
атаймыз.
Құсбегілікті халқымыз қорасына қой салуды арман етпесе де, ... ... енді ... ... бола ... ... ... осындай мақсатқа жету – осы бір түз ... ... ... нақ басып таңдап қыранын тану, оны жетілдіру, оның тілін
біліп, ойлағаныңды істеткізу, ырқына көндіру немқұрайды қарасаң оңай да ... Ал ... ... ... білу ... де іс ... – құсбегілікпен ұзақ уақыт айналысқан ұлт: бүркіт, қаршыға,
лашын, ... ... ... ... ... ... ... құстардың
ерекшелігін жете аңғарған сұңғыла құсбегі халық.
Бүркіт.
Бүркітке тұлғасы, ... ... ... ... кететін
бірталай құстар бар. Нағыз бүркіт бір-ақ түрлі. Оның өңі ... ... ... ... инек көзі шүңіректеу қара (кейбіреулерінің ақ
шегір, сары шегір, құм шегір, қызыл шегір ... ... ... ... ... отты ... өзі тым ... қағлет келеді. Отырғанда шалғысы
айқасып, бірінен бірі сүйемдей асып ... ... ... ... мелжемді көрінеді, аяғы көкшіл сары, жіліншігінің қыры жыланның
қабыршағы тәрізді бедерлі болады. Саусақтары салалы болып, әр ... ... ... ... ... бар, оны ... деп ... кейінгі саусағының үстіндегі «Болаттың» санының көп болуына
қарай, саусақтары салалы болып ... ... жүні ... негізінен
екі түрлі болады: бірі – «терекжапырақ». ... мұны ... деп те ... Бұл ... ... ... келеді;
енді бірі – «талжапырақ». Талжапырақ дегеніміз ұзынша келеді.
Бүркітке ұқсап кететін бірталай құс бар дедік. Олар: ... ... су ... ... олардан жоғарыдан басты белгілер арқылы
парықтаймыз. Бүркіт ... да ... да ... ... ... ... бір ... алса 15-20 күнге дейін аштыққа шыдап ... Жаз ... ... ... бір ... көп ... құс, дертке шалықтырмай
бабымен асырағанда 20-30 жас жасағандары болған. 50 ... ... ... ... ... бүркітті балапан жасынан жеті жасқа дейін: балапан, тірнек,
тастүлек, құмтүлек, ана, ... ... - деп ... ... арғысын кәрі
бүркіт дейді. Ана түлегі төрт жас болып, құр ұя көтереді, ... ... ... ... ... ... Қана түлек жылынан бастап
жұмыртқалайды да 7-8 жылға дейін балапан ұшырады. Онан соң ... Өте ... ... ... 8-9 ... ... ғана ... тек 4-
5 жыл ғана балапан ұшырады.
Бүркіт әсілі құзарлы таулы өңірде жасайтын құс. Ұяны биікке «жартасқа»
салады. Ну қалың ... ... ... ... де ... ... бұл аса
сирек кездеседі. Қаңтардан бастап ұя ... ... 20-да ... ... ауа райы және жас ... ... ... 20 күн мөлшері
ілгерінді-кейінді парықтарда болады. ... 20-да ... ... 20-да ... ... еркегінен ұрғашысы зор келеді.
Ұрғашысы жұмыртқа басып жатқанда еркегі жем тасиды. Балапан шыққанда ... жем ... ... ... ... болады, бүркіт атаулының бәрі қыран
бола бермейді. Кішілерінің ... ... ... ... ... ... күйі келмейді, қоянды ғана қауқары болады. Олар асырап,
қайырып, кәсіптенуге келмейді. Нағыз бүркітке қолы ... ... ... бағады.
Қырандар
Нағыз бүркіт бір-ақ түрлі ... ... ... ... бүркітті
бастысы бес түрге болады.
Бірінші: басы басты, қанды көз, ор қызыл балақ, ... ... жуан ... ... шалғысы қылыш формалы түзу келеді. Кең
алқалы қарнында ... ... Қара тіл, қара ... ... ... ... қара тіл – ... көк тұмсық, басы кешкіл, көкаяқ, тұяғы жазық түбірлі, бұқа
мүйіз келеді. Мұны: көкауыз долы ... - ... долы ... ... аңнан таяқ жеген сайын өшіге береді.
Үшінші: кейбір бүркіттің саңғыруынан уыс-уыс құрт түседі, осы ... екі ... кең, ... жырық, жұқа болады (сыртқы сынынан бұл
жоғарыдағы құстарда кезігеді). Мұны: битті-құртты қыран, - ... ... ... ... ... болады. Олар:
«темір саусақ», «шеге тұяқ» - деп аталады. Басқа бүркіттей емес, ... ... ... басы ... ... ... кешкіл, сұңқар тұмсық
келеді. Мұндайлар өте сирек кездеседі, түлкімен көп алыспайды, салмағы ауыр
болып, екпінімен келгенде, түлкінің не ішін ... не ... үзіп ... ... ішжарғыш қыран, - дейміз.
Бесінші: бітімі үлкен, зор, көзі ... ... ... жүні ... жүні ... ... ақ иық, жүнінің ұшында ақ бұршақ болады. ... ... ... ... Хан Тәңірі және Орал тауларында көп кезігеді.
Мұндай құстар көбінесе қоңыр ... ... ... тауешкі, қарақұйрық,
елік, т.б.-ларды алып жейді. Оларды Ұлы таудың ақ иық, мұз балақ қыраны,-
дейміз. алтайдың «ақ ... ... сөз ... туса ... ... ақ ... құм шегір, қызыл шегір, жуан санды, тірсекті,
«шоқпар тірсек» болу жоғарыдағы бес ... ... ... ... ... Мұның сыртында қыранда сирек кезесетін екі ... тағы бар. Бірі – ... өте ... ... жалғыс тал сыртқы ұзын
жүн болады. Бұл бір жақ ... ... ... жүнінен бұратылып
ширатылып шығады. Ауада қатты ұшқанда, ол ысқырып дауыс шығарады.мұны танып
білетін зерделі құсбегілер аңғара алады. Мұны ... ... енді бірі ... ... ... екі ... ... ұшына дейін ақ құйрық
болады. Екі қасқа құйрығы қара болады. Сол себепті: қара қасқа қыран, - ... ... Ел ... ... ақ ... ... сабалақ сарысы»,
«Нарымның ақ шегірі», «Күнестің қаусырмасы», «Боғданның қара ... ... кір ... мен қызыл аяғы» қатарлы бүркіт аттары, жоғарыда қырандық
сынды қамтып, жер аты ... ... ... ... ... бәрі ... тұра ... ауысып тұрады.
Қыран жаратылыстық тегі жағынан екі түрге бөлінеді, мұның ... ... енді ... «Қу ... - деп ... ... құс дегеніміз: аңғал,
албырт, қомағай, жүректі, күшті, өшігір, аңмен ... ... Қара ... қалың мекенденетін, жеріне ұя салады. Ол ыстық жерді де мекендеп
қала береді. Жем үшін ... ... ... ... керішке ұя салатыны да
кездеседі. Өзі семіз келеді. ... аң алып ... Жере көп ... ... қырғып жібереді. Аң алып жеп отырғанда аңға күйі ... ... ... ... ... т.б. ... келсе, жемін тастап
кете барады. Бұл басқа құстан қорыққандығынан емес, ... ... «Май жеп ... ... ... дейтін мақал, міне, осы құсқа
қарата айтылған. «Қу құс» дегеніміз – жүні ... сырт жүні ... ... иір, ... су көз ... ... тез үйір болмайды. Аң ... көп ... күш ... аңға онша ... ... шыл кекілік
сияқтыларға тым құмар келеді. Ұя салғанда биік, салқын тауға шүығып кетеді.
Көбінесе қаршыға, сұңқар қатарлы құстардың ... ... ... Құстың бұл
түрінен «мырзақұс» көп шығады. Мырза құс ... ... Жыға ... ... ... есін ... оны ... жібереді.
Бүркіт құзарлы, таулы өңірде көп жасайды. Ұялаған төңірегі ұшқан ұясы
оның алыс кетпейтін мекені есептеледі. Ұялайтын мезгілі жеткенде сол ... бола ... ... ... осы ... пайдалана білген
адамдар, құсбегілер, бүркітті кәсіп етушілер, бастысы оны екі түрлі ... ... ... ... ұядан алу, тағы бірі, тор ... ... ... бұл ... көп ... әдіс ... оны әрқандай қазақ
айта да, істетеде біледі. Мынан сырт, қақпанмен ұстау ... әдіс бар. ... ... аяғын шағумен тынады. Тағы біртүрлі әдіс: тояттағанда
ұстау. Мұның өзі екі ... ... ... ... ... ... ... жерден кез болып, оны әудем жерге жеткізбей ұстап аласыз. Тағы
бірі, қаршығаңызға алдырған қоянның бірін өлі, ... тірі ... өлі ... ... ... ... қоян өлі қоянды сүйреп, ұзақ қаша алмайды және
алысып жүріп көзге тез ... ... ... ... ... ... қоянды көрісімен-ақ, оған келіп түседі. Екеуін жеп ... ... осы ... ... әдіс бойынша ұстап аласыз.
Бүркітті қолға көндіруді оны байлап-матап ... ... ... тор, еш ... төбесі шарбақпен бүркелген тас үйшікке еркін
баққан жақсы. Бұл оның ... таза ... дем ... ... ... ... ... бөлінбеуіне қолайлы болу үшін,
үйшіктің ішіне тұғыр ... ... ... кескінін тастап, тым
болмағанда шымнан дөң жинап қою ... ... ... ... ... ... берік, жұмсақ заттан таққан жақсы. Аяқбауды тегеуріннен
бастау зиянды. ... ... ... қалуына себепші болады.
Балапан бүркітті ... ... ... үшін ... ... ұшырып
тұру, биікке шығарып еңістете ұшыру қажет. Қолға үйренген балапанды бос ... де ... өзі ... ... ... Бұл ... адамға әбден
дағдыландыруыңызға байланысты. Адамнан алыстамайтын балапан құсты осылай
еткенде топқанат болмайды, ... ... ... ... бүркітті
құсбегілер: қолбала, - дейді.
Ал, түз құсын қолға көндіруге ... ... ... ұстағаннан-ақ
қолда ұстау, шаршату, есін шығару, атқа алып ... ... ... бірнеше
түн ұйықтатпай ұйқысын алу, ырғаққа отырғызу, суға салу, арықтату қатарлы
әдістердің барлығы ерекше шеберлікпен қанша тез ... ... ... тез
болады. Бұл әдістерді жинап: түз есін алу, - дейміз. қолға ... ... ... әрі ... ... мән ... жөн, сонда аяқбауын үзіп қашып
кетуден немесе аяғын жарақаттап алудан сақтануға болады. Түз есін ... ... ... ... ... тағы да мазасыздандыру, қолмен
сылап-сипап, қанат-қолтық астына, жүн арасына қол жіберіп жұмсақтап сипау,
алқа, қарындарының қытығын ... ... ... жем ... ... ... құс ... бауыр басатын болады. Осы кезеңге жеткенде далаға шығарып,
жалаңбастап, шыжым тағып, құйрығын сүзіп, жақыннан шақырып ... ... ... ... ... атқа алып жүруге, ат ... ... ... Осы ... ... шырға жасап, бұған кәніктіргенде құс
кісіге еріп жүруге әбден әдеттенеді. Бұл барыста жоғарыдағы қыран ... тез ... ... кейінгі міндет – бабын тауып қайырып, ... ... тағы бір ... ... ... ... қайсар,
сырдаң, жуырда көңіл бермейтін құстарда кезігеді. Бұлар көп арықтату, көп
су құю, көп мұз салу, қоя салуды ... ... ... ... ... бұл
секілді қинау тәсілдерді көп қолданбаған жақсы, ол денсаулығына да ... ... да ... ұстаған құстың өнімі қол баладан жоғары болады.
әрқандай бүркіттің өзіне тән ... ... ... ... ... жете игерген, бұл жөнінде тәжірибесі аса мол
адамдар: құсбегі, - деп аталады. Құсты құсбегі ғана ... ... ... дегеніміз: бүркіттің етінің жоғары-төмен болмай, дәл бабында болуы,
«зердесі» бар ... ... алу, ... ... тыс, ... ... бүркітті түлкі алуға дағдыландыру, - деген сөзө. Зерде
дегеніміз – бүркіттің ішегінің ... ... ... ... байланған зат. Ерекше қыран – «Май жеп отырып ала беретін» бүркіт
баптап ... аса ... ... аңды ала ... ... ... дүниенің қорлығы, ол қайыруда көптеген қиыншылықтар тудырып,
әбден мезі етеді. Сол себепті, халқымыз оны ... ... ... ... ... ... ... күйшіл құс, түлкі алмайтын бәрі бірдей» деп ... ... ... ... 2/3 ... ішінде қайыруға болады. Бірақ мұны
бірден құсыңыздың күйшіл күйшіл ... ... ... ... ... ... ... белгілейді. Осыдан ілгерінді
кейін парық жасайды. «Қол бала»: ... ... оның ... ... ... барысында өтетіндіктен, ол табиғи түрде адамға бағынышты ... ... ... ... сол ... ... ... Мысалы, балапанды бағып жетілдірудегі жем беру, бау тағу, байлау,
қолға қондыру, қомағалау, ... ... ... атқа алып ... ат
үстінен шақыру дегендердің барлығы, іс жүзінде, қайырудың ... ... ... іс – ... ... дәл ... келді-ау дегенде,
«бау аштырудың» алдында шырға тарту, ... ... ... ... ... ... ... терісі болғаны жөн. Сонда көңіл бөлетін бір іс: шырға
тартудан бұрын құсқа жем бермеген абзал. Егер жем ... тура ... ... азық сыратқан жақсы. «Қол баламыз» ұрымтал жерден тарта
жөнелген ... ... ... сол ... ... ... ... «қолбаланы» түлкіге түсуге баулудың ... ғана ... оны ... ... ... ... де ... аштыру» дегеніміз – бүркітке бірінші рет түлкі алдыру. ... ... алды ... Түзден түскен бүркітті баптап қайырудың
алдында, оның ... ... ... ... ... ... онан ... істеген дұрыс болады. Олай дейтін себебіміз: қыранды жаратылыстық
тегі бойынша «Батыр құс» яғни «Май жеп ... ала ... және ... деп екіге бөледі. Осындағы күйшіл құс жемді ... ... су ... салу тәсілдерімен арықтатып жіберіп, онан соң «бөрітпе» беріп, ... ... ... сар ... ... ғана ... ... Бұлай
істемегенде, семіз күйін сақтап, түлкі алмай қояды. Мұндай құстарды:
«күйшіл ... ... ... ... ... ... ... қыранға
қолданса денсаулығына зиын жетіп, алдағы жерде ... ... ... асқазаны басқа жануарлардікінен ерекше болады. Құс қанды ет,
сүйек, майды да ... ... ... ... ... тас, таза топырақ,
аң-құс, және шөп қатарлы ... ... ... зиян ... еттің тарамысы мен шандырына ... ... ... ... ... отырады. Мұның бүркіттің ішінде «зерде» қалмауына
көмегі тиеді. Бүркіттің ішкі құрлысының тағы бір ... егер ... ... жарыққа сүйек кетіп, ол ішегіне қадалса, оны ... ... ... ... шығарып алады. Ине, шеге болса сыртқа құсып
тастайды.
Құста екі түрлі ішек болады. Тоқ ... ... ішек және алқа ... Бұл ... – кең ... Құстың өз етіндей ет немесе бір ... ... ет ... ... ... ... ... адамдар құстың асқазанын
кірлетпей, таза ... Тым ... өте тоқ ... ... ... құстың
асқазанын бұзады. «Зерде» тұндырады, ішек қалыңдап тарылады сонымен ... ... ... ... ... құсқа істететін шара – қоя
салу. «Қоя» дегеніміз – жүннен, ағаштан, киізден құстың ішегін кеңіту үшін
салынатын зат. ... ... ... ... едік сол ... ... – мүсәтір салу. Егер «Зердесі» жоқ ... ... ... ... ... мүсәтірге түспесе, қойдың қу құмалағын не жас ... ... еріп ... бір екі жыл немесе онан көп жыл ... ... ... алып жүрген
бүркітті семіртіп, майландырып түлетеді. Мұндай құсты қайыру асау құсты
қайыруға ұқсамайды. Шұғыл ... майы ... ... Май ... ... ... алмайды. Бұған алдымен «бөртпе» береді. Ол мол ... ... ... ... ... ... «ақ жем» ... қоя салынады. Ішінде
«зердесі», ыстығы болса, зерде ыстық қайтаратын ... ... ... ... Осы талаптар толық орындалмай, күтімі жақсы ... ... ... шүйеліп қалған құс» - дейміз.
Бүркітті кәсіп етушілерге бүркіттің арық-семіз екенін ең ... ... ... бүркіттің көңіл берген-бермегенін түлкі алатын етіне келген-
келмегенін, ішкі құрлысының – денсаулығының жақсы-жаман ... ... ... Мұны ... ... болады?
Бірінші, бүркіттің сан етін, төс етін қолымен ұстап арық-семіздігін,
майының ... ... ... ... алып ... томағасын алып, ауаға, жерге
қаратып, оның жалпы ... ... көз ... ... Жем жеген кезде адамға
көңіл берген-бермегенін байқау, адамға жылы рай білдірмей, далаға бой ұрып,
талпына берсе, жоғарылап өрге ... ... ... ... келіп тұрса,
мұны адамнан жырақтасу деуге болады да, құсқа әлі де ... ... ... ... құсты қолдан түлету. Құсты қыстай салып, ақпан-наурыз
айларында тоқтатады. Сол кезде емін-еркін семіртпеген жөн. ... ... ... тор ... ... керек. Ауак райы жылынған мамыр, маусым
айларында семірсе құс тез түлейді. Қолдағы ... ... ... мән
берген жөн. Құс түлегінің ең көбі жаздың ... «Үш ... ... ...... ... жер. Түз құсы да ... түрде түлек
кезінде ықтасын жерді мекендейді. ... ... ... ... суықтан
қорғаған жақсы. «Үш ықтын» - үш ретте түлеу немесе жүні үш ... ... ... сөз. Түлеу шарт жағдайы екі ықтын, тіпті бір ... ... осы ... ... бойынша түлетсе онда құсты толық түлеткен ... ... ... ... ... ... жүні ... түлейді. Сонда ғана
бүркіттің кірі шықты деуге болады.
Бүркітті кәсіп етушілер көңіл бөлетін тағы да ... ... ... қолда түлетіп баққан құсты мерзім-мерзім терлетіп тұру керек.
Құс қайтіп терлейді?
Құстың терлеуі сүйекті жемді ... ... жеп, ... ... етті
тартып жеу арқылы болады. Сонда екі ... су ... Мұны ... ... ... ... бір ай ішінде тартынақ жеп танауынан
шықпаса, денсаулығы азаяды. Екі ай ішінде ... ... ауру одан ... Үш ай ... ... ... ... танауы бітіп, маңқаға
айналады. Асқынса өледі.
Екінші, бүркіттің қара ... қара ... су ... суы) 2-3 ... кеуіп, қурап кетеді. Бұл да бүркітке зиянды. Түзде жүргенде бүркіт
табиғи ... ... ... түсіп, қалпын сақтайды. Салып жүрген бүркітте қыс
күндерінде, түлкі аңдарымен алысып, қарға малтыған ... жиі ... ... ... кейін бүркітті су қойына, сазды жерге байлаудың
мәні міне осында. Сондықтан жаз күндері бүркітті жаңбырлы ... ... ... Тұмсығы өсіп, бір-біріне тиіп кетсе де зиянды. Онда жүнін
тарай алмайды ... ... ... ... ... ... ... жақсы. Біріңғай
малдың өкпесі немесе кептірген етінен 1-2 ай бергенде ... ... ... ... ... ... құс етін берген жақсы. Бұған тас,
топырақ, шөп секілділердіңараласып тұруы пайдалы, ... ... ... ішінде ыстық пайда болғанда, бүркітке бітеу сауысқан, ... ... қоян ... қоя салған жөн. Сонда бүркіттің ыстығы қайтіп,
денсаулығы жақсарады.
Кішкене қырандар
Қазақ халқы ... ғана ... ... одан ... ... ... да ... жарата алған. Кішекене құстар қатарына лашын, сұңқар,
қаршыға, тұйғын қатарлы ... бар. ... ... кішкене құс
болғанымен, олардың өзіндік ерекшеліктері жоғары. Жаратылыс тегі ... ... ... ... ... екі ... ... болады. Лашын,
сұңқар, тұрымтай, жағалтай – бір жік қаршыға, тұйғын, қырғый – бір жік.
Лашын: көз, аяқ, ... ... ... ... ұқсағанымен өз алдына
бір төбе яғни бір тек. Қаршыға, сұңқарға қарағанда көп ... ... ... ... ... ... ... болады. Көзі қара,
саусағы салалы, жіліншігі қысқалау, топшылы, ... төсі кең, ... ... ... ... ... ... қызыл шұбар, қоңыр шұбар
болып, түлегеннен кейін мойын, бауыры ор, сырты құбақан көк келеді, бауыры
ақшылдап оңа ... Мұны адам ... ... десе ... ... ... лашын ұядан алып, асырап, әдеттендіріп ... құс. ... ... ... ... тұрмайды. Қолға тұрмайды дегенде, қашаған
деген сөз ... ... ... туған құсына жетпей қоймайды. Бұлдырық
секілді ұшпа құстарды 10-15 км ... қуып ... ... ... ... Енді бір ... тұқымы өте сирек кездеседі. Лашын түзде жүргенде 8
жастан жоғары, 10 жас ... ... ... ... 3-4 ... ... ... қалады. Қаңтар, ақпан айларынан бастап
аталық-аналық қосылады. Наурыздың 20-нан сәуірдің 5-10-да жұмыртқалайды.
Өздігінен шөмшек ұя ... ... ... ... ескі ұясына немесе
биік қиын жартастардың кеуегін тауып, соған жұмыртқалайды. Мамырдың 20-сы
немесе маусымның 10-да ... ... ... ... ыстық-суықтығына
қарай 10-15 күн парық жасайтыны да болады.
Ұядан алынған лашын балапанын жүні ... ... ... ... ... ... үйрету қажет. «Далбай шырға» дегеніміз ... ... ... ... жіп ... ... шақыру деген сөз.
Алғашында 2-3 км, онан ұзақтан кейін дегенде 5-6 км келетіндей етіп ... ең қиын жер зар ... ... Зар ... келгенде мұнан құтылатын
құс баласы болмайды. бәрін теуіп түсіреді. Бұл өте тебінді, екпінді құс.
Ұзақ ... ... ... ... ... ... оғы тоқтың жылдамдығымен
салыстырып айтуға болады. Жоғарлап көкке шығып, екпініне еселеп қосылғанда
тепкен затын дал етіп ... ... ... қорғағанда ұясының
маңайына келген бүркіт, тазқара, құмай қара құстарды аспаннан келіп, теуіп
түсіріп кетеді. Мұнан қорықпайтын, қашып құтылатын құс ... ... келе ... ... ... қалтарыс пана іздеп соған тығылады. Ұядан
балапанын алғанда адамға да ... ... ... бар.
Ол өжет, өшігір қасқыр сияқты. Басқа құстар ұстаған ... ... ал ... ... ... құсқа араласқанда бірден теуіп түсіріп, ең
соңғысымен өзі түседі. Қасқыр сияқты дейтініміз қасқыр бір қора қойға ... ... ғана жеп ... ... ... ... ... қырып
тастайды. Міне сол сияқты, лашын бұрымтал жеріне кезіккен ... ... ... түсіреді. Зар күйіне келгенде қара құйрық, елік сияқты қоңыр аңдарды
теуіп, белін үзіп өлтіргендігі ... ... ... ақ сұңқар, қара сұңқар, ителгі болып үшке бөлінеді. Қара
сұңқарды ... тас ... ... деп, өз ішінен екіге бөлуге
болады. Тасжарғанның аяғында, ... ... ... күші аз, ... ... тебіндеп келгенде оқтай зымырап, қандай құсты болса да теуіп
түсіреді. Жылаған дегеніміз – екі көзінің ... ... екі ... ... ... ... ... қарата қойылған ат. Ақ сұңқар өте ... ... ... тегі Орал тауында болады. Басқа таулардан осыдан
анша-мұнша жалғыздап шабыт қуып ... ғана ... Жүні ақ, ... ... көк сұр ... ... ... қырында екі ара түз (тіс
ұқсас) болады. Мұны «ақ сұңқар қиғақ» деп ... ... деу ... ... дуадақ, т.б.-ларды) ұшып бара жатқанда теуіп түсірумен
бірге, ... ... ... ... ... мойнына жабыса кетіп, мойынын
қырқып тастайды. Осыған қарта ... ... ... ... Халқымыз
арасында: Сүлеймен пайғамбарға құстар «Сұңқар теуіп ... күн ... арыз ... келіпті. Сонда пайғамбар сұңқарды шақыртып алып: «құстардан
басқа заттарды теуіп түсірші» деп ... ... ... ... ... ... шүйіліп кеп тасты теккендк, тиілмен тасы екіге бөлініп, өзі ... ... - ... аңыз бар. ... тас ... аталуы осындайдан.
Ителгі: Тәңір тауы, Алтай тауларында көп ұшырайды, жоғарыда екі түрлі
қыранға жетпейді. Биіктен салса қуып жетіп ... ... Тегі ... ... ... қазан қайнатады, ителгі етек былғайды) ... екі ... ... бар. Бірі ... ... қыран еместігі
болса, енді бірі тұғырда отырғанда, қолға алып жүргенде астына саңғырады.
Саңғырығы киімізге түседі. Сол себепті ... Ал ... ... лашын,
тұйғындар ыршытып алысқа саңғырады. Мұның бәрінің көзі қара, ... ... Бір ... ... аяғы ... ... ұстауға олақ, бәйге ат
секілді қызғаннан кейін екпіндейді. Жақыннан ... тез ... 100-200 ... ... 300-400 метрге барғанда тебіндейді. Асырауда ... ... ... ... ... ... келетін кішкене құстардың бірі. Үлкендігі
кептердей-ақ, ... ... ... шалшықшы қатарларды ала-алады.
Жерге олақ, ұшқыр, көкке тік ұшып ... ... тік ұшып ... ... құс ала ... ... осыны аспанға айдап шығады да,
қанаты қызғанда екпіндеп орап, төбесінен келіп іледі. Оны ұшуының қызықтыру
үшін де салады. Ұядан ... ... ... ... көкке тік шыға алмайды. әдеттегі торғайды тамақ үшін алып
жейді. Бұны балалар ғана ... ... ... ұшуы ... тебінді болмайды. жер бетінде шапшаң әрі
жер бетіндегі әрекетке шебер, күші аяғында болады. ... ... ... ... ... ... барлығынан жылдам. Шапшаң ұшады. Ағаш, ... ін ... ... жерлерде қуған аң-құсын ұстай береді. Ерекше
өшігірлері ін, тастың қуысына аң ... қоса ... ... ... ... ... ... қасиеті.
Қаршыға: балапан жүні әртүрлі – ақ шұбар, қоңыр шұбар, қызыл ... Бір ... ... ... ... қара-көк, бауыры ақ-шұбарға өзгереді.
Көзі сары келеді, аяғы. Тұяғы күшті болады. ... тез ... ... ... ... ... болып кетеді. Мәселен: таңертең
біртүрлі, кеште біртүрлі болып, кешкі шабытында ілуде біреуі ... ... ... да ... Кейбір шабытында өзінен үлкен күйі ... ... ... ... ... алатындары: қоян, дуадақ, тырна, қаз-
үйрек, құр, қырғауыл, кекілік т.б.
Тұйғын: қаршыға текті ... Атап ... ... ең ... ... ... ... «сырғақ», «есікқана» деп атаймыз. Мұның ішіндегі
«тұнжыр» тегінен тұйғын шығады. Тұнжыр түзде жүргенде 5-6 жылда бірақ рет
ұя ... ... ... ... ... ... ... тұйғын дейміз.
Қаршығаның басқа түрлерінен ол ... ақ, көзі ... ... ... ... ер ... ... өшігір болады. Адамға тез үйренеді. Қаршыға алатын
аң құстардан сырт аққу, дол ... ... ақ ... ... ерекше
алады. Ішінара қыран бүркіттің қасқыр ұстаған сияқты, кешкі шабытында түлкі
көрсе ұстап қалады. Бұл сирек ұшырайды.
Қырғи: тұрқы қарғадай-ақ ... ... ... жіңішке, сидам, сұлу
көрінеді. Аяғы, тұяғы, ұшуы, алымы ... ... ... торғай,
үлкендері шылды да ала алады. Құсшылар оны бөденеге салып кәсіп етеді. Бұл
жазда ... ... ... жыл құсы болып есептеледі. Балапан күнінде
ұядан ... ... ... ... ... ... әдіспен балапан
күнінен әдеттендіреді. ... салу ...... ... ... ... құйрық, аяғын қосып оң қолдың уысына ұстап,
торғай, кептер, ... ... ... сілтеп қалып, екпін күш қосып
баулиды. Міне осыны айтамыз. ... ... ... ... ... ... «шоптап салса» түседі. «Шоптап салу» көбінесе бөденесі қалың Алтай
өңірінде көбірек қолданады. ... ... ... ... 30-40 дейін
алады.
Қазақ халқы ішінде торғайды қайырып, торғай алдырған адамдар ... ... ... ... нақ» ... Бұл торғай алып жейді. Алған
торғайдың етін тауыса алмайды. Қанын ... миын алып ... Оның ... құрт ауруына яғни сүйек құрт, бас құрт ауруларына бірден бір ем
болады.
ҚХР. Шыңжаң «Мұра» журналы // 1987 жыл ... ... ... ... қалашық докторхана)
Қазақтың аңшылық құралдары және әдіс-амалдары
(этнографиялық эссе)
- Өмірде аң аулаумен шұғылданған барысымда, көптеген қару-жарақ, әдіс-
амалдарды істеттім, - деді биыл 86 ... ... ... ... ... әкем (Қызықан Ақманұлы Өзенбаев) осы әңгімені бастарда.
- Онда аңшылық жөніндегі хикаяларыңызды баяндаңыз, қағазға ... - ... мен ... ... ... — әкем ... және басқалардан да үйрендім. Әкем
әріұста әрі зергер болған адам. Ескі ... ... ... ... ... ... ... жасап, аңға істететін шиті мылтық және садақ ... Мен 12-13 ... ... алдымен садақ атып үйрендім. Садақпен
қарға, сауысқан, ұлар, үкі, құр, қырғауыл, кезқұйрық сияқты ұсақ ... ... ... ... ұстадым. Ал, аң-құс аулауда істететін
құралдар мен әдістерді ... ... ... садақ, атқы, аюбасқы,
тасбасқы, тұзақ (тұзақ бірнеше түрге бөлінеді), сойыл ұру індету, құс салу,
ит жүгірту, қатарлар бар. Мен ... ... ... өткіздім. әрі аң-
құс аулауда осының бәрін қолданып ... ... ... түрі көп, елге түсінікті ... ... ... ... ... мен ... қолдану ұқсамайды. Мен аңшылықта
көбінде бесатар, сентарал және шиті мылтық ұстадым.
Менше, ... ... ... ... ... ... әрбір аңның мекен-
жайын, тіршілік ортасын, қорғану айласын, жүріс-тұрысын, сезгірлік ақуалын
толық білу керек. Мысалы: қасқыр ... ... ... ... ... ... жерде жүре бермейді, өзінің мекені, бекінетін жері болады
және жел жағынан өтсең иісті тез біле ... ... ... жортуылға
түсіп бара жатқан қасқырды байқап қалса, оның қай бағытқа баратынын, қанша
уақытта ... ... ... ... ... ... ... тосып
отырғанда, межелі уақытта қасқыр сол жерден шыға келеді. Ал, қоңыр аңдардың
кейбірі бірін атсаң, бірі тоқтап отырады.
2 қақпан: ... ... ... ... ... ... қару. Мен қақпанның суын табуды, әсіресе, серперінің суын ... ... Аю ... ... ... ... өзім соғыа алдым. Әр
жылы үлкенді-кішілі жиырманың үстінде қақпан істеттім. ... қара ... ... сулы және ... жерге құруға болады. Қақпанды күшті аңдар алып
кетпеу ... ... ... ... ... ұшына ағаш тоқпақ бекітеді.
Қақпан құруға өте еп керек. Мұнда аңның жүретін ... ... ... ... ... іздің астын қақпан сиятындай етіп еппен ойып (мүмкін
болса бұрынғы іздің мөрін бұзбай топырақтың немесе ... ... ... ... жөн), ... ... табақ бетін шөп жапырағымен жауып, бұрыңғы
топырақты немесе қарды ақырындап сеуіп отырып, жер беті ... ... ... ... ... ... салу керек. Кейде бұрынғы іздің мөрін
бұзбай сақтау мүмкін емес, ... ... мен ... ... ... ала ... қақпанды құрып болған соң, үстіндегі қар немесе
топыраққа әлгі ... ... ... та қулық жасауға болады. Кейде қақпан
құрғанда, сол жерден қазып алған топырақ асып ... оны ... ... алып ... дорбаға салып алып, басқа жаққа апарып төгу
керек қақпанның шынжырлы тоқпағын да білдірмей көму қажет. Оны да ... ... ... із ... кеткен жөн. Қақпанды құрар алдында қолды
жусан, изен, таза жалбызбен сүртіп алса, аңдарға адама ... ... ... ... ... бір жеп кеткен жаңа жемтікке ескіргенше
бармай, ... ... өтіп ... Сол қулығына орай жемтіктен бір
кесіп алып, оны негізгі жемтіктен алыстау, із ... ... ашық ... сол ... да ... құрамыз. Онан қалса қақпан қасқыр мен ... ... ... Қасқыр кәдімгі соқпақ жолмен жүргенде, жол шетін
тіміскілегіш келеді. Ал, аю өзі көмген жемтігіне келе ... ... ... ... ... ... тастап, қақпан құруға болады. Аю қанша
мықты болғанымен жолында көлденең жатқан нәрселерді лақтырып ... ... ... Сол ... ... ... аю ... жағынан ғана жол
қойып, басқа жағын ағаштың бір-бұтағымен тосып тастаса болады. ... екі ... да аю келу ... ... екі ... да ... жол тастап, басқа жағын қоршап, жолдың жемтікке таяу ... ... ... бір ... шығару керек. Сонан соң, сол табалдырықтан
аю аттағанда сөзсіз басады-ау ... ... ... ... дұрыс. Аю өте
иісшіл келеді, сол себепті қолды жалбызбен, аршамен ысқылап, ... адам ... ... ... ... Ал, ... ... құру
үшін, алдымен құстың ерекшелігін білу керек. Құс көбінде топтасып жайылады.
Бірақ, бірінің ізін бірі ... ... ... ... олар ... бір ... жерде жатқан жемді көре қояды. Аңшылар көбінде құс
қонып жайылатын жерге жем ... ... ... ... Сазға құрылса,
бетін шөппен; суға құрылса, бетін балдырмен жабады. Жалпы алғанда, қақпан
құрудың сыры – аң-құстың ... ... ... тауып, жымын білдірмей, із
қалдырмай құруда.
3 садақ: садақтың қолданылу жағдайына келсек, оның ... ... ... ... мылтық оғы жететін жерге жебе жетпейді, сондықтан
садақты тартатын қолдың қарымы күшті болуы ... ... ... ... болса, тартқан жебе де соншалық ұзаққа барады. Әдетте садақшылар
жебенің ұшын қарауыл етеді.
4 ... атқы ... ... ... ... Ол – атқы ... ... бауы (қайыс), кергіш ағаш, тиек (бүлдіргелі), ... ... ... және алдыңғы, артқы тіреуіш қазық қатарлы бөлектерден құралады.
Ол серпімі қатты ... ... Мен ... ... қыртысынан да,
самырсын қыртысынан да жасап жүрдім. ... ... ... ... ... оған түйенің жон терісінен таспа бау тағылады. Үш ... ағаш ... оның ... бетінде сәл ойылған науашасы болады ... ... ... ... Атқы ... ... бөлегі – кергіш.
СУРЕТ
Атқы құруда, атқының серіппесіне кергіштің бір ұшын ... ... ... кертігінің келген жеріне дейін тіреп тартып отырып, енді бір
қолмен тиектің бүлдіргесін кергіш кертігіне іліп, тиекті ... ... ... ... тиек ... серіппе бауына басып тұрып, онан соң
тиек ұшын сақина жібіне іліндіріп бекітеді. Осылай ... ... ... екі ... ... ... ... қояды. Алдыңғы қазық атқы қаңқасын
көтеріп тұрса, артқы қазық биік-аласалығын, тепе-теңдігін сақтап тұрады. Ол
осылай орнықтырылған соң жолдың ар ... бері ... ... ... ұшын ... жіпке ептеп іліп, тисе болды сақина жіп тиектің
басынан сыпырылып жебе атылып ... етіп ... Атқы ... биік
аласалығы қасқыр-түлкінің тұрқына қарай ... атқы өте ... ... өкпе ... тиген оқ ар жағына өтіп кетеді. Атқы құруда
да аңшы із қплдырмай кетуі ... ... бұл ... ... ... деп те аталады. Басқыға ағаш көп
кетеді, әрі ол мықты, әрі жуан бөренеден ... ... ... ... әдемі болуының қажеті жоқ. Тек ... ... бола ... ... көбіне орманды жерде істетілетін қару. Ағаш
материал мол ... оны ... ... ... иен ... да құруға
болады. Бірақ, жұртқа құру бір ... қана ... Оның ... жұртқа
басқы құру адамдар үшін де қауіпті іс. Сондықтан оны ... ну ... аю ... маңында құрамыз. Басқыны жалғыз-жарым адам құра
алмайды. Оған ... адам ... ... ... үшін ... ... мықты
үйшік жасалады. Ұзындығы екі жарым метрдей бөрененің бір ... ... ... ... алдыңғы жағы ашық тұмарша формасында қаланады да, екі
мықты ... ... ... ... түкпіріне екі сүйемдей берік
аралықта тақтайдан көлденең тиек ... ... ол ... екі ... ... ... Ол төрт қырланған мықты ағаштан жасалып,
жылжымайтындай етіп орнатылады. Бұл ... ... ... ... бейне
салып қойған үй тәрізді. Қанша жыл істетілсе де бола береді. Тек әр ... ... ... ... қайта құрып отыру керек.
СУРЕТ
Үйшік ішіне тиек сүймен жасалып, тиектің төменгі жағы тиек ілгіш
тақтайға ілініп, ... жағы ... ... ілінеді. Сүймен үйшік үстіне
көлденең қойылған берік мәтшалардың үстіне орнатылады да оған ... ... ... ... Сол ... алдыңғы босағасына
екі ағаш ... ... ... мен ... ... үш ... болу ... Қақпаның маңдайшасы болуының қажеті жоқ. Мықты ... ... ... қарағай самырсындардың өсіп тұрғандарын қақпаның екі
босағалығы ету ... Осы ... ... ... кейін басқы
құрылады. Сүйменнің екінші басының ... ... ... ... ... Аю ... ішіне басын сұғып, тиекке байланған ... ... ... ... сүйменнің басы шығып кетеді де үстіндегі бос бөренелер
екпінімен құлап, қақпа мен ... ... ... түседі. Аю осы
табалдырық пен үстіне құлаған ағаштың арасында қалып, белінен жаншылады.
Мұндай басқының серпіні өте ... ... ... ағаш ... ... кетеді
де, үстіндегі бөренелер қатты түседі.
6 тұзақ: Тұзақтың түрі көп, оның үлкені аю ... қоян мен ... ... Тұзақтың төмендегідей түрлері бар:
1. Аспа тұзақ: орыны қолайлы болғанда аюға және ... ... ... Аюға ... аспа ... ... арасындағы жуан ағаштардың
күшімен құрылады. Ол үшін екі аша бұтақты мықты қарағай ... ... тағы бір жуан ... ... ... сүйеп, керітіп,
жуан басын темір қазықтармен шынжырлап, дөмбектермен басып, сүйменнің
жіңішкелеу ұшын күшпен қайрып, төмен ... ... ... сым ... ... бекітеді, бұл тиекке борсытылған жем
байланады да, сүймен ағаштың басына мықты сым ... ... ... аю басын сұғатын жерге дәлдеп асып, оның жан-жағын
бұта-бүрлерімен білдірмей қоршап қояды. Аю келіп сүйменді тартқанда,
сүймен ағаштың ... ... ... ... кетіп, тұзақ жоғары
тартылады да, сүйменнің екінші басы ауыр болғандықтан төмен тартып, аю
аспақталып қалады, бірақ, аю ... ... ау ... ... жетпесе, аспа тұзаққа түскен аюдың бұлқынып-тартынып, тұзақты
үзіп кететіндері де болады. Бұл ... ... ... ... ... қару.
СУРЕТ
Ертеректе, шамамен 1940 жылдары әкем екеуіміз осылай тұзақ құрып,
оған түскен екі аюды атып ... ... өзім ... ... да ... ... ... Бірақ сәтті болмады. Себебі – аспа тұзаққа істеткен
темірім осал болып қалды да, аю оны үзіп ... ... ... қоянға
аспа тұзақ жасаушы едім. Онда сүйменнің орнына ... ... ... ... ... буалдырлығына (бунайтын тұсына) қоян буынып,
арам өлмейтіндей етіп, тағы бір тиек орнататынмын.
2. Шаппа ... ... ... ... бүркіт ұстауға қолданады. Бүркіттің
жем аулауға жүретін жолында аялдайтын, қонақтайтын шағын ұясы ... ... ... ұшып ... бақылау арқылы немесе үнемі
қонақтайтын жеріндегі саңғырығына, түлегенде түскен ... ... Оның ... сол ... ... ... сол ... бүркіт
барлығын аңғартып, шуылдап белгі береді.
СУРЕТ
1. Ағаш тоқпақ
2. Шыжым ... Шот ағаш пен ... ... ... ... ... тиек.
4. Шот ағаш
5. Солқылдақ тақтай
6. Бүркіт қонатын ағаш бұтағы
7. Бүркіт тұзаққа түскендіктен тоқпақ төмен тартылып, бүркітті сирағынан
жоғары ... ... ... ... ... ... ... кейін, шақпа тұзақ
құрылады. Бүркітке шақпа тұзақ құру үшін, сол бұтақтың ... ... бір ... ағаш ... ... жасалған ағаш тақтайшаның
бір басын ұялы бұтақтың ұшына таман байлайды. ... ұшын ... ... таман жерге шот темір ... ... ... іліндіреді. Бұған
тиектейтін жіптің ұзындығы үш құлаш мөлшерінде болып, жіптің екінші ұшына
ағаш тоқпақ ... ... ... ... ... ... ... үстіне жаяды. Сонсоң буалдырлықтың түбіне тағы бір тиек ... ағаш пен ... ... ... ... ұшының арасына тұзақ
құрылады. Тұзақтың бауын жоғарлатып апарып, аша ағаштың арасынан түсіріп,
екінші тоқпақ ... ұшын ... ... ... ... ... тақтай төмен түсіп, ілгіштен шығып кетеді де тұзақ бүркіттің
аяғына түсе келе ... ... ... жіп ... ... шүйіліп келген
бүркіт аспапталып қалады. Бүркіттің қанат құйрығына бұл әдістің біріз
қауіпі бар, ... ... ... кейін құсбегі тұзақты аңдып тұруы
қажет. Өйтпегенде бүркіттің қанат-қауырсындары зақымдалады.
3. Жұтпа тұзақ: бұл да ... ... ... ... ... Ол қоян мен түлкінің сан ... ... ... ... ... қылғып жұта салады. Жұтқан қатты сүйектер дереу
қорытылып кетпей, бүркіттің жемсауында екі-үш күн жүре ... ... ақ жем ... мұжылып болғанда қайта құсады. Оны қоя деп атайды.
Қоясын тастамаған бүркіт тоқ ... бұл ... жем (аң) ... ... ... ... оның жем іздегенде ұшып өтетін жолына
жұтпа тұзақ құрамыз. ... ... ... жіңішке жіптің бір басына ... ... ... Оған ... ... жілігі немесе түлкінің
ортан жілігі кесек етімен байланып, көрінеу жерге ілініп қойылады. ... ... үшін оған ... шүберекті немесе қоян терілерін жемтікке
ұқсатып, ... іліп ... Ал ... ... ұшын қазыққа байлайды. Бүркіт
жолында жатқан жұдырықтай жолды құтқармай іле кеткісі келгенде, ... ... ... ... да, жемсауынан арқандалып қалады. Бүркітті ұстап
орап алған соң, оның аузында тұрған шыжымды ... таяу ... ... ... Тор ... ... ... бұл бүркіт, қаршыға сияқты ... ... ... жіп ... жүн жіптен арасы бір сүйемде етіліп,
кереге көз тор тоқылады. Тордың биіктігі екі ... ... ... ... болады да, бүркіт ұшып өтетін жолға құрылады. Мұнда, ... ... ... ... басына жеңіл айналып тұратын білік ағаш бекітіледі.
Білік ағаштың бір басына тірі қарға, екінші ... тірі ... ... байланады. Біліктің екінші басындағы қоян ... ... ... ... шоршыған секілденіп, біресе айналып жүрген сияқты сезіледі.
Осындай шырғаны істеп болғаннан кейін, ... ... ... етіп ... ... ... шыбыққа шаншып, оның екеуін мықты етіп,
қалғандарын бос шаншиды. Бүркіт ... ... ... ... ... бойы ... ... Былайша тор құрып, шырғаға тарту әдісі басқа тұзақ түрлеріне
қарағанда әлдеқайда өнімді әдіс ... ... ... ... ... ... ... ұстау: тойып алған әрқандай ет қоректі аң-құстардың
жүгіруі мен ұшуы баяу ... ... ... бір ... ... ... құрсағын сіреп отырып, кесек-кесегімен жұтады. Аналық аң-құстар өз
жемсауындағы жемді ... ... ... ... ... ... Олар жай ... жұмырына нығалған азықтарын бірнеше күн бойы
қорек етеді. Бір жолғы шамадан ... ... ... өміріне қауіп төндіреді.
Өйткені, тойған қасқыр алғашында аңша тез қаша ... Оны ... ... ... де ... Ал, ... ұзарса, қасқыр ішін тазалап жеңілдеп
алады да, оңай ... ... ... сол ... ... бірден
көтеріліп ұша алмайды. Сондықтан, бүркітті тоятты ... ... да ... ... бұл ... кезігетін жағдай, үнемі ұшырамайды.
9. Тас басқы: тас басқы «Тас қақпан» деп те аталады. Мен тас ... ... ... ... қорымды әрі дымқыл, тасты жерде жүреді
де оны ұстауда қақпан құрудан көрі тас ... құру ... ... Тас
араларынан бір құрғанда бірнеше басқы құрып кетуге болады. Мұнда, алдымен
тас жарған, ырғай ... ... ... ... бір ... кері ... ... Онан соң тағы бір қарыстан артық етіліп, бір жақ басы
жұмыр ... ағаш ... Сол ... ... ... қойкөт тышқан
ұсталып шаншылады (бұлғын қойкөт тышқанға өш болады). Сонсоң ... ... ... оны көтеріп, тастың астыңғы орта бөлігіне жем шаншыған ... ... ... ... үстіңгі ұшымен жалпақ тастың дәл ортасын тауып
тіреп, кең тұрған таразыдай етіп, салмағын теңшеп қояды. ... ... ... тиіп ... ... ... ... оны ауыр тас басып қалады.
Тас бар жерде тасбасқы жасау өте оңай жұмыс болып саналады.
СУРЕТ
10. ... ... ... ... ... ... мен ... да сойыл-шоқпар істетеді екен. Оны тасжарған, қайың
сияқты қатты ағаштардан істейді. Шоқпардың – түйе ... ... ... ... алты қырлы шоқпар, сегіз қырлы шоқпар, тақымға басатын ... жең ... ... жең ... ... түрлері болады. Жалпы алғанда,
шоқпарды аңға қару ретінде қолданбайды. Қаплеімде жыртқыш, күшті аңдарға
кезігіп қалғанда істетеді. ... ... ... ... көп
пайдаланады. Ал сойыл жалпылама көп істетілетін қару. Ат ... ... ... да бір ... ... ... аңдардың талмау жерінен ұрып дағдылану
керек. Ол ұзын болсада, қысқа болса да ... ... ... сойылда
аттың тізесіне тиіп кету қалпы болса ұзын сойыл кісінің ... ... Мен ... бойымның биіктігінен жоғары, қолымды созғандағы
ұзындықта етіп ... ... ... түзуден гөрі, біраз қайқылау болса
сілтеуге қолайлы болады.
11. Жұмсақ ... ... ... деп, ... ... қақпанның шаппа
жақтауына киіз орап істетілуін айтады. Бұл аң-құстың аяғын ... ... үшін ... ... бірге, киіз ораған жақтаудың екі шетіне ... ... ... ... ... ... аң-құс аяғының жуан-
жіңішкелігіне қарай болады. ... ... ... ... ... ... ... бұлқынғанда аяғын бұрап, сындырып алатындпры да болады.
Аңшылар жұмсақ қақапаны ... ... да ... Оның ... ... ... құрумен бүкілдейі ұқсас болады.
12. Індету: аңшылар атпен қуған түлкі, қасқырлар ... інге ... ... ... ... аң ... ... дайындалып жүреді,
соған орай аңшыда дайындалып жүру керек. Былайша айтқанда, ұзын ... ... ... ... алып ... ... ... қасқыр тәрізді
аңдар інге кіріп кетсе, аңшы іннің негізгі ... ... ... ... барлап, басқа ауызы немесе аң кірген інге ... ... ... ... ... ... ... ауызыменен тесіктері болса дереу бекіту
керек. Сонан соң ішіне құрық салып, ... ... Егер інге ... қасқыр
болса, құрық басына буалдырық тағып, тұзақ тастау керек, ал түлкі болса, ол
жүніне оралып, ілінген ... ... ... кете алмайды. Егер қасқыр мен
түлкі құрыққа шықпаса ... ... ... ... ... түтін салу
керек. Сонансоң іннің ауызын таспен бекітіп бүркеу қажет. Осы кезде аңшы
індетіп тастаған ... ... ... сол күні ... ... ... ... өліп жатады. Кейде індет қойып, қақапан құруға да болады. Мұндайда
қақпан құрып болған соң іннің ауызын бос топырақпен ... ... ... ... ... ... ... шыққан аң қақпанға оңай түседі.
Болғанда адам түлкі, ажал – аңшы,
Бір күні қуып ... ... ... ... жеті қабат жерге кірсеңде суырып аламын - ... ең ... ... ... ... жасау әдісі болып табылады.
13. Құс салу: құс салу қазақ ұлтына кеңінен тараған ... ... ... талай атақты құсбегілер, құсқұмарлар болған. Құсбегілер
жөнінен алғанда бүркіт ұстаудың өзі бір өнер. ... ... ... ... алу, түз бүркіттерін тор құрып жырғаға тарту, шаппа тұзақ
құру, жұтпа тұзақ құру, ... ... құру ... ... ... ... түз ... табиғатына қарай баулиды. Түз бүркітін
шошытпай ұстап, аңшы өзіне үйір ... ... ... ... ... шүомылдырып, түз иісін кетіріп, иесінің иісіне үйір қылады, ырғаққа
отырғызып, ұйқысын алып, есін аударады. ... ... ... ... ... жем ... ... биялайға қондырып, жемге шырғалап
шақырады. Биялайға қонып үйренгеннен кейін, тағы да арқан бойы ... ... ... ... қондырады да, өлген қоян ... ... ... ... ... ... ... тастап қояды. Сонан соң қолдағы
бүркіттің томағасын ... әлгі ... ... ... ... ... жүргендей тірі бейне жасайды. Бүркіт сол жыбырлаған нәрсеге түсіп,
жем ілген болып дәмдейді. Сонан кейін, құсбегі қақпанмен қоян және ... ... оның ... ... қоя ... ... бауын ашады. Көп
қайталанған жемілдіру мен шақырып, қлда қондырып үйретуден кейін, құсбегі
бүркіттің томағасын тартып, түздегі ... ... Яғни ... ағытып,
өлі қоян немесе өлі түлкімен шырғалап қайырады. Бұл әдіс бірнеше ... ... ... ... ... ... тұрғыға отырғызып,
қағушыларға түлкі қаққызып, түлкінің қарасы көрінгенде ... ... бау ашу ... ... бүркіт көрген жерден түлкіге түсетін болса,
бүркіт баулу жұмысы сәтті болған болады. Бүркіт әбден үйретілгенде ... ... ... ... өзі ... ... да ... Аңшы саятқа
шығарда бүркіттің бабына қарау керек.
14. Ит жүгірту: ит жүгірту де ... келе ... ... өнер. Халық
дастандарында «Ит жүгіртіп, құс салған, найза ұстаған ерлерге» (Қобыланды)
– деп жырланады. Ит басқа хайуанаттарға ... ... ... ... адам ... ... ... келеді. Содан да шығар,
бұрынғылар оны ... ... ... деп ... Жаттықтырылған ит
тұрмыстық әрекет барысында сөз ұға алады. Оған қатысты ... ... ... ... Аңға ... таз ... түйсігі сезімтал,
құлағы сақ және ұшқыр болады. Сол ерешеліктерге негізделіп, итті ... Аңға ... ... тазы иттер үйретіледі. Тазы иттердің тұмсығы
үшкірлеу, маңдайы кең, көзі отты, құлағы шашақты, салпаң құлақ, ... ... ... ... ... ... іші-ішіне қабысып тұрады.
Сирақтар жұмыр әрі ұзын, табандары жалпақтау келеді. Бұлшық еттері ... ... ... ... білеуленіп, бос тұрғандай қозғалып тұрады.
Мұндай иттер ерен жүйрік болады. Бұрынғылар оның жүні ... ... әрі ... соң ... ит» деп ... керек. Ұшқыр тазы ... ... ... ... бүгіліп, садақтай серпіліп, төрт-бес метр жерге ... ... түсі ... кер ... ... кейбіреуінің аққасқа,
мойыны ақ, ақ төсті болып келетіндері де бар. Тазыны ең ... ... ... ... ... ... оның қасында болып, әртүрлі
әрекеттерді көз-құлағына ... ету ... ... ... ... етіп жаттықтыру. Мәселен, жат, тұр, отыр, кір, шық, ұста, есікті
аш, жап, ... ... ал, ... ... ... ... және солай
әрекет жасауға жатылдыру керек. Тазыға кішкентайынан шикі тамақ бермейді.
Оған адам тамағымен ұқсатып пысырылған ... ... ... ... ... ішкізеді. Пысқан тамаққа үйренген иттің иіс сезгірлігі оннан арі
артады. Әрі қуалап ... аңды ... ... ... ... ... ... нәрселерді жемейді, таза болып, жабайы иттермен
араласпайды. Ең жақсысы үйретуде итке ... адам ие ... ... бір
адам ғана ие болу керек. Жаңа туған күшік көзін ашып, бауырын ... ... ... нәрсені домалатып ойнағыш келеді. Сондықтан, ... оның ... ... тышқан, тарақ құйрық сияқты хайуандарды өлтіріп
тастап қойса ырылдап, соларды талаған болып ... Таз ... ... ... тағылады. Тез суситын етіп қайыстан ... ... ... ... қарғыбаудың шығырығына іліп алып екі ұшын бірдей қолға
ұстап жүреді. Түлкінің ізіне салғанда не түлкіні көргенде әлгі ... ... ұшын қоя бере ... ... ... ... тартынбай не озып кетпей
қатарласып жүріп отырады. Итті бау аштырып үйреткенде тірі қоянның ... қоя ... ... соны ... Итті көрген түлкі көбінде
көрінбей жатып алады. Сол үшін түлкіні дәл ... ... ... Ит ... ... жеткізбей түлкіні қуып жетіп, оны әр жерінен
тістелейді. Бірақ қатты ... ... ... ... ... ... ... ол құтылмасын білген соң итке тап беріп, аузы тиген жерін
шайнап жібереді. ... ... ... түлкі өзін тістеген сайын
батылданып, ерегесіп, азуын батырып, алып соғады. Алғашқы бау ашуы ... ит ... ... тап ... Ит ... ... үйренген соң аңшыға
көп жеңілдік туады.
Мылтық ұстаған аяғына сүйеніп атып алады.
Бүркіт ... ... ... ... жүгірткен шалқасынан жатып алады,
Қақпан салған сілесінен қатып ... ... өлең ... аң ... осы ерекшелігінен туса керек.
Ит түлкіні өлтіріп алып, өзіңді тосып отырады. өте ұзақ ... ... ... ... аңға ... ... әбден жатылған ит
түлкіні қара жерге басып ... ... ... ... ізге ... ... алып ... ит қасқырға да шабуылдайды. Ит екеу ... ... ... ... ... ... ... құмарланған иттер әдетте екі-
үш күн аңға шықпай қалса, қыңсылап тұрып алады. Итті де ... ... ... Ит ... ... ... ... ал арықтаса әлсіреп
шаршағыш болып, ешнәрсеге зауқы соқпайды. Иттің өлшемді ... ... ... ... ... ... Онан соң ... ширығуына
қарайды. Итке тамақты нәрлі-нәрсәзіне қарай өлшеммен беру керек. Итте ... ... ... ит ... келмейді. Егер екі-үш күнге дейін ит
қоясын тастамаса жұмыртқадай ешкі майына адамның шашын ... ... тез ... ... ... табаны тозып табаны тасқырқайды. Алдынғы тұяқтары
мұқалады. Ондай кезде иттің аяғына бұлғарыдан бақайлардын қыспайтын, ... ... ... бас, ... ... ... кигіземіз. Ит етікпен
жүгіргенге де үйреніп алады. ... ... ... ... ... ... ... байлап бергенше тисып тұрады. Иттің табанын қорғаудың енді бір
әдісі, самырсынның жабысқақ шайырын сәл қыздырып, иттің ... ... соң ... ... тағы ... тағы ... ... табанына бір
қабат қабыршақ пайда болады. Бұл иттің бір күн ... ... ... итті ... ... қуалытып үйретпеу керек. Оны тек түлкіге
ғана қызықтырған жөн. ... ... тазы ит ... ... қой-
қозыларға дейін тамақтап өлтіретін болады. Сол үшін иттің бөлек, бөтен
мінезін өз уағында байқап кет деп ... ...... ... ... ертеректегі қазақ малшылар қорадағы малдарын қорғауға
істеткен екен. Құрал-саймандары болмағанда кереге шарбақпен әрі қорғанып,
әрі аң аулаған көрінеді. ... ұлты ... ... ... ... ... бірге қонақтап, аңмен аралас жүреді. Жайылымның шұрайлысын,
шөптің сонысын қуып ... ... ... ... ... ... ... мен аңның арасында да қақтығыс туылып, бір-біріне шабуылдап жатытын
жағдайлар туындайды. Дәл ... ... ... ... ... тау ... өзен жағалаған халықтар аң аулауды қосымша ... ... ... ... ... ... мақсатында бітеу
қораның төқбесінен түсіп, малға ауыз салатын қасқырларды қолға түсіру үшін
қораның ішіне кереге шарбақ орнатып қоятын ... ... ... үшін қора ... төбедегі тесіктің дәл астынан
көлденең ағаш байлап, үстіне кереге жайыпп қояды. Қойлар қазықтың ... ... ... ... ... буы ... ... көреді де
төбеден қора ішіне түскенде, керегенің көзінен төрт аяғы өтіп, кереге ... ... ... жер ... соң күш ала ... керегеден шыға
алмай ақыры қолға түседі.
Қасқырды шарбақ тоқу арқылы да ұстауға болады, мұнда қасқырдың соқпасы
болған қора ... ... ... ... ... жаппа қос
көлеміндей етіліп, тоқылған шарбақтың ішіне ... ... ... ... Бұл ... жол тар, қасқыр ғана сыйатындай болады. Шарбақ тоқу
барысында, жуандығы саусақтай жас тал ... ... Сол ... түп ... бір ... ... бөлімін жол қабырғаларына
шығара сойаулап ... ... үш жағы ішкі ... ... ... ... ... екі қабырғасы кірпінің тікеніндей үрпиіп-үрпиіп тұрған
қадалар болады. Айналымы қуыс жолдың ең түкпіріне тірі ... ... ... ... ... қой ... ... қасөырды өзіне баурайды. Қасқыр
шабақты айналып ішке ... ... ... жол ... қадау
сояулардың ұшы алдына қарай жатылып ... ... тал ... оңай ... барса да бітеу шарбақтағы қойға ауыз ... ... ... ... ... ұшы ... қарсы келгендіктен
жүруі қиындап, қамалып қалады. Әрі жанында маңырап ... ... ... ... ... көп ұзамай қолды болды. Біздіңғ кішкене күнімізде (1950
жылдары) Алтай өңірінде аң – құс мол болып, қасқырда қатты еді. ... қой ... әкеп ... қора және ... ... жасап беріпті.
Сонымен қойшыларда қасқыр алыпты деп естуші едім, - деп ... ... ... ... ... созылды. Көп сөз қайталанды. 86 келген ... ... ... те, ... отырып, сөйлеуге шыдамады. Кейде қалғып,
кейде шаршағандай болды. Өздігінен емес ... ... ... ... ... ... шығар. «Аю басқы», «Атқы», «Шаппа тұзақ» қатарлы аңшылық
құралдарын айтқанда, өзім толық білмеген ... ... ... ... ... қайта сұрай бердім. Әкем өзі біліп тұрған нәрсені менің біле ... ... ... ... ... неге ... тұрсың?» дейді. Белгілі
бейнелерді сөз күйінде елестете алмай әуре болдым. Сонымен түсінікті болу
үшін әкем тал ... ... ... ... ... (модель) жасап көрсетті.
Жас шыбықтарды кесіп, аршып, үйдің ішін ақ ... ... ... ... «атқы», «шаппа тұзақ», «шарбақ қора», «тас басқы» жасадық. Үстел
үстіне құрып ... ... ... ... ... үлгілер кішкене
болса да өз ролдарын көрсетті. Жасалған модельдерді көріп отырып, ... ... ... «аю ... ... бейнелеуімде ішінара қателіктер бар
екенін байқадым да, көрсетпелі модель бойынша қайта жасадым. ... ... ... ... ... ... Осы бір ... естемені
жазып отырып, ұзақ жыл аң ... ... ... ... ... өнеріне
қайран қалдым.
ҚХР. Шыңжаң «Мұра» журналы // 2007жыл №3.
Серғазы Нұрсейітов
Ит туралы ... ... ... ... деп ... ... қазынаның
бірі» саналатын ит – сүт қоректілер типіне, ет ... ... ... ... асыранды үй хайуаны. Ит ізшіл, иісшіл, ... ... ... оның осы ... ... ... ... мал
бағатын, көлік ретінде шанаға шегілетін, аңға салатын, үйде ұсталатын деген
сияқты түрлерге бөлген әрі ... ... ... қою, дело ... ... ойындарынан пайдалану сынды жұмыстарға да үйретіп, көндіктіріп
отырған. Міне осылайша ит адамдардың ... ... ... замандардан бері қарай көшпенді мал шаруашылығымен шұғылданып
келген халқымыз үшін, иттің орны ... де ... ... ... ... ... ит - құс апатынан сақтау, ұры - ... аман алып ... ... ... ... төрт ... ... иесінен кейінгі сенімді
қорғаушысы болған. Ал енді бір жағынан айтар болсақ, ... мал ... ... ... ... ... келетін, түнде күзететін т.б. тамаша
қасиеттері де бар.
Иттің еркегі - ... ... - ... ... Ит ... бір жылда
бір де екі рет күшіктейді. Үш ай құрсақ көтереді. Күшік туылғаннан ... апта иә ... он күн ... ... ... аша алмайды. Көзін
ашқаннан кейін барып қатарға қосылады. Ит үш айда бір ... ... ... Осылай есептегенде бір жылда төрт жасқа келеді, ит ... ... он жыл ... ғана ... ... ... ... Ит
қартейгенде далаға қаңғырып барып өледі деген сөз бар. Бұл жөнінде
« Жақсы ит ... ... ... ... ... Итті ... « Үйдің
құты» деп білген. Сондықтан, оны қартейгенде тіпті де ... ... Ал ... аузына бір жапырақ май салып, қақы иесі өз ... ... ... сүйегін аулаққа тастап отырған.
Малшылар әдетте өз тәжірибелері бойынша иттің жақсы - жаманында ... Бір ... ... бірқанша күшікті «Ұялас» деп атаған. Бір не ... ... итті ... ит деп ... ... ... ... Ит әдетте
онға дейін күшіктейді. Осындай шұбыртып көп ... итті ... ... ... де « ... ... жаман ит болады» деп қорытындылаған. Егер
қаншық ит сақ та қорашыл жақсы ... оны ... үшін ... домалақ бүршігін қайнатып, асқа қосып беріп, бедеуге айналдырып,
төбет ит орнында пайдаланған. Ал ... енді ғана ... ... ... – қара ... қапсыра ұстап, жоғары көтергенде күшік ешқандай
ауырсынбаса, дыбыс шығармаса оны жақсы ит болады ... Ал, ... ... үлкен де доғал болса, ол да жақсы иттер қатарына кіреді де, күшіктің
ауыз бөлімі жіңішке де үшкір, жүні ... ... ... ... онда ол
қабаған, ұры, не сумақы болады деп түсінеді. Қазақтар күшікті ... екі ... ұшын ... ... ... себеп сақ болуы үшін. Ал
жақын, туыс адамдар « иттей ... ... деп бір- ... ... Жат адамдардан алып асырайды. Күшік алушы күшік иесіне « Қарғыбау»
деп азын аулақ нәрсе апарады. ... 5-10 юань ақша ... да, ... ... ... да бола ... итті қорашыл да сақ қылып баулудың да не бір ... ... қора ... ... жатуға баулыған. Есік алдынан
шықпайтын ит, ... ... ... ... деп ... ал ... өшіктіру үшін, қасқырдың бөлтірігін тірідей ұстап, итке ... ... ... ... ... ... ... шоши бастаса,
онда қасқыр алып жүрген бөрібасар ... де ... ... ... баулыған. Алайда, бөлтірікті талап өлтіріп тастаудан сақтану ... үшін ... адам итті ... ... ... отыруы керек. Ит баулуда
бір - біріне салып үйретуге болмайды. Олай болғанда көрші ауылдың ... ... ... ... ... тамақ ішетін ыдыс – итаяқ делінеді. ... ... т.б. ... ... ... ... береді. Ал, бұрын байлар итаяқты да әшекейлеп
жасаған. ... ... ... ... Ал қолы ... ... ағаштан
әдемілеп ойып, ернеуіне алтын - күмістен әшекейлі бедер орнатып жасайтын
болған. Бұл жөнінде халық ... ... аңыз ... бір бай ... ... ... қызының барлық жасау-жабдықтарын
өзі жасатыпты. Ауылынан ұзатылып шыққан қыз күйеуіне:
- әкем ... ас ... ... ... жасатты екен, көрші!- деп
бұйырыпты. Күйеуі итаяқтың күмістеп жасалғанын айтыпты. Сонда қыз:
- әкем барлық жасау- жабдықты ... ... ... ... ... екен? Сен дереу барып әкеме айт, итаяқты қайтадан алтындап
жасатып берсін, - ... ... ... ... ұққан атасы қатты ренжіп:
- әй, тас болғыр-ай, тас ... Мен, ақ жол ... ... ... ... ... ... ананы деп алтындап жасатқан
итаяқты күйеу баласыына беріп жолға салыпты.
Жігіт алтындаған итаяқты алып ... қыз ... өзі ... ... бұйдасын ұстаған күйі тасқа айналып кеткен ... « ... ... аңыз ... ... ... « Әке қарғысы оқ» ... ... ... ... ... да « ... күшік алушынның күшік иесіне сыйлайтын
азын - аулақ « Қарымжысы» немесе көңілі, «Жолы» деген едік. Ал енді ... ... , ... ... да ... беріліп жүр. Қарғыбау -
былғарыдан не қайыстан әртүрлі шытыралармен ... ... ... ... бау.
Халқымыз иттің ерекшелігіне қарай алуан түрлі ат қойып, лақам ... « ... « ... « ... « ... « Саққұлақ», «
Аққоян», « Алыпсоқ», « Ақсағым», « Сырттан», т.б. бұл да ... ... ... ... ... ... ... қойылатын болған.
Иттің асы ұн тектес тағамдардан жасалады. Итке ... не шикі ет ... да ... бар, ... көбінесе жуынды - шайынды, қалдық ... ... « Ит ... ... ... деген мақалдан да
иттің итаяқтан көбірек ... ... ... үй ... ... сезгір келеді, жайшылықта жекіп
ұрыссаң да, жақсы көріп ... де біле ... Өз ... ... ... қашан да тани біледі. Жақсы иттер иесінің ... ... ... айыл – ... тері-терсек, немесе далаға қойылған
тағамдарға дейін көзінің қырын да салмай ... ... ит ... аңыз көп. « ... ... деген аңызда:
Жаратушы ең әуел хау ата мен хау анадан бұрын төрт ... ... екен ... Одан ... адам ата (Хау ата) мен хау ... ... ... илеп қойыпты да, жан бермепті. Осы сәтте балшықтан илеулі
тұрған бұл екеуін шайтан ( әзәзіл) көріп: бұл не ... ... ... ... ... ... осы ... Бұлар өте ақылды, парасатты болып, болашақта
бәрімізді басқарады екен депті, мұны ... ... мен ... ... ... олар бізді қайтіп басқара алады?-
деп ойлап, оларда қандай ақыл-парасаттың барлығын ... ... ... ... Оны ... ... періштелер болған істі
жаратушыға айтқан екен. Жаратушы олардың кіндіктерін ойып алып, одан ... да оны ... ... ... ... шұңқыр болуы да осыдан
екен.
Көзіне көрінетін нәрсеге сүйкенетін сыйырдың әдеті емес пе. Оларға
сүйкенуге келген ... ит ... ... ... ... Содан бастап екеуі
бір – бірімен шығыса алмапты. Иттегі бұл әдет бүгінге дейін ... ... ... ... ... ... қуалап кететіні осыдан екен дейді.
« Ұйқыдағы жеті әулие» деген аңызда: күндердің бірінде зұлым патшаның
тегеуіріне шыдай алмай алла тағаланың ... - ... ... алты ... ... Жол - ... ... байқап қалған бір ит оларға қосылады.
Олар бұл итті ... ... ... ... ... ... ит ... қалмапты, олар иттің бір аяғын кесіп тастапты. Ит үш аяқтап ... ... Олар және бір ... ... екі ... тағы ... еріпті.
Тіпті болмаған соң олар иттің қалған екі ... да ... ... ... алға ... Мұны көріп таңырқаған олар итті көтеріп алып
жүреді. Сөйтіп олар қалжырап келе ... бір ... ... ... ит ... ... олар кетіп қалады деп ойлап, үңгірдің аузында
оларды аңдып көз ... ... сол ... мол ұйықтап үш жүз жыл
ұйықтағандығына қала ... ... ... ... ... ит куә ... итті « Жеті ... бірі» деп есептейді. Діндік салтқа
байланысты әр елде жеті қазынаның ... ... ... ... ... болған ит барлығына ортақ. Мәселен, ислам діні аңызы
бойынша жеті қазынаға мыналар жатқызылады:
Бірінші – қыдыр: ол өзі ... ... ғана ... ... жаратқан адамы.
Екінші – бақ: ерекше жаратылған құдірет иесі. Бақ ... ... ... адам ел мен жерге қожалық етеді. « Қыдыр дарып, бақ қонсын» ... тегі де ...... ол ... бақыт пен байлықтың түп негізі.
Төртінші – денсаулық: денсаулық ... ... ... ... ... зор ... «сау жүргеннің өзі сауық» деуі де осыдан.
Бесінші- ақ жаулық: немесе жаратушының ұрпақтарды тарату үшін ... ... – тұз: ол ... пен ... ... несібесі. «тұзсыз
жасалған тағамдарда дәм де нәр де болмайды» деуіміз осыдан.
Жетінші – ит: ол адам ата мен хау ананың ... ... ... ... « жеті ... мыналар жатқызылады екен:
Бірінші – көк аспан: ол әлемнің сырын өз шеңберіне сыйғызып, солардың
өзіндік ... ... – күн: ол ... ... басқарады.
Үшінші – ай: ол түнгі тіршіліктің нұры.
Төртінші – от: ол күннің жер бетіндегі сүлдесі.
Бесінші – су: ол ... ... ... - жер: ол күллі тіршіліктің анасы.
Жетінші – ит: ол мұнда ол адам ата мен хау ананың пейіштен ... ... ... ... ... досы ... айтылады.
Ал халқымыздың жеті қазынаға жатқызатындары:
Бірінші- ел үшін еңіреп туған ер;
Екінші – білімді, арлы, сұлу әйел;
Үшінші – ... мен ... ... пен халықты теңдестіретін» ғылым-
білім.
Төртінші- ер жігіттің қанаты есептелетін жүйрік ат.
Бесінші – саятшылық ... ... ... ... ... ... – ер ... бес қаруының бірі болған түзу мылтық.
Жетінші – саятшы, сал- сері, құспегілердің сәні ... ... ... аян мүшелдеп жыл санаудағы қазақша тышқан, сиыр барыс,
қоян, ұлу, жылан, жылқы, қой, ... ... ит, ... деп келетін жыл
есебінің он біріншісі осы ит. Бұл туралы халық өлеңдерінің бірінде:
« ... бір ... ит ... ... бит ... сен ... мен айтайын,
Он бірінші жыл аты ит болады» деп келеді.
Халқымыз ұлт болып қалыптасқаннан кейін « Ақ ... «Жан ... ... деп үш ... ... Ал Ақ арыс – ұлы жүз деп; Бек арыс- орта жүз
деп; Жан арыс – кіші жүз деп ... Осы орта жүз ... ... ... ... « Ителі» руы жөнінде ел ... ... ... Ителі руының тегңн құраған ақбақты (Ахмет әлі ) деген адамның
үлкен баласының аты – таз екен. Таз ... ... ... адам ... ... ... ... ас болып, бұл асқа сауын айтып, ақпақты руын да ... Олар ... ас ... ... ... Таз бастаған ақпақты руының
адамдары « ... бар ... неге ... деп ... ... асқа арнап әкелген қырық түйе қымызды көлге төккен екен. Бұлардың
бұл қылығын жақтырмаған ел: « ... ... ... ит – қой. Ақты ... ... дей ... оларды «иттің елі- ит елі» деп атап кетіпті, ел
арасындағы « Таз таранғанша той ... ... ... осыған байланысты
шыққан екен. Жұрт қымыз төгілуден пайда болған « Ахмет әлінің ақ ... көл ... ... бар ... Он екі ... ішіндегі жәдік руында «Ит
емген» деген ел бар. Бұл туралы да ел арасында мынадай аңыз айтылады:
Жәдіктің бір әйелінен бала ... ... ... ... ... болған әйелі босанғаннан кейін бақсы - балгерлердің жөн ... ... ... бауырынан өткізген дейді. Мұндағы себебі қәдірсіз
жүрсін, елдің тіл – сұғы тимесін деп ырымдағаны ... ... бұл бала ... есен ер ... «Итемген» аталыпты деседі.
Құдды осыған ұқсас ит образы “ Халқымыз ... ... ... ... өзінің ұлттық бояуымен өңбей - өшпей атадан балаға ... ... ауыз ... әр жанырында да жиі кездеседі.
Айталық, халық қиялынан туындаған « ... бие мен көк ... ... ... не ... ... жоқ шал мен кемпірдің жан бағуының дәнекері
болып, олардың ырысын қорғаған көк күшік образы ерекше көзге ... және ... ... ... ... ... ... аюға да бермейтін
көктөбет деген ит туралы шығарылған « Көктөбет» атты күй бар. Ал ... ... ... « ала ... деген ойын түрі бар. ... ... өлең ... ит:
Сақ төбетім – жолды аяқ,
Саңқылдайды қоймай- ақ.
Бөріге қой бермейді,
Ұрыға бой бермейді-
болып жырланады. ... итке ... ... ... да аз ... «Қара итім қабаған, артына киіз жамаған» деп қақпан жұмбақталса; ... жас ... ... кезеңін бейнелейтін мына жұмбаққа қараңыз,
бес күшік, он ит, жиырма бөрі, отыз сырттан, қырық қабылан, елу өгіз, ... ... ... ... ... тоқсан торғай, жүз жұмыртқа болып
айтылады.
Ит образының бүгінгі жазба ... орны да өз ... бір ... ... ақын ... ... « Бөрі мен ... ұрыға, қасқырға мал бермейтін Мошанбайдың « Бөрібасар» деп
аталатын иті, ... ... ... « Аң шадырын оқ табар»
романындағы ... қол ... иті , ... ...... мұның мысалы.
Ата – бабаларымыз ежелден – ақ ... ... ... ... жаратылыс дүниесінің ұлы табиғаттың ... ... ... Жан- ... әрекет қимылдарына қарай отырып,
табиғат ... ауа ... ... біле ... Мысалы ит ұлып жер
тырналаса жер сілкінеді. Ал ит еш себепсіз ұлыса өлім- жітім, ... ... ... ... келе ... дерек береді деп
топшылайды.
Қазақ ауыз әдебиетінің ... ... ... отырған тұрақты
сөз тіркестерінде де итке қатысты ... ... көп ... Қарап
отырар болсақ та мұның бәрі де шынайы өмірдегі шындықтардан ойып ... ... ... ... де ... де ... ... ағаттық тауып алуға болмайтын тұрақты ... ... ... көбі ... ... ... « ... сыйлағанның итіне сүйек
таста», « жақсы ит өлімтігін көрсетпейді», « ауылға таяғанда ит озады», «
ауыл ... ... ... ... « ... ырылдасқаны амандасқаны», « екі
ит ошақ басында кездеседі», «ауыл үйдің иті ала болса бөрінің ... « ... ... «ит қораның иесі ырыстың киесі», « ... ... ... кері ... ... ... ... « итің соқыр болса бөрінің
бағы», «ит ... қыз ... « аш ... ... сұқ ит ... «
иттің қырық жаны бар», « ит арқасы қиянда», « ит ... ... « ... ... т.б. ... ... мақал- мәтел, идиомдар бар.
Итке қатысты шығарылған жоғарыда атап ... ... ... тыс, тағы бір ... ... ... ... болмыс, әрекет –
қимылды нақ майданда образды көрсететін тіркестер де бар, мәселен, « ... ... ... « ... ерген иттей сандалып», « иттен ... ... « ит пен ... жем ... « ит ... ... « ит көрген ешкі көзденіп», « ит көрген мысықтай үрпиіп», « ит
кемірген сүйектей», « иттің қара ... « ит ... ... ... ... ... « ит ... тіледі», « ит түрткі болды», « ит ... « ит ... « ит ... « ит біле ме?», « ит ... « ... ... ... « иттің сарыуы» т.б.
Әуелі кейбірн итке қатысты айтылатын сөздер халқымыздың тұрмыс – салт,
әдет- ... да тіке ... ... ... ит ... ( ит ... жаңа ... балаға арналған жағасы жоқ, тіігісі ... ... ... ит арба – ... ... қаз- қаз тұра ... ... дағдыландыру үшін арнайы жасалған кішкене арба. Ит аяқ аттату –
жас балаға сұқ - көз ... үшін ... ... Ит ... – ескі ... ... алынатын кәденің бір түрі.
Бізде және итпен қатынасты айтылатын жан- жануар, өсімдік атаулары ... ... ... « ит ... « ит бас жарқанат», «ителгі», « ит ... ... « ит ... «ит ... « ит ... « ит құйрық», « ит
ошаған», « ит түйнек», « ит жидек», « ит ... « ит ... « ит ... ... « ит табан», т.б. қатарлар.
Пайдаланған әдебиеттер:
1. «Қазақ Совет инциклопедиясы»
2. « Қазақ ... ... ... « ... ... ... « Іле ... газеті, « Қазақ халық ертегілері», « Қазақ
балаларының ... ... « ... ... байырғы өлең
жырлары».
ҚХР ұттар баспасы « Ұлттар ынтымағы» ... 1998ж. № ... ... Әлімхан
Қазақ халқының аңшылық құсбегілік ... ... ... тым
ұзақтан басталады. Адамзат қоғамының дамуына ілесіп, бұл кәсіп те біртіндеп
дамып отырған.біздің ата бабалырымыз алағшата төрт ... ... ... ... ... ... ... кейін келе жылқыдан жүйрік, құстан қыран,
иттен тазы (ұшар) қатарлы қырандар алымды жануарлардан пайдаланып аңшылық
кәсібін ... ... ... ... үшін ... үй ... ... әзірлеп берідің сыртындында тікелей және жанамалай ... ... – ақ ... және ... ... ... ... мал мен саятшылыққа сүйеніп, өз тұрмысын қамтамасыздандырып, келген
халқымыз арасында аңшылық, құсбегілік өнері ... ... ... болыс
бірінен біріне жалғасқан. Әрі барған сайын ... бұл ... ... ... ... шаруашылығының дамуына байланысты кейін келе байлықтың
шоғырлануымен аңшылық кәсібі ... ... ... ... үшін ... жан
бағу тәсіліне айналса, ауқаттылар үшін саяхаттау, сейілдеу рөлін атқарған.
Біз әңгімелегелі отырған құсбегі Әлімхан осындай ата мұра ... ... ... ... құсытың қыры мен сырына толық қанық болған
құсбегілердің бірі.
Қазан мен қараша ... ... күн ... түн ... «тоқты
тоймақ, шөміш кеппес» дейтінтей күздің қысқа күні тез еңкейіп барады. Бірақ
малшы қауым соны ... жаңа ... ... ... болғандықтан
малда, мал баққан бақташы да ... ... ... ... ... ... – шуақ ашық ... бірінде біз жұмыс бабымен Қыран өзенін
бойлап келіп, өзен бойындағы ... ... ... ... ... Көпей
ақсақалдың аулына күн ұясына бата бере ат тұмсығын тіредік. Ауыл ... ... шал ... ... отыр ... Қысқа амандықтан соң Көпей
ақсақало орынын тұрып үйіне бастады. Туырлық, үзігі, түңілігі біртұтас жаңа
алты ... ақ ... ... ... тап – таза ... Бір ... ... бұл
үйдің ересек адамдары да, бала- шағасына дейін ... ... ... ... да ... ... Жанында екі отауы мен көршілері болып бірнеше
үй бір ауыл борлып орналастыпты. Жайғасып отырған соң Көпей қарт ... ... ... сұрап шықты.
- Керей ішінде Жантекей деген ру бұрын бір ... ... ... бір орынға топталушы едік. Қазір ел өсті,
адам саны молайды. Жантекейдің ... ... да өз ... ... ... ел ... ... Бұл да Алланың бұйрығы
шығар. Жаңағы шалдар ... ... ... ... ... ... ме, осы жерді не үшін «Жеті шайттың өткелі»-
деп ... жаңа бір ... ... ... ... Бейітті көріп жүрміз. Бірақ ... ... ... ... ... ұғайық, айтып беріңіз, - дедім
мен.
- Иә, бұл өте ертие ... ... ... семямыз ол кезде
Әлімхан байдың ауылымен көрші отыратын. 8 жастан 16 ... мен сол ... ... қосқан аттарына мініп шабатын
шабандоз атандым. Әлімханның жылқысында «Ақ ... ат» ... ... ... ... ... жүйрік аттары болушы еді.
Әсіресе «Құлан көк» өте жүйрік болып, бестісінде ... ... және оның арғы тегі ... ... мен ... оны ... ... деп атап кетен. Шабысын қойып,
желісіне әдеттегі аттар шауып жете ... ... жел ... еді. ... ... ... алдымен келетін. Бірақ көбінше
ылғи семіз ұстап, қыста қасқыр, түлкі қуып, ... Мен көп ... бойы «Ақ ... ... ... ... ... Ол да бәйгенің алдын бермейтін, шыға
салма даңсалы жүйрік еді.
Әлімхан жасынан құс баптап, өмірінің көбін аңшылықпен ... ... ... ... ... ... ... еді. Мергендік жайлы сөз
болғанда Әлімхан: «мергендік шапшаң ... ... ... ... тежемді тыныстың, өткір көздің, ебеделі саусықтың ептілік пен
ерліктің туындысы. ... ... аңды ... ... Одан ... алады деп берер айтпаған» деп айтқан. Ол отау ... ... ... ... ... екі ... үйір жылқымен, екі жүз тұяқ ... ... тыс, әр жылы аң ... ... ... және ... пар ... мүйізін
алып Дихуаға (Үрімжіге) апарып сатып немес ... ... ... ... ... жылы ... ол Жәңірмен бір қос болып, үйреншікті кәсібі Құбының
құмына құс салуға кеткен. Сол жылы күзде қарашада осы ел ... жеті ... ... тері және ... ... ... артып Дихуаға тартқан. Кірешілер
қазанқұмға барғанда ... ... 9 ... әлі жеті ... ... 42 түйе ... ... алмақ болады. Бұл қанды қырғынның үстіне
мылтық дауысын естеп келген Әлімхан мен Жәңгір қарақшылырмен ... оның ... ... Бірі ... ... Бұл іс ... насырға шауып, Санжы,Алтай
аймағы ортасында үлкен дау туғызылады. Бірақ сол ... ... ... ... деп тұрақтандырған соң іс бітім болған. Тонаушлыра
жағынан жазықсық қаза ... жеті ... ... деп ... екі ... екі ... аузына жерлеген. Содан бастап бұл жер «Жеті шайыттың
өткелі» деп ... ... ... осы жеті қабірдің ішінен ... ... ... ... жағасына көшірілді де қалған 6 мәйіт орынында қалды.
Қаза болғандардың алды 40, арты 20 жастағы ... жас ... еді. ... ел ... , ... ... ... болғандардың семясына ел болып
жийлып, жылу атап көмектемскен. Әлімхан құсбегіде сол жылы алған 100- ... ... осы жеті ... ... ... ... құсбегі 15 жастан
бастап, әке тәрбиесінде құс салуға машықтанған. Бала кезінде жазда лашын,
сұңқар баптап, қаз, ... ... ... ... ... қоян ... ... кәсібін бастаған.
1884 жылы Құмыбының құмына отарлатқан жылқы қосына ілесіп бараған 20
жастағы Әлімханға әкесі 1 балапан бүркіт және ... ... деп ... ... бүркітін беріп, оны аңшылыққа ... Жас ... ... ... ... ... жылқы қосымен бірге 4 айдан артық уақыт
жоғар ойпатында жүріп, наурыз ... ... ... ... Аңшылық кәсібіне
алғаш араласқан осы жылдың өзінде – ақ 150 түлкі, бірнеше қасқыр, он неше
пар бөкен ... ... ... ... ... ... ... ішінде екі қара
түлкі бар екен. Сол ... бір қара ... 100 ... ... ... ... ... отардағы айғыр үйіріне бір кері құланның құнаны мен
тайы ... ... қосы ... ... ауылға бірге еріп келген. Мұндай
жабайы текті дала хайуанының жылқыға еріп ауылға келуін, ауыл ақсақалдары
үлкен жақсылыққа жорып, ... ... ... Бала ... ... ... олжамен оралғанына қуанған әкесі ақсарыбас айтып сойып, той
жасап, тойға ... ... ... түлкі байлап беріп, олардың ықлас
батасын алады.
Бірнеше жыл аңшылық кәсіптен кірген мол ... ... ... малы ... ... ... ... жылқысы 500-600 , қойы бірнеше
мың басқа жеткен. Оның жылқысына қосылған құланмен ... ... ... ... Ол алғашқы жылы саятшылыққа алып шыққан қыран құс ... ... ... түз құсы еді. ... ... ... ... ұстаған немесе тормен ұстаған құсты «түз құсы» дейді. Қара ... ... ... ... аңдарды алып жеп тойаттап құстарға кезігіп,
ұстап алып баптаса, ол құстар қармаулы қыран ... ... Қара ... ... қара ... алып жеп ... ... жерінен ұстап
әкеліп қолға үйреткен екен.
Түз қыраннын ұстап алудың бірнеше түрлі әдісі бар: ... ... ... ... тор ... қарға оранып алып ұстау, тойаттап отырған
жерінде тұтқйылдан басып қалу және т.б. ... ... ... ... ... ... Оны үйрететін адам құс сырына қанық, ерекше шыдамды болу
керек. Түз құсы ... ... ... ... ... Онан соң ... ,
тербелмелі жұмыр ағашқа отырғызып, екі үш күн ... ... ... ... әрі ұйқысыздықтан әбден болдырған құс бір кезде қанатын
жайып ... ... Міне осы ... ... тері ... ... да, ... мезгілде басынан немесе қанатынан ара тұра ... ... Құс ... соң бір ... етке қант бүркіп, аузына салып
жіберсе қолдан ... ... тез ... ... ... ... жем
жеуге үйренген соң Бүркіттің аяғына жіңішке шыжым арқан ... ... онан соң ... қаранға жемді көрсетіп, құүсты өздігінен
келіп жем жеуге баулиды. Жем келуге ... ... соң ат ... ... көрсетіп, қолға қонуды үйретеді. Мұның бәрі құстың атқа да адамға үйір
болуының әрі аттты да көндіктірудің тәсілі. ... ... ... ... ... ... ... құс ұшып – қонуға епті, қанат – құйрығы
берік болып жетіле береді. Қолға үйретілген құсты ... ... ... ... ... деп ... етіп солйылға аң терісінің немес түлкі
терісі үстінен жем алғызуды айтады. Жемді аңның бас ... ... екі ... ... – болмас қызартып көрсетіп қою керек. ... ... ... тұлыпты ұзын, жіңішке жіп байлап сүйретіп, ... ... Егер құс ... ... ... ... ... тастай салып, бүркітті қоя беріу керек. Бүркіт далбайға
түскен соң қант бүріккен жемнен бір – екі шоқытып, осы ... ... ... жөн.
Бүркітті бау аштыруда ауызы тұмылдырықтанған, аяғын өрелеп ... ... ... ... ... мол. Тірі ... ... түсу
бүркіттің аң аулауға үйренгені болады. Құспегілер мұны « тірілету» дейді.
Құсты әдетте мамыр, маусым айларынан ... ... ... ... ... маңызды жем беріп түлету үшін семіртеді. Бұл мезгілде
қызыыылға ... ... ... деп ... ... ... ... болса жүні
сүзіліп, салаланып сала береді. Егер түлек бапсыз ... ... ... ... ... бунақталып жақсы жетілмейді. Құстың түлек
мезгілі ... соң оны ... ... ... ... Бұл жаңа ... жетілуіне, топшысының берік болуына пайдасы тиеді. Күзге
қарсы бүркітті сартап етіп орта етті ұстаған жөн. ... ... ... ... ... сарбөртпе, ақжем, тоят, бозөкпе деген атаулармен
аталады. Құспегілер қолындағы бүркітке ... мен ... ... ... ... ... қансоқта мен қызылды семірту үшін, сарбөртпені
құсты бірқалыпта ... үшін ... ... құстың әлді - әлсіздігіне, алғырлығына, сырт
бітіміне ... ат ... ... « қарашегір», « нақшегір», « жарықбас», «
шүңірек», « қандабалақ», « ақиық» деген ... Ал, ... ... ... ... ... көктүбіт, қана, сана, майшөгел, барқын, баршын
деген сияқты. Құсқа 30 жасқа дейін ат қойған.
Әлімхан құсбегі алғаш рет саятшылыққа алып ... « ... ... түз құсынан бапталған.Кейін жатыла келе күзде қара жерде көрінген
түкіні де жібермеген. Қасқыр мен ... ... ... ... ... ... ... қатар салады екен. Сонда алдымен барып қасқырға
түсетін жүректі құс « ... еді ... ... 1889 жылы ... ... бір ғана қағушы ертіп, нарын қараға бүркіт салып шығады.
Бір биіктен тоаға тартқанда құс талпынып болмаған соң аяқ ... ... ... ... ... айтулы қыран алған беті өзі көздеген аңына түседі.
Артынан ... құс иесі де ... ... бір түп ... ... арлан
қасқырға түскен бүркіттің қанаты сексеуілге қыстырылып қалса да бір аяғымен
арланның алқымынан ... бір ... ... ... ... ... тұрады. Құспегі де дереу аттан түсіп, қасқырдың қылтасын қиып,
ішіін жарып жібереді.
Атан түйе мен асау ... алып ... ... тегеуірінді қыранға
қайраты жете алмай сексеуілдің астынан тығыоғанда, ... ... ... ... ... бұтағы кіріп кеткен екен, қасқыырды
тұяғынан босатыып ала сала бүркітте жан үзеді. ... соң ... ... ... құспегі бүркітте салмай, аңға да шықпай үйінде жата береді.
Келіп – кеткен адамдарға ... ... ... ... ... ... Оның жанына батқан жарасын жазу үшін дос - ... осы ... ... ән ... ... ... ... жылы жайлауға қайқая көшкен мезгілде, көш күртінің Теректі деген
сайына барып қонған күні ... бұл сай ... ... деп те ... екі ... осы ... келіп қонады. Әңгіме үстінде Әлімхан ол
жақтың аң аулап, құс салу жағдайын ұғысады. Келген ... ... « ... ... бір ... ... ... шүберек белбеу байлап төскейде дем
алып жатқанда, бір бүркіт келіп қойшыға түсіпті. Ояу жатқан ... ... ... ... ... бір салып ұрып жығып, бөлеп алады. Басы
жарылған бүркіт біраз ... ... ... ... ... Оны
көргендер аса қыран бүркіт десіп жүр бүркіт қанатын жайғанда бауыр ... ... ... ... Иық жүні де ... мамығындай үлпілдеп
тұрады екен. Сол бүркітті әлі ешкім бодауына шыдап ала алған жоқ» дейді.
Осы ауылға ... ... Әли ... ... де бұл ... естісімен Әлімхан
құсбегіге осы құсты көру жөнінде ақыл салады. Жасынан құс баптап қарақұстың
бақыр дәмімен өскен Әлімхан құсбегі де бұл ... ... ... ... ... күн ... соң ол қасына Шіңгілбай ... ... ... ... ... он неше күн ... оларға қобдаға барып, ... ... ат ... ... бау ... бір қысырақ беретін болып келгенше
бүркіттің басының тыртығы едәуір жазылып, орнына тұтас ақ қауырсын шығып ... Оны жаз бойы ... ... ... ... ... ... Кезінде Алтай өңіріне атағы жайылған «Әлімханның жарық бас
қыраны» деп аталған қыран құс осы ... бас ... ... ... құсбегі 45-46 жас шамасында екен.
Сол мезгілде бір жыылы күзде Алтай өңірінен аттанған ... төрт ... біір қыс бойы ... ... ... ... ... құруға
келісіпті. Ертістен шығып бірнеше күнде Дәм өзенінің ... ... сол ... 3-4 ... шалдырып, алып жүрген сойыс жылқысының
біреуін жеп, тынығып 3 ... соң қара ... ... ... ... ... Бұрыннан жылқы бағып, аң қуып, жоңғар ойпатын бірнеше рет
аралап ысылған, қай жерде ... су, қай ... ... бар ... ... ... ... жоңғардың иен даласында өткізген екен. Отар қостағы
жылқыдан желтоқсанда бір рет ат ... ... соң ... ... Белқұдық дейтін белгілі жерде табысып, бір жерге бас қосқан 4
қос адамнан 2 мерген ... ... ... 8 ... бөкен, түлкі аулауға
шығады. Олар кеш бата қайта жиналғанда мергендер бір құлжа, бір құланның
айғырын ... Ал ... тым ... ... Тек ... ... қыраны 2 ... ... ... Басқа қостағы
бүркітшілердің бәрі де құр қол қайытқан екен.Олардың әңгімесі ... ... ... ... ... ... екі күннен бері бүркіттің көрінген түлкіні барып ұстайды да, қоя бере
салып қайта ұшып шығады. Өз межелеуінше құсым арып та ... жоқ. Қыс ... ... 2-3 ... ... де ... еді. Кейде ақ жем беріп
құсымды біраз ... ... ба деп ... ... сіз ... бір көріп
жемін теңшеп берсеңіз қайтеді – деп Әлімхан ... ... ... орта бойлы, атжақты, көз шарасы кішілеу біткен сұлу ... өте ... адам еді. ... да ... шертіп, аздап ән айтатын.
Әңгіме беті өзіне бұрылған соң, ол ... ... ... ... қойып,
сөзге кірісті:
- Қыран құста жүйрік ат сияқты, бабы ... ... ... Түз ... мен дала ... ... қанға батқанда адам
үшін абырой әперейін демейді. Біреуі жем үшін, енді біреуі жан
үшін күреседі. Құс қанша ... ... бабы ... ... ... оны ... зар ... келтіріп, онан соң
еріктіріп ұстау керек. Сенің бүркітің айтса, айтқандай – ... өзі. Әрі ... әрі ... ... сан, ... ... қанаттың өзі. Бірақ бұл құсты қана жасына дейін
жеті түлетіп ұстадым. Құстың ... ... ... ... Бірақ аналық құс әр жылы көктеммен ... ... ... ... Ол ұрық ... ... соң іштен
шіріп бұзылады да, құстың денсаулығына белгілі зиян ... ... бір – екі күн ... ... ... алып жүрген
аршаның ұрығы бар, соны қайнатып, суына жем шылап, екі – ... сары ... бер, ... құсың түзеледі. Тағы бір айтарым,
қыстай демалдырмай әбден болдыртыпсың. Мен құсымды үш күн алып
шықсам, бір күн ұйқысын қандырып ... Ал ... ... ... соң ... ... алып шығасыңдар. Құстың да
бұрлығатын, айнитын кезі болады – ... ... ... биыл бабы жақсы келмеді. Үш айдан бері 20 ... ... ... ... ... барып түлкіге таяғанда
қайта көтеріліп ұшады. Сізше мұның себебі не?-деп ... ... ... құсың да бапшыл құс екен. Жазғы түлетуде суырдың майлы
етін көп жеп, күзгі қайыру ... ... май ... ... Келер жылы құсыңызды суыр майланғанша ... ... ... соң ... ... етімен баптап,
күздік қайыруда қоясын алсаңыз құсыңыз толық түзелер дейді
Әлімхан.
Бүркітшілер ... ... құс ... ... - деп ... ... барып тіл қатқан ол:
- біз көріп жүрген құстың ішінде, құстың қыраны жеті тасты
құстан ... жүр. ... үш ... бес ... ... өте ... ... құстардың еті көтеріңкі болса айнығыш, еті төмен
болса ... ... де ... ... түлкіні ұстап қоя
береді. Алымды құстар сүйір тұмсық, ... бас, ... ... ... ... ... ... қомдағанда үш – төрт
шалғысына айқасып отыратын құстар ұшымды болады. Онда бүркіт
түлкі адырдан өрге қарай ... да қуып ... ... ... ... немесе шалғысының ұшы әрең бір – біріне тиіп
тұратын құстың ұшымы баяу болады. «Құс қанатымен ... ... ... ... тарағы құстың күшіне қарай
бітеді. 18-20 тарақты құстар өте ... ... ... құстың көбесі деп те атайды. Атақты ... ... ... құс өзі өсіп өнген ұлы тауға қарай әр
түрлі болады. Мәселен, Алтайдың тауына ұя ... ... ... ... шығады. Оның иғының ақ болуы да жасаған
ортаға бейімделуінен, Алтай тауы ... суық ... ... ... ... бүркіттің жұмыртқасының
кейбіреуінде аяздың әсерінен үсу, жарылу болады да, суықта
жарылмай қалған ... ғана ... ... ... Суық
орында шыққан балапанның денесіндегі ақ мамық жүндер мол
болып, тірнек, тас түлек кездеріне дейін ... ... ... де, бүркіт ұшқанда көбінше қара ала болып көрінеді.
Отырған кезде иығындағы ақ мамық ... ... ... ... ... ... ақиығы» деп атайды. Оның ішінде де
қыраны, ... ... ... ... ... сияқты таулардағы бүркіт наурызда емес, маусымның
ортасынан бастап жұмыртқалайды. Бұл тауларда жасаған ... ... ... ... ... ... ... өңі де, ... ... ... ... ... өседі. Денесі кесек тұлғалы болады.
Қобда мен Бәйтік тауларының бүркіті көбінде көмір қара келеді. ... ... ... ұясы болғандықтан бұл жақтағы бүркіттер көбінесе
балапанның қоңыр ... қозы ... ... Бұл ... ... өте
өжет, әрі өлермен келеді. Шабытты кезінде ... ... ... кезіксе де
одан тасалмай түсе береді. Осы «Жарықбас» құсты алудан бұрын мен ... ... ... ... осы ... ... құсы еді. Ол ... жердің қаралығына қарамай, көзіне көрінгенін ала беретін ... құс еді. Одан соң ... ... осы ... ... ... Мұны да
он неше жыл түлетіа, баптадым. Оның ... ... бұл да ... ... - деп құс ... ... мен ... жан – жақты
түсіндірді.
Әлімхан соңғы кездерде ауылдағы жас азаматтарға үнемі өз кешулерін
әңгімелеп ... ... Оның және бір ... ... ... адам еді. ... ... – кепшіктерге қысқа қарсы бірден мініс ат және жетім ... ... ... ... ... ... семьяларға бірден
сауын иыр беретін. Бірақ мініс атты жинап алғанда арқа басы ... ... «е, ... ... ... ... ... екенсің» деп сол атты жалғасты
пайдануға беретін. Егер берген ... ... ... ... атты ... болса, «өзіңде жұмысқа икемділік болмаса, қарағым басқаға
өкіпелеме, құдайдың ... ... ... бергенінен адам көркеймейді»
деп оған мініс жылқы немесе сауындық мал бермеуші еді. 1931 жылдың ... ең ... ... ... ұлы – Араб 49 ... ... болды. Ауыр
қайғының меңдетуінде атақты құсбегі Әлімханда бірнеше ... ... ... мәңгілікке көшкен еді, - Көпей қарт әңгімесін аяқтатты.
ҚХР. Шыңжаң «Шұғыла» журналы. 2004 жыл.№5 сан
Саяткерлік
Саят сөзінің мәні мен шығу ... ... өз төл ... ... ... тұрмысы мен жан бағу тәсілі тұрақтандырған. Бұл ... ... ... ... деп қаралған аңшылық кәсібі мыңдаған
жылодардың алдында дүниеге келіп, сауық – ... сән – ... ... ... және ... спорт түсіне арналған. Сауда – саттық айырбас ... ... ... ие саятшылық салбурын дегенге кіретін тіл қорыңызда
сақталған. Аңшы – ... ... ... ... ... қосшы,
бапшы атаулары ой толғар деректі сөз қорларымыз ғой.
Қыран бүркіт салып, қасыр, түлкі ... ... ... ... ... ... қаз, кекілік ілдіру, жүйрік атпен шалдыру, жай тазы
құнықтыру, тор ... ... ... ... ... аң аулау, аң құмар ізші
болу, шешен, шежіре, әнші – күйші ... ... Сал – ... ... ... ... салтанат құру арқылы еркін табиғат ғажаптарынан
ләззаттанып ... бәрі – бәрі ... Бұны ... ... ... бар өз ... деп меншіктені аң аулауы, жан бағу тәсілінен болғаны
анық. Өйткені, ертедегі ... аң ... ... ... ... ... тұншықтырып, түтінге булықтырып ауласа, келе – келе атпен бастырып,
итке жұлдырып, құс салып ілдіріп, яғни тағыға талатты, ор мен ... ... ... шалма мен бұғалықты тор мен тұзақты затқы мен ... ... ... сері мен ... садақ пен мылтықты пайдаланды. Шаңғы ... ... мен есіп ... Шыңғы дегеніміз – адамның өз бойымен өлшегенде
иығына келітіндей ұзындықтағы, табан сияр ... ... ... бар аяқтың басынан сәл көтеріңкі, тұмсығы қайқыштау келген,
мойыны қайың, алма сиқты ағаштардан ... ... ... ... болған), жылқы терісімен (жүнінің қарсылығы артына қаратылған)
қапталған ұзын ағаш сырғыма, шаңғы жасалады да екі ... ... ... ... ... ... екі ағаш таяқ ұстап, қалың қар басқан заңғар
таулармен құз- қия шатқалдардың ... ... ... ... ... ... байқап, оның қашып бара жатқан, яки жусап тұрғана дейін
байқап, ... ... бет ... ... ... ... қарсыдан оқшы
атылады. «Дыбыстан тез, оқтан жылдам» тебінімен оны енді оны бір қарсыға
шыққанша ... ... , ... ... ... ... ... өте шығады. Шыңғының тездігі соншалық тік ұшқан кептер, сауысқан ғана
құтылатын қар көшкінінен осы шаңғышылар ғана ... ... ... ... ... ... ... тобыыыын пайдалнуда
оның тегін тектеп, сырын біліп, ұстаудың амалын тауып, ... ... ... ... ... ... ... зерттеп, өргнегін салып зергерлік
өнер жаратьқан. Міне бұларды ешкім еншісіне ала ... ... ... ... ... өте ... өнер деп ауыз толтыра айта аламыз. Көшпренді мал
өсірушілер жаугершілік жағалас пен қан төгілген ... тай – ... деп ... еткен: түйе де «жанпоз», сиыр да «тыңшы», қойда «құтпан –
келапан», итте ... ... ... адамда «алып», қас дұшпаны
қасқырда «сырттан» деген жеті сөз ... ... жай адам елең ... аңшылар ішкен асын жерге қояды. Қазақ
осылай қызықтаған. ... ... ... ... мерт болған, ұяда
қалған, өлген). Қансонарда қызығына түскендер өлген әкесінің ... ... ... тапсырып, «атан өлсе сойлар, әкем өлсе
қойылар, қөансонар қайдан табылар» деп шаба ... ... ... бар.
Қазақты осындай әуестендірген аңшы, құсшылық жайлы атауларға тоқталсақ, оны
аталу мәні де ... да ...... Аңшы: аңды аулаушы, аңды аңдушы, соңына жалықпай түсіп, ... ... ... ... осы ... ертеде ұғымнан ескере
отырып, еске ала отырып аңкөс адам дегенді ... ... ... ... Тас, ... ... ... су, түтін, тор, тұзақ,
ау, қақпан, ат, ит, құс, садақ, мылтық, шаңғы сияқты қару ... аң ... ... осы ... барлығымен немесе
бірнеше түрімен аң аулаған адамдарды аңкөс деп атаған. ... адам әр ... ... еті жолдарын, жан бағатын әдісі
мен амалын, өсіп - өрбу ... ... қай жер, ... қай ... ... ... күндізгі – түнгі
өрістерін, жыртқыштардың жорытуы, қоңыр аңының ... ... ... ... ... ... қорғаныстар
олардың сақтық амалы сияқтыларды бес саусағындай біледі.
Бақылаушы хайуанаттар ... ... өз ... өз ... білдіріп, хабарлайды да басқалар дүркірей ... ... ... ... ... нені ... ... нені
іледі, тіпті дайырақ, құмалағын да парықтап, қайсы ... ... ... өзін де, сырын да білу. Сезімдері
қаншалық, әлсіздігі қай жерінде олардың иіс ... ... ... ... ... ... ... қандай
болатынын білетін адамдар аңкөстер саналады. Олар аңның көру,
қорғану, бұғу, қорғалау, ... ... ... жалтару,
із тастау әдістерін де тіпті, аңның ерек, ... ... ... ... да, ауа – райын болжағыш болуы
абзал.
3. Аңшылық: ... ... бір ... күн ... көзі етушілік,
тәтті етін, қымбат терісін, мамық жүнін, қауырсындарын, мүйізі
мен тұяғын, тісі мен мүйеіг және басқа да ... ... ... ... айырбасқа салып сатып, дүние мүлік
жинаушылық, кәсіптенушілік. С.Сейфуллиннің «көшпенді елдің
ұрыс – ... ... ... істеген өмірінен неше түрлі
әңгімелер, екпінді күйлер, ертегі – аңыздар, жыр – ... ... ... ... бұл ... иесі ... 1) ... түрге,
топқа айыра білетін, оларды өз ішінен жікке, туыстыққа,
ұрпаққа бөлетін адамдар; 2) ... ... түр – ... ... ... – құйрығына, жүн – қауырсындарына қарай
сынай білетін адам; 3) Қыранның әлді - ... ... ... ... ... ... – құлқын, жас мөлшерін ... да ... ... айыра білетін адам; 4 )
қырандардың бірнеше ... ... бір ... ... ... ... баптай білетін, оны зар күйіне келтіріп, аңға
сала білетін сондай – ақ аңды ... ... ... ... ... ұстай білетін адам; 5) құс мертіксе
сүйегін салатын, жарыққа сүйек қалса алатын, ауруын табатын,
ауырса емдей білетін адамды құсбегі, ... ... ... ... ... ... оны ... жаяу алып
жүретін, аңға сала білетін, аң мен ... ... ... бар
адам. Жалпы алғанда, бүркітші қолына бүркіт алып, ... ... ... оның ... ... ... ... бүркітші бола алады.
6. Қағушы. Бүркітші қашанда бір биікті (тұрғыны) алып, сол орында
томаға тартады. Маңайда жорытқан, қашқан аң көрінбесе ... ... ұша ... ... исін, дыбысын, аяқ
сыбысын бұрын сезген түлкі болса, сол ... ... ... ... ... барып паналар жерді паналайды. Биікте
бүркітші мен бүркітті көрген соң, ол ... ... ... ... төңіректегі сай – сала. Жыра,- жылғаға адам
барып, тебініп, қағынып, айғайлап, бұғып жатқан түлкіні қуалып
шығады. ... ... ... Осындайға сыралғылы болған бүркіт
те өзін сергек ұстап, ... ... ... ... ... да
серпіле атылады. Қолдарында құстары жоқ, осындай кезде жұмыс
істеп селбесетін адамдарды қазақ ... ... деп ... Салбурын. Саятшылық аң аулау кәсібінің топтасқан шоғыры. ... ... ... ... емес ... ... аңшылар топтасып, аң мол шөл жазиралы, ен
жерлерге ... ... Сары ... сары ... ... құр ... Ол күдірден мүдірмейтін, өрістен сүрінбейтін, жетекке
жіп үзбейтін, ізді бірге ... ... ... ... ... аш тоғына бірдей қос уыс жемді місе ... ... ... мес ... өрде арты ... ... алды биік,
шоқтығына тіктелген екі иық, секем алмай ... да ... ... жол ... аяңы бар, ... құтқармайды бұл
жануар дегізетін атымен сәйкес, қыран бүркіт, алғыр тазы түзу
мылтық сұрыпталады. ... ... ... ... ... ... ататын мергендер,
аңның сары ізіне шөп ... ... ... ... ... ... ... бұлтаруымен қалтаруын жаңылтқан ойын біліп,
сауырына сап салып, ерек , ... ... қай ... оның айласы мен шарғысын білетін ізденушілердің
атқаратын рөлі бір төбі. Ізшіл сөзі жай ... ... ... ... ... қуаты, есте сақтау қуаты мықты
дамыған. ... – ақ тез ... тез ... тез ... ... ... тез бағдарлау, тез үкімдер
қабылдау сияқты жеті ерекшелігі бар ... ... ... ... түсініп, ізбен дұрыс сөйлесе білуден, іздіде дұрыс
сөйлете білуден бастайтын сияқты» (Ж.Бабликов). ... ... ... ... ізді ғана емес, жер қарада қатты тастақ,
тақыр өшптесін жерлерде де, ізге түсе береді. ... ... ... мен ... немесе одан ұзақ болғанына да
үкім жасаса, жаза ... дәл айта ... ... өзі де ... ... бірге ергезек аңшы қосыны бас ... ... ... ... ... ертекші, ақыкөй шешендер,
күлдіргіші, сырып – салма ақындар болады. Бір ... ... бар. ... 20-30 ... Он ... ... 10-15
деген жарғақ құлақ, жалаңтөс құмай тазылар ... ... Бір – ... ... ... үшін ... шоғыры
бөлектеу, жырақтау жайласары хақ. ... ... ... ... дүниеқор, күделік күйбіңнен қол үзіп, ел –
жұрттан ... алыс ... қос, ... қос, ... ... жетктеп, айлап бірнеше айлап (қарашадан бастап ... ... ... жатып аң аулайды. Аңшылар күндіз
бөлініп аң аулап, түнде қосқа ... ... ... ... ... ... терілерін бітеу сойып, сабан тіліп тұлып
жасаса, қоңыр аңдар сойылып, терісі шелден ажыратылып,
сұрыпталып, ... ... ... бақыршаларда
қара қуырдақ құурылып, дастарханға бауырсақ, құрт, тары,
талқан қойылып, матошка шайларының иісі аңқып, табақ – ... ... аяқ – аяқ ... ... ... ... езіп ішіп
қызара бөрткен жігіттер «ер азығы мен бөрі азығы ... азық – ... ... ... ... ... отқа қойлып, бүркіт бапталады. Әңгіме – дүкендер құрылып,
бүркіттің еңбегі ауызға алынады. Кімде ... ... ... ... ... аңды ... ... қалай айырылып қалды
дегендер сарапқа салынса; енді бір ... ... ... ... ... жағы ... құмалақ, асық, дойбы
ойнаса, енді біреулері ертегі, жаңылпаш, ... ... ... ... ... ... ұпай (кертоқай)
шекесін алып, шертсе көк тұғыл деп «мұз жонып» жінігіседі. Ұлы
бабамыз Абай мынадай бір сүйрет сызған екен:
«таудан жиде ... ала ... ... ... әр ... жамандық еш ниет жоқ,
Аң болады кеңесің құс салғанда.
Ешкімге зияны жоқ өзім көрген,
Бір қызық ісім ... сұм ... - ... ... ... жадағай қоспен жүрген кезде, белгілі құмдауық жерге
сексеуіл үйіп, от жағып, оның қызған орнынан шұңқыр ... қара ... ... ... сойып немес қарына етті боршалап толтырып, аузын
тігіп көміп тастап, тәулік аттап, ... ... тау ... исі ... ... (қан ... ... мұндай дәмді тағамды жеп кәуап деседі. Сондай
– ақ осы алау жағылған орынға су ... ... ... та, ... ... ... Кәміл Қасенұлы
ҚХР.Шыңжаң «Шыңжаң» газеті. 2007жыл 27 қыркүйек.
Айқын Асқапұлы
БҮРКІТШІЛІК ЖАЙЛЫ
Қазақтар сонау ертеден ... ... ... ... ... еттірген.
Бүркітшіліктің қалай басталып, қалай дәстүрге айналғандығы ... ... ... ... оған қатысты аңыздар бар. Аңызда есте жоқ ... ... күні жоқ ... бір ... ... қанаты жараланған қара
құстың үстінен түседі. Құстың көзінен ... ... да, ... тілігендей
бейне көрсетеді. Сонымен жігіт құстың өзінен жатырқағанына қарамай,
күпісіне орап, үйіні алып ... Оны ...... ... қолына
келген амалын істейді., Екі апта өткеннен ... құс ... бет ... ... талпынады. Жігіт құстың толық жазылғанына көз жетіп, қуанып
оны қоя береді. Қара құс ... ... ... қарасын үзеді. Ойламаған жерден
күн батардың алдында, шеңлінде қоянның жемтігі бар қара құс ... ... ... ... Мұны ... ... ... қостың алды – артына
өтеді. Осылай қара құс таңертең кетіп, кешке ... ... ... жүреді. Жігіт жақын маңнан құстың қогян алған бейнесін де ... ... ... ... ... ... құсты ұстап, түлкі көп жорытатын қызыл тасты
адырға апарады. Күзеулі ... ... ... көз ... Дәл осы
сәтте қара құс лып етіп ұша жөнеледі. ... ... ... ... артынан
тұра шабады. Қара құс әуеден тік шашнылады. Жетіп барса, қара ... ... ... міне бұл ... тұңғыш рет бүркітке түлкі
алығызып ләззат тапқаны... дейді.
Қазақ ... ... ... ... ... салуды өз ішіне алған
аңшылық кәсібі халық тұрмысымен ... ... ... осы ... заттық
және рухани тұрмысының ... ... ... ... рухани
тұрмыстың (көңіл ашудың) қажеті үшін болған. Бүркітшілердің ұзақ ... салу ... ... ... ... қағаз бетіне
түспей, тек іс жүзіндік әркетінде ғана сақталған. Олар бүркітті ... ... ... және күз, қыс ... ... ... ... деп есептеген.
Бүркіт ұстаудағы ең үйлесімді әдіс тор құру. Мұнда жүнді, мақталы
жіңішке шидей етіп иіріп, одан ... ... тор ... Тордың ені
қазіргі өлшем бойынша 1,5 м. Ұзындығы – 8 м болады. Торды ... ... ... жонылған шыбықты дөңгелентіп шаншып, торды шыбықтарды
айналдырып, ... ... екі ... ... ... ... қазық қағып,
соған байлайды. Тордың ішіне шөп салып, қоян немесе жемтік байлап бүркітті
шырғалайды.Бүркіт шырғаны көргеннен ... ... ... тік ... ... ұшқан кезде, тордан тік ұшып шыға алмай, ... ... ... ... түсіп қалады.
Тор әдетте бүркіт жиі болатын өңірге құрылады да әр күні, уақ – ... бір әдіс – ... ... Мұнда бүркіттің жеп жүрген жемтігіне
қақпан құрады. Қақпанның тісінің арасына қойдың асығын ... ... ... ... ... ... қырқылып қалмауынан сақталады. Сөйтсе
де, қақпанның бүркіттің жаралау қаупі болатыгндықтан бұл әдіс ... тыс жем жеп ... ... ... ... ұзып ұша
алмайтындығы себепті адамдардың ... ... ... Осы ... ... ... түз құсы ... қолға түсірудің әдісі – ұядан балапан алу. Бүркіт ұясы өте
қиын болып ... ... ұяға ... ... ... ... балапан
жетілгенде ұшырып ұстайды. Жаңа ұша бастаған, қанаты толық қатпаған балапан
ұзақ ұшуға дәрменсіздік етіп, арлы – берлі қуғаннан кейін ұша ... ... ... ... бүркіт «қол бала» деленеді.
Бүркіттің ұрғашысы – қыран болады, еркегі әлсіз, қорқақ болып, сарша
делінеді. Сарша қолға ... ... қоя ... ... ... ... ... Қолға түскен алғашқы күндері
құсаланып, қарсылық көрсетумен болады. Алғашқы ... ... ... өзі ... ... кешірмеген істен жатырқауы өзінің бұрынғы
тіршілік ретімен көксеуі себебінен ... Бұл ... ... ... ... тұрауға көндіреді.
Тояттаған түз бүркіті қолға түссе, қолмен жемсаудың сыртынан еппен
қысып, ... ... ... ... жемсауда шіріп, құстың
денсаулығына зиян жеткізудің алдын алады.
Бүркітті ... ... ... ұйқысын алу шешуші рөл атқарады.
Бүркіттің ұйқысын алғанда арқанды ортасынан түйіншек ... үй ... ... ... үстіне отырғызып, арнаулы бірнеше адам арқынды
тоқтаусыз тербетіп, бүркітті ұйықтатпайды. Құстың ... ... ... ... тез қанатындықтан ырғаққа отырғызылған уақытта титтейде
кідіртуге болмайды. Күнде ырғаққа ... ... ... ... ... арлы – бері ... көз ... Осылай үш тәуілік жалғастырғанда
бүркіт қалжырап, шыр етіп ... ... ... ... ... ... білмейді. Осы кезде бүркіттің иесі тері сіңген шапанын суға шалап,
суына бүркітті суға шомылдырып, ... су ... ... ... ... уаықт өткеннен кейін бүркіт өзі оянып, таранып – сыланады.
Қол баланың ұйқысын алуцдың ұйқысын алудың қажеті жоқ. Тек қана топ ... ... ... ... шыжым тағып, ауық – ауық ұшырып, шырғаға
тартып ... ... ... ... ... бір атым насбайдай тұзы ... ... ... ... ... ... ... көп болса құс
өліп қалады). Соның нәтижесінде бүркіт құсып, ішін тазалайды. ... ... ... дән ... әлсіретіп, адамға бүтіндей бағыншты
ету үшін болады.
Іші тазаланғаннан ... етті ... ... ... ... ақ жем ... ... аз – аздан береді. Осылай қолдан жалғасты жем жеген ... үйір бола ... ... ... ... ... ... алу жүруге
машықтандырып, томағасын алып, әрекетін бақылайды. Егер қолға тұруға толық
мойын сал ... ... ... бой ... жоғарылап ұшуға талпынап,
далбырлайды. Бұл ... оны ... ... ... ... ... аяғына шыжым тағып, шщыжымнның бір ұшын
қазыққа байлап, жерден одан ат үстінен жем ... оған ... ... ... ... бүркітті ендігі кезекте шыпррғаға тартады.
Бұныда ... ... ... ... ... ... қанатын сүзіп
шырғаны көрсетіп қоя береді. ... ... ... ... ... сабан
толтырылған терісін шыжым тағып істетіп, оны атпен сүйретеді. Бұл кезде
бүркіт бөгде мінез байқатпай ... дәл ... ... ... аңға ... ... ... қолға түскеннен кейін бүркіт үйретудің жалпы барысы
бүркіт қайыру делінеді. Бұған 20 күн айналасында ... ... ... ... ... ... ізін ... бүркітке аңды көрсетеді.
Бүркіттің аң алу, алмауы бүркіттің ... ... ... ... да байланысты. Бабы келмеген, яғни тоқ немесе аш ... ... ... аң ... ... ... алдында ашықтырады және аузына
қара шай немесе қант езіп қуйып жүрегін қарайтады. Әрине ... аң ... ... үшін ... ... алғаш аң алдыру, бау аштыру делінеді.
Алған аңы «тырнақ алды» делінеді.
Бүркітшілікке қатасты атаулар
Томаға – ... ... ... ... ... көзін
тұмшалайтын қару.
Биалай – теріден жасалады. Қолға киіп бүркіт көтереді.
Балдақ – бұтақтан жасалады. ... ... алап ... қол талмау үшін
білектің астына тірейді.
Аяқбау - бүркіттің аяғына бекітілген қысқа, жалпақ бау.
Шыжым – бүркітті сынап ұшырған уақыттар аяқбауға тағатын ... ... ...... ... теріден тігіледі. Ет салып жанға байлап
жүреді.
Жем саптыаяқ – ағаштан ойылады. Қатқан ет жібітеді.
Түтік – таз ... ... ... ... ішін ... ойып
жасайды. Бүркіттің аузынан сұйық нәрселерді құюға істетіледі.
Бүркіттің қанатын сүзу - ... ... ... ... қанат –
қауырсындарын бір- бірімен матастырып байлап, құс қанатын еркін жазылмайтын
етеді. Қанаты сүзілген бүркіт әуелеп ұша алмайды.
ҚХР. Ұлттар баспасы. ... ... ... 1998 жыл. №5 ... Марғұлан
Бүркіттің ұясы
Бүркіт өзінің мекені өзгертпейтін тұрақты құс. Оның ... ... ... биік ... құз ... не ... қалың орманның іші.
Осындай «адам қолы жетпейтін жерді» бекініс етіп, олар ...... ... ... тау- ... ... ... кез-келген
аңнан тоят алып, өзге саят құстарындай сыпылдап ... ... ... жер ... ... қияға көзін салып отырады.
Ұя басқан кезінде бүркіттер онша кезеген болмай, аң аулайтын жерінің
көлемін ... ... ... ... аңы көп ... салуға
тырысады. Олардың тау – тасты, орманды жерді көбірек сағалайтыны – бір ... ... ... етіп, ұрпақ көбейтіп, тіршілік ету заңына байланысты екенін
көрсетеді.
Қыран құс өз ұясын қашанда болсын адам қолы ... биік ... ... не ... ... ... ... биік қарағайдың басына
салады. Құз – жартас, тау іші ... ... есті құс ... ылғи ... ... жан – ... жел ... дауыл соқпайтын, панасы көп жерді
қалайды. Оның ... ... өте сақ құс ... ... қатты
сескеніп, ұясын көбінесе асылып тұрған құз ... ... не ... ... ... қуыс – ... салады.
Қия тастағы бүркіттің ұялары самырсын ағашының ... ... ... ... От ... тастың қуысына сербиген ағаштың
бұтақтарын, қурай, бұтаның сынықтарын төсеп, тек үстінгі жағын жүн, ... ... ... ... ... ... қарағайдың, самырсын ағашының
басына салса, ағаштың басын ұзын – ұзын ... ... ... ... оның ... ұсақ тал, бұта, қамыс, қурай, жапырақ төсеп
қандай қара дауыл оқса да ... ... ... ... ... көк қанат болып ұшуға жарағанша сонда ұстьап, жемді осында әкеліп
береді.
Бүркіттердің жұмыртқа басып, ... ... өзге саят ... өте ұзақ ... Сондықтан олар ерте жұмыртқалап, балапанын ... құс. ... ... кезі ... ... айның іші. Қазақ
саятшыларының бақылауынша, бүркіттердің көбі ақпан соңғы ... – мыс. ... қой ... жүрген қойшылардың айтуынша, қыстың
суығы айрықша тарқамай, қар жатқан кездің өзінде бүркіттің ... ... ... ... аз ... ... бұл ... шындығы
ғылым жүзінде әлі де болса анықталмаған.
Бүркіттер ... ... ұя ... жерінің маңында «қанат
салу» ойынын өткереді. Ол деген сөз: ... мен ... ...... ... ... ... атылып, біресе сорғалап, төмен құйылып,
шуылдап аспан ішін жаңғыртады.
Бүркіт өзінің жаратылыс ... ... ... ... ... ... ... ғана табады. Қазақ саятшыларының бақылауынша ... ... ... ... ... ... Одан ... одан қыран,
балапан баласы болмайтын сияқты.
Бүркіттердің жұмыртқасының түсі ... ақ ... ... ... ... Олардың қарамы аққу жұмыртқасынының ... ... 9-10 см, ... – 7-8 см ... ... ... басып,
балапан шығарытыны – ұя басар, ал еркегі ұясына жем ... ... ұя ... кезі -1,5 ай мөлшері, одан кейін жұмыртқасын жарып
балапынын шығарады. Жұмыртқадан шыққан балапанның жүні ... үсті ... ... ... ... шақа ... ... Бірер жұмы өткен соң жүні
ақүрпіктеніп қоюлана береді. Бір айдан кейін ақүрпік жүні түлеп, ... ... оның ... енді ақ қауырсынды қоңыр ... ... ... ... ер ... қарын жүнін тегіс түсіріп, құс бола бастағының
белгісі.
Балапанның жүні қашан тығызданып, қоңыр ... ұя ... ... ... ... ол жем ... кететін болса, балапандар аталығының
бауырында болады. Балапандар үлкейіп өсе ... ... ... жем ... ұя ... ... саят ... еркегінен ұя басары әрі үлкен, әрі
шалымды, әрі қабілетті келеді. ... тез тез ... ... ... ... жем іздеп шығатыны кезі таңертең мен кешкі қоңыр салқын кез. Күндіз
ылғи ... ... дем ... ... көлеңке жасап отырады.
Балапандар есейіп, ер жете ... ... пен ... ... аң ... ... ... ақүрпік кезінде екеуінің бірдей жем іздеп ... өте ... ... ... ... ашығып отырған жыртқыш құстың
балпандары бірін- бірі щұқып, мықтысы нашарларын шұқып өлтіреді. Бүркіттің
ұясында осы ... ... ... өліп ... ... ... аңшылары
талай рет кездесірген. Дегенмен, балапанның бірін – бірі түтіп өлтіретін
кезі көбінесе ... ақ ... ... ... ... жүні қоңыр тартып,
тығыздалғанда екеуі біріне – бірі тимей қайта үлкендері жоқта ... ... ... ... ақ ... ... кезінде үлкендері жемді
оларға аузынан құсып береді. Кейін ер жете бастағанда жемді ... ... ... ... Ал ... ... ер ... кезінде жемді бітеудей олардың алдына тастап беріп, өздеріне
талқандаттырып үйретеді.
Бүркіттің балапандары өте кеш ... Олар ... ... шыққан
соң үш айдың ішінде ғана көк ... ... ер ... енді талпынып ұшуға
баулына бастайды. Кейін ... ... ... алыс ... ... ... олар ұясынан алыстап кетпей, көп уақыт соның маңайын төңіректеп
жүреді. Балапандардың ... ... ... кезі – тамыз айының басы.
Алғашында аңды үлкендерімен бірге ... ... өз ... ... кетеді.
Қазақ аңшылыраына белгілі бүркіттердің барлығы біздің байтақ жатқан
отанымыздың әр бір ... ... жүр. Тек ... және ... ... ... ғылымы оларды бес топқа бөледі. Бірақ қазақ аңшыларының
тәжірибесі бойынша, біздің отанымызда жүретін бүркіттердің тегі әлде ... ... Бұл ... біз ... ... анықтаған түріне тоқталып
көрейік.
1. Бірінші топқа кіретін бүркіттер – шөлейт, суық өлкелерде, Орал
тауында, күн батыс ... ... ... Бұл ... ... аңшылары ескі кезден «Оралдың ақиығы» деп ат
берген. Мұның қырандары бұрын, көбінесе ... ... ... Басқадан тоят алып, азулы аңнан
қорықпайтын, аспанда жүріп шабыт көздейтін түз құсының ... ... ... ... бірі ... ... ... олар «Оралдың ақиғы» деген қадірлі
атқа ие болған. ХІХ – ХХ ... ... ... Орал ... көп ұстап, Орынбор, Уфа, ... ... ... қазақ саятшыларына өте қымбат
бағамен сатады екен.
«Оралдың ... түсі өзге ... ... ... басы қара ... иық ... ... ақ теңбіл, сырты, бауыры кертарлан,
балақ, саңғуыр жүндері ... кері ... ... асты ... қарасы
аз болады. Бұл тектінің жүретін өлкелері көбінесе шөлейт ... да, ... ... ... ... ... мезгілдері де бар сияқты.
Қыран бүркіттердің бір тегі «Алтайдың қара тарланы». Бұл – ... күн ... ... ... ... Ең ірі, ең алпауыт құстың бірі.
Мұны қазақ аңшылары ертеректе «Алтайдың ... деп ... ... ... ... ... ... Алтайдың биік шыңдарында,
самырсын ағашының басында қоныстап, неше түрлі жыртқыш аңнан тоят ... түз ... ең ... болғандықтан, оны әсірелеп,
«мұзбалақ» деп кеткен. Бүркіттердің ішінде ... ... ... қарулысы
кемде – кем-ақ шығар. Алтайдың мұзбалағының жүні қара ... ... ... ... ... ... ... отырады. Қырдағы саятшылардың
бақылауынша Алтайдың мұзбалағы Сібір ... ... ... ... Шыңғыстау, Қарқаралы, балқаш төңірегінде де көбірек кездесетін
сияқты. Өткен ... мұны ... ... ... ... ... теңізінің
жағасынан көп ұстаған. Олар керемет қыран болып шыққан.
Бүркіттердің енді бір тегі оңтүстік өлкедегі Алатау, Памир ... ... ... ... ... ... аса бір тегеурінді, ең
ірі тегінің бірі. Бұлардың тегін қазақ саятшылары «үш шөгел» деп ... «мұз ... ... ... ... ... ... Ерекшелігі
бәрінің балақ жүні шудаланып, саусағына түсіп ... ... ... қара құсы ... ... шығыңқы келеді. «Сүйелді шөгелдің»
аяқтары басқа бүркіттің аяғына гөрі сүйелді, ... құж – құж ... ... ... тіршілігі биік таудың ішіндегі арқар, киік,
қасқыр ... ... тоят алып ... ... жанды заттан
қорықпайтын ер, түсі суық, өте тәкаппар келеді. Сондықтан бұларды ... ... ... деп атаған.
Шүгел қыран жаратылысында кезбез құс болғандықтан тұғылға әкелінгенде
бір ағын ... ... ылғи бір ... ... Бұл өте ... салмақты,
түсі суық құс. Алатын жемін көргенде бет – аузы түксиіп, жауырыны, топсысы
күдірейе шығып, қашқан аңға ... ... ... ... ... қырандар осы тәрізді өте сенімді құс болғандықтан, көбінесе
қасқырға түсіп, содан тоят алып ... ... ... ... ... Алатаудың қасқыры Сібір мен Орталық Қазақстан қасқырындай ірі емес,
сондықтан олар ... ... ... ... қайрат көрсете алмайды.
Бүркіттердің осы негізгі тегінен басқа, ... ... ... ... ... және ... ... қарай тағы да 12 түрге бөліп айтады.
Бұлар жоғарыда айтылған «Оралдың ақиығы», ... ... ... қара ... «Құмның қызыл көзі», «Желектінің жирен тұяғы»,
«Ертістің сары шолағы», «Қарағайдың қоңыр аласы», «Ес ... есер ... ... ... ... тұяғы», «Өлтірмей бермес Өтеген»,
«Несібелі байқасқа» деп аталады. Бұлардан басқа әрбір құстың тұріне қарай
сары шегір, сары құс, қара ... деп ... ... ... ... ... тегі мен ... жүрген жернімен байланысты болмаған соң бәрін атап
жатудың қажеті жоқ. Бүркіттердің ішіндегі денесі үлкен, ... ... ... көзі ақ шегір, жүндерінің түбі ақ, ұшы ... ... ... ... кері сары ... келетін тұқымын қазықтың қара кері деп
атйды. Мекендейтін жерлері – Орал, Күнбтаыс сібір, ...... ... ... ... – құмға ұқсаған керлеуіт, күй іздемейтін, қысық көз жылан ... қара ... ... таза көк ... бар, иғының арасы кең, ашамай
сүйекті, езуі қалың қара қыл, жапырақ жүн, ... ... ... ... ... ... көзі» деп атайды. Бұл өзі құм шөлдерде жүретін құс.
Ұялайтын жері шағыл құмның іші, ... ... ... жері – ... ... ... Қар тау, ... төңірегі, ашық дала шөлді жақсы көретін
құс. Егер сүйегі шымыр, жүні шымқай сары ... түсі ... көзі ... зәрі ... не ... жүні қып – ... бояудай болып келсе ... ... ... ... ... – жер аты. Бұл да ... ... жүретін құс. Сондай – ақ денесі кең, саны жуан, шудасы ... сап – ... ... ... ... ұзын ... болса, оны «Ертістің
сары шолағы» дейді. Бұл құстың сыртқы келбеті көзе толымды, басы ... көзі ... аяғы ... ... қожы ... ... жуан. Ол
Ертіс өзенің күн шығыс – солтүстік жағындағы Шұбар дейтін қалың қайыңның
ішінде ұялап өседі. Ақ ... деп ... ... те осымен тектес болуы
керек. Бұлардың бәрінің жүнінің сарғылтымы басым. Оның үстіне не қанатының,
не құйрығының біреуі ақ ... енді бір ... ... қоңыр аласы» дейді. Оның
саусақтары салалы жуан, тұмсығы ұзын жебелі, шалқақ кең иықты, денелі, боз
шуда, ақ ... көзі ... ... көз. Ол – ... ... күн ... ішкі Сібірге қарай созылып жатқан қалың қарағайдың ішінде
ұялайды.
Бүркіттердің бір тегі – ... ... ... өзі өр ... ер болса,
оны «Есбалақтың есер соғы» дейді. Мұның аты да ... ... ... ... Есбалақ Есенгелді – Алатау мен Тарбағатайдың арасындағы биік
таулар. Оның бір ... ... тауы ... көбірек құмар болатын құсы «Дересіннің шұбары». Дересін
жер аты. Бұл Шүгел қырандары тегінен тараған бүркіттердің бірі. Ол ... ... ... ... ... ұшса екеу ... ... сыңары.
Ұя басар кез болса,
Қыранға көңіл тынады.
Қылп еткізсең қиядан,
Көзі шалса жымады,
«Құрттаса» құрымға,
Байланып келте тұрады.
Жазымсыз түсіп жарқ ... ... қақ ... ... енді ... жүндері өте қалың. Қауырсын шыбықтары қатты,
аса әлді келеді. Оның үстіне, саусақты, тұяқтарының ... ... ... ... Ондай қыранды «жанбауырдың жарғыш тұяғы» дейді. Екінші
жағынан «қар тарлан» ... Үсті ... түк ... жарма тұяқ содан тарайды
деп те айтады.
Бүркіттер қыранының соңғы түрі - ... Бұл ... бір ... ... ... қыран Өтеген,
Ұшқыр кезгіш кетеген.
Аяғын қияп кетпесе,
Айырлмайды Өтеген.
Қиядан көрсе алам деп,
Қағып қанат төпегел.
Жарыса ұшсса жете ... құс ... – жер ата ... ... ... аты. Ол ... ... «сары» тұқымына жатады. Қайратты, ұшқыр,аяғынан аң шығып кете
алмайтын қыранның затын «Өтеген «дейді.
Ер бітімді, елгезек болып, ту ... ... ақ, ұш жағы қара ... мұндай құсты саятшылар «Несібелі байқасқа» дейді. ... ... ... аңға ... ... да ... ала ... Көнбіс қыран
бүркіттің тегіне жатады.
Осы айтылғандардың ... ... ... ең ... Бұлардан басқа кішкене шәулі бүркіттердің тұқымы да көп. Бірақұ
орлардығың аңшылық кәсібіне ... ... өте ... ... ... бөлмедік.
ҚХР. Ұлттар баспасы. «Жуңго ұлттары» журналынан алынды. 2008 жыл ... ... ҚАС ... ... ... ... атам ... осынау құс қанаты талатын ұлан
байтақ жерді көшіп – қонып жүріп – ақ, бертінде білектің күші, ... – ақ ... ... ... ... кеткен. Сол ұлы дала бүгінде
әлемдегі өркениетті ... ... ... ... ... ... ... Егемендікпен қоса ұлттық салт ... ... мен ... қайта жаңғырып, халқымызға қызмет істей бастады.
Кештеніп жетсе де сол ... ... бен ... ... ... ... ... сіңіріп, мирас қалдыру әрбірміздің
жалықпай ат салысатын шаруамыз болса керек. Қарап ... ата – ... ... кезіп жұріп, сол кездің өзінде ұлттық тарихымыздың іргетасын
қалаған сияқты. ... ұшан ... ... ... ... ... ... ескерткіштер, тас мүсіндер, сондай – ақ ... ... ... мен ... т.б. ... Сөз жоқ ... біздің жоғарыдағы
ойымызды нақталай түседі.
Мұның өзі халқымыздың сол заманад қандай ... ... көп ... ... Тас ... ойылып салынған суреттер
арасында көп кездесетіні – адамдардың найзамен, ... аң ... ... ... – ақ ... ... ... құлағы тікірейген қасқырлар
т.б. Осыған ... ата – ... ... ... –ақ ... ... ... Ежелгі дәуірден бері қарай салт –
дәстүрімізге еніп ... сол ... ... қасиет ұрақтан – ұрпаққа
сатылай келіп, бүгінгі ... де ... ... ... ... ата ... қансонарда аңға шығып, ит жүгіртіп, құс
салғанын көріп ... және ... ... бейімделдік. Қазіргі кезде
баяғыдағы ата – бабалырымыз сияқты аңды найзамен ұрып, садақпен атып ... ... ... ... бүгінде қашқан аңның адымын аштырмайтын мылтық
атаулының сан түрі шыққан. Қақпан және бар. Оған ... пен ... Міне ... отырсаңыз, бүгінгі аңшыңыз бойында бес қаруы бар қылт
еткен аңды қақпақтай ұшырар сұқр мергенге ... ... ... ... бір сәт аң ... не ... Бірақ бір өкініштісі – ... ... ... ... жоюды әдетке айналдырып барады. Бұл – түз
тағыларының тұқымының мүдем жоғалып ... ... өте ... ... тұр. ... аң ... болатындығы, бірақ оларды мөлшерден ... ... ... анық ... ... уақытта осынау келелі мәселе
төңірегінде үлкен мінбеден ауқымды, кең ... ... ... жетіп
қалған секілді. Мұның өзі кей бір азаматтардың аң аулауды үлкен ... бара ... ... ... ... ... ... ләззаты болады. Оны мен өз басымнан өткізіп келдім. Өзімінің көп
жылдық тәжірибемде әр аңның өзіндік ... ... ... ... ... мені ... еткені – қасқыр болды. Кәдімгі өзіміз ықылым
заманнан бері білетін - көк бөрі. Ежелгі дәуірде ... ... ... ата – ...... деп ... келіп қалады» деген наным
сенім мен оны «ит -құс» деп кеткен. Бұл оны ... ... ... ... ... ... қасқырдың тектілігі мен батырлығына ақылдылығына
риза болып, оны сырттай құрметтеген, қастерлеген. Жыр ... ... да ... жырына қосу сондықтан. Тіпті Ашина түріктері ... оны ... ... ... асыраған деген аңыз бар. Содан ол
мінезді, ержүрек ... өсіп ... ... ... деп ... да ... Жалпы аңдардың арасында қасқырды қолға үйретіп, оны
кәдімгі ит сияқты өсіру, ит сияқты жұмсау мүмкін ... Бұл өзі ... ... ... аң. Оны ... ... ... көзіне тас
лақтырсаң да кірпігін қақпай тұра береді. Оңайлықпен басын имейді. Қазақтың
мәрт мықты жігіттерді «қасқыр», ... ... ... де ... ... ... ... қасқыр кез – келген жағдайға ... ... ... да ... ... ... заманында осы қасқырды ... ... те ... кезі болды. Сол дәуірде, тіпті өкімет ... ... ... үшін ... ... ... ... қасқыр біткенді мылтықпен де, умен де, ... де ... ... ... ... ... елімізде сол ит-құсымыздың таусылар
түрі жоқ. Әсіресе, өткен ғасырдың тоқсаныншы жылдарынан бері ... ... ... ... ... былай қоғанның өзінде адамдарға да
шапқан ... ... ... ... Мұның өзі қазіргі таңда
республикамызда қасқырлардың көптігін көрсетсе керек.
Негізінде қасқырлар жыл сайын 5-6 ... ... ... ... 10-12 ... туған қаншықтарда кедесіп қалады. Бөлтіріктер,
әдетте 2-3 айға дейін енесінің ... ... де, одан ... ғана ... ... Бұл ... ... асырауға енесімен бірге арлан
қасқырда атсалысады. Бөлтіріктер ... нық тұра ... ... ... оларды аң аулауға ауыздандыру үшін, қозы-лақтарды ... ... ... ... тыс ... ... әсіресе малшарушылығына
кері әсерін тигізбей қомайды. Мысалы, кеңес заманын.дағы есптеулер ... ... ... 60-70 бөкен жеген екен. Оған сол кездегі шарушылықтар мен
жеке ... ... ... ... сол ... ... ... – тек қырғызбаған сияқты. Қасқырлар, тіпті ... ... ... ... ... қасақ т.б. аңдарды да өлтіріп отырады.
Бір қызығы аш ... ... мен ... еті ... деп ... үлкен кісілер «аш қасқырлар түлкіні жеп, құйрығын қарға шаншып
кетеді» дегенді естіп, бірде түлкіні қуған қасекеңнің ... ... ... бәр ... салып, кейде жалт бұрылып, қашып баққан екен. Қуған ... әккі ... ... ... ... алып, түлкінің паша – паршасын шығарып
жеп, ... ... да ... ... кетіпті. Арпалыс өткен жерге жеткенше
осыған қайран қалдым. Сөйтсем аш ... ... жеп, ... соң құйрығын
лақтырып ойнайды екен (әдетте олар аңның құйрығын жемейді). Сол ... түп ... ... ... ... ... қарға шаншылып қалады
екен. Жалпы алғанда ... ... ... ... ... гөрі ... ашық ... тобылғылы, жоталы, тығылуға ыңғайлы жыра ... ... ... ... ... адамдардың көзінен таса жерлерге орналастырып, сол
өңірде жылдар бойы тұра бергенді қалайды. Егер ініне ... ... ... адам исін сезсе ол жерден басқа жерге тез ... Інді ... ... ... ... қазады.
Бірде көктемде аң аулап жүріп, қасқыр ініне тап болдым. Ақыры абайлап
қарасам ін бос ... ... бір ... аяқ киім ... «Апыр – ай, бұл
қалай болған ... деп із ... ... бұл былай болыпты: көктемде мен
тұратын оңтүстік өңірде саңырауқұлақ көп ... Осы ... жан – ... ... ... ... ... ағылып жатады. Соның бірі
сағңырауқұлақ ... ... осы інге ... ... ... емізіп
жатқан бөлтірік қаншық, інінен атып шықса ... Осы ... зәре ... азамат тұра қашқан ғой. Жанағы аяқ киім осы сәтте ... ... ... сол ... ... ... ... шамамен 1-2 м болып отырған.
Біршама уақыт өткен соң әлгі ... ... ... Сосын, ін аузында
қалған сыңар аяқ киімді бір шайнап лақтырып ... де ... ... ... ... Бұл оның ... жоғарыда айтып кеткенімдей бір аумақты мекен етіп үйренген
қасқырлар егер қатты үрікпесе жылдар бойы ол ... еш ... ... ... ... ... тәулігіне, тіпті 150 шақырымға дейін жорытады. Бірақ
өзініғң үйренген өңіріне оралып ... Мұны да мен өз ... Бір ... ... төңіректеп, малдарға қырғидай тиген әккі
қаншық қасқырмен көкжал ... ... атып ала ... Әр ... ... ... осы ... жалғыз аяқ жолына бір күні қақпан құрдым.
Сөйтіп үш – төрт күн ... ... ... ... қақпанға түсті. Ізімен жүріп
келемін, ауыр қақпанды біршама жерге ... ... ... ... бір
жыраға жеткенде бос қақпанға көзім түсті. Байқасам, қасқыр қақпанға алдынғы
аяғының ортағы ... ... ... Әккі ... сол саусағы әбден
жансызданған соң шайнап тастапттыда ... ... ... ... ... бұл ... Өйткені қасқырлар арасында қақпанда түскен
қасқырдың өз аяғын өзі шайнап кете ... ... ... Мына ... бірі ... ... сол бір ... қақпанда қалған арланның осы
өңірде 10 жылдай жорытқандығында болып отыр. Өзім де із ... ... ... жоқ сол ... қай ... ... бара жатқанын талай көрдім.
Кейінірек, шамамен он шақты жыл өткенде бір досым сол арланды атып алды.
Демек, бұл ... ... ... ... көп жылдар бойы жүре
береді деген сөз. Әдетте олар 40-50 шақырым аумақтан ұзамай, кей ... ... ... Қасқырлар кейде өз індерін жазық даладағы бұлақ
маңына таман да сала береді. ... ... ... отар – отар қой
болатын еді. Сондай отардың бірі де сол ... ... ... тебетін. Бір
қызығы - әлгі қасқырлар көрші орналасқан ... ... ... – ді. ... ... ... ғой. Егер қасындағы малға шапса, қойшы оның соңына түсіп,
жайрататынын немесе бөлтіріктерін өлтіріп ... ... ... алыстан
іздейтін. «Қасқыр да қас қылмайды жолдасына» деген Иман ... ... ... ... сөзі осындайдан қалса керек.
Жалпы алғанда, мен өзімнің көп жылдық тәжіибемде ... сан ... ... ... ... аша ... ... бөлтіріктерді кезінде
иттің бауырына салып, асырағаным да бар. Сондағы байқағаным ... ... еш ... мойын ұсынбайтындығы. Ал мұндай қастиеттер
барлық аңның бойынан кездесе бермейді. Сондықтан да ... ата – ... – ақ түз ... ... қасқырдың қасиеттерін ерекше бағалап
қастерлеген.
(Қазақстанда шығатын «Жас қазақ» журналының 2005 №1 санынан алынды).
ҚХР. ... ... ... ... ... журналы
-----------------------
[1] Шәулі – аналық құс.

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 90 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Ақан сері өмірі мен шығармашылығы37 бет
Сәкен Сейфуллин (Сәдуақас )13 бет
Шериаздан елеукеновтің «абай жолы» романына қосқан ой - пікірі13 бет
Қазақстанда табиғатты қорғау ғылым аспектілерінің орнығуы туралы3 бет
Джемс-Ланге теориясы және оның позитивтік психологиядағы эмоциялар туралы түсініктің дамуындағы рөлі5 бет
Педагогика ғылымы жайлы17 бет
Психология ғылымының даму тарихы14 бет
Психологияның даму тарихы туралы14 бет
Психологияның дамуы5 бет
Психологияның тарихы. психологиялық тұжырымдамалар12 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь