Біржан Сал- тарихи этнографиялық тұлға

Еліміздің тәуелсіздікке қол жеткізуі, кеңестік кезеңде “ескіліктің қалдығы” ретінде қарастырылып келген қазақ халқының сан ғасырлық мәдениетін, тарихын жаңаша, ұлттық тұрғыда қарастыруға мүмкіндік беріп отыр. Қазақстан Республикасының Президентінің ұзақ жылдарға арналған “Мәдени мұра” бағдарламасы бойынша қазақ халқының ұлттық мәдениетін, фольклорын, салт- дәстүрді жаңаша түрде зерттеуді мақсат етіп отыр.
Ұлттық әншілік өнердің дамуы XIX ғасырда сал, серіліктің қалыптасып, қанат жаюымен тығыз байланысты. Сал мен серінің ортақ қасиеттері : олар - әрі әнші, әрі ақын, әрі күйші, композитор. Би, аңшылық–саяткерлік өнері де бар, елден ерек талғампаз, көңіл аударарлықтай сәнді- әшекейлі киінуге, жүйрік ат, ұшқыр тазы ұстауға тырысқан. Cал мен серінің мұндай ардақты дүниеге бағыттайтын оның жаратылыс ерекшелігі, оның дарынды ойы, ашық- жарқын мінезі, сыпайылығы, ғажайып жаңалықты, сұлулықты жақсы көретіндігімен ерекшеленеді. /1.6б/Ф.Назаровтың суреттеуінше, сал жүрген жерін ұзақ уақыт қызыққа батырады. Ол өзінің шырқап салған әнді жазды күні түн ортасына ауғанша айға қарап, шырқап ән салған.
М.Г. Готвицкий өз еңбегінде ән мен серілік өнердің халық өмірімен тұрмыс салтымен тығыз байланысын дәріптеп: «Әншілердің- күйшілердің қадірлігі сонша, ауылдарды аралап, шыққанда киіз үйдің құрметті орны солардікі, бәрі де оған ілтипат, құрмет көрсетуге дайын тұрады»,-деп жазады. /1.7б/
Қазақ халқының ХІХ ғасырда өмір сүрген суырып- салма ақын, әнші, сазгер, сал-серілердің бірі -Біржан сал Тұрлыбайұлы Қожағұлов. Біржан сал 1825 жылы қазіргі Солтүстік Қазақстан облысының «Қожағұл бернеуі» деп аталатын қалың қарағайлы орманды жерде зергер Тұрлыбай Қожағұлұлының отауында туған. Бала кезінен ойын- сауыққа араласып, ән салған Біржан кейіннен өзі де ән шығарып, әннің әуенімен бірге өлеңін де өзі жазады. Үш ұлдың ішіндегі кенжесі болған Біржан алғаш кезде еркін жүріп, ел аралап, той- салтанаттарға қатысып, жатық, жігіттік кезеңді өткізеді. Оның ақындық, әншілік қабілетін халық көзіне ерте түсіп, елдің көңіл- күйін көтеріп, қуаныш-шаттыққа бөлеп, халық құрметіне ие болады. /2.71б/ А. Жұбанов : «Әдемі ер- тоқымды ат , әшекейлі киім, аңыраған дауыс, көркем келбет - жүрген жерінің бәрінде Біржанның қадірін көтереді. Сөзден кесте тігетін ақындық, жаныңды жайлайтын жібек үн, айызыңды қандыратын ән, дарынды орындаушылық - әрісі Бертіс, берісі Қожағұл тұқымында болмаған, тек басына қонған «бақыт» сияқты болады. Біржан бұл бақытты бағалай біледі. Өзін сүйген халқына өнерін жаюдың – аралау, жаңа ән болса үйрену, орындаушылық шеберлігін ұстарту деп түсінеді. Осы бағыт, осы арман жолында Біржан арымай-талмай ілгері қарай тырмыса береді.»- дейді. /3. 36-37бб/
1. Р.Дүйсемдінова. Қазақтың әншілік өнері. Алматы., 1998.
2. Жұмағалиева Д., Ахметбекова Б., Ысқақов Ә. Қазақ халқының дәстүрлі музыкасы., Алматы., 2005
3. Жұбанов А.К. Замана бұлбұлдары. Алматы., 1975
4. Біржан сал Қожағұлұлы .Ләйлім шырақ., Алматы., 1983
5. Марғұлан Ә.Х. Шығармалары. Т-ІІ. Құраст. Д.Ә. Марғұлан., Д.А. Марғұлан ., Алматы. «Алатау»баспасы., 2007
6. Жұмағалиев Қ. Қазақ әдебиеті. Алматы., 1942
        
        БІРЖАН САЛ- ТАРИХИ ЭТНОГРАФИЯЛЫҚ ТҰЛҒА
Тлеубаева Ардақ. ҚАЗҰУ тарих факультетінің 2 курс магистранты
Еліміздің ... қол ... ... ... ... ... ... келген қазақ халқының сан ... ... ... ... тұрғыда қарастыруға мүмкіндік беріп
отыр. Қазақстан Республикасының Президентінің ұзақ ... ... ... ... ... ... ... ұлттық мәдениетін,
фольклорын, салт- дәстүрді жаңаша түрде зерттеуді мақсат етіп отыр.
Ұлттық әншілік ... ... XIX ... сал, ... қалыптасып,
қанат жаюымен тығыз байланысты. Сал мен серінің ортақ қасиеттері : олар ... ... әрі ... әрі ... ... Би, ... өнері
де бар, елден ерек талғампаз, көңіл ... ... ... ... ат, ... тазы ... ... Cал мен серінің мұндай
ардақты дүниеге бағыттайтын оның жаратылыс ерекшелігі, оның ... ... ... мінезі, сыпайылығы, ғажайып жаңалықты, сұлулықты ... ... ... суреттеуінше, сал жүрген
жерін ұзақ уақыт қызыққа батырады. Ол өзінің шырқап салған әнді ... түн ... ... айға ... ... ән ... ... өз еңбегінде ән мен серілік өнердің халық өмірімен
тұрмыс салтымен тығыз ... ... ... ... сонша, ауылдарды аралап, шыққанда киіз үйдің құрметті ... бәрі де оған ... ... ... дайын тұрады»,-деп
жазады. /1.7б/
Қазақ халқының ХІХ ғасырда өмір сүрген суырып- салма ақын, ... ... бірі ... сал ... ... ... сал
1825 жылы қазіргі Солтүстік Қазақстан облысының ... ... ... ... қарағайлы орманды жерде зергер ... ... ... Бала кезінен ойын- сауыққа араласып, ән салған Біржан
кейіннен өзі де ән шығарып, ... ... ... ... де өзі ... ... ... кенжесі болған Біржан алғаш ... ... ... ... той- ... ... ... жігіттік кезеңді өткізеді.
Оның ақындық, әншілік қабілетін халық ... ерте ... ... ... ... қуаныш-шаттыққа бөлеп, халық құрметіне ие болады. ... ... : ... ер- ... ат , ... ... аңыраған дауыс,
көркем келбет - жүрген жерінің бәрінде ... ... ... ... ... ақындық, жаныңды жайлайтын жібек үн, айызыңды
қандыратын ән, дарынды орындаушылық - ... ... ... Қожағұл
тұқымында болмаған, тек басына қонған «бақыт» сияқты болады. Біржан бұл
бақытты бағалай біледі. Өзін ... ... ... ...... ... ... үйрену, орындаушылық шеберлігін ұстарту деп түсінеді. Осы бағыт,
осы арман ... ... ... ... қарай тырмыса береді.»-
дейді. /3. 36-37бб/
Баласы Қожағұлдың Біржан салмын,
Адамға зияным жоқ ... ... , ... да ... ... сал, өзім ... кімге зармын.
Жасым бар жиырмада жасырмаймын,
Басымнан ... ... ... дұшпан сөзі асып кетсе,
Сен түгіл басқаға да бас ұрмаймын
- делінген «Біржан сал» ... жас ... ол ... ... ... отырып, олардың ортасында ойын- сауықты ... не ... ... ... ... ... ... жүрген кезін
сипаттайды. /4. ... ... ... өз ... ... Қожағұлда мың
жарым жылқы ... ... ... 17 ... ... ... он жылқыны
қыздарға тартуға сыйлап, тез арада жойып құртқан. Ол жыл сайын ... ... ... ... ... атын, әдемі киімін, өзі беріп отырған.
Оны ... мен ... ... ... ... бір кісі жолдасым ертең түсте,
Біржаннның қарық боларсың олжасына .
Өзге салдар ... ... да ... тұрғанда бар малын жібек пен
алтын, күміске жұмсап, оларды аямай ... ... ... ... ... оны өзі де ашық ... ... жылқы біткен Қожағұлға,
Асықша ақ жамбына сұлуға аттым.
Біржанның бір өзгеше жері, оның ... ... ну ... ... ... ... Одан шыққан көп алтынды зерттеулерге ... ... неше ... ... алқалап, сұлу сырғалар,
білезіктер, сақина, жүзіктер ... ... ... ... сұлу ... алтын ер, алтын жүген, алтын шідер жасатады. ... ... ... ... ел ... ... сұлу қыздарға таратып отырады.
Олардың мазмұны сұлу қыздарға ... ... ... оның ... балдақ», «Ләйлім шырақ», «Ақтентек» сияқты өлеңдерде суреттеп
отырады. ... ... ... ... әні сол ... ... леген бір қызға
арнап шығарылған. Бұл әннің шығу тарихы мынандай: ел қыдырып, ән ... сал ... ... бір күні ... ... деген байлардың
ауылына келіп түседі. Ағайынды бай жігіттер Біржанды менсінбегендей
болып, ... ... ... ... ерген ерке қыз Ләйлі де салға
салқын қарайды. Бұған дейін ел ... ... ... ... бұл ... Ертеңіне Біржан аттанбақ болады. Көлбайларға қалай ұрынудың амалын
таппайды. Тап аттанар кезде Біржанның атының аяғындағы ... ... ... ... дегендей, Көлбайды масқаралауға дәлел табылады.
Біржан өзінің жан серігі үкілі домбырасын қолына алып, ... ... ... ... Көлдайдың қарындасы Ләйлі» - деп домбыраға ... Әнді ... ... ел ... ... ... айыбын мойнына
алып, Біржанның аяғына жығылады. Қонақ ... қол ... ... ... бұл ән ... ... ... кетеді./6.268б/
Деген соң Ләйлім шырақ, Ләйлім шырақ,
Шідерімнің бағасы қырық қысырақ.
Шідерімді кім алды Ләйлім алмай.
Балағы ... ... ... ... ... алмай.
Көлбай, Жанбай, тыңдашы, асыл тасым,
Біте қайнап, бірге ... ... жел, ... ... әкеткен жоқ ,
Ұрлап алған өзіңнің қарындасың.
Формасын шідерімнің сұрасаңыз,
Іші күміс, балағы ... тиек ... ... ... ... ... ... ауылында біраз ашуы келіп,
оларды ... ... ... ... ... ... атты әні де осындай жағдайда
шығарылған. Айтпай- ... аты. ... ... ... ұл тумаса, қызға
ер адамның атын береді. Айтпайдың аты ... да ... ... қақ тұрады сауырына,
Қос тепкі салып келем ... бір шай ішіп ... ... ... сұлу ... деп ... ... кешкі тұрым ат үстінде желіп келе жатып салған
әннің ... ... ... ... ... ... ... үш әні «Егіз
тауық», «Жанбота», «Адасқан», ... ... әнін ... 1842 жылы ... ... Бұл жылдың халықты әбден күйзелткен жыл ... ғой ... егіз ... ... ... ... тауып.
Арық атқа мінбейтін сал Біржанның,
Қоңыр шолақ мінбеді-ау, өгіз тауып.
Шақырушы-ең Біржан деп атымды атап,
Мал ... ... ... ... ... ... қайран елім,
Әр ағаштың түбінде қалдың қатып.- деп баяндайды.
Біржанның тамаша әндерінің бірі, өзінің ел аралап ... , ... ... тұлпар аттарына шығарған әндері ... ... ... ... ... жеке бір ... ... жүйрік атына шығарған әнінде :
Жем жейді арғымағым «түрт» дегенде,
Аяғын ... ... ... ... үш ... жүріп кетер,
Аузынан нан қалқанын «оп» дегенше.
«Телқоңыр» әнін Біржан Телқоңыр тұлпармен Сыр бойына ... ... ... шөбін жемей қатты ашығады. Арқа жаққа қарай қаша ... ... ... ... ... қайтып кетті елге таман,
Ит-құстан барар ма екен ... ... ... елге бар ... бұл маңайда жолың тар деп,
Жаныма бағалаған жануарым,
Шығардым осы әнімді саған арнап./5.81б/
Біржанның қартайған кезінде қызық ... жас ... ... еске түсіріп, «Жамбас сипар», «Егіз қызыл», «Ал ... ... ... ... біліп едім.
Білдірмей серілікпен жүріп едім,
Бұл күнде арық ... ... ... жүздің сайран қылған Біржан едім
Ел кездім Кертөбелді арықтатып,
Жақсыға сөз сөйледім ... деп ... ... ... ... әндетеді./5.82б/
Пайдаланған әдебиеттер:
1. Р.Дүйсемдінова. Қазақтың әншілік өнері. Алматы., 1998.
2. Жұмағалиева Д., ... Б., ... Ә. ... ... ... ... ... Жұбанов А.К. Замана бұлбұлдары. Алматы., 1975
4. Біржан сал ... ... ... ... ... Марғұлан Ә.Х. Шығармалары. Т-ІІ. Құраст. Д.Ә. Марғұлан., Д.А. Марғұлан
., Алматы. «Алатау»баспасы., 2007
6. Жұмағалиев Қ. Қазақ әдебиеті. Алматы., 1942

Пән: Тарихи тұлғалар
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 5 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Жабаев Жамбыл (1846-1945)5 бет
Интеллектіні психогенетикалық зерттеу13 бет
Психогенетиканың қалыптасуы мен дамуы7 бет
Қазақстан Республикасының валюта нарығының қалыптасу кезеңдері7 бет
Жылқы көшпенді халықтың негізгі байлығы14 бет
Нұрғиса Тілендиев4 бет
Орыс Географиялық Қоғамы45 бет
Орыс, қазақ ғалымдарының қазақ этногинезін зерттеу тарихы11 бет
Оңтүстік Қазақстанда XIX ғ. аяғында жүргізілген археологиялық және этнографиялық зерттеулер62 бет
ХIX–XX ғ. басындағы тарбағатай өңірінің қазақтары (тарихи-этнографиялық зерттеу)23 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь