Шәкәрім лирикасындағы тілдік-бейнелілік аспектілер

Бейнелі сөздердің қай-қайсысының болсын құндылығы, түптеп келгенде, өмір құбылыстарының ұқсастығын тап басып, дәл көре біліп, мол әсер, бай ассоцияция туғызатын, оқушының ойын қозғап, терең сезімге бөлейтін шеберлікте жатқанын естен шығармауымыз керек.
Шәкәрімнің ақындық серпініне, шеберлігіне лайық көркемдік көрсеткіштер аз емес. Атап айтсақ, метонимия, символ, синекдоха, нақыл сөз, фразеологиялық оралымдар.
Осы тілдік-бейнелілік аспектілер арқылы ақын болмыстың шынайы бейнесін сәулелендіре суреттейді деп айтуға болады.
Ақын сөздің эстетикалық қызметін, танымдық мәнін шебер меңгеріп, негізгі айтайын деген ойын, тақырыбын ұршықтай иіріп жырлайды.
Енді сол тілдік-бейнелілік аспектілерге жеке-жеке, жүйелі түрде тоқталып өтсек.
Барлық троп түрлері бір-бірімен байланысты. Троптар-ойды бейнелі, көрікті етіп жеткізудің әр түрлі амал-тәсілдері, тілде әрқайсысының өзіндік көркемдік қызметі мен ерекшеліктері бар. Қазақ ғалымдарының көпшілігі бір заттың орнына екінші заттың алмастырылып айтылуын, заттың немесе құбылыстың тек бір жағын не болмаса бөлшегін атай отырып, ойдағы затты түгелімен елестетуді метонимияға жатқызады. Метонимияның метафорадан, өзге троп түрлерінен айырмашылығы, өзгешелігі де осы алмастырылып қолдану қасиетінен болса керек.
Метонимия метафора сияқты тілге жаңа сөз қоспайды, бұрынғы бар сөзге жаңа мағына береді немесе оның мағыналық аясын кеңітеді. Біраз мысал келтіріп көрсек. "Жастарға" атты өлеңінде:
Күнде көздеп, мінезді тексерелік!
Айланы, ақыл демей, сескенелік!
Адалдың жолында өлсек, арман бар ма?
Ақты аныққа шығарам деп көрелік!
Кісіге оны бұрған өкпелелік!
Тіл алса, "мұны қой" деп ақыл айтып,
Тыңдамаса, жау көріп кектенелік! [1;36] "Мен қорқамын, қорқамын" өлеңінде:
Кек, ашудан тый дейсің,
Айыртып ақ пен қарасын.
Мен құдай ма, патша ма,
Ынсапсызға бастама.
Ауыртып ашып жаныштама,
Жанымның ескі жарасын. [1; 132]
Қара көрсем, кетемін,
Жетуге талап етемін.
Пайдасында ісім жоқ,
Не де болса жетемін. [1; 106]
"Ақты" аныққа шығарам-әділдік мағынасында "ақ пен қара"- жақсылық пен жамандық, "қара"-көзге көрінген зат, алдыдағы мақсат мағынасында.
Поэзияда, әдебиетте салыстыру арқылы аңғартылған шындық дайын күйінде айтылған ақиқат-тұжырым емес, ол әдетте оқушының жан-сезімін оятып, оған ой салатын және көбінше астарлы мағынасы бар, кейде тіпті тұспал, ишара секілді мағынасы бар бейне, сурет түрінде көрінеді.
Метонимия негізінде екі нәрсенің арасындағы жалғастық, ұқсастық, ескеріліп, соның негізінде ауыспалы, астарлы мағынасы бар бейнелі сөз туады.
Метафора, теңеу, метонимия, эпитет, перифраз бір-біріне біршама жақын тілдік, көркемдік құбылыстар, дей тұрғанмен, әрқайсысының өзіндік ерекше қасиеті, өзгешелігі бар дейміз.
Екі нәрсенің алмастырылып, бірінің орнына екіншісі айтылып, бірі арқылы екіншісін ұқтырудың түрі көп.
1. Шәкәрім Құдайбердиев Шығармалары: өлеңдер, дастандар, қара сөздер. Алматы: «Жазушы», 1988. – 560 бет
2. Потебня А.А. Теоретическая поэтика. /Сост., авт. Вступ. ст. и коммент.А.Б.Муратов/ М., "Высш.шк."1990. - З42.стр.
3. 3.Қабдолов Сөз өнері. - Алматы: «Қазақ университеті» 1992. - 352 бет.
4. Қ.Жұмалиев Қазақ әдебиеті тарихының мәселелері және Абай поэзиясының тілі. Т2. Алматы: «Қазмемкөркәдбас», 1960. - 364 бет.
        
        Жақсыбаева Э.О.
С.Ж.Асфендияров атындағы ҚазҰМУ,
қазақ тілі кафедрасының оқытушысы.
Бураханова Қ.С.
С.Ж.Асфендияров атындағы ҚазҰМУ,
қазақ тілі кафедрасының аға оқытушысы
(Алматы қаласы)
Шәкәрім лирикасындағы тілдік-бейнелілік аспектілер
Бейнелі сөздердің ... ... ... ... келгенде,
өмір құбылыстарының ұқсастығын тап басып, дәл көре біліп, мол әсер, ... ... ... ойын ... ... ... бөлейтін
шеберлікте жатқанын естен шығармауымыз керек.
Шәкәрімнің ақындық серпініне, шеберлігіне лайық көркемдік көрсеткіштер
аз емес. Атап ... ... ... синекдоха, нақыл сөз,
фразеологиялық оралымдар.
Осы тілдік-бейнелілік ... ... ақын ... ... бейнесін
сәулелендіре суреттейді деп айтуға болады.
Ақын сөздің ... ... ... ... ... меңгеріп,
негізгі айтайын деген ойын, тақырыбын ұршықтай иіріп жырлайды.
Енді сол тілдік-бейнелілік аспектілерге жеке-жеке, ... ... ... троп түрлері бір-бірімен байланысты. Троптар-ойды бейнелі,
көрікті етіп жеткізудің әр ... ... ... ... ... қызметі мен ерекшеліктері бар. Қазақ ғалымдарының көпшілігі бір
заттың орнына екінші заттың ... ... ... ... ... бір ... не болмаса бөлшегін атай отырып, ойдағы затты түгелімен
елестетуді метонимияға ... ... ... өзге ... ... ... де осы алмастырылып қолдану қасиетінен
болса керек.
Метонимия метафора сияқты тілге жаңа сөз қоспайды, бұрынғы бар ... ... ... ... оның ... ... кеңітеді. Біраз мысал
келтіріп көрсек. "Жастарға" атты өлеңінде:
Күнде көздеп, мінезді тексерелік!
Айланы, ақыл ... ... ... ... ... бар ... ... шығарам деп көрелік!
Кісіге оны бұрған өкпелелік!
Тіл алса, "мұны қой" деп ақыл ... жау ... ... [1;36] "Мен қорқамын,
қорқамын" өлеңінде:
Кек, ашудан тый дейсің,
Айыртып ақ пен қарасын.
Мен құдай ма, патша ма,
Ынсапсызға бастама.
Ауыртып ашып ... ескі ... [1; ... ... ... талап етемін.
Пайдасында ісім жоқ,
Не де болса жетемін. [1; 106]
"Ақты" аныққа шығарам-әділдік мағынасында "ақ пен қара"- ... ... ... ... зат, ... ... мағынасында.
Поэзияда, әдебиетте салыстыру арқылы аңғартылған шындық дайын күйінде
айтылған ақиқат-тұжырым ... ол ... ... жан-сезімін оятып, оған ой
салатын және көбінше астарлы мағынасы бар, ... ... ... ... мағынасы бар бейне, сурет түрінде көрінеді.
Метонимия негізінде екі нәрсенің арасындағы жалғастық, ұқсастық,
ескеріліп, ... ... ... ... ... бар ... ... теңеу, метонимия, эпитет, перифраз бір-біріне біршама жақын
тілдік, көркемдік құбылыстар, дей тұрғанмен, ... ... ... ... бар ... ... алмастырылып, бірінің орнына екіншісі айтылып, бірі
арқылы екіншісін ұқтырудың түрі ... "Мен екі аяқ ... ... ... осы ... Шәкәрім
өлеңдерінде:
Амандаса келісіп,
Бір бағланды сойғызар.
Кел деп аяқ берісіп,
Қымызға әбден тойғызар. [1 ;89]
"аяқ"-сөзі ыдыс, кесе деген сөздің орнына алмастырып ... ... ... түзу ... деп ... жөн ... ... ары жоқ өңкей залым
Ырылдатып жабады ит пен құсын.
Өмірдегі іс-әрекет, не әртүрлі бір-бірімен байланысты өмір құбылыстары
қанша көп болса, алмастырылып айтылатын ... де ... көп ... ... ... ... ... тазалық адам бойынан табылатын
қасиеттер. ... "ақ" ... ... Ал, надандық, жамандыққа
"қара" сөзі қолданылады. Жаңағы, "Ақтан безген ары жоқ өңкей залым" деген
жолдан ... ... ... әлімізше аяңдадық,
Арамға аяқ баспай шабандадық
Елемесең, есіңе енбейді ақыл,
Ескерсең, осы сөзім сендерге анық. [1 ;35]
Өсімді, ең ... жан ... ... ... да тұр, ... да тұр.
Өзгенің бәрі- жалғыз адам үшін,
Жаралып орны-орнымен ғалам да тұр. [1;98]
Ал енді, олай болса, кімді алалық?
Қазақта қай ... бар көз ... ... ... шыны ... ... ... бозбалалық. [1;31]
Сынамасаң жақсының сөзін қорып...
Талабыңды жоғалтар іштен сорып.
"Сандалған түспе ізіме" деген Абай,
Жүрсіңдер осы сөзді қалай ... [1;66] ... екі ... ... ... ... ... қолданғанда өмірдің сан алуан құбылыстарынан алынатындығы
айқын көрінеді.
"Адал," "арам,"-жаман, жақсы қасиеттер. "Алдында жақсы да тұр, ... тұр"- өмір ... ... "қазақта қай жақсы бар көз саларлық?" ... ... ... қорып" деген жолдарда адамның орнына қасиеті
қолданылған, осы сияқты мысалдар Шәкәрім лирикасында ... при ... от ... к ... это ... не исключает из
себя образа, но сверх этого получает новое ... ... "Эх ... это ... метонимия."- деп А.А.Потебня метонимияның қасиетін
атап көрсеткен. [2;182] Жоғарыдағы мысалдар осы ... ... ... - ... бір зат немесе құбылыстардың ішкі және
сыртқы мағынасының шынайы байланыстылығына ... ... ... ... зат ... сөздер мен ұғымдардың кемегі арқылы аталады.
Оларды ... ... ... ... ... Метонимияның
метафорадан айырмашылығы осында. Метонимияда ұғым туралы болжау жанама
белгілер немесе қосымша мағына арқылы беріледі, ал бұл ... ... ... ... ... З.Қабдолов: "Суреткер қолындағы сөз
суретші қолындағы бояу секілді, иінін тауып мың құбылтуға болады. ... ... ... адам ... ... ... бір сөз бір-ақ
нәрсені танытса, оны түрлендіре құбылту арқылы тіршіліктің сан алуан ... ... ... троптың ең басты мәні таным тарапында жатыр,"-деп
барлық троп түрлерінің таным аясын байытатындығын ... атап ... ... "ауыстыру мағынасында қолданылатын сөздердің ерекше бір
тобына жататын-синекдоха. Бұл жай сөздерде де, ... ... де ... [4 ;237] ... орнына көпшені, көпшенің орнына жекешені,
жалпының орнына жалқы, не жалқының орнына жалпы ұғымды қолдануды ... ... осы ... ... теоретиктердің пікірлерін келтіреді.
"Орыс әдебиетінің бұрынғы теоретиктері де ... осы ... де ... ... ... ... бір түрі деп ... Б.Томашевский "Метонимияның ерекше бір
тобы-синекдоха" десе, Л.И.Тимофеев "Дағдыда синекдоха ... ... түрі деп ... ... ... ... ... мен
синекдоханың» арасында үлкен айырма бар деп айта ... ... ма ... Ал, ... ... мен синекдохалардың айырмашылык, және
бірліктерін айта келіп, қорытындысында: ... ... - ... түрі ... [4 ;237] Мысалы:
Жалаңашқа киімнің жоғы арманда,
Тоңғанға отын менен шоқ арманда.
Талап қылса, табылар соның бәрі,
Мал жаусын ба оларға жоғарыдан да. [1 ... ... ... ... ... талап етсең-дайын пайда.
Адал қол аштан өлмес, құры қалмас,
"Жүрек алар"- деген ғой осындайда. [1;94]
Солармен кірісіп сөзге,
Жоғарғы ой-мақсатым өзге,
Түсіп сәуле соқыр көзге
Ауыр ... ... [1; ... "қол" ... өз ... ... тұр.
Ақын өз сөздерін әсерлі, ... дәл ... үшін ... ... ... ... ... қолданып отыр:
Сөз байласақ, уағдада тұрысалық.
Сыртымыздан жақсылық қылысалық!
"Қашқан-жаудан құтылар" деген қане
Надандықтан жиреніп, жылысалық.
"Алтынды ер атқа тисе отқа жақ" ... ... ... ел данасы.
Не күндестік, немесе кек қуған жоқ,
Ел ... ... ... [1; ... шыда ебін тап ... ... алтын".
Өзімшіл болма, көпті ардақта,
Адамның бәрі-ез халқың. [1; 189]
Біреу тисе, құтылар қамыңды ойлан,
Сонда-дағы дәм ... ... ... ... алма" деген,
Ел бұзылса, момын бол қоңыр қойдан. [1;95]
Ұят сол - аулақта ұят көргендей-ақ
Ұрлаған малың шығып, бергендей-ақ.
Орынсызды істеуге өлгенше ұял,
"Ұят күшті ... - ... [1; ... ... ... ел ... жоқ па ... білімдісі.
Ханы тура болмаса халқы оңбайды,
Мұны айтқан өткен ердің жігерлісі. [1 ;214]
Бірдей адам қайда бар іші-тысы?
Міндімін деп келмейді ... ... ... ... ... ... ... [1 ;213]
Сол ойды бес жыл жаздым,
Арыдым, шаршадым, ... көп ... ... ... ... ... [1; 195]
-"Ақ иіліп сынбақ жоқ"- деген рас,
Нәпсі өлсе өзімшіл,бұған кім сенбейтін? [1; 186]
Мақал-мәтелдермен қоса ... ... ... ... ... ... десе тік ... төбе шашы,
Жиған малы бөрі арам, ішкен асы.
Қылып жүрген ісі ... күші ... ... қай ... [1 ... ... дұрысын,
Ала аяқ бөрің ұрысың.
Жуанды сүйеп ел жеген
Басшыларың құрысын. [1; 149/
Өмір өнбес бір күнгі ... ... ... ... ... ... ісі неге жем ... деп,
Ой ұнамай, ондайға өлсең нанба! [1 ;38]
Осындай жарқын сөйлемдер ақынның ойға, сөзге, қисынға жүйріктігін,
көркемдік ... ... ... тал ... ... ... қылар томардан да.
Көз тойып, көңіл толмақ пенде де жоқ,
Болады айрылған соң сода арманда. [1;42]
Тамам жанға бақ пенен мал арманда,
Ұрыға ... ... жалы ... ... жесе де көзі ... да ... жүр әлі арманда. [1 ;42]
Залым кісі кірмейді тіпті санға,
Сынайтұғын бір сыншы табылғанда.
Білімдігің бит шаққан ... ... ... ... ... [1 ... ... сөз сырларын емін-еркін ағытып, әдемі де әсерлі
суреттерді дүниеге әкелген.
Барлық мысалдардан педагогикалық, ... ... ... ... ... ... бай екенін көріп отырмыз. ... ... ... ... ... ... неден жиренуге, бас
тартуға, нені тыңдауға үндеп, мұрат-мақсатыңды айқындауға ... ... ... ... ... ақын болмыстың шынайы
бейнесін сәулелендіре суреттейді деп айтуға болады.
Барлық троп түрлері бір-бірімен байланысты. ... - ойды ... етіп ... әр түрлі амал-тәсілдері, тілде әрқайсысынын өзіндік
көркемдік ... мен ... бар. Сол ... ақын ... ... ... болатынбыз.
Ақын өз сөздерін әсерлі, мағыналы, дәл жеткізу үшін халықтың мақал-
мәтелдерін де ұтымды қолданған. ... «Ұят ... ... ... ... ... деген сияқты. Сонымен қатар тұрақты тіркес, фразеологизмдерді
де ерекше қолданған. Атап айтсақ, «Адал десе тік тұрар төбе ... ... «Ала аяқ» т.б. ... ... ... ... және ... ойларға мейлінше бай деп айтып кеткенбіз.
Ең бастысы, ақын өлеңдерінен – оның жан-дүниесінің ... ... ... ... ... ... мінез-құлқын, жан-
дүние байлығын, мазасыз өмірін, өміріндегі шаттық пен бақытты, жан-күйін,
күйзелісін танып білеміз.
Резюме
В статье ... ... ... ... article ... ... of ... poetry.
Пайдаланылған әдебиеттер:
1. Шәкәрім Құдайбердиев Шығармалары: өлеңдер, дастандар, қара сөздер.
Алматы: «Жазушы», 1988. – 560 бет
2. ... А.А. ... ... ... авт. Вступ. ст. ... М., ... - ... 3.Қабдолов Сөз өнері. - Алматы: «Қазақ университеті» 1992. - 352 ... ... ... ... ... мәселелері және ... ... Т2. ... ... 1960. - 364 бет.

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 6 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Күләш Ахметованың лирикасындағы стиль және бейнелік мәселесі44 бет
Драмадағы тарихи тұлға.Қазіргі қазақ комедиясы6 бет
«Мұтылған» философиясы4 бет
А. Байтұрсынов, М. Дулатов, Ш. Құдайбердиев, М. Жұмабаев жайында қысқаша мәліметтер6 бет
А.С.Пушкиннің шығармаларын аударудағы Шәкәрім Құдайбердіұлының шеберлігі80 бет
А.Құнанбаев, Ш.Құдайбердиев, М.Әуезов шығармаларындағы педагогикалық идеялардың сабақтастығы және оны оқу-тәрбие үрдісіне ендіру 21 бет
Абай (Ибрахим) Құнанбайұлы Өскенбайұлы28 бет
Абай дүниетанымындағы ислами құндылықтар41 бет
Абай және Шәкәрім – сазгерлік өнер мәселесі61 бет
Абай және Шәкәрім: көркемдік дәстүр жалғастығы57 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь