Бауыржан Момышұлы шағармасының зерттелуі

Мазмұны.

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 6.11

І тарау. Бауыржан Момышұлы шағармасының зерттелуі ... ... ... ... ... ... ... ..12.24

ІІ тарау. «Ұшқан ұя» романындағы образдар жүйесі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..25.31

ІІІ тарау. Повестегі қазақ салт дәстүрінің көрінісі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..32.42

Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..43.46

Пайдаланылған әдебиеттер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 47.48
Кіріспе

Қазақ халқының даңқын шығарып абыройын асырған, айтулы ұлдарының бірі - гвардия полковнигі, жазушы, Совет одағының батыры Б.Момышұлы есімі қазақ еліне таныстыруды қажет етпейді. Ол «Халық батыры», ол «даңқты әскери қолбасшы», ол «көрнекті қаламгер» деген ұғыммен ұрпақ санасында біте қайнасқан.
Ол тұтас алғанда Нағыз Қазақ аса қастерлі, мәртебелі биік тұлғасымен танылған еді.
Туған ұлты үшін ұран салып, ұлт намысын таптатпай, ұлт байрағын құлатпай, айбынды ұстаған Бауыржан атамызды өз халқы шексіз сүйіп мерейін асырды.
Баукең үйреткен тағлым - Ұлы сенім, Болашаққа деген сенім еді. Бауыржан үйреткен тағлым - ұлы шындық.
«Жалғандықтың балын жалап өмір сүргенше, шындықтың уын ішіп өлген артық» деп Баукең сияқты орақ тілді, от ауызды жаужүрек азаматтар ғана кесіп айта алады.
Бакең үйреткен тағлым - өз халқыңды ағынан жарылып, жанындай жақсы көру.
Бауыржан үйреткен тағлым - Ұлт ар - намысына, Ұлт тарихына, ұлт санасына, ұлт мәдениетіне қамқор болу еді.
Көзден кетсе де көңілден кетпеген және ешқашан кетпейтін Момышұлы есімі ерекше қымбат. Шынында да ол ұлттың бойтұмар азамат болуы бақытына ие болды. Ұлттық асыл қасиеттің қадірін бағалай алатын, терең түсінетін адам мұны біледі.
Ал, тарихи кесек тұлғалар тұғырында Б.Момышұлы өнегесі сол баға жетпес байлыққа жол сілтейді. Жас ұрпақты жігерлендіреді. Батылдыққа баулиды. Адамдыққа тәрбиелейді. Алаштың аты аңызға айналған аяулы перзенті Б.Момышұлының асыл әруағына тағзым етіп, атын ардақтағанда біздің ойымызға оның елі үшін еткен ең ересен еңбегі, ең қасиетті еңбегі алдымен оралады.
Б.Момышұлы жөнінде көркем дүние де көп жазылды. Мәселен, Баукең хақында көзі тірісінде - ақ жыр жазбаған ақын кемде-кем шығар.
Қазақтың қасиетті топырағы - Жуалы жұрты өз перзентіне тағзым етті.
Бауыржан аға ғибраты санаға сіңіп, көңіл көгіне жетті. Осы уақытқа дейін Бауыржанға таңдану басым да, оның болмысын ашу кем болды. Әрине оның өзіндік себебі бар еді. Кеңестік империя Момышұлын тек соғыс батыры, Москваны қорғаушы, қолбасшы ретінде ғана көргісі келді.
Алматыдан жасақталған 316- шы атқыштар дивизиясы 1941 жылдың күзі мен қысындағы Кеңестер одағы үшін ең қысылтаяң кезеңде Москваны қорғау шайқастарында орасан зор міндеттер атқарды. Сөйтіп, Қазақстанның, қазақтардың атағын айдай әлемге шығарды. Әсіресе, дивизия командирі, генерал Панфиловтың айрықша тапсырмаларын орындап батальонмен жау қоршауын бес рет бұзып шыққан аға лейтенант Б.Момышұлының ұрыс тактикасына енгізген жаңалықтары соғыс мамандарын таң қалдырды. Ақ теңіз бен Қара теңіз арасындағы мыңдаған шақырым майдан шебінде одан даңқы асқан батальон командир болған жоқ.
Ол Отан қорғау мәселесіне кең тұрғыда қарады. Өзін Кеңестік Армияның командирімін деп қана есептеген жоқ, қазақ халқының перзентімін деп есептеді. Сондықтан да ұрыс алдында тек бұйрық беріп қана қойған жоқ ұлт тағдыры туралы ұлағатты сөздер айтып, әр жауынгердің отаншылдық сезімін оятты. Жауынгердің парызын өтеу үшін ғана қолына қару ұстамай, халқы алдындағы парызын өтеу үшін қолына қалам да ұстады.
Майданда жүрген кезінде тек командир ретінде ғана емес, халқының жоқтаушысына айналды. Оның командирлігін қайраткерлігі биікке көтерді.
Егер мемлекеттік қайраткер, қоғамдық қайраткер бар болса, халықтың қайраткері де бар. Б.Момышұлы - халықтың қайраткері. Ол соғыста шен мен шекпенді ойлаған жоқ. Халқының ар намысын ойлады. Алдындағы жаумен айқаса жүріп, артындағы елдің тағдырына тебіренді. Алдындағы жауына оқ жолдаса, артындағы халқына сөз жолдады.
Бауыржанның ұлттық рух, ұлттық патриотизм жөніндегі ойлары соғыс жағдайындағы идиологиядан аса алшақ кетпейтін еді. Бірақ, ұлт үшін таңдау ақиқатын халықтың өткенінен іздеуі империялық көзқараспен сәйкес келген жоқ. Сондықтан да оның соғыс кезінде жазған қыруар жазбалары, хаттары, лекциялары, Москва мен Алматының мінбелерінде сөйлеген сөздерін сол кездің идиологтары қалың көпшілікке жеткізгісі келмегенімен, «отыз тістен шыққан сөз отыз рулы елге тарады».
Ата дәстүрімен тәрбиеленбеген адам - ана сүтін ембеген баладай жатбауыр келеді. Тарихын танымаған - мәңгүрт. Тілін білмеген - дүбәрә. Өз ұлтының рухын исінбегендер басқаларға еліктеп кететінін ол көзімен көрді. Сондықтан да ұлттық тәрбиені қалпына келтірудің жобаларын жасап, республика басшыларына жолдап отырды. Қазақ тілі туралы қадап айтты. Тілдер туралы заңымыздың да қазіргі күннің өзінде толық күшіне енбегенін мойындауымыз керек. Бұл заңды күшіне енгізуге тежеу болып отырған Баукең айтатын «бетіне қарасаң біздікі, ал кеудесіне үңілсек, аяғы аспаннан салбырап түскендей» өз қазақтарымыз екені жасырын емес.
«Ұшқан ұя» туындысы Б.Момышұлының орыс тілінде «Наша семья» деген атпен жазылған алғашқы көлемді шығармасы болады.
Бұл шығарма мазмұны мен көркемдігі жағынан жоғары бағаланып, Абай атындағы Қазақстан Республикасының мемлекеттік сыйлығын алды. Бұл шығарма 1956 жылы жазылған болатын. Ал «Москва үшін шайқас» деп аталатын туындысы орыс және қазақ тілінде жазылған, әрі Баукеңнің майдан төрінен оралмай қалған қанды көйлек майдандас жауынгерлер тағдыры суреттеумен ерекшеленетін айрықша мәні бар шығармасына айналып үлгерді. Ұлы Отан соғысында халқының ұлттық батырына айналған Б.Момышұлы бұлтта ойнаған жасындай Москва түбіндегі шешуші шайқастарда қапияда ой тапқан, қараңғыда жол тапқан, ерен ерлігімен даңқы әлемге жайылып, аты аңызға айналған бірегей қолбасшы ретінде танылды. Бауыржанның «Москва үшін шайқас» кітабын жазудағы басты мақсаты Ұлы Отан соғысында шейіт болған майдандас жауынгерлерге солдаттық парызы ретінде ескерткіш орнатуы болатын.
Б.Момышұлының соғыс кезінде жазған ең көлемді еңбегін - «Соғыс психологиясы». Кезінде Қазақстан ғалымдары мен қаламгерлеріне арналып оқылған бұл монографиялық лекциялар күні бүгінге дейін осы саладан біздің елімізде жазылған ең іргелі де күрделі еңбек болып отыр. Сондықтан да Қазақстанда соғыс философиясының негізін қалаған Б.Момышұлы деп айтуға әбден болады.
Баукеңнің Ар, Намыс, Парыз, Ұлттық Рух, Ұлттық патриотизм, интернационализм, ерлік, адамгершілік және басқа толып жатқан сезімдер туралы анықтамалар мен түсіндірмелері - өз басынан өткізген адамның сезінгендері. Сондықтан да көкейге қонымды.
Баукеңнің ұғымында өз ұлтының тәрбиесінен жұрдай адамнан баршаға бауырмалдық шықпайды. Өйткені ол ұлтты сүюдің не екенін білмейді.
Бауыржан Момышұлы соғыс аяқталғаннан кейін Кеңестер Одағы бойынша айрықша іріктеліп, тұңғыш рет Бас штабтың академиясына қабылданған ең таңдаулы 250 офицердің ішіндегі жалғыз зиялы азамат болды. Бұл оқу орнын бітіргеннен кейін әскери академиялардың профессор атағын алып, дәріс берді. Басшы әскери қызметтер атқарды. Бірақ жоғарыдағы бас штаб академиясын бітіргендердің ішінен тек Момышұлына ғана генерал дәрежесі берілмеді, қиянат жасалды. Ол отставкаға кетуге мәжбүр болды.
Ол енді шығармашылыққа біржола бет бұрды.
Көркем әдебиеттің, оның ішінде соғыс тақырыбына жазылған, жазылатын әдебиет тағдыры Баукеңді майданда жүргенде-ақ толғандырған болатын. Ол өзінің республика идеологтары мен ақын - жазушыларына жазған хаттарында соғысты суреттегенде, жауынгер бейнесін бергенде шыншылдықты ұстануды талап етті.
Ұлттық әскеріміздің қалыптасып жатқан қазіргі кезеңде біздің әдебиетімізге Баукең сияқты жанашыр керек екені айтпаса да түсінікті.
Баукең шығармашылығының бір саласы оның өлеңдері мен қанатты сөздері, мақал - мәтелдері. Батыр жазушының өсиет сөздері күні бүгінге дейін елдің аузында. «Тәртіпке бас иген құл болмайды, тәртіпсіз ел болмайды» деген қанатты сөзі айрықша естіледі.
«Ел дегенде езіліп, жұрт дегенде жұмылып қызмет ет», «Жерге тер төгіп, халыққа қан төгіп қызмет ет», «Тәртіп тән үшін, ынтымақ жан үшін керек» деген сөздері бүгінгі күннің өзекті ұраны. [29. 16-17]
Бұл саладағы еңбегі Бауыржанды халқымыздың дуалы ауыз би-шешендерінің қатарына апарып қосады.
Прозаик Бауыржанның «Офицер күнделігі» (1952ж. Калинин қаласы, орыс тілінде), «Генерал Панфилов» (1963ж), «Жауынгер тұлғасы» (1959ж), «Бір түннің уақиғасы» (1954ж Калинин қаласы), «Москва үшін шайқас» (1959ж), атты кітаптары жауды жеңу үшін алдымен өзіңді жеңуің керек екенін тамаша талдап берген шығармалар. ал «Ұшқан ұя» романын ұлағатты ұғыну бір бөлек. «Отты жүректің ыстық қанымен жазылған» жазылған бұл еңбектері - өлмес мұралар. Тарих куәсі болып қалмақ.
Бәрін екшеп келгенде Баукеңнің өнегесі бізді халқымыздың алдындағы перзенттік парызымызды өтеуге үйретеді.
Аты аңызға айналған Баукең тарихи бейне ғана емес, ерліктің жанды үлгісі болмақ.
Аңыз болған, ғасыр адамы Б.Момышұлы өзінің дүниеге келу тарихынан мәлімет бере кетеді: «Момыш әкемнің айтуынша, мен мың тоғыз жүз оныншы жылдың қысында, ескіше декабрьдің жиырма төртінде туыппын» [17. 479]. «Ұшқан ұяда» келтірген мәліметіндегі Бауыржанның дүниеге келген мекені Жамбыл облысы, Жуалы ауданындағы Көлбастау мекені.
Момышұлының соғыс кезіндегі Ерен ерлігі жөнінде белгілі орыс жазушысы А.Бек «Арпалыс» («Волокалам тас жолы») повесін жазды. Бұл шығарма кейіннен ондаған тілдерге аударылып басылды.
Момышұлы Ұлы Отан соғысынан кейін Совет Армиясы Бас штабының Жоғары Әскери академиясын бітірді. (1950ж) Әскери-
педагогикалық жұмыспен шұғылданып, Совет Армиясының әскери академиясында сабақ берді.
1955 жылы Кубаға барған сапары бойынша жазылған «Куба әсерлері», «Төлеген Тоқтаров» т.б. кітаптары жарық көрді. 1956 жылы «Жонарқа» атты әңгімелер жинағы шықты. «Артымызда, Москва» шығармасы бойынша кинофильм түсірілді. 1969 жылы алғаш рет екі томдық шығармалар жинағы басылды.
Баукең соғыс жылдарында еліміздің көрнекті қоғам қайраткерлерімен, ғалымдармен хат жазысып, пікір алысып тұрған. Қазақстан ғалымдары Қаныш Сәтбаев, Мұхтар Әуезовке жазған хаттарында көркем әдебиетке жанашыр, ұлт болашағына тереңдікпен қараған ұлы тұлғаның айтпағын түсіну парыз.
1943 жылы желтоқсан айының соңында Алматыға майданнан оралған гвардия полковнигі Б.Момышұлын Қазақстан жұрты қуанышпен құшақ жая қарсы алды. Зиялы топ өкілдері ақын Жамбылмен, ұлы жазушы М.Әуезовпен сұхбаттасады. М.Әуезовпен екеуінің арасындағы хат арқылы байланыс шынайы сұхбаттасуға, білісуге айналып Қазақстандағы әскери әдебиет жайындағы еңбектерге көңілі толмай жүрген Баукең «Қанмен жазылған кітапты» өмірге әкеледі.
Алматыда ол алты күнге созылған әңгіме - дәріс өткізеді. Осыны Бауыржан екі том көлемінде бастырып, бірінші данасын Қ.Сәтбаевқа екіншісін өзі майданға әкетеді. 1975 жылы жазда қолжазбаны М.Мырзахметұлына берген, содан соң әңгіме - дәрістің стенограммаға түскен түпнұсқасы жарты ғасырдан соң жазушы (М.Әуезов) архивінен алынып, «Соғыс психологиясы» деген атпен алғаш рет басылды.
Б.Момышұлы шығармалары жаңа буын ұрпақтарын ата дәстүрді қастерлеуге, Отанды сүю рухында тәрбиеленудің рухани қазына көзіне айналарына сенеміз.
Пайдаланылған әдебиеттер.

1. Ахметова 3. «Шуақты күндер»
2. Асылов Ұ. (құрастырған) «Дана ойдан шыққан сөз» Алматы 1987ж.
3. Ахтанов Т. «Ел қасиеті - ер қасиеті» Қазақ әдебиеті // 10 маусым,
1983ж.
4. Әлімқұлов Т. «Күйеу келтір, қыз ұзат, тойыңды қыл» Алматы
5. «Санат» 1994ж
6. Әлімжан Е. «Жанартау». Егемен Қазақстан // 27 қыркүйек, 2000ж
7. Баржақсы А. «Мың бір мақал, жиырма үш жоқтау» Алматы
8. Баялиев «Рух күші Б.Момышұлы» Ақ жол // 26 тамыз, 200ж.
9. Байтуов «Бір сұхбаттың тарихы» Ақ жол 7 ақпан, 2001ж.
10. «Беташар» (жинақ) Алматы «Өнер» 1991 ж
11. Голушко И.М. «Б. Момышұлы туралы». Қазақ әдебиеті // 22 апрель
1983ж
12. Жүнісұлы Ж. «Батылдықтан батырлыққа» Заң газеті 7 мамыр, 2001 ж
13. Кенжеахметұлы С. «Жеті қазына». 1-2т.т Алматы «Ана тілі» 2002 ж
14. Кенжеахметұлы С. «Ұлттық әдет-ғұрыптың беймәлім 220 түрі»
Алматы «Санат» 1998ж
15. «Қазақ халқының салт-дәстүрлері» (жинақ) Алматы «Рауан» 1994ж.
16. Момышұлы Б. «Ұяда не көрсең» Алматы «Жалын» 1988 ж
17. Момышұлы Б. Шығармалар жинағы 1, 2 т Алматы «Мектеп» 2001 ж
18. Мырзахметұлы М. «Аңызға аты айналған» Тараз 2000 ж
19. Мұртаза Ш. «Рух пен намыстың төресі» Ақжол // 2000ж
20. Мамытбек Қ. «Баукең айтқан әңгімелер» Жұлдыз 2002 ж №12
21. Мамыт А. «Баукеңнің беймәлім қырлары» Ақжол 31 қаңтар 2001 ж
22. Нұршайықов Ә. «Ақиқат пен аңыз» Алматы 1976 ж
23. Нұрышев С.Н. «Қазақтың халық мақалдарының даму тарихынан»
Алматы 1959ж
24. Ниязбек P. «Бауыржан - Алты алаштың ар-намысы» Жұлдыз №12,
2000 ж
25. Сейілханқызы «Өнегесін өміріне өзек еткен» Заң газеті // 9 мамыр,
2000 ж
26. Серікбаев К. «Бауыржанмен екі жүздесу» Жалын // № 5,6. 1996ж
27. Темірғалиұлы 3. «Баукең айтқан нақылдар» Заң газеті // 13 желтоқсан,
2000ж
28. «Өлді деуге бола ма, айтыңдаршы» Жалын журналы 1988ж №6
29. «Б.Момышұлының "Ұшқан ұя" повесіндегі мақал - мәтелдердің
тәрбиелік мәні.» Ұлт тағлымы. // № 1 2003 жыл
        
        Мазм ұны.
Кіріспе.....................................................................
...............................................6-11
І тарау. ... ... ... ... ... ұя» ... образдар
жүйесі......................................25-31
ІІІ ... ... ... салт ... ... ... шығармаларының зерттелуі
2-тарау. "Ұшқан ұя"романындағы образдар жүйесі
3-тарау. ... ... ... ... ... ... ... ежелден-ақ бала тәрбиесіне
ерекше көңіл бөліп, оның сәби шағынан ... ... ... барысына
алғашқы баспалдақтарын жасаған. Тәрбие алған ортасынан өнеге ... ... ... де, ... да ... өсиет байланыстыра отырып,
көздеген биігіне, ұлы ... ... ... ... ... шағында көктетуді» (Ж.Ж.Руссо.) жөн
санаған ата - ана, оның ... зор ... ... сөзсіз. Адам тағдырын
шешетін бірінші құрал - тәрбие.
Жұмыстың негізгі мақсаты - «Ұшқан ұя» ... ... ... ... тәрбиенің қайнар көздерін ашу, шығарманың өн бойындағы
құндылықтарды, ... ... ... әдет-ғұрыпқа
байланысты жазушының көзқарасы мен ой тұжырымдары және ... ... ... Осындай өзекті де келелі мәселенің халықтың аяулы, ... бір ... ... ... жеке ... ... қалыптасуына
өскен ортаның әсерін зерттеу мақсатында, ғибрат алу жолында «Ұшқан ұя»
повесін ... ... ... атасақ:
1. Тәрбиелеуде ұстаздың өзінің не біліп, не істейтіні ... ... ... ... ... не ... не ... ашу одан да
маңыздырақ екендігін растау.
2. Баукең шыншылдығының дәрежесі - оның ... ... ... ... көз ... ... ұя» ... мазмұны мен мақсатының
жемістілігін аңғарту.
Зерттеу әдістері: ... ұя» ... ... ... ... ... мен ... негізге ала отырып, жұмыстың ... етіп ... ... ортаны, тәрбиеге әсер еткен негізгі көздерге:
салт-дәстүрлерге, ұлттық наным-сенімдерге, мақал-мәтелдерге көңіл бөлдік.
Тақырыптың өзектілігі ... ... ... кезеңінде батырдың
дара тұлғасын тану, өскен ортасы мен ... ... ... ... ... ашу
және оның ұрпақ тәрбиесіне, көркем әдебиетке әсерін бағалау үшін «Ұшқан ұя»
повесін жан - ... ... ... белгілі бір мақсатқа жету болып
табылады.
Диплом жұмысының құрылысы кіріспеден, негізгі бес тараудан, қорытынды
бөлім мен библиографиялық ... ... ... ... ... өмір жолы, шығармашылығы,
Баукеңнің балалық ... ... ... ... ... ... және өзі
көзі тірі кезінде жазып қалдырған мұралары жайында айтылады.
Шығармаларының құндылығы мен ... ... ... ... ... ... шығармашылығының зерттеуі» ... ... көзі тірі ... ... ... оның ... қырлы бір сырлылығын
таныған жазушылардың шығармалары мен ... ... өзі ... ... ... тоқталу. Мұнда батырдың сан қырын байқап, өз
жанында жүрген М.Мырзахметұлының, Ә.Нұршайықовтың, ... ... т.б. ... ... оның ... зерттеуге қалам
тартуы сөз етіледі.
Суреткердің көркем туындысының мәні мен тәлімдік биігі, ... ... ... ... роман-эпопеясынан кейінгі алар орны
мен ... ... ... ... ... ... ... бүкіл бір ұлтқа тән мінез бен ұлттық байлықты
көздейтін жолдар ашылады.
2-тарауда "Ұшқан ұя" романындағы образдар ... ... ... шығармадағы образдар жүйесінің молдығы, ... ... ... бір ... Бұл тарауда Б.Момышұлы сомдаған
шынайы өмір ... ... ... ... отырып, өзі өмір
сүрген қоғам, орта, кезең суреттеледі. Бала Бауыржанның кішкене ... ... ... сол ... ... ... ... кейінгіге
өнеге ретінде қалдыруы ұлттық салт-дәстүрімізге, әдет - ... ... ... бір ... десек те болар еді. Куба Республикасын арнайы
қонақ ретінде ... ... әр ... ... ... ... ... шығармалары туралы: «Менің шығармаларым тұтастай және
толығымен менің өз басымның ... өте - мөте ... ... жиынтығынан іріктеп, ерекшелеп алған неғұрлым елеулі көріністерге
негізделген. Оларда ойдан шығарылған оқиғалар да, ... ... ... жоқ» дейді. «Ұшқан ұя» да осы секілді ерекше ... ... ... ... сөзбен бейнеленуі. Шығармадағы образдар жүйесі бала
Бауыржанның көз алдында өмір сүрген ... ... ... ... ... ... ұлттық салт-дәстүріміздің суреткер көзімен көріп, бала
кезінде байқағандары мен әдет-ғұрыпты сақтауға ... ... ... ... шығармадағы дәстүрлік танымдарға суреткердің өлшемі,
оның бағалануы, көзқарасы т.б. қамтылады. Салт-дәстүріміздің қазіргі күнге
дейін ... және ... ... мәні мен маңызы ашылады.
Суреткердің өз шығармасын зерттеудегі салт - ... әдет ... ... ... ... ... мақсаты айқындалады. Ұлттық
салт - дәстүріміздің бір елді ұлт ... ... және ... ... рөлі мен тәлімдік - ... ... ... ... ... игі ... ашылады.
Қорытынды бөлімде қазақ халқының біртуар ұлы, даңқты қолбасшы, жазушы,
батыр Б.Момышұлының ар мен намыстың биік туын ... оны ... бойы ... ғып ... ұлы ... ... адамының беймәлім қырлары
ашылады. Гауһар тас секілді сан қырлы азаматтың бейнесіндегі кей ашылмаған
тұстар, ... өз ... мен өзге ... ... ... байқаған қасиеттері анықталады. Халық дәстүрін сақтау жолындағы
қиылыстары мен ... пен ... алып ... ... ... ... обьектісі айқындалады.
Кіріспе
Қазақ халқының даңқын шығарып абыройын ... ... ... - ... ... ... ... одағының батыры Б.Момышұлы есімі
қазақ еліне таныстыруды қажет етпейді. Ол «Халық батыры», ол ... ... ол ... ... ... ... ... санасында біте
қайнасқан.
Ол тұтас алғанда Нағыз Қазақ аса қастерлі, мәртебелі биік тұлғасымен
танылған еді.
Туған ұлты үшін ұран ... ұлт ... ... ұлт ... ... ... ... атамызды өз халқы шексіз сүйіп ... ... ... - Ұлы ... ... деген сенім еді.
Бауыржан үйреткен тағлым - ұлы ... ... ... өмір ... ... уын ішіп ... деп ... сияқты орақ тілді, от ауызды ... ... ... айта ... үйреткен тағлым - өз халқыңды ағынан жарылып, жанындай жақсы
көру.
Бауыржан ... ... - Ұлт ар - ... Ұлт ... ... ұлт мәдениетіне қамқор болу еді.
Көзден кетсе де көңілден кетпеген және ешқашан кетпейтін ... ... ... ... да ол ұлттың бойтұмар азамат болуы бақытына ие
болды. Ұлттық асыл қасиеттің қадірін бағалай алатын, терең ... ... ... ... ... ... тұғырында Б.Момышұлы өнегесі сол баға жетпес
байлыққа жол сілтейді. Жас ұрпақты жігерлендіреді. Батылдыққа ... ... ... аты ... ... аяулы перзенті
Б.Момышұлының асыл әруағына тағзым етіп, атын ардақтағанда ... ... елі үшін ... ең ... ... ең ... еңбегі алдымен оралады.
Б.Момышұлы жөнінде көркем ... де көп ... ... Баукең
хақында көзі тірісінде - ақ жыр жазбаған ақын кемде-кем шығар.
Қазақтың қасиетті топырағы - Жуалы ... өз ... ... ... аға ғибраты санаға сіңіп, көңіл көгіне ... Осы ... ... ... ... да, оның ... ашу кем ... Әрине оның
өзіндік себебі бар еді. ... ... ... тек ... батыры,
Москваны қорғаушы, қолбасшы ретінде ғана көргісі келді.
Алматыдан жасақталған 316- шы ... ... 1941 ... күзі мен
қысындағы Кеңестер одағы үшін ең қысылтаяң кезеңде ... ... ... зор ... ... ... Қазақстанның,
қазақтардың атағын айдай әлемге ... ... ... ... Панфиловтың айрықша тапсырмаларын орындап батальонмен жау қоршауын
бес рет бұзып шыққан аға лейтенант Б.Момышұлының ұрыс тактикасына енгізген
жаңалықтары ... ... таң ... Ақ ... бен Қара ... ... шақырым майдан шебінде одан даңқы асқан батальон
командир болған жоқ.
Ол Отан ... ... кең ... ... Өзін Кеңестік
Армияның ... деп қана ... жоқ, ... ... деп ... Сондықтан да ұрыс алдында тек бұйрық беріп қана
қойған жоқ ұлт ... ... ... ... ... әр ... сезімін оятты. Жауынгердің парызын өтеу үшін ғана ... ... ... ... ... өтеу үшін ... ... да ұстады.
Майданда жүрген кезінде тек командир ретінде ғана ... ... ... Оның ... ... биікке көтерді.
Егер мемлекеттік қайраткер, қоғамдық қайраткер бар болса, халықтың
қайраткері де бар. ... - ... ... Ол ... шен ... ... жоқ. ... ар намысын ойлады. Алдындағы жаумен айқаса
жүріп, ... ... ... тебіренді. Алдындағы жауына оқ жолдаса,
артындағы халқына сөз жолдады.
Бауыржанның ұлттық рух, ұлттық ... ... ... ... ... аса ... ... еді. Бірақ, ұлт үшін таңдау
ақиқатын халықтың өткенінен іздеуі империялық көзқараспен сәйкес келген
жоқ. ... да оның ... ... ... ... ... ... Москва мен Алматының мінбелерінде сөйлеген сөздерін сол кездің
идиологтары қалың көпшілікке ... ... ... ... шыққан
сөз отыз рулы елге тарады».
Ата дәстүрімен тәрбиеленбеген адам - ана ... ... ... ... Тарихын танымаған - мәңгүрт. Тілін білмеген - ... ... ... ... ... ... кететінін ол көзімен көрді.
Сондықтан да ұлттық тәрбиені қалпына келтірудің жобаларын жасап, республика
басшыларына жолдап отырды. Қазақ тілі ... ... ... ... туралы
заңымыздың да қазіргі күннің өзінде толық күшіне ... ... Бұл ... ... ... тежеу болып отырған Баукең айтатын «бетіне
қарасаң біздікі, ал кеудесіне үңілсек, аяғы ... ... ... ... ... ... ... ұя» туындысы Б.Момышұлының орыс тілінде «Наша ... ... ... ... көлемді шығармасы болады.
Бұл шығарма мазмұны мен көркемдігі жағынан ... ... ... Қазақстан Республикасының мемлекеттік сыйлығын алды. Бұл шығарма
1956 жылы ... ... Ал ... үшін шайқас» деп аталатын туындысы
орыс және қазақ тілінде жазылған, әрі ... ... ... ... ... көйлек майдандас жауынгерлер тағдыры суреттеумен ерекшеленетін
айрықша мәні бар шығармасына айналып үлгерді. Ұлы Отан соғысында ... ... ... Б.Момышұлы бұлтта ойнаған жасындай Москва
түбіндегі шешуші шайқастарда қапияда ой тапқан, қараңғыда жол ... ... ... ... ... аты аңызға айналған бірегей қолбасшы
ретінде танылды. Бауыржанның «Москва үшін шайқас» кітабын жазудағы ... Ұлы Отан ... ... ... ... жауынгерлерге солдаттық
парызы ретінде ескерткіш орнатуы болатын.
Б.Момышұлының ... ... ... ең көлемді еңбегін - «Соғыс
психологиясы». Кезінде Қазақстан ғалымдары мен ... ... бұл ... ... күні бүгінге дейін осы саладан біздің
елімізде жазылған ең іргелі де күрделі еңбек ... ... ... ... ... философиясының негізін қалаған Б.Момышұлы деп айтуға
әбден болады.
Баукеңнің Ар, ... ... ... Рух, ... патриотизм,
интернационализм, ерлік, адамгершілік және басқа толып ... ... ... мен ... - өз ... ... адамның
сезінгендері. Сондықтан да көкейге қонымды.
Баукеңнің ұғымында өз ұлтының тәрбиесінен жұрдай ... ... ... Өйткені ол ұлтты сүюдің не екенін білмейді.
Бауыржан Момышұлы соғыс аяқталғаннан кейін Кеңестер Одағы ... ... ... рет Бас ... ... ... ең
таңдаулы 250 офицердің ішіндегі жалғыз зиялы азамат ... Бұл оқу ... ... ... академиялардың профессор атағын алып, дәріс берді.
Басшы әскери қызметтер ... ... ... бас штаб ... ... тек ... ғана генерал дәрежесі берілмеді,
қиянат жасалды. Ол ... ... ... ... енді шығармашылыққа біржола бет бұрды.
Көркем әдебиеттің, оның ішінде соғыс тақырыбына жазылған, жазылатын
әдебиет тағдыры Баукеңді ... ... ... ... ... ... идеологтары мен ақын - жазушыларына жазған хаттарында
соғысты суреттегенде, жауынгер ... ... ... ұстануды талап
етті.
Ұлттық әскеріміздің қалыптасып ... ... ... ... Баукең сияқты жанашыр керек екені айтпаса да түсінікті.
Баукең шығармашылығының бір саласы оның ... мен ... ... - ... ... жазушының өсиет сөздері күні бүгінге дейін елдің
аузында. ... бас иген құл ... ... ел ... ... сөзі айрықша естіледі.
«Ел дегенде езіліп, жұрт дегенде жұмылып қызмет ет», «Жерге тер төгіп,
халыққа қан төгіп қызмет ет», «Тәртіп тән ... ... жан үшін ... ... ... күннің өзекті ұраны. [29. 16-17]
Бұл саладағы еңбегі Бауыржанды халқымыздың дуалы ауыз би-шешендерінің
қатарына апарып қосады.
Прозаик Бауыржанның «Офицер күнделігі» (1952ж. ... ... ... «Генерал Панфилов» (1963ж), «Жауынгер тұлғасы» (1959ж), «Бір
түннің уақиғасы» (1954ж Калинин ... ... үшін ... ... ... жауды жеңу үшін алдымен өзіңді жеңуің керек екенін тамаша ... ... ал ... ұя» ... ұлағатты ұғыну бір бөлек. «Отты
жүректің ыстық қанымен жазылған» жазылған бұл ... - ... ... куәсі болып қалмақ.
Бәрін екшеп келгенде Баукеңнің өнегесі бізді ... ... ... ... ... ... айналған Баукең тарихи бейне ғана емес, ... ... ... ... ... ... Б.Момышұлы өзінің дүниеге келу тарихынан
мәлімет бере кетеді: «Момыш әкемнің айтуынша, мен мың ... жүз ... ... ... ... ... ... туыппын» [17. 479].
«Ұшқан ұяда» ... ... ... ... ... ... облысы, Жуалы ауданындағы Көлбастау мекені.
Момышұлының соғыс кезіндегі Ерен ерлігі жөнінде белгілі ... ... ... ... тас ... ... жазды. Бұл шығарма
кейіннен ондаған тілдерге аударылып басылды.
Момышұлы Ұлы Отан соғысынан ... ... ... ... Жоғары Әскери ... ... (1950ж) ... ... ... Совет ... ... ... ... жылы ... ... сапары бойынша жазылған «Куба әсерлері»,
«Төлеген Тоқтаров» т.б. кітаптары жарық көрді. 1956 жылы ... ... ... ... «Артымызда, Москва» шығармасы ... ... 1969 жылы ... рет екі ... ... жинағы басылды.
Баукең соғыс жылдарында еліміздің көрнекті қоғам қайраткерлерімен,
ғалымдармен хат жазысып, пікір ... ... ... ... Қаныш
Сәтбаев, Мұхтар Әуезовке жазған хаттарында көркем әдебиетке жанашыр, ... ... ... ұлы ... ... түсіну парыз.
1943 жылы желтоқсан айының соңында Алматыға майданнан оралған гвардия
полковнигі Б.Момышұлын Қазақстан жұрты қуанышпен құшақ жая ... ... топ ... ақын Жамбылмен, ұлы жазушы М.Әуезовпен сұхбаттасады.
М.Әуезовпен екеуінің арасындағы хат арқылы ... ... ... ... ... ... ... жайындағы еңбектерге көңілі
толмай жүрген Баукең «Қанмен жазылған ... ... ... ол алты ... ... ... - дәріс өткізеді. Осыны
Бауыржан екі том көлемінде бастырып, бірінші данасын Қ.Сәтбаевқа екіншісін
өзі ... ... 1975 жылы ... ... ... ... соң әңгіме - дәрістің стенограммаға түскен түпнұсқасы жарты ғасырдан
соң жазушы (М.Әуезов) архивінен алынып, «Соғыс психологиясы» ... ... рет ... ... жаңа буын ... ата ... ... сүю рухында тәрбиеленудің рухани қазына ... ... Б. ... ... ... ... қазақтың біртуар азаматы, көзі тірісінде-ақ аты аңызға
айналып, онысын ақиқатпен ұштастырған, ерлігі мен өрлігі, азаматтығы ... ең биік ... ... ... ... ... ... мақтан тұтар
қаһарманына айналып кеткен Кеңес Одағының батыры Б.Момышұлы артына ... ... ... дүние қалдырған, ұлтжанды, терең ойлы жазушы Бауыржанның
«Ұшқан ұя», ... ... ... ... үшін шайқас» сынды кітаптары
баршылық жұртқа аян. Батыр тұлға жайында ... ... ... ... Әзілхан Нұршайықовтың «Ақиқат пен аңыз» кітаптары ұлы қаһарманның
шынайы бейнесін дүйім елге паш еткен шығармалар деуге тұрарлық. Ол ... ... ... ұшы - ... жоқ ... мен ... ... тұлғасын
биіктете түскендей. Бауыржан атағын асқақтатып, бүкіл халыққа әйгілі еткен
батырлығы ... ол туа ... және жүре ... асылы. Батырлық
Бауыржанның ерлігі арқылы ғана емес, туа ... ... мен ... ... Оның бала Бауыржаннан батыр Бауыржанға жету аралығында
шыңдалу мектебімен қоса өзі ... ... ... да әсері мол еді.
Бұл мемуарлық шығарма болғанмен көркем дүние. ... ... тек ... ... мен ... ... тіршілігін нанымды суреттеп қана қоймай, он
тоғызыншы ғасырдың соңы мен жиырмасыншы ғасырдың басындағы қазақ халқының
әлеуметтік ... ... ... ... - ... ... ... жерге деген ыстық махаббаты, қазақ халқына ғана ... ... - ... дара танып, елеп екшеп көрсете алды. «Ұшқан
ұя » да Аққұл ... ат ... ... ... асыл ... ... секілді аңқау қазақтың «арым жанымның садағасына ... ... ... ... ... кеш» ... ... мен Қабылбек билер Асыл
қасиетті әже Асқар тау Момыштың жан тебірентер бейнелері жасалған.
Бұл ... ... ... ... ата - ананы ардақтау сияқты
асыл қасиеттері қазақтардың ары мен намысы үшін жан ... ... ... ... ... ... ... үлгілерін
бүкіл дүние жүзі әдебиетінің асыл мұраларымен теңестіре ... пен ... ... ... 1942 жылы ... жұлдыз»
газетіне «Өз халқын құрметтеп, сүймеген адам опасыз оңбаған адам» деп
жазғанын айта ... ... «өз ... ... ... адам ғана
басқа елді қадірлей алады» дегенін мысалға алады.Оның интериациолистігі
өз халқына ... ... ... ... да ... өз ұлтын
сүюші өзге ұлтты құрметтеуші. Соғыс ... ... хат ... халық
ақындарының айтысын ұйымдастыру керектігін, ұлттық ... ... ... ... ... ағаны қадірлеу сияқты ... ... ... ... Бұл ... ... көтереді деген
кесімді пікір айтады. 1943 жылдың наурызында Қазақ ССР Халық ... ... ... ... ... ... тәрбиелейтін қазақтың игі дәстүрлері» деп ... ... ... ... ... ... ... жайында
айтылады. Ел арасында «Б.Момышұлы айтты» дейтін қысқа әрі ... ... ... ... жазушы Мамытбек Қалдыбаев Бауыржанның өз
аузынан жазып алған көрінеді. Қысқа ... бірі ... көп ... ... ... беріліпті. Мұнда Бауыржан өскен орта мен қазақ халқының
даналығын, қол ... ... атап ... «Өз үйім - Отан ... ... «...Менің ошағым Отанның ошағы, Отан болмаса ... да, ... еді, ... үйім де, ... да ... деген патриоттық сөз» ... сөзі ... ... ... де нақ ... жеріне жеткізе айтқан қазақ
халқындай халықты көргенім жоқ деп ... ... ... ... ... сақтау мен оның келешегі жайында алаңдаған бірігей жан болатын.
Бауыржан Момышұлы ... ... ... аз ... ... жоқ. ... ... шығармалардың барлығы дерлік зерттеуді қажет етеді. ... ... тану ... әдеби, социологиялық, саяси
жағынан талдауды, зерттеуді қажет етеді.
Бауыржанның өз халқына ұқсаған биік тұлғасы бар, оның ел ... ... ... ... қалыптасқан. Ол тек соғыс қаһарманы ғана ... ... ... ... ... тумас, сол кезеңдегі «ноқтаға басы
сыймаған» жалқы азамат еді. Оның ... ... ... ... тіркесек
алуан түрлі алып тұлғаның тұтастығы қалыптасады. Аңызға аты ... ... ... мен ... ғана ... ... ол ... ел арасында аңыз - әңгіме боп тараған есімінің өзі
ерекшелеп тұрғандай. Шындығын айтсақ, ... ... ... ... алып ... тапқырлығы мен ерлігін танытқан, әлемге мәшһүр еткен
шығармалар аз болған жоқ. Шынайы ... мен ... ... ... Ахтанов «... Мұның арғы негізін советтік әскери мектептен ... ... ... сөзіне «Аптығып алдымды орай берме. Бәрін де рет ... ... ... ... Кез - келген бұлтартпас шындықтың өз жөні
бар». «Ұяда не ... ... соны ... ... ... ... ... эпостың көбі қазақта. Ерлігімізді елдігімізді ести ... ... ең ірі, ең ... сөзі – ... Байлық мұрат емес,
жоқтық ұят емес, ... үшін ... ... ... де ... Мен өз
халқымның намысын аяққа баса алмаймын» деп ... ... ... ... шындығы да осында. Шындық - Бауыржанның болмысына
біткен асыл қасиеті бұл жерде тағы да ... ... ... ... ... және бір ... ... Ол - шыншылдығы.
Қандай қиындыққа душар ... да, оның ... ... ... мен
білетінмін. Ол өз қарауындағы жауынгерлердің де сол шындықты талап ететін»
дейді ол. Бұл абсолютті шындық болатын. Абсолютті ... айта ... ... ғана ... ... зор пайдасын тигіземін деп ... ... оның ... ... өз ... мемлекетінің айналасындағы шындық,
қазақ тілі мен ұлттық салт - дәстүрдің аяқ - асты ... ... ... халі еді. Осы ... ол ... жүрген кезінде де елдегі билік
басындағы ... хат ... ... ... рух пен ... үшін ... ... қалпына келтіру керектігін қайталаумен,
жоғарыға жазумен болды. 1943 жылдың 18 наурызында сол ... ... ... ... ... ... Н.Оңдасыновқа «Қазақ халқының
өткен ... ... ... ... ... таңда қайта салтанат
құруға тиіс». Ал Қазақстан Компартия ОК- ның ... ... ... тілі заңның әділдігі бойынша мемлекет тілі ... өз ... ... ... ... ... деп жазып, бұл
қажеттіліктерді жүзеге асыру жөніндегі бірнеше ұсыныстар береді.
Шындығында Бауыржанның «соғыс ... ... ... ... ... ... әскери - ағартушылық әдебиетінің негізін салудың
алғашқы баспалдағы ғана ... өзін ... ... бүкіл қазақ ұлтын қорғау
мақсатында жазылған десек те ... еді. ... ... ... ... ... кең. Оны ұлы ... өз ұлтының алдындағы перзенттік
парызым деп ... ... ... ... қасиеттері туралы
жазған жазушы Парыз жайында: «Парызды ерліктің жүрегі» дей ... ... ... ... ғана барлық игілікті істерге аспандағы бағдар сілтер
жұлдыз сияқты, адам неге ... ... ... ... ұлы және ... ... арттыра түседі... Әлемде парыздан артық қуатты,
қозғаушы күш жоқ, әрі болмайды да» деп түйіндейді.
«Тақыр ... шөп ... ... да, ақын да ... бар ... Бауыржан секілді ұлы тұлғаның кеңестік «темірдей тәртіп» тәрбиеледі
деу қисынсыз. Оны өз ... ... ... ... ... дәлелдер
келтірген. Өз ортасынан алған тәрбиесін ол (Бауыржан) ... ... ... ... ... ... Осы бір ... мемуарлық шығармадан
қазақ халқының бай салт - ... мен әдет - ... ... ... ... Шығарманың өн бойынан бүкіл бір ... тән ... оны ... ... қазақ халқы жайындағы ұғымы кеңи түседі.
Бауыржан ұшқан ұя әсерімен ел намысын ерте ... сол ... ... ... ... ... асыл ... бойына ана
сүтімен сіңірген Баукең өзіне дейінгі қазақ зиялыларының үлгісімен келесі
кезеңдегі орыс оқуын соншама оқып, ... ... де, ... ... жоқ. ... ... интернациолист болу үшін бар болмысымен өз ... ... ... ... бар ... өз ұлтының өкілі бола білді. Кеңес
үкіметінің қатал системасы ... ... ... ... ... аз ... ... болып, рухын тербетер ... ... ... ... ... ... ... мен өткір сөздері
ұлттық мылқаулықты жойған үн еді. ... ... ... ... Ар Тауы етіп ... Сол - ақ екен оған ... мен бірге ізін
қуушылар да шықты. Бір кездесуде Олжас ... ... ... әсер ... ... етіп ... ... Бауыржан Момышұлы ғана болды»
деуі тегін емес... Кейде маған ... мен ... ... ... қона алмай қараланған бар қазақтың әруағы Бауыржанды
ұстанғандай ... ... ... ... ... ... оның болмыс бітімімен
бірге берілген Алланың қасиетті сыйының ... ... ... бірі
шығар. Тумысынан асқан дарынды өмірлік ... ... ... ... бас ... ... отаншылдық сезімінің
даралығынан да шығар.
Баукеңді идеал тұтып, оның өткірлігі мен табандылығы мен ... ... ғана ... өзге ұлт өкілдері де құрметтесе керек. ... ... ... «Тыл ... деген кітабында Б.Момышұлы есімін ең
алдымен атайды. Онда мынандай жолдар бар: «...жалпы тактикадан сабақ берген
ұстазымыз Бауыржан Момышұлы. ..ол ... ... ... ... ... әм қатал кісі болатын. Академияның тыңдаушыларының ... ... ... ... ... ... ... Момышұлын
тыңдаушылар да, оқытушылар да қарапайымдығы мен өз ойын ... ... ... адалдығы және ақкөңілдігі үшін ... ... мен ... үшін ... айналған алып тұлғаның ... өзі ... ... жоқ па? Оның ... ... ... жатыр, онда ойдан шығарылған оқиғалар мен ... ... ... бірі және ... - ... ұя».
Бұл туралы: «Менің ... ... ... ... ... түйіндеуге болар еді:
СССР азаматы тұлғасындағы қазақтың қалыптасу процессі.
Бұл тақырыптың өзі ... ... ... Осы ... ... менің «Біздің семья» деген кітабым және бірнеше әңгімелерім жарық
көрді» - деп ... ... ... ... ... ұя» ... ішіндегі ерекше мән бере қарайтын, ерекше ... ... ... өзі ... қағып ұшқан ұяға деген әсер, жас баланың санасынан
өмір бойы өшпестей болып жатталып қалатын жақтары. Бұндай ... ... ... кешпей тұра алмайды. «Ұшқан ұяны» оқыған ... адам ... ... отаншылдық сезімдердің қалай қанаттанып, жанданып ұшталғанын
біледі. Бұл кітап Бауыржан өмір ... және ... ... де бала
тәрбиесіне, жанұяға, ұрпақ ... ... ... ... ... жаманға жақсы ұстаздан пайда жоқ» ... ... ... ... ең әсерлі фактордың болғандығы рас. Ал шындығында
тәрбиеге әсер ететін ата - ана, достары, ... емес пе? Мұны ... ... менің өнеге алған, тәлім үйренген дәріс оқыған, ұстаздарымды
есіме түсіріп ойға бататыным бар. Сондай шырын ... ең ... ата ... бейнесі елестейді. Солардың уағызы басымырақ бола береді...» -
деп ағынан жарылатындығы, әжесі мен ... ... ... болғандығын
аңғартады. Ұлы тұлғаның бойындағы отаншылдық, туысқандық, әділеттік,
шыншылдық сезімнің негізгі өзегі де ... , ... ... мен ... жатқан секілді. Әкеден үйренген «жеті ата», жыл ... ... ... ... жарқанат, жылбасы жайлы ертегілер бала
Бауыржанның қиялын ... ... ... ... ... аша ... ... ұя» повесі арқылы бүкіл ... ... ... болмысын салт-сана, әдет-ғұрпын өз аулы ... ... ... ... ... Жариялылық заманның желі еспей тұрған - ақ жоғалып,
құрып бара жатқан салт-дәстүр ... шын ... бола ... бір әңгімесінде: «Тарихты білу керек. Дәстүр, әдет-ғұрып, аспаннан
түскен жоқ. Біз олар жөнінде үлкен қате ... Сол ... осы ... ... ... келе ... - деп қоғамға ащы сын айтқан. [18. 233]
Санаға жастай ... ... ... ... ... ... екендігін өз тәжірибесінен жақсы сезінген ол «Ертексіз өскен бала
рухани мүгедек ... ... ... құлағына анасының әлди әні
сіңбеген ... ... ... ... ... ... деп қорқамын...
балаларымның мен сияқты ғұлама әжелері азайып бара жатқанына қатты өкінем,
қабырғам қайысады», - деп ... адам ... ... ... ... өмір бойы ... ... болса керек. Осы
секілді үлкен әлеуметтік мәселедегі тәлім-тәрбиелік мәні зор өзекті ... ... ... ... ... да.
Салт дәстүр халықтар кәсібіне, сеніміне, тіршілігіне байланысты
қалыптасып, ұрпақтан-ұрпаққа ауысып ... ... ... ... ... оған жаңалық еніп, өзгеріп, қоғамдық қатынастарға қайшы
келетіндері. Жойылып, өмірге қажеттілері жаңа ... ... ... да ... ... ... бар, ... бар деп дұрыс айтқан.
Ұлттық дәстүрлі тәлім тәрбиенің танымымыздан ... ... ... ... ... ең ... ұлттық сананың күйреуіне, ұлттың
түбегейлі құрып кетуіне, ұлттың менталитетінен жат ... ... ... ... ... ... ұя" ... негіздің түп тамыры болып
табылатын қазақи тәлім-тәрбиенің озық ... ... ... ... ... әдет-ғұрып, салт-дәстүрдің әрқайсысына жеке-
жеке түсінік беріліп одан ғибрат жолдарын айта кетеді. Мұнда тәрбиенің ... ... көп. ... жақсы, ненің жаман екенін, нені сүйіп, неден
аулақ жүруді үйреткен; ар заңының, әдеттің ... ... ... ең ... ... ағайын-туыс еді» деуі отбасындағы ұлттық
тәлім-тәрбиенің бала санасына тез қонатындығын ... ... ... ... ... келгенше балаға от басындағы ісіңмен, ақыл-
кеңесіңмен, ... ... ... көрсет. Бала
қабылдаса шын қабылдайды. Жас бала жас ... ... ... ... ... ... Сол себептен қазақ бала тәрбиесіне өте сақтықпен ... ... мән ... ... ... ... сөз. Орынсыз не болса соны
айтпаған.
Момышұлын тану, ұғу дәркүмән күйде, себебі оның өзі әдеби ... ... ... тарап, өлең-жырға да өзек болған, ... ... да ... ... ... адам ... әсіресе оңай болмаса керек.
Біз А. Бектің ... ... ... ... мен ... ... ... Солардың ішінде оның майдандас серігі Дм Снегин
«Шалғай шетте», «Шабуылда» ... ... ... ... ... ... майдандас достарым» кітабында, сондай-ақ майдангер
журналист, публицист Александр Кривицкий «Мәңгі бақи ... ... ... ... ... ... ... дивизиясын басқарған
генерал И.М.Чистяков «Отанға қызмет етеміз» мемуарында ... ... ... жазған болатын. Бұл айтылғандарға Бауыржан ... ... ... ... тым ... ірі ... ... Мұнымен қоса оның басқа бір кейпі, де жасалғанды. Бұл ... ... ... ... ... еді. Сол қиял мен ... ... біреу ғана болғанмен ... ... ... ... мен ... ... оны ... қырлы бір сырлы ... ... ... ... аңыз ... әр адамды өз мұратынан көргісі
келеді. Өз деңгейінде, өз ... ... ... ... Онын ... ... Москва түбіндегі драматизмге толы шайқас ... ... ... шыншылдығымен айрықша қасиетті. Бұл кітапта ол
шыншылдығынан бір ауыз шегінбеген өз ... ... ... Бауыржан
Момышұлы көзсіз батырлығымен қоса шешен, дана, ол ... ... ... ... ... мен әдет-ғұрыптарын бойына
дарытқан жан. Оның атаулы шығармасын ... да ең ... ... ... екендігі, немен айналысатындығы, рухани байлығы, не ырымы, ... яғни ... бір ... тән ... ... ... Өзіңіздің
бойыңызда бір ұлтқа тән бар асылды осы кітап ішінен кездестіру барысында өз
ұлтыңызға деген жылуды сезіну ғажап емес.
Жұмыстың ... ... ... ұя" ... ... ... топтарға жіктеуге болады.
1. Көркем шығармадағы мақал-мәтелдердің маңызы.
2. ... ... ... ... көзқарасы.
3. Бала тәрбиесіндегі жоғарыдағылардың атқаратын қызметі, ролі.
Осы айтылғандардың әрқайсысына жеке-жеке ... ... ... бала ... таяқ ... ... сәби жеті жасқа толғанша өзін-өзі
берік ұстай алмай қалт-құлт етіп жүреді. Ал жетіге толғаннан соң өрен ... ... ... ... ... керек. Жазушы мәтелдің мәнін бұдан гөрі
тереңдете түсіп, «Азаматтыққа аттанар жолдың ... ... осы ... керек»дейді.
Бала көкейіне тез сіңетін мақал - «Түйе ... ... ... ... Бұл ... ... ... тәкаппар кейіппен еш нәрсенің байыбына
бара бермей төбеңнен қарайтын, айналасындағыларын ... ... ... ... ... кейпі. Бауыржан халықтық даналықты өзінің
шығармасында пайдаланғанда оның бала тәрбиесіне, жеткіншектің қалыптасуына,
санасының ... ... ... ұялауына көп мән бергенін байқаймыз.
«Ертексіз өскен бала - рухани мүгедек адам» - ... ... ... ... бала – ... ... ... оята алмайтындығын
аз сөзбен ... ... ... ... бала ... ... Ата-ана балаға ақылды мылжың сөзбен емес, нақылға толы,
ұтымды екі-үш сөз тіркестерінен құралған мақал-мәтелмен ұтымды ... ұя" ... ... ... ... ... әкесі, ауыл ақсақалдары
айтқан қазақи әңгімелердің, аңыз-ертегілердің, жыр-дастандардың, ... ... ... ... ... ... әсер ... есейгенде
суреттейді.
Байлығына сенетін мырзасымақ, реңсіз, кекеш болса да ... ... ... ... ... ... алған бір ауқаттының, яғни бір
туысының келеңсіз қылығына Бауыржан «Аузы қисық болса да ... ... ... ... ... ұзын қуып жүріп алады, құрығы кысқа құр қол ... ... түп ... қолында байлығы бар адам өзінің қалағанына қалай да
болса кол жеткізе алады, ал қолы қысқа адам ... жете ... деп ... ... ... айтады. Жазушы осы аркылы жас ару Зәмираның
сүйгенінен айырылып, калың малға сатылып, тағылық заңның ... ... ... ... сәтім суреттеген.
Сол секілді жас келіннің мінезіндегі көргенсіз кер мінезді көрген ауыл
үлкендері «әдепті білмейтін, тәрбие көрмеген» деп ... ... ... сала ... көрсеткен келінге «жусаннан аласа,
бетегеден биік боп ... ... ме еді» деп мін ... ... биік ... ... ... тәлімдік міндет атқарып тұр, ... ... ... ... тиіс ... аңғартса керек. Жана түскен
келін инабатты, сыпайы болу ... ... ... ... ... ... көрсете алатын болуы заңды деп қарайды.
Ат ардақтаудың биік шыңы мына мақалдан ... ... «Төл ... ... Жүйріктің қасиетін, сәйгүліктің бағасын біздің елдей
ешкім білмес ... еш ел ұғып ... ... ... төрт түлік мал ішіне
әсіресе, жылқы малына ерекше көңіл бөліп, ... ... ... ... ... жас ... ғибрат беру мақсатында ол туралы мақал-мәтелдер,
батырлар жырларындағы жылқы малына берілген баға, ... ... өте ... "Ұшқан ұя" повесінде өзіндік орнын тапқан көркем
шығарманың ... ... жас ... ... тәлім көп мақал-
мәтелдер, ертегі аңыз-әңгімелер, өсиет өлеңдердің озық ... ... ... ... нәрсе мақал-мәтелдер.
Шығармада адамның қылығын танытатын жаман әдетін аңғартатын мақал-
мәтелдер көп. «Жақсы ат бір-бірлеп тартар, ... ... ... деген
мәтелдің түйіні - қомағайлық. «Саздау жердің ағашы, сабырсыз ... ... ... ... қатысты айтылған мәтел.
Шығарма тілі мақал-мәтелдердің молдығымен шұрайлы, көркем. Десе де
негізгі ерекшелік ... ... тағы ... Шығарманың басты
ерекшелігі тілінің тазалығында, суреткер ойы «тобықтай нәрсенің ... ... ... ... келіскендей түсіну жеңіл, сөйлемдер құрылысы
қиюласпай, ... ... ... ... өзі ... тіл байлығының
зор екендігін, оған қоса салт-дәстүрді жоғары дәрежеде білетіндігін, ұлттың
ұлағатын қадірлеп өскен, алдағы ... ... да сол ... ... ... аңғартады.
Б.Момышұлы суреттеген кезең немесе орта, ондағы тәлім-тәрбиенің өзін
сол заманның болмысы болатын. Енді оны сол ... ... ... ... бүгінгі жас ұрпақтың зейініне жеткізу ол үлкен еңбекпен келетін
іс. Адамның адамгершілік, ... ... тек ... ... ... ғана емес ісіменде көрінетін нәтиже. Бауыржан ар-адамгершілікті
біздің ұлт секілді биік деңгейде бағалай алатын, ісімен көрсете алатын ... ... жоқ ... ... оның ұлт ... ... ететіні, оны
бірінші орынға қоятыны аңғарылады.
Шығармада суреткер адамның жақсы-жаман қасиеттерін танытатын тәрбиелік
құны бар ұтымды оралымдары жиі қолданған. Адам ... ... ... - ... ... бір ... ақын Өтеп ... берсеңдер, мен ала
берсем» деген тойымсыз мінез танытады. Сонда ауыл ... ... ... деп оның әлгі ... ... тастайды. Мұнда адамның
тойымсыздығы ашкөздікке ... ... әр ... ... қарауға
негізделсе керек. Сондай-ақ жазушы жас адамның құр арманға берілгенін емес,
шынайы ісі ... ... ... «жастығымда еңбек бер,
қартайғанда дәулет бер» ... ... ... де ... бар» ... ... аянбай, тер төгіп еңбек етсең, соның жемісін көресің, қартайғанда
рахатын көресің дегені. Бұл ... бала ... ... ... ... ... Еңбексіз ешқандай тірлік
болмайтындығына, онсыз адам еш жерде көркеймейтіндігіне түсінуге, ... ұя» ... ... ... ... ... ... қатысты
да халықтың сөз зергерлерін аз қолданбаған. Біздің халықтың ... ... ... ... ... ... Әр қазақтың ат десе, құс
десе арқасы қозып тұратыны осыдан болса керекті. ... аты үшін ... ... ... ... қазақ батырлары ең бірінші астындағы
атына сенген, содан соң ... ... ... «Ат - ер ... ... халық оны серігім, көмекшің, тіпті қиналған сәтте алып шығар
ақылшы ретінде санаған. Сол ... ... ... ат ... ... ... қалады» деп жылқы малының қазаққа қымбат екенін, одан
жігіт марқұм болса, онда ол ер ... ... ... ... ер ... құспен тең», «Жаяу қалсаң жау қолына түскенің, сан қорлықтың
запыранын ішкенің» дейді дана ... ... ... ... ... бұл ... ... 1917-1918 жылдар аралығындағы құрғақшылыққа байланысты малдың
қырылуымен қатар сол ... ... ... ... де бұл ... жиі ... ... кешеуілдетіп шығып, халық
қиналып, малға шөп-азық таусылып, қысқы ... ... орай ... ... ... ... бай ... рас. Қандай да бір
қиюласқан жағдайда шешімін тауып, ретке келтіретін, жөн-жосықтың ... я ... ... ... ... ... жан жоқ.
Жүйріктің жанын ұғатын, сәйгүліктің сырын түсінетін халық «бір сұлудың құны
бір жүйрік» деп ... атқа баға ... ... ... ... деп ... керек.
Әкесі Момыш Үбианды айттырып келген күйеу жігіттің тарапынан айтылғаны
бірді-екілі әңгімелерінің біреуінде жігіттің қыз сынаймын деп өзінің ... ... ... ... ... ат ... жаманы екеулеп
тартар» деген сөзден сүрінуі, «таңдаған тазға жолығатының» нақ өзі.
Повесте жоғарыдағыдай сөз тіркестері көптеп ... ... ... мен он үшке ... жас ... ... ... бесігін, жазушы «даланың
дархан бала бақшасы» деп атауы ата-бабадан қалған сол мұра салт-дәстүрде
жатқандығын ... ... ... бала ... ... әжесі,
әкесі, әпкелері болса сәби дүниеге келгенде берілетін батадан бастап ұлттық
салт-дәстүрдің барлық көрінісі тәрбие құралдары болып табылса ... ... бірі ... аяғы ... Бұл тіркес
Орманқұлдың төрт-бес жыл кешкен кедейлігін, соның ... ... ойын ... ... ... ұзап шыға алмайтындығы, «кедейдің қолы ... ... ... ... ... ... алатын ұлттық
тәлім-тәрбиеміздің қайнар көзі ... ... ... "Ұшқан ұя"
повесінің өн бойында аз емес. Қазақи ортада өсіп, ер жеткен суреткер өз
халқының асыл ... ... ... ... ... ... ... үлкенді сыйлауға, жақсылық жасауға, адалдыққа
қайырымдылыққа, ел мен ерді ... ... ... ... ... ... ерекше мән беріп, олардың
сәби ... ... қор ... ... ... бар ... ... сол қалпында сақтап қалатындығын ... ... ... алғашқы баспалдағы сәби дүние есігін шыр етіп ... ... ... тиіс деп ... ... ... ... оны
ұғындыра отырып, тәрбиелеудің мәнімен маңызына терең бойлауды қатаң талап
ететінін көреміз. Ұлттық тәлім-тәрбие адам ... ... ұлы ... сондай-ақ бүкіл ұлтты сақтап қалуға ұлттық тәрбие алған ... ... ғана жете ... осы шығарма арқылы көз ... ... пен ... ... ... ... ... тілінде қашан
жарыққа шығады деген сауалына, Бауыржан «Мен оны өзге ... ... деп ... ... ... негізгі мақсаты да айқын, орыс
тілінде жарыққа шыққан еңбегі ... ... ... ... өзге ұлтқа таныту.
2-тарау. "Ұшқан ұя" романындағы образдар жүйесі
Бала тәрбиесіне ерекше көңіл бөліп оның сәби шағынан ... ... ... ... алғашқы баспалдақтарын жасаған. Немесе өзі
атап көрсеткендей:
«Тәрбие адам бойында жақсы мінез-құлық қалыптастырады... ... ... ... ... ... асыл ... ... ақ сүтімен
бірге берілуі қажет. [17. 307]
Бауыржанның қанатын ... ... ... ... ... әсері қандай, ол қандай жанұядан өркен жайды?
Ана сүтімен бірге бітетін қасиеттерге ол осы шығармасында зеректік,
ойшылдық және ... ... ... адам ... ала алмайды, егер
жүрегінде осы қасиеттердің ұшқындары болса ғана өмір, қоршаған орта оны ... ... не ... [17. 307]
Бауыржан ұясынан көрген - білген, алған өнеге - тәрбиесін жазудағы
мақсатының өзі де сол өзі ... ... ... ... ғана емес,
сонымен қатар бүкілхалықтық салт - дәстүрден, ұлттық мінезден ... ... ұя" ... ... ашып ... ... ... ашқан нәрестеге шілдехана жасалатыны жарқын
дәстүріміздің бірі. Сол ... жас ... ... жолдама іспеттес бата
беріледі. Баламның келешегі батамен көгеріп, өркен жайсын ... ... ... ... ел ... ... қасиетті сөз бар. Бұл қазақтың
сонау салт - дәстүрмен біте ... ... келе ... мұрамыз десек
те болар. Бауыржанға Имаш ... ... ... ... күні ... ... ... қыраны мол еді -
Қырағы болсын, құлыным.
Қойнауы суға толы еді -
Бұлағы болсын, құлыным.
Елінің тілегі зор еді -
Шырағы болсын құлыным.
Ата тілегі он еді ... ... ... ... ... төрі еді -
Сыңары болсын құлыным.
Осы алғашқы Имаш бабасының Бауыржан Момышұлы өміріне өнеге ... ... ... ... тал ... ... ... Өзі
еске алғандай, ол тәрбиелеген «даланың дархан балабақшасының» сыры мен ... ... ... ... ... өз ... былай дейді: «Ағыны жойқын тасқынды
алақанмен сипап тоқтатуға бола ма?... Менің атам ... пен ... ... семсер болатын. Сезімтал жанды, өткір ойлы, табиғаты
тәкаппар ... ... ... ... пен ... сүйетіні "Ұшқан ұясында" да ... ... шап - ... еді. ... үй іші ... Имаш ... есін енді - енді біліп келе жатқан баласына дейін жеген нанын ... ... ... тапқан. Ешкімді жалдамаған, ешкімге жалданбаған». Мұнда
Бауыржан адал еңбекті сүйетіндігін көрсетіп отырған жоқ па.
Кубаға сапарының ... ... ... ... ... ... ... батырдың портретін жасап беріпті. Бауыржан қалтасынан ақша
суырып Сыдық ат - тонын ала қашыпты. ... ... ... ... ... дүниеге есеп керек. Еңбегіңді немесе өнеріңді орындау үшін ақыл -
ойың, күшің, уақытыңды, яғни ... ... бір ... ... сарп
етесің «Арзан өнердің қадірі жоқ». Сондықтан өнер мен еңбектің қасиет ... ... үшін ... ... ... да ... Абай да өзінің қара сөзінде «Ұялмас нәрседен ұялу жамандық,
ұятсыздық» деген жоқ па? ... адал ... пен ар ... ... жер ... емес пе?
Даланың кеңдігі, табиғат сұлулығы, балалықтың аңғалдығы, бәрі-бәрі
баланың бойына сіңірілетін нәр болса керек. Бала ер ... ... әке ... ... ... ... сөзсіз Бауыржанға әкесі шыққан тегі, жеті
атасын үйретуді парыз санаған. Онысы ... ... ... ... ... Ал, ... ... малдың «тілін» ұғуды үйреткен, жан ... ... көп ... құйрығы неге айыр?» деген ертегіні тыңдаған соң бала
Бауыржан «...мен таңертең көз ... ел ... ... қарлығаштың
сайрауына сұқтанып, дос сезіммен қамқор болып жүретін ... ... нәр ... тағы бір ... ... ... ... даналығы,
шешендік өнерге жүгінгендігі. Қазіргідей соты, қаралаушысы мен ақтаушысы
жоқ заманда ел ішіндегі жер, ... құн ... екі ел ... үлкен дау
- жанжалдарды да билер екі - ақ ауыз ... ... ... айтып, әділ
шешіп отырған. Қазақ тарихында елдің елдігін, халықтың бірлігін, бүтіндігін
көксеген елді адамгершілікке, адалдыққа үндеген, ... мұң - ... ... әр ... әр ... өзінен - ақ шығып отырған.
Салтымызға ... ... ... осы дау - ... шешу мәселесі ауыл
ақсақалдарының да қолынан ... ... ... руынан шыққан Қабылбек
пен Байтана руынан шыққан Текебайдың сайлауға түсіп бақталасуы. ... жағы ... ұры деп, ... жоқ ... деп ... ... керек. Осы себептен Текебайдың отыз жастағы үлкен ұлы Серкебай
Қабылбектің қарсы алдында отырып, оны ... ... Ал, ... ... ... ... Жаңабайдың басқа ақсақалдары бұған ... ... ... ... ол: ... жейтін сол Серкебайдың өзі болады,
әлі» деп жауап беріпті. Текебайдың ұлы Серкебай мақтанып «Қабылбектің ... бір ... ... ... ... әкесі баласының ақымақтығын бетіне
басыпты. Өз қателігін екі күн ... соң ... ... ... ... ақыр ... әкелі - балалы екеуі Қабылбекке келіп айыбын көтеріп
кешірім сұрапты. ... ... сөз ... ... аға ... ... үстіндегі зерлі шапанын жауыпты. Бұл жайында:
«Дүниеден Текебай би де Қабылбек ... ... Ал ... аттандаулы -
аламан тасыр өміріндегі бір парасатты сәт әлгі сол екеуінің де ... ... - ... кешірім сұраған кезі екен» дейді. Осы секілді Қабаш оқиғасы
да ... ... ... жаным малымның садағасы» деген ... ... ... Бабаштың «арам ағайыннан адал малым ... ... ... аластауы қашанда ел тарихында көтерілмей қалған мәселе
емес. Ел ... ... ... ... ... ... халқы
үшін ар мен намыстан биік ешнәрсе болмаған. Ары үшін бауыры Қабаштың басын
қасқалап, елден қууы осының айғағы. ... бұл ... ... ... еске алуының да өзіндік себебі бар. «Өлімнен ұят ... ... ... ... ... салтының бірі еді бұл.
Б.Момышұлы шығармада ауылдың ... ... ... ақыл-кеңестің
ордасы болған жиылыс әңгімелерді сыр қып шертеді: «Ауылда бас қосып ... ... ... көп ... еді. Мал ... ... соң, ымырт
үйірілгенше бір төбенің басына шығып алып үлкендер ... еді. ... ... ... ... ертеңгі күннің еншісі - бәрі-бәрі бас
қосуда ортаға ... Егер ... ... ... ... ... жаяу ... тартыспақ сияқты ойындар ұйымдастырылып, қызығына мәз
болып ... еді. ... ... көз байланарда бәрі үйді - ... ... ауыл ... кешкі тыныс - тіршілігін, қозғалысын
еске алады.
Ел ішіне ... ... ауыл ... үшін ... ... іспеттес. Бұл
ең сәтті, ең қызықты күн болып саналатын. Дүйім ел ақын ... ... ... ... иін ... ... Үйге ... жабықтан сығалап, ал
кейбіреулері ақынның үнін алыстан естігендеріне риза болып тарасатын.
Адамның жан ... ... ... баюына жол сілтейтін осындай ғажап
көріністер Баукең өзі еске алғандай: «Мен осынау халық ... ... ... ... ... көзі ашық ... ... Солардан
дәм татып солардан сусындағанмын».
Қазақтың салт - дәстүр, ата - мұраларынан нәр алған Бауыржаннан бір
ұлттың болмысын ... ... ... ... ... емес. Ендеше ол алғаш
сусындаған тәрбие мектебі - әжесі, әкесі, әпкелері және ауыл адамдары ... жыл ... ... ... аңыз - ... ... - ... бәрін
Бауыржанға дейінгі қазақтың ұлы ақыны - ... ... ... тәрбиесін,
Ұлы ғалым Шоқанның Айғанымнан алған тәрбиесін атауға болады. ... ... ... ... ең ... білім емес тәрбие берілуі тиіс,
тәрбиесіз берілген білім адамзаттың қас ... - ... ... Ал ... - адам ... ... жасқа толып, өзіне - өзі қожа болғанша
тиісті азық ... ... - ... ... Бала ... ана сүтімен басталып,
бір нәрсенің бір нәрсеге ықпалы арқылы өмір бойы ... ... ... ... ... жеті ... ... бастаған Баукең
адамдардың сырт сұлулығын сақтаудың ең басты жолы қандасына үйленбеу ... ... ... қазақ халқының жеті атаға жетпей қыз алыспау
дәстүрі. Сол себептен сұлулықты ол ... төл ... деп ... ... ... жоғары бағалаған Б.Момышұлы ұлттық мінезді
бойына сіңірген ұлы адам, ұлы ... ... ... ... ... «Менің
бірінші ұстазым, ненің жақсы, ненің жаман екендігін үйреткен профессорым,
ақылшым - әжем. Әкем - дала ... ... ... еді. Осы ... ... ... маған өшпес өнеге қалдырды» деуі өмірге ... ... құс жолы ... мен ... ... ... еді.
Қазақтың халық дәстүрін бойына сіңіріп батыр алған тәрбие мектебі міне
осындай еді. ... ... ... ... ... ... салт-дәстүрге
сай әже мен әке ықпалының әсері қазақ халқына ... ... ... ұлын ... жыл қайыру қазақтың ой - санасындағы өте көне танымдарының
қатарына жататын тарихи ұғым. Жыл ... ... ... ... ... ұғым аралас жатса, жыл қайыру осыдан аман ... ... ... ... ... жыл қайырудың түп - төркіні 12 шоқ ... ... күн ... ... негізделіп, Жетісу жеріндегі Іле дариясының
бойында ... ... XI ... ғұламалар И.Қашқари
Ж.Баласағұн қолжазбаларынан мәлім болып ... Бұл ... ... ... деректердің негізгі әже айтатын ертегілердегі түркі тектес
халықтарға тән жыл қайыру дәстүрін Ислам діні ... ... да ... - ... ... ... түрде қудаланып, қолданудан шығарып үлгерді.
Жыл қайыру, наурызнама, ислам діні ... ... ... ... ... арасында ғана сақталып, оның бастапқы негізі әже ... аңыз ... ... ғана ... ... Осы сияқты Қабаш тағдырына байланысты
айтылатын қасқалау секілді әдет - ... ... ... орта ... өзі біле ... әрі ... бетінді тұңғыш суреттелгенін,
тарихи танымдық нәрсе екенін М. Мырзаметұлы зерттеу еңбегінде ... ... ... ... ... тағдыры да қазақ аулына ене бастаған
жаңалық тынысын танытқандай әсерге толы. Үш әйелдің үш ... ... ... санадағы, әдет - ғұрыптағы еніп жатқан ... - ... ... бастаған жаңа лепті сездіргендей. Зәпира сұлу - теңдігі үшін алысса
да ескілік салттың тегеурінді шырмауынан шыға ... ... ... ... ... ... ... малдың қара күші, ескі әдет, ... у ... ру ... ұзын қолы ... ... да ... ... бұрап тастаған еді». Ал Зәуре Зәпира тағдырына ұрынса да, теңдігін
қорғап, өмір ... ... ... жаңа ... ... ... лебі ... өскен әпкесі Үбиан тағдырын жазушының молырақ суреттеуінің
себебі бар. ... да ескі салт ... ... ... ... көре салысымен - ақ айныған көңілі қаяулы қыз, мейірлі әже, есті
әке арасында іштей тартыс белең ала ... Есті әке ... ... ... да ескі әдет - ... шыға ... Әке ... әже
бұзғандай болғанымен негізгі түйіннің түп - төркіні жаңа ... ... ... ... шығармада айқын танылып тұрады. Үбианың той
жабдығы, құда ... ... ... қыз ... беташар сияқты толып жатқан этнографиялық,
этнопсихологиялық көріністің дүниетанымдық мәні зор нәрселер.
Үбиан өмірінің соңғы шағы жазушының «Музей aпa» әңгімесінде ... ... ... ... юмор - ... ... ашылады.
Революцияға дейінгі дәуірде Абай шығармасының Түркістан өлкесінде таралып
танылуы жөнінде нақтылы деректер ... ... Осы ... ... «Әкеміз көңілді кезінде бізге Абай жайлы айтушы еді. Абай бүкіл
елдің арын қорғаған ақылды азамат, оған қоса ... ... Оның ... ... ... әнін бүкіл дала шырқайды», деп мәлімет беруінен ұлы ақын
шығармаларының таралу, танылу өрісін танытатын аса құнды ... ... ... керек. Б.Момышұлы - орысша, қазақша, екі тілде бірдей жазатын санаулы
қаламгердің ... ... ... ... ... сол үйде ... оқу ... көп шындықтың бетін аша түскендей. Өйткені әуелде орысша
оқыса, шоқынып кетер деген ... ... ... ... ... ... өзі - ақ ... жібереді. Екі семья арасындағы үй
- ішілік іліктестік, жас ... ... ... ... ... тіл білуге жабыла кіріскен әрекеттері аса бір жылылық сезіммен
суреттелуі де оқырман ... ... ... ... ... ... сәтті
жайлар. Шығармада әйелдер образдар жиынтығымен қоса ер - ... ... ... ... ... мен Момынқұл көкесі арасындағы
белгілі бір байланыс ... де атқа ... ... ат
құмарлығынан туындаған секілді. ... да, ... да ... ... ... ... көзге түсіп, атсүйер
қауымның өкілдері екенін таныта түскендей. Дегенмен осы ... ... ... ... секілді: Аққұл бір рудың ақылды ... ... ... ойлы ... ... ал ... керісінше Момыштың ... ... ... ... мен Момынқұл образдарын жиынтық образ деп қарастырсақ,
онда Баукең өмір ... ... ... ... ... ... көз
алдымызға келері сөзсіз.
«Өз басыңнан өзің ырғи алмайсың» дейді ... ... да ... бардан
асып ештеңе айта алмайды. Және ол шығармаларында өзінің ... ... бар ... ... ... ... да сол Момышұлы күйінде көріне білді. Және оның шығармалары
бастан - аяқ тек тамаша бір ... - ... атты ұлы ... тіреліп
жатады. Иә, Момышұлы айтты, айтпады, бірақ оның өтірік айтып, сүрінген жері
болған ... ... ... ... ... оның бітім - болмысымен
біте қайнасқан айрықша қасиеті болатын.
3-тарау. "Ұшқан ұя" ... ... салт - ... ... ... ... ... жолындағы тәрбиесіне терең
мән беріп, оның сәтті қағидалыры мен ... ... ... ... ... ... дүниеге келген күннен бастап берілетін ... ... ... өте көп. ... ... бойы жинаған мұрасы ұлттық тәрбие
ісіндегі сәбилік кезінен біліп, ер жеткенге дейінгі салт - дәстүр, әдет ... ... ... бала ... өсу деңгейімен беріліп отыр.
Перзенттің шыр етіп дүниеге ... тек ... ата - ... ғана ... ... ... болып есептеледі. Дүниеге келген сәбидің әкесінен
«сүйінші» қуанышты хабарды жеткізу. ... адам ... деп ... немесе эмоциясы арқылы, мәселен қуанышында шек ... я ... жасы ... ... ... келеді. Мұндайда қуанышты үй иесі
қалағаныңды ал дейді, яки оған риза ... ... ... Бұл ... ... ... Сүйінші сұрау және сүйіншіге берілетін
нәрсенің дәстүр бойынша ерсілігі жоқ. ... ... ... інісі
Дембай ұлды болғанда, іштегі әйелдің бірі, ... ... ... ... ... ... әлгі әлгі әйелді қалбалақтап кеп құшақтап алыпты да
мойнына асылып ... ... ... ... күткен қуанышын
осылай жария еткен екен. [17. 176]
Перзенттің дүниеге келуі үлкен қуаныш, баланы ... ... ... ... ... үйді қу молаға теңеуі де сондықтан болса керек.
1910 жылдың, ... ... ... ... сәби болып
дүние есігін ашқанда, әкесі Әулие ата ... ... ... ... ... Сәби жаңа ... ... ашып жатқанда арнайы сол ауылдың
тұрғыны Байтоқ деген кісі сүйінші ... ... ... ол ... ... үйге ... ... бір ауыз сөз айтпастан жылай беріпті»
дейді. Бір жаманат ... екен деп бәрі ... ... ... тапқанын жеткізгенге ұқсайды. Қалай ... де ... ... аттандырады. Тегінде халқымыз жақсы хабар әкелген
адамға сыйлық ... ... бұл ... ... ... асыл ойдан туындаса керек.
Әкесі Әулие атадан оралған соң, ауыл аймақ құтты ... ... ... ... Кей ... шілдехананы шілделік деп те атайды.
Жаңа туған нәрестенің құрметіне жасалатын ойын - ... той. ... ... де, ... да келе ... Осында дүниеге
келген сәбиге құтты болсын айтылады. Ол повесте былайша суреттелген:
- Баланың бауы берік болсын!
- ... ... ... болсын!
- Бәйдібектің әруағы қолдасын!
Құтты болсынның арты ... ... ойын - ... ... ... қариялар нәрестеге бата берген.
Ақ тілеудің белгісі - бата. Ол кез - келген жерде ... ... ... ... әсер ететін қасиетті ұғым. Мұның бірнеше түрі бар.
1. Дастарханға берілетін бата.
2. Ер - ... ... ... ... ... үшін ... ... Дүниеге келген сәбиге берілетін бата.
5. Теріс бата.
Батаның тәрбиелік мәні зор. ... ер ... ... жер ... сөз ... ізгілікке, парасаттылыққа, мейірімділікке баулиды. Бата
осы ұлы қасиеттерді тудырушы рухани мұраның бірі ... ... ... ... ... ... тілмен, әсермен қол жайып айтылады. Батаны
елге құрметті, өте сыйлы адамдар береді. Осындай жас сәбиге өркен жайсын,
елдің ... ... ер, ... ... ... ... ... мақсатпен Имаш
бабасы Бауыржанға берілген екі батасының да тәрбиелік - ... ... ... деп ... құл ... деп ... шіл ... де қарағым
Баяны жоқ ұл болма - дейді.
Ал шілдехана тойында ... бата ... ... Ол ... ... мол еді ... болсын, құлыным.
Қойнауы суға толы еді -
Бұлағы болсын, құлыным.
Елінің тілегі зор еді -
Шырағы болсын құлыным.
Ата тілегі оң еді -
Құмары болсын ... ... ... төрі еді -
Сыңары болсын құлыным.
Осы алғашқы бата, ... ... бала ... ... ... ... берілген, сол күні кешке бір мал сойылып, ауыл ақсақалдарының
басын ... ... ... ... ... - ақ ... көп жайды түйіп, оның халық
тіршілігіндегі, тұрмысындағы орны мен ... ... ... ... Мазмұны жағынан сан түрлі болып келетін бата-тілектер халық
арасына кең ... ... ... ... бір өмір ... ... ой ... бата - тілек арнамағаны кемде-кем. Бата - тілекпен
тамырлас, ойы өзектес өсиеттер де көркемдік, мазмұндық ... ... кең, ойы ... ашық - ... ... және ... екпінде, ұзақтау
болып келеді. Халық өсиетті ұлағатқа, ... ... Ал, ... адам ... қажет өнеге жолы.
Тамырын тереңге жайып, біте қайнасқан халықтық салт - ... ... Ол әр ... ... қарай өзгеріп, жаңарып, түрленіп, толыс
заңды, бірақ қашанда халықтық сипатын сақтап қалары анық. Әр ... ... ... әдет - ... ... ... күйінде сақтауға барынша
құштарлық танытса, ол елдің ертеңін ойлағандық, кеңінен қамтып, ... ... салт - ... - ... кең ... Ол ... ... айналып, бізге асылдың сынығы болып жетті.
Халқымыздың салт - дәстүрлері мен әдет - ... тек ... ... ғана емес, сонымен бірге жас ұрпақ адам тәрбиесіне де үлкен қызмет
атқаратынын естен шығаруға болмайды. Ұлтымыздың осындай тәлім - ... ... әдет - ... ... терең үңіліп қарап, сырын ашатын
болсақ, одан өте көп ғибратты ... ... ... ... ... ... ... көп салалы істің
елеулі тармағы екеніне көз жеткіземіз. ... ... ел - ... іспен,
күшпен, ірі іс - қимылмен немесе пәтуалы сөзбен ғана емес, бет - пішінімен,
дене қимылымен үнсіз
отырып - ақ ойды, ... ... ... істі ... ... болған. Мұндай
іс - қимылдарды қуану, ашу, қайғыру, дәмету, қарсылық, шошыну сәттеріне
ыңғайын ... ... да ... пен ... ... тапқырлықты бейнелейді.
Мысалға, бар істі мақұлдау, қоштау, ризалық шарасына «бәрекелді» деп
те, бас ... ... қағу ... да ... ... Бір іске
құшырланғанда беріле кіріскенде ... ... ... ... ... бар. ... қуанған адамды «бөркін аспанға атып қуанды», «төсін соғып»
сайысқа ... Ашу ... ... өз ... өздері ұрады, жер
тебеді, ал әйелдер болса шашын жұлады, әрі өлсе ... ... ... ... ... ұя" ... салт - дәстүрлердің шығарманың өн бойында
кездесуі, ... жеке - жеке ... ... - ... ... ... ... салтанатты дәстүр. Бала
туғанда, келін түскенде, алыс сапардан көп ... ... ... ... ... зор ... ... күндерде әйелдер құрт -кәмпиттен,
күміс тиыннан шашу шашады. Шашылған шашуды тойға ... ... ... ... ... ... береді. Шашуды қазақта тек әйелдер ... ... «Тұс - ... құтты болсын айтуға келген адамдар мол
жиналды... Сол бойы олар ... ... шашу ... ... [16. ... салу. «Әлди - әлди ақ бөпем, Ақ бесікке жат бөпем» (Бесік
жыры) Бесік - ... ... ... ... сәбидің алтын ұясы болып
есептеледі. Жаңа туған баланы бесікке салу да ... үшін ... ... ... салу жолы ... ... ... өнегелі әжелерге,
әйелдерге тапсырылады. Ол бесікті отпен аластап, тыштырма жасап алып,
баланы ... ... ... үстіне жеті түрлі қадірлі таза ... ... ... адамға бесікке салар, яғни кәделі сый беріледі.
Осындай қуаныш үстінде бесік жыры ... ... ... бірге сабақтас
тағы бір дәстүрлі ән «Әлди әні». Әлди әні бесіктегі балаға да, ... ... да ... жыр. Бұл жыр ... ... ... әлдеқашан қурап кетті, ал әлди ән айтқан үн
әлі тұр құлағымда....
- Балам менің қайда екен?
- ... ... ... ... ... жүр екен?
- Алма теріп жүр екен.
- Алмасынан қанеки?
- Жаңа ... жүр ... ... алма қолында
- Қыз - бозбала соңында - деуші еді-ау» деп тебіренеді ... ... ... ... ... [16. 15]
Бала күнімде әжемнің шешем жұмысқа кеткен осындай әні осы ... ... еді. Әже ... бәрі осындай әдемі жыр самалымен бала ... ал ... ... бұл ... ... мен некен - саяқ шығар-
ау шамасы.
Наурыз күні. Наурыз - ежелгі мәдениеті дамыған ... бірі ... күн» ... ... ... ... Бұл ... күн бойынша наурыздың
22 жұлдызына сәйкес келеді. Қазақтар бұл күнді жаңа жыл, ... ... жыл басы деп ... ... ұлы күні жұрт ... ... ... іс тікпейді, басқа бір іс бастамайды, ... ... ... көтермейді, құрбан шалмайды, құран
оқымайды. Бұл күні барлық даланы ... ата ... ... ... ... ... діні енбей тұрып қалыптасқан айтулы мерекелердің бірі.
Баукең бұл жайлы: «Әр үйдің алдында ... қара ... ... ... ... ... ... алды, кеңшілік басы, молшылық жолы осы наурыз көжеден
басталатындай, бұл күні еш әйел қазанына ... ... ... Ел ... ... ... ... ашық пейіл, ақжарқын көңілмен қарсы алады
екен ғой» [16. ... бұл күні қолы ... ... ... ... ... ... жыл басы болғандықтан бұл күнде әйелдер жағы
қазанына таршылық жасамаса, ал ер - ... тал ... арық ... бұл күні ... еткен, қолын ашып, барын жайып салып, жұмыла
кіріскен адам ғана ... жыл бойы ... ... ... өмір
сүреді деген түсініктен туған.
Базарлық - алыс сапарға, саяхатқа шыққан адамдар жерлестеріне, көрші
- көлеңдеріне, ... ... жас ... ірілі - ұсақты сыйлықтар
әкеледі. Оны базарлық деп атайды. Бұл ... ... ... ... ... ретінде қабылданады. Базарлық көбіне әке - шешенің, туған ... ... ғана ... басқа да бөтен адамдар тарапынан да жасала
береді. «...Біз танымайтын кісінің берген базарлығына мәз ... ... ... [16. 59]
Жеті ата «Жеті атасын білген ұл, жеті жұрттың қамын жер» ... ... ... ... ... ... пен білімділігін, ата көргендігін
танытады. Білмесе «жеті атасын білмейтін ... деп ... Жеті ... әр ата - ... ... ... Бауыржан жеті атаны үйренуді «елтану
мектебінің алғашқы сатылары» дейді. ... ... ... ... ... ... мақалға айрықша мән беретұғын. Өзінің бала ... ... ... ... Дулатқа дейінгі бабаларымыздың тізімін
жазып беріп, жаттап алуды ескертіп отыратын
Енді ойланып қарасам, орыстар арасында ... ... ... ... ... тексіз қазақ бола бастағандарды ... ... ... ... ме деп ... [18. ... ... сақталып, би - шешендер, аузы дуалы қариялар арқылы бізге
жеткен, әдет - ғұрып, caлт - сана, өткен тарих, көне ... ... ... ... ... - ... айналысады. Ұзақ жылдар бойы тоталитарлық
жүйенің ... ... ... тұрпайы ұғымының тұтқынынан шыға алмай,
неге бұлай болған деп оның ... ... біле ... ... ... ... ... санасына сіңіре өскен батыр бабамыздың әңгімелері
мен жазбалары тарих қойнауынан сыр шерткендей болды.
Қыз айттыру дәстүрі ... осы ... ... ... «Қыз ... ... Есім ... ханның бұйрығы бойынша орнаған ... ... ... ... ... ... ... болашағы
туралы әңгіме қозғайды, өздерінің құда болу ниетін білдіреді. Мұны «қыз
айттыру» дейді. Бұл жолдың да ... ... ... бар, егер ... ... ... іште ... да ерте келісіп, сөз байласады. Мұндай адамдар
көбінесе бір - ... ... ... ... өте ... кісілер арасында
болады. Олар алдымен іште жатқан балаларынан (әрине бірі ұл бірі ... қосу ... ... ... осы. ... мұны «бел ... дейді. Повесте бұл оқиға
өрбісі Үбианмен тығыз байланысты қозғалады. ... ... руын ... ... Мамыт деген баласына атастырылған екен» [16. 70]
Атастырудың қалың қамытын бұзған жаңа заманмен бірге ... ... ... ... ұл ержеткен соң екі жасты қосу «құда түсу» арқылы
жасалады. Қазақтың ертеден ... заң ... жеті ... бері ... ... ... әйел күйеуінен 8 жас, еркек әйелден 25 жас үлкен
болса қосылуға рұқсат етілмейді. ... ... ... бұл ... ... да бола ... «Қыз ... «баталасу» жас отаудың
беріктігінің, сенім мен сыйластығының негізін қалайды. ... ... бірі «қыз ... Салт бойынша белгілі кісілердің ... ... сал - сері ... ... ... ... ел ішінен өздері
таңдаған. Кейде бұл салт «қыз ... деп ... ... «қызды кім
көрмейді, қымызды кім ішпейді» деген мақал қыз іздеген ... ... мал ... ... ... ... болып табылады. Бұрынғы
қалыптасқан салт ... ... ... қыз ... да, ... қыз
болмайды» деп жайдан - жай айта салмаса керекті. Тіпті жағдай нашар, қалың
мал беруге ... жоқ ... ... өзі ... жасап, қызды алатын болған.
Көбіне кедей жігіттер малының жоқтығынан, қолының қысқалығынан үйленбей
ұзақ жүріп ... ... Қыз ... тойының мерзімін құдалары екі жақтың
келісе отырып, белгілейді. Қалың мал қазақта ... келе ... ... ... ... Мамытқа айттырылған Үбианның оны ұнатпаған
соң әжесінің көмегімен әкенің шешімін қайтарып, бұрынғы алған қалың ... ... ... ... ... өлеңмен бастайды. Сонда айтылатын өлең
тойбастар деп аталады» (А. Байтұрсынов) Тойдың сәні тойбастарды әнші не қыз
бастайды. Баукеңнің «той ... қу бас та ... ... ... ... сауыққа келгенде жиған - тергенін ... ... ... ... Повестің басында айтылатын кішкене жиын - той үстіндегі
Момыш пен ... әже ... қыз ... ... ... сұлу қыз
іздестірген әженің ... ... ... ішкі және ... Той ... ... елге ақындар мен әншілер бастаған. Мәселен
Баймағанбет сұлтанның Ақыл ... қызы ... ... ... ақын ... Осы ... қыз ... қыздың көңілін аулау
мақсатында бара жатқан жағында да осындай жақсы жағдайлар ... айту жар - жар деп ... ... ... олар ... ... елге сыйлы болуына тілектестік білдіреді. Мұның бәрі ... «жар - жар» ... ... ... «Жар - жар» ... - ... әдет - ... тәлім - тәрбиеге негізделеді. Ауыз
әдебиетінде «жар - жар айтысы» оның ... «Ау жар ... бар. Оның ... әдеп ... деп ... ... ... туындыда Үбианның Абай
аулына ... ... ... оған жар - жар ... ... ... ... жаңа түскен келінді бұл дәстүр жасалмай ешкім көре алмайды.
Оны көру үшін беташар дәстүрі ... Оған ... ... туыс - ... қатынасады. Мұнда беташар жыры айтыла отырып, ... оның ... оның ... ... таныстырылып, келін оларға сәлем жасайды. ... ... ... ... ... ... ... әрі сәні жас келіннің
жаңа өмірге бет алғанын білдіретін қызықты, ... ... ... ... ... ұзатылуынан бастап, жат жұртқа келін ... ... ... ... ... салт - ... бейнелеген. «Жұрт
беташар мен некеқияр ... ... ... ... Неке қияр -
дәстүр бойынша молданың бірін - біріне келісіммен үйленген екі жастың ... ... ... ... ... ғасырлар бойы қалыптасқан бай
тәжірбиесі бар олар мал өрісін, ... ... ... ... Тіпті малдың айрықша қасиетін, ерекшелігін танитын Толыбай сынды
сыншылар да шыққан. Сөйтіп халқымыз өздерінің ... ... ... мал ... байланыстыра жасаған. Қазақ үшін ең құнды, қасиетті мал -
жылқы. Айт, ас, тойларда ... бас ... мол ... жиһаз тігілетін
болған. Жазушының жылқы малымен тығыз байланыстыра суреттеген дәстүрлерінің
бірі - бәйге. Бәйге қазақ халқының ... ... ... көп ... бұл ... өзгеше бір ерекшелігі сол - жарыс тек жазық жерлерде
ғана ... ойлы - ... ... бегесінді жерлерде де өткізіледі.
Жарыстың ... ... ... ... бар. Олай ... ... ... қосатын атты таңдап алып, оны баптап бәйгеге жаратуға дейінгі ұзақ
мерзімге бәйге ... ... ... бала үнемі басы қасында болып, бапкермен
бірге еңбек етеді. Бәйге мен аламан бәйге ... ... ... ... ойын ... ... ұзатылуымен тығыз
байланысты көптеген дәстүрлер мен ырымдардың түрлерінің жасалуы, қолданыста
болуы ... ... ... ... қараудан туған. Шындығында салт - дәстүрдің
берер тәлімі ұшан-теңіз. Мәселен, «Бәйге де аз емес еді. ... ... ... ... орамал алып жатыр». [17. 364] Осы секілді дәстүрдің бірі ... ... ... ... және дода ... деп екі ... ... Жаппай
тартуда жеке адамның қол қайратын, батылдығын, ептілігін, тақым ... ... ... бар. ... ... ... қоймайды. Ал дода
тартуда жүйелі және ... ... ... ... ... ... ... сайысады. Осындай жағдайда көкпар кімнің қолында қалса сол иемденеді.
Кейде мұны ... ... деп те ... ... ... көбінесе ру
ақсақалдарының үйіне, балалы не баласы жоқ үйге ... ... ... деп ... болған. Үй иесі көкпаршының үстіне шапан жауып, бір
байлам орамал ұсынатын болған. ... осы ... ... ... арқылы
сомдалған. Ат пірі Аққұлдың соңғы демін өзінің Көкшолағымен бірге бітіріп,
өзін сол атының терісіне орап ... ... ... ... ... жан
тебірентерлік. Аттың құнын, бағасын білетін қазақтың қазағы ... - ... ... ... көкпар десе ішкен асын жерге қойып, арқасы ... ... ... бір ... тән ... пе ... ... немере
інісі Дембай ұлды болғанда Баукең: «Балаға үшінші күн ... ... ... деп ... ... үйінің әр қуанышы дәстүрлі жолмен
болғанын аңғартады.
Жасау. «Көрсін деп жиылған жұрт ... ... ... қылып
үйгізді енді» (Наурызбай - Қаншайым) Ұзатылған қызға берілетін дүние -
мүлік. ... ... ... аса зор ... ... ... алты ... асады, жеті жастан жинасаң жетеді» деген. Ауқатты адамдар ақ отау
тігіп ұзатқан. Жасауды қыздың еншісі десе де болады. ... ... ... ... ... ... ... алдында әжем ауылдың
қыз - келіншектерін, бар ... ... қыз ... қызықтауға
шақырды. Шығармалар жинағы. [17. 375]
Бауыржанның бір естеліктерінде қазақтардың күпісі мен шапаны, тоны,
шалбары, ... ... ... де сыры көп ... ... әр ... етіп, өмір сүру жағдайына байланысты дүниеге келсе керек. Айталық
қазақтар шапан мен тонның етегін кең, жеңін бір ... ұзын ... ... ... мал ... ... ... ұзын тонның етегімен тізесін қымтап,
кез-келген ... ... ... ... кең болсын» деген сөз осыдан қалған
дейді. Аты болдырап, не өзі ... ... ... қала ... ... ұзын ... қазақтардың жаугершілік заманда қолға қару ... ... ... амалы. Қазақтар қолғап кимеген. Бұны халықтық тәжірбие, халық
даналығы деп түсіндірген.
Жүз жыл жырлаған атақты Жамбыл ақынды ... оны ... ... ... үшін де жақсы көріп, сыйлаған.
«Қазақтың 1000 әні» кітабының авторы А.В.Затаевичтің Роман Ролланмен
достығын айта ... ... оның ... ... ... ... ... бай қазынасы бар елді бірінші рет ... ... ... ... ... ... деп бұл ... баға біздің
халқымыздың құндылығының бағасы екендігін растайды. Ал, ... ... ... ... ... дегенмен кейінгі кезде шешендік өнердің
жоғалып бара жатқандығын айта келе, осы күнгі басшылардың қағазға ... ... Бұл ... ... жат ... деп ... бай ... сусындаған Бауыржан Момышұлы да
әліппені орысша оқыған, бүкіл қызметі орыс ... ... ... ол ... ... ... Ол орысша сөйлегенде оның асқан шешендігіне, ... ... биік ... ең ... ... өзі ... қағар еді. Бірақ ол орысша оқыған басқа
көптеген қандастары ... өз ... ... жоқ.
Оның орыс достары өте көп еді. Ол орыстың ұлы классик ақын-жазушыларын
піріндей сыйлады. Ол ... ... одан ... де Илья ... Константин
Семенов, Александр Фадеев сияқты ірі тұлғалармен дос болды. Ол туралы орыс
жазушысы ... Бек ... атты ... ... ... ... болды.
Расында, ол әйгілі кітаптың авторы Бауыржан ... ... ... ... емес ... қарап бағалайтын. Сондықтан
оны Ұлтшыл деп қаралайтын болсақ онда жала ... Ол ... ... ... ... Кастромен туыстасты. Ол алыстағы чех жазушысы Шдаймен
ағайынша хат алысып тұрды. Ал, өз ... ... ... ... жақсы
көрді. Оның өткені мен қазіргісі, бүгінгі күні толғандырмай қоймады. Баукең
көреген еді, ол сол уақытта, қан ... қақ ... ... өз ... ... ... ... хат жазумен болды. Оны толғандырған
ұлт келешегі, ұлт ... ұлт ... ұлт ... ұлт ... ... ұлт ... ұлт ар намысының, ұлт әдебиетінің, ... қамы ... Ол ... ... қазақтың, әрбір ұлттың адамы
тірі қалу ұрпақ үшін зор ... деп ... ... ... ... ... ал ... орнын толтыра алмайтындықтарын да ұқты. «Жеңіске тек
рухтың ... ғана ... ... дейді Бауыржан Момышұлы. Ол
халықтың, ұрпақтың рухы сынбауын армандады.
Рух туралы озық ойы, ... ... бар ол ... ... «Біз мал
едік, қараңғы едік», - дегенге менің ашу-ызам келеді, - дейді ... Ол өз ... ... ... ... ... ... еді.
Ал, Баукең сол соғыс жылдарының өзінді-ақ: ... ... ... ... ... ... ... болмайды», - деп айдай әлемге жар салды. Франциядан арнайы Баукеңді
іздеп қонаққа келген француз ... ... ... қан ... уақыттың
өзінде Мағжанның бір өлеңін жатқа айтып берген. ... ... өзім ... берем деп бой бермеген. Ал француз әйелі болса Баукеңе
Мағжанның өлеңдерімен таныс екенін, оның францияда кітабы шыққанын ... ... ұлы ... деп жауап берген.
«Егер біз қазақ халқының ... ... ... ... жоқ деп
қудалайтын болсақ, ата-бабаларымыздың кім ... ... ... мұның
өзі пайда бере қоя ма?» - деді. Өткенді жер мен жексен ету -болашақ ұрпақты
мәңгүрттікке альш баратынын Бауыржан ... ... ... жылдай бұрын
ескертті. Қоғам, қоғам тізгінін ұстарлары мұны ... Енді ... ... бастан кешіп, тіпті мына «тәуелсіз» деген заманның өзінде
«мемлекеттік тіл» ... әуре ... ... ... ... ... ... адам: «Егер мен тағдыр жазып бүгінге дейін ... ... ... маған қаншалықты рахымы боларына көзім жетпейді»,
- деп жазды ол отыз үш жасында. Тағдыр оған әлі ... өмір ... ... де халқының мүшкіл халін ойлап, 1943 жылы 18 наурызда
Қазақ ССР Халық Комисарлары Советінің төрағасы Нұртас ... ... ... Онда ол мен ... ... ... жатырмын, мен атақты
батырмын демейді. Республика басшысына халық тағдырына араша түсуді аманат
қылады. ... ... ... адам Отанға берілгендік, әділдік, тәртіптілік
сияқты жауынгерлік қасиеттердің негізін бойына сіңіреді.
Қазақ халқының өткен тарихындағы барлық жақсы дәстүрлер ... ... ... ... ... Халық даналығының алтын қазынасы біздің
жетістігімізге айналып, біліміміз бен тәжірбиемізді ... ... ... ... ұлт, ... ... ... осы хатына Н.Оңдасыновқа
жазған хатына жауап алды ма, жоқ оны білмейміз, бірақ, ... бұл ... ... ғана ... Мемлекет, Үкімет тізгінін ... ... да ... ... ... ... ... салдарынан жастардың
кейбір бөлігі адам танымастай әдепсіз жеңіл ойлы, нашар, ебедейсіз, қопал
болып өсіп ... ... ... ... бас ... ойлайтындар да
ұшырасады». Бауыржан бұл қасіретті жазғалы жарты ... асып ... ... ... ... жоқ. ... Бауыржан өсиеті әлі актуальды. Егер
Мемлекет, Үкімет ұлт ... ... ... ... ұлт намысын қорғаймын
десе, ең бірінші, адамдарды аздырмай, тоздырмай асылдандыруға көңіл ... жылы ... ... ... ... Қазақстан Компартиясы
Орталық Комитетінің сол кездегі хатшысы Әбдіхалықовқа Қазақ Тілі туралы хат
жазыпты. Басталуы мынадай:
«Тіл маманы ... да, ... ... орталық «Социалистік
Қазақстан» газетін оқып, кейбір, кейінгі кездегі басылған қазақ ... ... ... ... күннен күнге ұлғайып бара жатқан, ... ... ... ... құлақпен ести отырып, дәтім ... деп ... тіл ... ... ... 56 жыл бұрын
жазғандары айна - қатесіз сол қалпында, дәл ... ... мың ... ... Тіл! Тіл! деп кеңірдегін соза айқайлағанмен тіл жер
бауырлап жылжып келеді. Ал, Бауыржан айқайлаған сол ... ... ... ... ... өткен сайын, жылдар өткен сайын Бауыржан шыңының басы ... әлі ... келе ... ... өсіп - ... ... Ал, біз
өсетін елдің, өркениетті ... ... ... ... ... ... ... Бауыржан өсиетінен ғибрат алармыз және соны келешегімізге
ту етіп ұстасақ, ұлы рухы ... ... ... - ... өз орнында, өз қалпында шамасы ... ... адал ... майдалықтан, іштарлықтан қашық жүру. Мұршасы, әлі
жеткенше өз заманын түсіне білу, өз ... ... ... мақсатына
қопарыла, шын көңілмен адал қызмет істеу» Бауыржан Момышұлы да осы бақытқа
ие болған асыл ... Аты ... ... әйгілі батыр, есімі ел жадында
мәңгі жатталып, қалған даңқты қолбасшы, ... ... ... ... ... екі келмес біртуар биік тұлға, жастардың ұлағатты ұстазы,
көрнекті жазушы Бауыржан Момышұлының өзіне ғана тән көп ... ... ... ... ... ... ... ажарлана түспек.
Пайдаланылған әдебиеттер.
1. Ахметова 3. «Шуақты күндер»
2. Асылов Ұ. (құрастырған) «Дана ойдан шыққан сөз» Алматы 1987ж.
3. Ахтанов Т. «Ел ... - ер ... ... әдебиеті // 10 маусым,
1983ж.
4. Әлімқұлов Т. «Күйеу келтір, қыз ұзат, тойыңды қыл» Алматы
5. «Санат» 1994ж
6. ... Е. ... ... ... // 27 ... ... ... А. «Мың бір мақал, жиырма үш жоқтау» Алматы
8. Баялиев «Рух күші Б.Момышұлы» Ақ жол // 26 ... ... ... «Бір ... ... Ақ жол 7 ақпан, 2001ж.
10. «Беташар» (жинақ) Алматы «Өнер» 1991 ж
11. Голушко И.М. «Б. Момышұлы туралы». Қазақ әдебиеті // 22 ... ... Ж. ... ... Заң ... 7 ... 2001 ж
13. Кенжеахметұлы С. «Жеті қазына». 1-2т.т Алматы «Ана ... 2002 ... ... С. ... ... ... 220 түрі»
Алматы «Санат» 1998ж
15. «Қазақ халқының салт-дәстүрлері» (жинақ) Алматы «Рауан» 1994ж.
16. Момышұлы Б. «Ұяда не ... ... ... 1988 ж
17. Момышұлы Б. Шығармалар жинағы 1, 2 т Алматы «Мектеп» 2001 ж
18. Мырзахметұлы М. «Аңызға аты ... ... 2000 ... ... Ш. «Рух пен ... ... Ақжол // 2000ж
20. Мамытбек Қ. «Баукең айтқан әңгімелер» Жұлдыз 2002 ж №12
21. Мамыт А. ... ... ... ... 31 ... 2001 ... Нұршайықов Ә. «Ақиқат пен аңыз» Алматы 1976 ж
23. Нұрышев С.Н. «Қазақтың халық мақалдарының даму ... ... ... P. ... - Алты алаштың ар-намысы» Жұлдыз №12,
2000 ж
25. Сейілханқызы ... ... өзек ... Заң ... // 9 ... ... ... К. «Бауыржанмен екі жүздесу» Жалын // № 5,6. 1996ж
27. Темірғалиұлы 3. ... ... ... Заң ... // 13 желтоқсан,
2000ж
28. «Өлді деуге бола ма, айтыңдаршы» Жалын журналы 1988ж №6
29. «Б.Момышұлының "Ұшқан ұя" повесіндегі мақал - ... ... Ұлт ... // № 1 2003 ... НАИ

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 43 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Батыр-Бауыржан8 бет
Бауыржан Момышұлы2 бет
Бауыржан Момышұлы (1910-1982)3 бет
Бауыржан Момышұлы соғыс жылдарында4 бет
Бауыржан Момышұлы шығармаларындағы Абай дәстүрі7 бет
Бауыржан Момышұлының жеке қорына сипаттама49 бет
Бауыржан Момышұлының өмIрI мен шығармашылық жолы23 бет
Естелік жайлы шығармалардың табиғаты мен ерекшеліктері28 бет
Соғыс жылдарындағы әдебиет пен өнердегі патриотизм10 бет
XVI-XVIII ғғ. Қазақ-Орыс қарым-қатынастарының зерттелуі мен елшіліктер тарихы10 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь