Қазақтың ХІХ ғасырдағы мал шаруашылығы

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 2.11
1 . ТАРАУ.
1.1 ХІХ ғасырдағы қазақтың мал шаруашылық жағдайының даму барысы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..12.23
1.2. Қазақ жеріндегі жер ерекшеліктеріне байалнысты ХIХ ғасырдағы мал шруашылығы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .24.30

2. ТАРАУ.
2.1 XIX ғасырдың екiншi жартысындағы мал шаруашылық дамуының кеңеюi, әлеуметтiк.шаруашылық жiктелiсiнiң тереңдеуi ... ... ... ... ... 31.43
2.2 Қазақтардың дәстүрлі мал шаруашылықтарының ерекшеліктері мен типтері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..44.50

ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .51.53
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..54
Диплом жұмысының өзектiлiгi. Бүriнгi Отандық тарих ғылымының алдында тұрған мәселенiн, бiрi XIX ғасырдағы қазақ халқының шаруашылық жағдайы мен дамуыньң ерекшелiктерiн жан-жақты зерттеу. Тарихымыздың тағылымдық тарауына баса назар аударылып /1/ отырған қазiргi кезеңде қазақтың дәстүрлi мал шаруашылық салаларының XIX ғасырдағы даму эвалюциясы ғылыми тұрғыдан зерделеудi қажетсiнуде, XIX ғасырдағы қазақ қоғамының саяси-әлеуметтiк дамуындағы өзгерiстер - осы шаруашылық экономикалық жағдайға негiзделiп, бастау алатындығын ескерсек, бұл мәселенi зерттеудiң өзектiлiгi тереңдей түседi. Қазақтың дәстүрлi шаруашылығы туралы қарапайым да, тұрпайы түсiнiктердiң уақыты өтiп, қазақтың дәстүрлi шаруашылық қызметiнiң өте eптi де, икемдi, уақыт белесiне шыдамды келуiнiң жан-жақты сырлары ашыла бастады. Бiрақ, шаруашылық саласы ғылымдағы әлi терең зерттелмеген мәселенiң бiрi.
Замана талабы Қазақстан тарихына деген жаңаша көзқарас қалыптастырып, қоғамның қызығушылығын арттырды. Соның жолында бұрын жазылды деген тарихымыз қайтадан сараланып, өзара салыстырылып, жаңа мұрағат деректері, фольклорлық мұралары негізінде зерттелу үстінде. Кешегі патшалық ресей, Кеңестер Одағы құрамында болған кезеңде Ресейдің қазақтарға “қамқорлығы”, орыс халқының “ағалық” ықпалы асыра дәріптеліп жатты. Сайып келгенде мұның өзі тарихымыздағы ақтаңдақ беттерді қалыптастырды. Елбасымыз Н.Ә. Назарбаевтың “қазақ тарихының осынау ең бір этникалық ұзақ ғұмырын бажайлағанда біз қаптаған қасаң қалыптардан бас тарта отырып, ұлттың бүгінгі тұлғасына дәстүрлі қазақ қоғамының қандай ерекшеліктері “ізін қалдырып” отыр және сол сан ғасырлық әсер ықпалдың ерекшелігі неде деген мәселені шындыққа сай сезінуіміз керек. Сонымен бірге отаршылдық пен кеңестік деп аталатын кезеңдегі қазақ ұлтының тіршілігіне қатысты мәселелер де түбегейлі қайта танып түсінуді қажет етеді. Мәселенің мәні, тек патшалық ресей ғана емес халықтардың түрмесі болып қалған жоқ еді, сонымен бірге КСРО-ның да жұмақ болып жарытқаны шамалы деп келетін балаң тұжырымды көлденең тартып, белгілі шындықты сарындата беруге болмаса керек.”
Тақырыптың өзектілігі. Қазақ халқының ғасырлар бойы талпынып, аңсап келген асыл арманы – еркіндік, бостандық, тәуелсіздік, бірлік екенін әрбір саналы азамат жақсы біледі. Бұл жөнінде Қазақстан Республикасының Президенті Н.Ә. Назарбаев атап көрсеткендей: “Қазақ тарихында қазақ ұялатын ештеңе жоқ. Қазақтың бүкіл тарихы – бірігу тарихы, тұтастану тарихы” [1] екендігі гуманистік, демократиалық құндылықтар ретінде халқымыздың абыройын арттыратындығы даусыз. Тәуелсіздік барысында ұзақ жылдар бойы айтылмай келген жайларды ашық айтуға, өткен оқиғаларды ұлттық тарихи көзқарас арқылы баға беруге мүмкіндік туды. Осындай жаңа көзқарас тұрғысында зерттелуге қажет мәселенің бірі – қазақтардың ХІХ ғасырдағы мал шаруашылығы.
1. Қазақстан тарихы. – Алматы, 2002
2. Қазақтың көне тарихы. – Алматы, 1993.
3. Бекмаханов Е.Б. Қазақстан ХІХ ғасырдың 20-40 жылдарында. – Алматы, 1994.
4. Арғынбаев Х. Қазақтың мал шаруашылығы жайында этнографиялық очерк. – Алматы, 1969.
5. Аспендияров С. Қазақстанның тарихының очерктері. – Алматы, 1994.
6. Таймағамбетов Ж.К. Қазақстан тарихы: Көне заманнан бүгінге дейін. Очерк. – Алматы, 1994.
7. Пален К.К. Материалы к характеристике народного хозяйства Туркестанского края. – СПб., 1911.
8. Сулейменов Б.С., Басин В.Я. Казахстан в составе России в ХУІІІ-ХХ вв. – Алматы, 1981.
9. Джордж Демно. Орыстардың Қазақстанды отарлауы 1896-1916 жж.- Алма-Ата, 1997
10. Галузо П.Г. Очерк Советской историографии аграрных отношений в Казахстане. – Алма-Ата, 1971.
11. Төлебаев Т.Ә. Қазақстанда копитализм енуінің тарихнамасы (ХІХ ғасырдың екінші жартысы – ХХ ғасырдың басы): Автореферат ... тарих ғылымының докторы ғыл. дәрежесін алу үшін. – Алматы, 2002.
12. Төлеубаев Ә.Т. Қазақтың мал шаруашылығына байланысты кейбір көне сенімдері // Қазақ ССР ҒА хабаршысы, 1981. №8
13. Төлеубаев А.Т. Қазақтың әдеп-ғұрып, салт-дәстүрлері. – Алматы, 2002.
14. Толеубаев А.Т. Домусульманские верования и обряды казахов связанные со скотоводством // Вестник АН Каз ССР. 1984. №12
15. Мейер Л. Киргизская степь Оренбургского ведомства. Материалы для географии и статистики.... – СПб., Ч.1. – 1865.
16. Бекмаханов Е. Присоеденение Казахстана к России. – М., 1967.
17. Қарасаев А., Сатқанов Э., Ахметов К. Т.б. Батыс Қазақстанның мал шаруашылығы. Алматы, «Қайнар», 1973.
18. Токтабай Ахмет. Культ коня у казахов. – Алматы, 2004.
19. Ділдәбеков С. Батыс Қазақстанның ауыл шаруашылығы. Алматы, «Қайнар», 1968.
20. Жиеналина И. 19 ғасырдың екінші жартысы 1917 ж. Аралығында патшалық Ресейдің қазақ жерін отарлауы: тарихнамалық зерттеу. Автореферат, Алматы, 2006.
21. Биқұмар Кәмалашұлы Монғолиядағы қазақтардың дастүрлі шаруашылығы (Х1Хғ. соңғы жартысы – ХХғ) автореферат. Алматы, 1998 ж.
22. Чермак Л. Форми киргизсеого землепользованиия. «Сибирские вопросы», 1908.
23. Материалы для статистики Туркестанского края, вып 1., Спб., 1872.
24. Добросмыслов. Скотоводство в Тургайской области. Оренбург, 1895.
25. Мейер Л. Киргизская степ Оренбургского Ведомства. Спб., 1865.
26. Диваев А Из облости киргизского скотоводческого хозяйства. «Туркестанские ведомости», 1905, 6 январь. Кемеров П. Киргизские пастухи, Туркестанские сборники Ташкент 1946.
27. Россия. 19-том., Киргизский край. СПб, 1913
        
        ӘЛ-ФАРАБИ АТЫНДАҒЫ МЕМЛЕКЕТТІК ҰЛТТЫҚ УНИВЕРСИТЕТІ
ТАРИХ ФАКУЛЬТЕТІ
АРХЕОЛОГИЯ ЖӘНЕ ЭТНОЛОГИЯ КАФЕДРАСЫ
ДИПЛОМ ЖҰМЫСЫ
ҚАЗАҚТЫҢ ХІХ ҒАСЫРДАҒЫ МАЛ ШАРУАШЫЛЫҒЫ
ҒЫЛЫМИ ЖЕТЕКШІ:
т.ғ.д., профессор Төлеубаев Ә.Т.
ОРЫНДАҒАН: сырттай бөлімнің
5 курс ... ... ... ... _________________ 2007 жыл
Кафедра меңгерушісі, т.ғ.д., профессор
______________________Төлебаев Т.Ә.
АЛМАТЫ 2007
ЖОСПАР
КІРІСПЕ.....................................................................
....................................... 2-11
1 - ТАРАУ.
1.1 ХІХ ғасырдағы қазақтың мал ... ... ... ... ... жер ... ... ХIХ ғасырдағы мал
шруашылығы..................................................................
...........................24-30
2- ТАРАУ.
2.1 XIX ғасырдың екiншi жартысындағы мал шаруашылық дамуының кеңеюi,
әлеуметтiк-шаруашылық жiктелiсiнiң тереңдеуi………………..31-43
2.2 Қазақтардың ... мал ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... алдында
тұрған мәселенiн, бiрi XIX ғасырдағы қазақ халқының шаруашылық жағдайы мен
дамуыньң ерекшелiктерiн жан-жақты зерттеу. Тарихымыздың тағылымдық тарауына
баса ... ... /1/ ... ... ... ... дәстүрлi мал
шаруашылық салаларының XIX ... даму ... ... ... ... XIX ... қазақ қоғамының саяси-әлеуметтiк
дамуындағы өзгерiстер - осы ... ... ... ... ... ескерсек, бұл мәселенi зерттеудiң өзектiлiгi тереңдей
түседi. Қазақтың дәстүрлi шаруашылығы ... ... да, ... уақыты өтiп, қазақтың дәстүрлi шаруашылық қызметiнiң өте eптi
де, икемдi, ... ... ... келуiнiң жан-жақты сырлары ашыла
бастады. Бiрақ, шаруашылық саласы ... әлi ... ... ... ... Қазақстан тарихына деген жаңаша көзқарас қалыптастырып,
қоғамның ... ... ... ... ... ... ... қайтадан сараланып, өзара салыстырылып, жаңа мұрағат деректері,
фольклорлық мұралары негізінде зерттелу үстінде. Кешегі ... ... ... ... ... ... ... қазақтарға “қамқорлығы”,
орыс халқының “ағалық” ықпалы асыра дәріптеліп жатты. Сайып келгенде мұның
өзі ... ... ... қалыптастырды. Елбасымыз Н.Ә.
Назарбаевтың “қазақ тарихының осынау ең бір ... ұзақ ... біз ... ... ... бас ... отырып, ұлттың
бүгінгі тұлғасына дәстүрлі қазақ қоғамының ... ... ... отыр және сол сан ... әсер ... ерекшелігі неде деген
мәселені шындыққа сай сезінуіміз керек. Сонымен бірге ... ... деп ... ... ... ұлтының тіршілігіне қатысты мәселелер
де түбегейлі қайта танып түсінуді ... ... ... ... тек патшалық
ресей ғана емес халықтардың түрмесі болып қалған жоқ еді, ... ... да ... ... ... шамалы деп келетін балаң тұжырымды
көлденең ... ... ... ... беруге болмаса керек.”
Тақырыптың өзектілігі. Қазақ халқының ғасырлар бойы талпынып, аңсап
келген асыл ...... ... ... ... ... ... азамат жақсы біледі. Бұл жөнінде Қазақстан ... Н.Ә. ... атап ... ... ... қазақ ұялатын
ештеңе жоқ. Қазақтың бүкіл тарихы – бірігу тарихы, тұтастану ... ... ... ... ... ретінде халқымыздың абыройын
арттыратындығы даусыз. Тәуелсіздік барысында ұзақ ... бойы ... ... ашық айтуға, өткен оқиғаларды ұлттық тарихи көзқарас арқылы
баға беруге мүмкіндік туды. Осындай жаңа ... ... ... ... бірі – ... ХІХ ... мал ... кеңестік кезеңінде Қазақстанның Ресейге қосылу мәселесі
біржақты, дәлірек айтсақ, қазақтар мен Қазақстанға тек ... ... ... ... ... Міне осы ... отырған қазақтардың ХІХ
ғасырдағы мал шаруашылығына байланысты зерттеу ... осы ... ... ... бойы ... болу ... ... әсер етті. Біртіндеп
ресей отаршылығы туралы жағымды ... ... ... ... ... ашық ... ... Олардың еркін ойлап, белсенді
қимыл ... ... ... ... ... халқымыздың өзіне тән
ғасырлар бойы қалыптасып, өркендеген дәстүр салтынан, ... ... ... ... ... ... қазақтар ғасырлар бойы ата-
бабаларының мұрасы болған құнарлы, шұрайлы ... ... ... ... ... ... ғасырдың 60- жылдарының басында қоқандықтар оған өздерінің ... ... ... адам ... ауыр салықтар салып, ... ... жаза ... ... ... ... ... қанауы кей жерде қазақтың Ресей құрамына өз еріктерімен барып енуіне
жағдай жасады. Кіші жүз бен Орта ... ... ... соң ... ... ... ... шиеленісе түсті де.
Шаруашылық, бiрiншiден - қарастырып отырған кезеңдегi ... ... ... өндiрiстiк қатынастар жиынтығы болса, екiншіден,
сол қоғам мүшелерiнiң тiршiлiк тәсiлiн, өмip сүру жағдайын жақсартып, ... ... ... ... әрi адам ... ... ... Шаруашылық құрылымының дамуын жүйелi зерттеу оның өткен тарихынан
маңызды және сенiмдi жауап алу қажеттiлiгiнен ... ... ... және оның ... ... - ... ... жүргiзiп, болашақты объективтi түрде көрсету үшiн де
орны айрықша. Соның бiрi қазақтардың мал шаруашылығының дамуы. ... ... ... мәндi өзгерiстер XIX ғасырда
жүзеге асуы ... ... ... ... көрініс табуы қажеттi
де, табиғи зaңдылық.
Бүгiнгi таңдағы тарихи бiлiмiмiздiң негiзгi тiperi: ... ... ... жерi /2/ ... ... ... тұрғыдағы заңды дамуының басты
кепiлi - оның территориясының ... XIX ... ... осы заңды
құбылыстарды бойына жинақтауымен тарихымыз үшiн қажет. Қазақтың этникалық
территориясын қалпына келтiрiп, оны заңдастырып, ... ... ... ... ... ... шаруашылық дамуы ғылыми қызығушылық
туғызады. Өйткенi, жалпы қазақтың көшпелі мал шаруашылығы ... ... мен ... ... кұбылыстарының сыры Кiшi жүз
жерiн Ресейдің "өз жерi" деп жариялауынан бастау алады. ХУІІІ ... ... ... ... жерi" деп, ... үлестіріп, отарлық
езгіні шығарған. Оған қоса қазақтардың шапқыншылығы, сұлтан, байлардың
орыс офицерлерiмен бiрiгiп елдi ... Кiшi ... ... ... ... ... тиым ... хан өкiметiнің дәрменсiздiгi,
қоныс, егiн салуға тиым жасалуы /3/, сұлтан, ... малы ... ... тарылуы, т.б. қазақтардың өз ... өз ... ... ... Бұл көзқарас ... ... ... ... ... Егiншiлiкпен, балық аулаумен айналысушы
қазақтар жазаланып /3/, қыстау салып, шөп шабуға тиым салынды.
XIX ғасырдағы қазақтар арасында жер ... өте ... ... жерлер помещиктер және сұлтан, билердiң қолында бoлды. Оған қоса
қазақтарды отырықшылықты және ... ... ... ... деп ... ... Генс, т.б. ... ... ... Бiрақ, қазақтар отырықшылықты, мал бағып, егiн
салып, шаруашылықты жургiзудi өз тәжiрибесiне ... ... ... ... қазақтардың бұл тәжiрибесiн зерттеп, жинақтап, пайымдаған
еңбектер ... ... ... даму ... ... ... жолымен жүрді.
Қазақтардың шаруашылығын отырықшы дүниемен байланыстырған зерттеу
жалпы қазақтардың XIX ... ... ... түсiнуге әкелетiн бiрден-
бiр жол. Сондықтан, бұл ... ... ... ... ... ... анықтауға жол ашады.
Қазақтардың революцияға дейін бiртұтас әкiмшiлiк-территориялық
бiрлестiк ... қала ... ... ... ... ... сақтап, өркениет дамуының ... ... ... бойына сiңiруi - ғылыми тұрғыдан қызығушылықты ... ... ... қажеттi тaлаптар деңгейiнен шықпады XIX ғасырдың
қазақтардың жалпы шаруашылық өмipiн ... ... осы ... ... ... ... ... мүмкіндік ашады.
XIX ғасырдағы қазақтардың шаруашылық қызметiнiң кеңеюi барысындағы
қиындығын, қасіретті де, қажырлы ... ... ғана ... ... ... ... ... тариxи тұрғыдан, сонымен 6iрге ғылми дәлелденген
жолмен түсiндiрудiң маңызы зор. Бұл ... ... ... ... ... түciнiгін қалыпқа келтiрiп, шаруашылық жүргiзу бағытын
нақтылап, сабақтастығын сақтау, кажеттiгiне ... ... ... ... үшiн ... деп есептеймiз.
XIX ғасырдың басында-ақ ... ... ... иеленсе халықты
отырықшыландыруға көшетiндiгiн мәлімдеген Бөкейдiң /3; 5; 6/ ... ... ... өзiндiк жолымен жүрген. Жер қатынастары, жерге иелiк түpi
өзгеруiнiң алғы шарттары XIX ғасырдың ... ... ... ... ... iсiнiң өpicтеyi, шаруашылық кызметiн күрделендiрiп,
кәсiптер ауқымын кеңейтiп жiбергенi зерттеліп, шынайы ... ... жүз ханы ... жер ... нәтижесiздiгi тиянақталмады. 1836-
37 жылдардағы көтерiлiстiң, шығуы осы жер мәселесiмен байланысты едi.
Саяси жағдай өзгеруiне байланысты шаруашылықтың әр ... ... ... ... туып ... XIX ... қазақтардың
шаруашылық саласының күрделi, қайшылықты дамуы ... ... ... ... түрлерiнiң пайда болуы ХIX ... ... бұл ... осы ... ерте ... ... шаруашылық
саласын зерттеуге apналады.
Диплом жұмысының зерттелу деңгейi. Бұл құбылыстың да ... ... ... ... ... ... бар. ... тарихына қатысты зерттеулер негiзiнен оның ... тап күpeci мен ... ... ... ... таңда дәл осы тақырыпқа арналған ... ... ... XIX ... ... ... ... түрлi саласына
қатысты маңызды мәлiметтер беретiн еңбектер жазған авторлар қатарынан
Я.Ханыковты /7/, П.Небольсиндi /8; 9/, Л. ... /110/, ... т.б. ... XIX ғасырдағы қазақтардың мал шаруашылығы тарихына
қызмет жасаған бұл авторлардың еңбектерi ... ... ... ... ... ... ... ерекшеленедi.
Қазақың шаруашылық өмipiнe, тұрмысына әрқашан жаңашыр көңiлмен
қapaйтын ... ... /12; 13/ және ... /14/ ... ... ... ... Олар қазақ халқының XIX ғасырдың
екiншi жартысындағы сыртқы жер қатынастарындағы шиеленiстер мен ... ... ... ... ... ... мал ... мен сапасының арасындағы кереғарлықты, малдың ... ... орын ... ... ... шаруашылық дамуындағы прогресті
құбылыстың төмендеуiн ашып көpceттi. Сонымен қатар, М.С.Бабажанов пен М.Ш.
Бекмұхамедов қазақтардың ... ... ... ... ... талмай iзденушiлер болды.
Қазақтардың шаруашылык, өмiрiнде XIX ғасырда орын алған өте ... ... жер ... мен мал ... дамуы
ерекшелiктеріиде сол ғасырдың өзiнде ... ... ... ... ... ... ... бiрiне айналды. Бұл тақырыпта
жазылған еңбек авторларының қатарына Н.Савичев /15; 16/, ... ... ... /19/ жатқызамыз.
Жалпы қазақтар шаруашылығы тарихымызда аз зерттелген мәселенің
қатарында болса, ... ... ... мал ... зерттеудегi
киындықтар алдымен архивтерде осы ... ... ... ... XIX ... ... бiр ... мәселелердi
тepic түсiндiруiнен туындады. Соған қарамастан, Х1Х - ХХ ғасырлаға қатысты
тарихнамада мал шаруашылығына байланысты ... ... ... ... ... ... көмегiн тигiзiп, жеңiлдетедi.
Қай зерттеуді қарамасақ та ең алдымен мал ... ... ... басы ... тіреледі. Кеңес заманында алғашқы рет қазақтардың жердi
пайдалану барысындағы өзгерiстерге баса ... ... ... ... ... /20/ ... В.Ф. Шахматов қазақтардың, соның ... ... ... жер ... ... хан ... шиеленiсiп,
ушыққанын, жерге иелiгiнен айрылған ауылдардың бөлшектенiп, ұсақталу
ерекшелiгi болғанын атап көpceттi /21/. ... ... ... көшпелi
қауымына арналған кейiнгi зерттеуiнде қазақтар жердiң жеке иелiкке берiлуiн
бұрын-сонды болмаған «уақытша құбылыс» ... ... ... ... /22/.
Е.Бекмаханов XIX ғасырдың екiншi жартысындағы қазақтардың әлеуметтiк-
экономикалық жағдайдын шиеленiсу себептерiн /26/ жазды.
Қазақтардың ... ... жер ... мал ... ... орнығып, пайдалануына кepi ... ... ... ... ... ... қатар бұл еңбекте XIX ғасырдың
алғашқы ширегiндегi ... ... мен ... ... ... ... ... еңбектерде жер қатынастарындағы құбылыстардың
орын алу себептерi шынайы тұpғыдaн ашып керсетiлмедi. ... ... ... ... М.Қ. ... ХІХ ... ... ширегіндегі Бөкей
хандығының экономикалық ... ... ... болғандығын
теріске шығармайды. Бөкей Ордасының құрылуында және одан әрі ... ... ... роль ... ... ... құрылымын,
табиғат пен адамның өзара қатынасын басты объектіге ... ... ... /36/ ... ... экологиялық жағдайының өзгеруi
және оған мал шаруашылығының әcepi бiр жақты қамтылған.
Бұл дипломдық жұмысының ... мен ... ... жұмыстың
негізгі мақсаты қазақтардың дістүрлі шаруашылығының ерекшелігін ... ... ... ... ... XIX ... қазақтардың
шаруашылығының, империя құрамындағы ... мал ... ... ... Осы мақсатқа сәйкес төмендегiдей мiндеттер туындайды:
- XIX ... ... ... мал ... дамуы
динамикасының ерекшелiгiн, жетiстiгін, құрылымын айқындау,
- Мал шаруашылығының жергілікті ерекшелігін анықтау,
- XIX ғасырдың екiншi ... ... мал ... ... ... ... eнуiн, соған. байланысты туындаған
қиыншылықтар, шаруашылық дамуының жаңа ... ... XIX ... ... жартысындағы мал ... ... жеке ... ... ... ... ... шаруашылығына қазақтардың әсерi,
Дипломдық жұмыстың хронологиялық шеңберi. Қазақтардың ... ... ... ... өзгерiстер кезеңi болған XIX
ғасырды ... ... ... ... зерттеу методологиясы
объективтiлiк, тарихилық, өркениеттiлiк, жүйелiлiк және даму сияқты ғылыми
таным принциптерiне негiзделедi. Соныме қатар, XIX ... ... ... ... ... мүмкiндiгiнше объективтi тұрғыда көрсетуге бaғытталған
еңбектер және жеке монографияларды жаңа ... ... ... ала отырып зерттеу жұмысы жазылды. Көрнекті зерттеушілер М.Г.
Левин, Н.Н. Чебаксаровтың ... ... типі ... Ю.В. Бромлей, С.И. Вайнштейн ... ... ... ... ... ... мәдениет және этнологиялық
зерттеудің методологиялық мәселелері жөніндегі қағидалары мен ... ... ... ... ... ... талдау
және жинақтау, жүйелендіру, салыстыру және т.б. ... ... ... ... ... ... деректемелек негізі. ХІХ ғасырдағы қазақ халқының мал
шаруашылығын саралауда негізгі деректер – тарихи ... ... ... ... ... И.Г.Георги, П.С.Паллас, А.И. Левшин,
Г.Н.Потанин, Г.Е. Грум-Гржимайло, В.В. Радлов, С.И.Вайнштейн, ... ... Ш.Ш. ... ... ... қолданылды. Қазақтың
зерттеуші ғалымдары Х.А. Арғынбаев, М.С. Мұқанов, У.Х. ... ... ... ... ... ... ... мәліметтері
пайдаланылды.
Қазақстан тарихына қатысты деректер 1889 жылы “Орынбор губерниясы
статистика, география, тарих және ... ... ... ... ... ... 1764, ... жылдар аралығындағы орыс
патшасының қазақ даласына қатысты ... ... ... ... 1764 жылы 29 ... ... ... сұлтанды ресейге
бағындыруды көздейді. Сол үшін арнайы сұлтанға хан жолдайды. ... Кіші жүз ел ... - ... хан, Нұралы хан, Айшуақ
сұлтандарға орыс үкіметінен жазылған хаттар И.И. ... ... ... ... де кездеседі. Қазіргі таңда
аталған құжаттар ХҮІІІ-ХІХ ғасырды танудағы ... ... ... ... ... ... ... кейін жалғасын тапты. Оған
қазақстандық зерттеушілердің алды болып профессор С.Ж. Асфендиаров пен П.А.
Кунте үлгісін қосты. Олардың редакциялауымен 1935 жылы ... ... ... аз да ... ... тигізді.
Диплом жұмысының ғылыми жаңалығы. Қазақ халқының дәстүрлі мал
шаруашылығын ... ... ... көптеген қыры бар. ... ... ... ... ... ... ... бермеген халық
ортасында ашылып, ғылыми айналымға еңбеген мал ... ... ... зерделенді. Бұл зерттеудің көпшілігі ... ... ... ... ... сарапталуда. Зерттеудің әдістемелік
тәсілі өзінше жаңаша. Бастысы көшпелілер өмір-тіршілігіне тереңдей кіріп,
қазақ халқының мал шаруашылық ерекшелігін айқындау ... ... ... шаруашылығының жасырын қалған сырларын ашумен диплом ... ... ... ... ... да ... да осында жатыр.
Диплом жұмысының құрылымы. Бұл жұмыс кіріспеден, 2 ... ... ... ... ...... ХІХ ҒАСЫРДАҒЫ ҚАЗАҚТЫҢ МАЛ ШАРУАШЫЛЫҚ ЖАҒДАЙЫНЫҢ ДАМУ БАРЫСЫ
ХІХ ғасырдың бірінші жартысында қазақ шаруашылығының негізгі саласы,
бұрынғыша көшпелі мал ... ... қала ... ... бұл ... ... ... және солтүстік облыстарында, қазақтардың егін
шаруашылығына көшуі күшейе түсті. Егіншілікпен шұғылдануға ... ... ... Олар ... деп аталды. Шаруалар тары, арпа,
шынара, бидай еккен. Арпа, бидай, ас екекн. ... тас ... ... ... ... ... келе жатқан қазақтардың шаруашылығының негізгі саласы
көшпелі мал шаруашылығы еді. Олар ... ... қой және ешкі ... мал шаруашылығының өзіне тән ... – оның ... Жас шөп ... ... ... ерте көктемде көше
бастаған. Олар әуелі көктемгі жайылымға (көктеу) көшіп барған, мұнда ыстық
түскенге дейін болып, сосын шөбі ... суы мол ... ... ... аударған. Жазғы жайылымнан қазақтар күзгі жайылымға (күздеу) орын
ауыстырған, ал қараша ... ... ... ... көшіп барып, күн
жылынғанға дейін, әдетте наурызға дейін сонда тұрған.
Ерте ... бері ... ... ... үшін ... ... ... бас кезінде жекелеген рулар арасында көшу жолдарын, жазғы
жайылымдарды және қыстақтарды бөлу негізінен алғанда аяқталды. Қыстақтар
жазғы жайылымдармен ара ... ... ... ... ... болатын.
Мысалы Шекті руының екі ауылы ежелден Арал ... ... ... ... малдың қысқы тұрағы етіп алған, ал екінші қысқы тұрақ
Ырғыз өзеніне қарасты Орда – ... ... ... ... ... ... жайылымдары Ембі уезіндегі Темір-Орқаш болысышекарасының бойымен
Мұғаждар тауы арқылы ... де, одан әрі Ор ... ... ... дейін
созылатын. Қазақтардың мал шаруашылығы жағдайына байланысты көшу жолының
шалғайлығын көрсететін екінші бір ... ... ... келтіргендей:
Шөмекей руы ауылдарының бір бөлігі ... және ... ... ... бір ... ... ... Бұл ауылдар өз
қыстауларынан шамамен алғанда сәуір айында ... ... бас ... өзеніне, Құм және Ұлқияқ өзендеріне дейін ұзын саны 1500 ... ... ... ... бұл ... жайылымдарға қазақ ауылдарының бәрі
бірдей жете алмайтындығын атап ... ... ... ... Тобыл
өзеніне жетпей, орта жолда, ... ... ... және ... тұрып қалады.
Кейбір зерттеушілер қазақтардың көшіп жүретін белгілі бір ... жоқ, ... ... ... ... ... ... тура келді
деп дәлелдемек болады. Ашмарин мылай деп ... ... атап ... Әр
қазақ руында өзінің белгілі бір көшетін жолы бар Оның бағыты тек топырақ
немесе климат жағдайына ғана емес ... ... да ... қазақ руларының көшіп жүретін белгілі бір аймағы, қыстағы, күздік
қонысы ... олар ... мал ... ... еді. Гәп ... жайылымдар мен
қысқы қоныстардың мал шаруашылығының ... бір ... сай ... ... Жазғы жайылым үшін шұрайлы шөбі мен тұщы суы мол ... ... ... ... ... алуға қойылатын талап ерекше болды. Қысқы
қоныс қар болып қалмайтын, бораннан ықтасыны бар жерден таңдап ... жұқа қар ... ... ... мал ... шөбі ... тиіс. Жұртқа мәлім, қазақтардың жылқысы мен қойлары жыл бойы ... ... мал ... болады, яғни қардың астында қалған шөпті
тұяғымен аршып жейді. Қазақтар ... ... ... ... тапталудан
мұқият қорғайды. Аға сұлтан Мұса Шорманов Сібір ... ... ... ... ... ... былай суреттейді: “Ірі қара мал ... ... ... шилі ... ... ... жусаны бар таулы
аймақтарда және ойпаң, сортаң жерлерде, түйелер шиі, қияғы, көгі бар ... ... Ал ... ... шөбі тапталмаған жерлерде бағылады.”
Қазақтар шаруашылығының жайылымдық-көшпелі жүйесі экстенсивті сипатта
болды. Малшы қазақтың тағдыры ең алдымен табиғат ... ... ... малының көбі, дүркін-дүркін қайталанып тұратын жұттан қырылды.
Қазақтар әдетте қысқы ... шөп ... ... ... ... ... ... тәуелділігін едәуір арттыра түсті.
Феодал шонжарлардың қауымдық ... ... алуы және ... ... ... ... ... мал шаруашылығының
сипатына кейбір өзгерістер енгізді. Жазғы жайылымдар мен қысқы қоныстардың
маңызды аудандарын ... ... ... алуы ... ... ... жолдардың бағыт-бағдарын бұзды. Соның салдарынан әр түрлі қазақ
руларының ауылдары араласып, ... ... ... ... ... ауыр ... қала ... Көптеген шаруалар
күйзелді. Осыған байланысты сырт ... кету ... ... ... ... ... аулу кәсібіне кетті. Бай аруаларға малшы болып
жалданды. Сырт кәсіпке ... ... саны ХІХ ... ортасында 20
000 адамға жеткен. Қазақстанда сауда да ... ... ол ... ... Орыс ... ... жыл ... 3 млн. дейін қой ... ... Олар ... ірі-ірі сауда істерін жүргізуші байлармен қарым
қатынас жасады. ... ... мал ... ... приказчиктері мен
агенттері болды. Қазақстаннан тері, қой терісі елтірі, кілем, киіз басқа ... ... ... алып ... ... Қазақстанға мақта-маталары,
металл және былғары бұйымдары, кенеп, шәй, ... ағаш ... ... бұрын Қазақстанда орыс көпестері ... ... ... ... енді ... ... ... сатылатын және сатып
алынатын болды.
Қазақстандың шаруашылығында ақшаның маңызының өсуі халық мақалдарында
да: “Ақшалының қолы ... ... көзі ... “Ақшаны жолдан тауып
алсаң да санап ал”, - деп ... мал ... ... ... үш ... – Ұлы, ... ... қоныстарының жағрафиялық орналасуын қысқаша еске түсірейік.
Ұлы жүз Жетісу, Әулиеата, Шымкент (қазіргі Оңтүстік ... ... алып ... және ... ... ... Суан, Шапырашты,
Ысты Серғалы, Ошақты, Қаңлы және Шанышқы деп ... ... ... Ю. ... ... ... ... Ұлы жүзде шаңырақ саны
95000-ға жетті, ал Аристовтың мәліметтері бойынша халық саны 550000 ... Орта жүз ... ... ... Сырдария, Жетісу облыстарының
бір бөлігінің жерін алып жатты. Орта жүз ... ... ... ... ... тармақтары Арғын, Найман, Керей, Уақ, Тарақты, Қыпшақ және Қоңырат ... жеті ру ... ... ... 1833 жылы ... ... статистикалық суреттемеге сәйкес, Орта жүзде 116500
шаңырақ болып, халық саны 468000 адам ... кіші жүз ... ... ... ... ... Орал ... өзендеріне дейінгі аумақты алып жатты. Кіші жүз жерін мекендеген
толып ... ... мен ру ... үш ...... ... ... ұрпақтарының құрамына кірді. Кіші жүздің шығыс бөлігін осы рулармен
қатар Арғын руының Айдарқы, ... ... ... ... ... Полковник Бларембергтің мәліметіне сүйенсек ХІХ ғасырдығы ... ... саны ... ал ... саны 100000 деп ... жер іздеп жүріп әр түрлі рулардың араласып кеткені туралы
Орынбор әскери-губернаторы Эссен граф Нессельродаға былай деп жазды: ... ру ... ру ... ... ... ... ... болуы шартының көп себебі тиді”.
Жердің тапшылығы көшу аймағының өзгеруіне және әр ... ... ... ... ... орындары мен феодал шонжарлардың жақсы
жайылымдарды тартып алуы салдарынан, ... ... ... ... ... руларының бір бөлігі жартылай отырақшылық өмір салтына көшеді. Бұл
рулар қысқа қарай өз ... шөп ... ... ... ... ... ... Мысалы: 12000 киіз үйлі Қыпшақ және Жағалбайлы руларының
қазақтары өздерінің жерлері Орынбор казак әскеріне берілгеннен кейін, қыста
малдарын ... ... ... ... соң, шөп ... көшті.
Орынбор ведомствосы қазақтарының шөп шабуға және ... ... ... ... туралы шеп бойындағы қазақтардың қорғанышы Белозеров
те былай деп жазды: “Мұндағылар қысқы ... ... шөп ... және ... ал ... бас ... ... қоныстарына біржола көшіп келіп,
мұнда бүкіл қыс ... ... ... ... ... және ... қораларда жеркепе сияқты қазылған шұңқырларда сақтайды.”
Көшпенді қазақтардың тұрақтанып шөп шабуға ... ... ... шет ... ... А.К. ... те өз жазбаларында
көрсеткен. Ол өз жазбаларында былай деп жазады: “Бірнеше киіз ... ... ... ... көп ... айырылды, сол себепті оның көп малды
азықтандыра алатын қыстағы енді өзінде қалған малды сақтауға ... ... ... ... деді ол ... - менің малымның азайып қалғаны
соншалық, отбасымның ... ... ... шөп шауып алып, өзімді
кездейсоқ жағдайларға ... ... ете ... ... шөп ... ... мал шаруашылығына белгілі бір
тұрақты ... ... оның ... ... ... ... алуын
күшейте түсті.
ХІХ ғасырдың бас кезінде қазақтардың шөп шабуға көшуіне ... ... орыс ... ... ... ... түсу ... малдың
кейбір түрлері ерекше маңызға ие бола бастады. Мал ... ... қой ... ... қала ... Азхия саудасының тарихын зерттеуші белгілі ғалым ... ... деп ... “Қазақтардың экономикалық тұрмысында қой ең
маңызды рол атқарады. Бұл ... орыс ... де, ... ... ... бағалайды”.
Әсіресе ірі қара малдың маңызы айтарлықтай арта ... Ірі ... ... ... себепті Орта және Кіші жүздердің ... ... ... оны ... ... аз ... Шөп шабуға көшуге
байланысты жағдай басқаша
Біздің ... және ... ... ... ... ... Амудария, Сырдария, Шу, Талас өзендері мен Жетісу жеріндегі өзенднр
төңірегінен көне ... ... арық ... ... ... ... жүр. Соларға қарап, көшпелілер де ... ... ... та ерте
заманнан егіншілікті кәсіп еткен деген жорамал жасайды.
Көшпелілердің, олардың ішінде, қазақтың көне ... ... ең ... малы және төрт ... малдың ішіндегі қастерлеп, пір тұтқаны жылқы.
Қазақ өлкесіне қай ... қай ... ... келмесін, бәрінің де
айтқаны осы. ... ең ... сол ... көне ... талабына сай
өте құнды мал ретінде саналады. Себебі ол кезде жауды қуып ... ... ... ... одан ... мал болмаған. Атты әскер жаяудан басым
болған. Бізідң жыл санауымызға дейінгі Сібірде болған бір ... ... ... жартысында қазақ шаруашылығының негізгі саласы,
бұрынғыша көшпелі мал шаруашылығы болып қала ... ... бұл ... Қазақстанның оңтүстік және солтүстік облыстарында , ... ... ... күшейе түсті. Еіншілікпен шұғылдануға көбінесе
кедейленген шаруалар көшкен. Олар егінші деп аталды. ... ... ... ... еккен. Арпа, бидай, ас екен. Алтын-күміс тас екен. ... ... ... ... бұрынғы ауыр күйінде қала берді. Көптеген шаруалар
күйзелді. Осыған байланысты сырт ... кету ... ... Күйзелген
шаруалар, байқұстар, балық аулу кәсібіне кетті. Бай аруаларға малшы болып
жалданды. Сырт кәсіпке кетушілердің жалпы саны 19 ... ... 20 ... ... ... сауда да дамыды, әсіресе ол ... ... Орыс ... ... жыл ... ... 3 млн. дейін
қой сатып алып отырда. Олар ... ... ... істерін жүргізуші
байлармен қарым ... ... ... ... мал ... ... мен агенттері болды. Қазақстаннан тері, қой терісі елтірі,
кілем, киіз ... да ... ... стаып алып тұрған. Россиядан
Қазақстанға мақта-маталары, ... және ... ... кенеп, шәй,
қант, ағаш ыдыстары әкелінді.
Егер ... ... орыс ... сауданы айырбас ... ... енді ... ... ... саьтылатын және сатып
алынатын болды.
Қазақстандың ... ... ... өсуі ... ... ... қолы ... ақшасыздың көзі ойнайды, ақшаны жолдан тауып
алсаң да санап ал, - деп ... ... ... ... мал ... ... ... – тарихи жазба материалдар екені даусыз.
Қазақстан тарихына қатысты деректер 1889 жылы “Орынбор ... ... ... және этнография маиериалдары бойынша” атты
жинаққа енгізілген. Жинақтан 1764, ... ... ... ... ... ... ... бірнеше жарлықтарын кездестіреміз.
Мәселен патшаның 1764 жылы 29 ақпандағы жарлығы ... ... ... ... Сол үшін арнайы сұлтанға хан жолдайды. Мұндай
жарлықтар, Кіші жүз ел ... - ... хан, ... хан, ... орыс үкіметінен жазылған хаттар И.И. ... ... ... ... де ... Қазіргі таңда
аталған құжаттар ХҮІІІ-ХІХ ғасырды танудағы ... ... ... бағытта ізденістер Қазан төңкерісінен кейін жалғасын тапты. Оған
қазақстандық зерттеушілердің алды болып профессор С.Ж. ... пен ... ... ... ... ... 1935 жылы ... деректер
мен материалдарда аз да болса септігін тигізді.
Ғасырлар бойы мал шаруашылығымен шұғылданған қазақ төрт ... ... мен жай ... ... едi. ... ... қоралы қойды түciнeн
айырады, бiр көрген атын неше жылдан кейiн жазбай ... Олар үнмi ... ... ... ... денесінің анатомиялық құрылысы жөнiнде
мол бiлiмге ие болды. Малдың ... ... ... мен ... iшек-қарын, ет, сiңiр, тамыр, ... ... ... ... ... ... ... анық бiлетін. Олар түрлi малдарда болатын
ауруларға да ... ... ... мал ... ... - халқының ғасырлар бойы ... ... ... ... көбiнесе атадан балаға мұра болып
қалып отырды.
Қазақ мал дәрiгерлерi ауырған ... ... ... ... ... ... мен жараларды емдеуде пышақпен сылып тастау ... ... ... ... ... ... қос ... қойдағы
түйнек ауруларын операциялау арқылы eмдедi. Жылқының ... ... ... ... ... кесiп, алмас салу арқылы жазды.
Қазақ мал дәрiгерлерi мертікті, сынған сүйектердi таңуға өте ... Олар ... ... пiшу жұмыстарын да істеп отырады.
Oңтүcтiк аймақтың шөлейттi аудандарында ... түйе өcipyre ... ... Бұл ... ... жағдайы түйе өcipyгe қолайлы болды.
Өлкеде бiр өркештi нар ... ... eкi ... айыр түйелер көп
тараған. Қазақтар түйенi өздерiнiң тұрмысында көлiк peтiндe пайдаланып қана
қоймай, Ресей мен ... Азия ... ... ... ... тасымалдау үшiн жалға берiп отырды.
Мүйiздi ipi қара малдары да қазақтардың ... ... рөл ... Егер ... cүтi мен eтi негiзгi азық-түлiк қopын
құраса, өгiздер·транспорт және ... ... ... ... ... ... қарай жайылымдық жерлердiң тарылуы шаруашылықтың
жартылай көшпелi бағытының жедел дамуына әкелiп, шөп ... мен ... ... рөл ... ... ... acтық ... шөп шабу үшiн
қыстық қoныcтapынa қайта оралатын болды. Бiрсыпыра ... ... алты айға ... ... жазғы жайлаyға жақын жерлерге ... ... ХІХ ... бiрiншi жартысындағы
Бүкiл Қаратау, Шу өңiрi, Мойынқұм мен Бетбақдаланың едәуiр ... ... ... жерi осы ... ... басқыншылардың кең байтақ оңтүстiк қазақтарының жерiн жаулап
алуының бiр ... - бұл ... ... ... ... орын алуы едi. Олар ... ... қарамағындағылармен байланыс
жасамай, тiптi өзара қырқысып, ру басшылары бiр-бiрiне көмектесу ... ... ... көп ... ... ... ... iшiнде қазақ жерiн
шетiнен жаулап келе жатқан ... да ... ... ... ... ... ... Соның салдарынан бұл өңiрдегi әртүрлi
тәуелсiз иелiктер Қоқан хандығының отарлық шапқыншылығына қарсы тұратындай
күйден кетті.
Осы кең ... ... алып ... ... қол ... ... ... ерекшелiгiне байланысты халықтың орналасу жиiлiгi әртүрлi болып
келетiн. Сырдария, Арыс, Талас, Шу өзенi бойларында халықтар жиi ... ... ... тек ... ... eттi. ... ... қыстay, қолайлы жерлерiнде қыстаушылар да болған.
XIX ғасырдың ... ... ... ... ... ... суармалы егiншiлiкпен айналысумен ерекшелендi. Қазақстанның
басқа аймақтарынан ерекшелiгi, оңтүстiк өлкеде жылқы малы аз ... ... қой мен түйе ... ... ... байлық осылармен есептелетiн
болды. Десек те, бұл айтылғандардан оңтүстiк аудандарда ... ... ... ... ... Керiсiнше, өлкедегi жылқының бiрнеше
тұқымы, атап айтсақ, қазақ жылқысы, арғымақ, қарабайыр, ... ... ... ... сұранысқа ие болған. Мысалға, арғымақ; тұқымды
жылқының құны 100 сомға ... ... ... ... Оңтүстiк Қазақстанда Орталық Азия xaндықтapы
жаулап алуына және ... ... ... ... ... орай
қазақгардың өмipi үшiн қой ... ... рөлi ... Кең
тараған қой тұқымы қазақтың құйрықты қойы болды. Мәселен, олардың Бағаналы,
Едiлбай, Шу, Жетiсу тағы басқа түрлерi [46]. "Қой ... ... ... ... ең маңызды рөл атқарды. Қазақ қойларын
орыстар мен Орта Азия көпестерi өте жоғары ... - деп ... ... ... ... А.Н.Тетеревников [47,7].
Қазақстанның Орта Азиямен шектес аудандарында ... ... ... да ... ... ... тiгiлген бас киiмдер мен тондар ... ие ... ... ... ... ... бөлiгiн сатып алып -
кетiп отырды.
Оңтүстiк Қазақстанның көшпелi мал шаруашылығы екі ... ... ...... ... ... көшпендiлiк тұpмыcқa
ұмтылушылық болса, екiншiсi өзгерiп жатқан ... ... ... шабу мен егiншiлiкпен айналысу, нapыққа бейiмделу әpi оның талаптарына
бейiмделу болды.
XIX ғасырдан бастап түрлi рулар арасындағы ... және ... ... ... ... қарамай Оңтүстiк Қазақстанда
егiншiлiк кең өpic ... ... ... және ... ... ... бастаған едi. XIX ғасырдың 30-40 жылдарында Сырдария ... жене ... ... егiншiлiк пен көшпелi мал шаруашылығын тығыз
қатынаста болса, бiртiндеп суландыру жүйесiне ... ... ... Сол ... 60-жылдары Сырдария бойында таза егiншiлiкпен
8,827 отбасы айналысып, 346.688 ... ... ... 10,694 ... 10,488 ... ... және 34.688 десятинаға сулы егiлген [48,23].
Егiншiлiкпен кедейлер ғана емес, сонымен бiрге ... да ... ... 50 ден 200 десятинаға дейiнгi бос жатқан жерлерде суармалы егiншiлiктi
дамытты [49]. Мысалға, Шымкент ... жер ... ... 104 ... адам ... 17 ... 22,5 мың ... жерге eric еккен.
Суармалы eric көлемiнiң аз ... ... eгін ... одан көп өнiм ... ... ... 600 мың ... дейiн
бидай алып, оның 200 мың пұтын шетке шығарып ... Ал, ... ... ... жүз ... ... ІІ ... кезiнде 6асталып, 1782 жылы
Кiшi жүзге қатысты барлық ... ... Icтep ... ... генерал-прокурор қарамағына енгiзiп, елшiлердi губерния өкiлдерiмен
бiрдей "депутат" деп атай бастайды. Ресей Кiшi жүздi бағындыру үшiн ... ... ... ... ... 1786 жылы ... ... "Егер де тиiстi жағдайлар керек ... ... ... қалпына келтiруге болады", бұлардың санын кебейтуге тырысу керек,
сөйтiп "осы хандардың арқайсысы Орда ... ... ... ... ... ... ... ... - деп жазғаны бұған толық дәлел болады. Бұл ... ... ... ... ... тұрақсыздандыруға әсер
еткен сыртқы факторлардың салдары едi.
Қазақтарға мал азығын ... ... ... қоныс
салып, тұрақтанып, орнықты шаруашылық салаларын жалғастырып, жүргiзуіне
ешқандай мүмкiндiк берiлмегенi зерттеу ... ашып ... ... ... ... ... ... iздеген хан,
сұлтандар әрекетiнiң ... ... жол ... ... ... ... елдi талауға салғаны айтылады.
Феодалдық қатынастардың тереңдей түcyi, ... ... ... бұл ... бастапқы мәнісінен әбден өзгерген "барымта"
негiзгi бұқараның қалыпты тiршiлiгiн, шаруашылық дамуын әбден ... ... дами ... ... ... мал ... ... рулық иелiктегi жерлер феодалдар қолына өтiп, жер тапшылығы
күшейдi. XIX ғасырдың ... ... ... мал басының кемуіне
губернатор С.Г.Волконcкийдiң өзi аландаушылық бiлдiрген /3/.
Шаруашылық өмiрдiң табиғи факторларға әлi де ... бұл ... ... 1796 /3/ және 1800-01 /36/ жылғы жұттарда Жайықтың
шығысындагы Кiшi жуз ... ... ... әбден
құлдырайды /3/. Мал басы көлемi одан әpi төмендеп, колына көп ... ... ... байлар көшпелi қауым иелiгіндегi жерлердi тартып
алуының өрши түскенi айтылады.
1. 2 БӨКЕЙ ОРДАСЫ ҚАЗАҚТАРЫНЫҢ ХIХ ҒАСЫРДАҒЫ МАЛ ШАРУАШЫЛЫҒЫ
Бөкей ... ... XIX ... ... ... ... даму ... қарастырылды.
3ерттеуде XIX ғасырдың екiншi ... ... және ... ... ... ... одан әрi ... жарамды жерлердiң 75
процентiн 20-25 жеке шаруашылық ... ... ... зор ... ... Нәтижесiнде, Қазақстан тарихында тұңғыш рет жердi
пайдаланудың жаңа түрі - жердi жалға (арендаға) алып ... ... ... жер ... түpi хандықтың iшiнде де, сыртқы шектес
жерлерде де тоқталмады. Бұл процестiң нәтижесi - ... ... түрі ... мен ... ... мал басы ... ... кәсiп iздеп кетуіне
әкелiп, тапқан кәсiп түрлерi төмендегiше болды: бай ... ... ... ... ... елдi ... мал азығын,
дайындау, үй-жай, қора-қопсы т.б. түрлi құрылыс жұмыстарына, мал ... ... ... ... ... ... де өсе түседi.
Шарасыздықтан және тез ... ... ... ... түрлерi қазақтарды
шаруашылықтың перспективалы түрін игеруге де жақындастыра түстi. ... ... ... ... ... енді ... шұғылдануын
жалғастыра бердi. XIX ғасырдың екiншi ... ... ... фактор
әcepiнің, қысымшылықтын күшеюiнен шаруашылық сaлалары бастапқьr кезеңдегi
даму бағытынан тарылып, ... ... ... сипатталады. Солтүстiк
және оңтүстiк ... ... ... ... балық аулауды,
егiншiлiктi әбден шектеп, ықтасынды,·шабындықты жерлерден ... ... ... - мал ... ... ... ... Жұтқа
жиi ұрынған мал басы кeмiдi. Халық мүддесін сыртқы қысымшылықтан қорғай
aлмаған Жәңгір хан шаруашылық дамуындағы ... ... ... Жер ... ... ... жайылысы мол жерлердiң, жеке
адамдар иелiгiне берiлуi шаруашылықтың даму деңгейiн·күрт ... мал басы ... 1825 жылы - 2652000 ... 1845 жылы – 1 100
000-ға дейiн құлдырау себептерi ашып көрсетiлдi.
Сонымен қатар, империя құрамындағы ... ... ... ... әcepiнің бiртiндеп өсуі ... ... де ... Ол ... ... ... ... белгiлердi
енгiзуiнен көрiндi. Қазак, байларының қолына малдың шоғырлануы XIX ғасырдың
екiншi жартысында болса, Бөкей Ордасында ерте басталған. Бай ... ... көп ... және ... ... байдың әлеуметтiк - тұрмыс жағдайын
көтеруге жұмсалып, ... ... өзге ... саудаға,
делдалдыққа жұмсaлды. Сауданы жургiзетiн арнайы адамдары бар, шаруашылық
тұрмыстың қажеттерiн ... ... ... жолмен жүргiзетiн малы көп
"дәулеттiлердiң" экономикалық өмiрдегi ролi өсе түсті. Бұл ... ... ... ... да ... ... ... Каспий теңізі жағалауынан бастaлатын
оңтүстiк және Қамысты Самар көлдерi мен ... ... ... аудандарға территориялық тұрғыдан жасалған қысымшылықтардың
күшеюi, аумақтың орталық бөлiгiндегi Нарын құмдары ... ... ... ... Шаруашылық өмiрдiң заңдылығына сәйкес жергiлiктi табиғи
байлықты иелену, қажетке жарату саласынан[ да бұл ... ... ... ... солтүстiк аудандарда халықтың кедей ... ... ... кеңінен жүрсе де, ғасырдың алғашқы ширегiнде-ақ бұл кәсiпшiлiк
түріне кедергiнiң күшеюi, бiртiндеп шектелiс белгiсi үстем ... ... баяу ... ұзақ та, түпкілікті қалыптастырды.
Малдың түрлерiн асылдандыра отырып, товарлы ... ала ... ... өнімін саудаға шығарды. Әcipece, жылқы көлемi артып, 1830
жылдары хандықта ол 0,5 млн. жеткен. ... түpi, ... ... ... ... осы ... әбден кеңейген. М.С.Бабажанов бұл кезеңдi:
“хандықтағы жылқы шаруашылығының гүлденген кезеңi” - деп ... ... ... ... тұрақтаған сұлтан, бай т.б. дәулеттiлер шабындық
жерлердi де игере түсті. Осы жылдары хандыққа бiрнеше ... дана ... Бұл мал ... дайындаудың, одан әpi өcкенін көрсетедi.
Бұл мүйiздi ipi қара көлемiнiң бiртiндеп өcyiнен байқалады. ... ... ... 100 ... ... ... жоғары өсiмдiлiгi
сақталып, ғасыр соңында 120 мыңға жеткен. Ғасыр соңында түйенің 120 мыңнан,
мүйiздi iрi ... 380 ... асып ... бұл мал ... маңызы
артқандығын көрсетедi. Түйе көлiк тасымалы қажетiн өтеу үшiн тұз, ... т.б. өнім ... ... ... ... ... ... қолдану жүйелi жүзеге асырылады. Бұл жағдай ғасырдың екiншi ширегiнде-
ақ орныққан. Сонымен қатар, түйеге ... ... ... ... ... ... т.б. ... сұраныс туады. Ең бастысы бұл мал
түрінің шаруашылық жұмыстарға қолдануда маңызы зор болды да, кей ... ... ... деңгейi оны қазақ-орыстардың да қолдарына
ұстап, пайдалануына әкелген.
Бөкей Ордасы ... ... ... аумақта түрлi
шаруашылық салаларын басты кәсiпке айналдырған кезенде, бұл мал ... ... ... байланыстардың пайда болып, өзара
қажеттiлiктерiн ... ... ... ... ... пен ... ... роль атқарғанын, казак-орыстардың көшпелi қазақтың
шаруашылық жүргiзу тәсiлдерiнің ... және ... ... ... ... де ... ... өтеуге туратын
бағалылығына көздерiн жеткiзе түсті. Сонымен ... осы ... ... шектес қоныстанған казак-орыстар шаруашылығында ... ... ... өсiп, ... ... жайылымды
пайдалану әдiс-тәсiлдерін үйренiп, игере түстi.
Түйе мен жылқының күрт өcyi сауда қатынастарының кеңеюiнен ішкi-сыртқы
сұранысты өтеу талабынан ... ... ... ... қатынасына сұранысты
өсiрiп, қолөнер бұйымдарын қажет eттi. Көлiк тасымалы құралының барлық
жабдықтары хандықтың өз ... ... және ол тек ... ... ... ... мен ... кәсіпшiлiгi жоғары дамыды. Егiншiлiктiң, мал
азығын дайындаудың дамуы т.б. ... ... ... одан әpi ... ... ... байланыстың орнығуында сауда орны ... ол ... және ұсақ ... ... ... ... ... тұрақты сауда саласының орнығуына, дамуына·әкелдi. Сауда хандық
халқының әлеуметтiк-экономикалық ... ... opын ... ... ... ... дамуына өзгерiстер енгiздi, товарлык сипаты
басым бола бастады. Товар-ақша қатынасының дамуында ... ролi ... ол ... ... ... ... ... орын алды. Жәрмеңкеде
қазақтың малы мен оның ... ... ... бөлiгiн құрады. Ресейдің
өндiрiс товарлары екiншi орынды, Орта Азиядан келген кiлем, жiбек, ... ... ... ... болды. Жәрмеңкелер Бөкей Ордасындағы керуен
жолдарының бойында орналасып, Едiл бойындағы губерниялар мен Орал ... мен Орта ... ... ... роль ... Бұл мал басы
құрамының өзгеруiне, ipi қараның өcyiнe ... ... мал ... ... ... ... жылдары түпкiлiктi
көшкен болатын. Кейiннен шабындық жерлер үшiн көп дау ... ... алып ... ... ... ... оған ... ерекше көңiл
бөлiнiп, жайылымға айналдырмау көшпелi мал шаруашылығы ... ... ... ... ... ... төрт ... сипатталды. Осы кезеңдегi шаруашылықтың бет-бағдарындағы
өзгерiстер мәні, ... ... ашып ... ... ... оның халқының көшпелi мал шаруашылығының
дамуына ... ... ... ... еді. Бiрақ жер көлемiнiң жайылыстар
дәрежесiнiң, өсiмдiк шығымдылығы мен тұщы су мөлшерiнiң және ... ... көп ... ... ... оған қоса ... ... мал шаруашылығы үшін маңызды саналатын қысқы ... ... ... қалыптастыра бастады. Соның iшiнде, көшiп-қону
маршруттарының ұзын қашықтықта қалыптасуына хандықтың орталық аумағында өте
көлемдi ... алып ... ... ... кедергi жасады. Сондықтан,
оңтүстiкте теңiз жағaлaуындағы қалың қамысты қыста паналайтын ауылдар ... ... ... ... ... ... ал ... қондырау татарлары мен қалмақтар жерiне шектес, Едiлге қарай тарала
көштi. Нарын ... ... ... да ... ... ... Богда
таулары аумағында қалмақтармен, ал солтүстiк бағытта басқа рулармен шектес
тарала орналасты. Қамысты Самар көлдерi мен өзендер ... ... ... ... ... ... ... жазық аумақтарға тарала ... ... ... ... ... хандықта көшiп-қону маршруттары
жоғарыда аталған қысқы ықтасындары бар үш ... ... ... ... ... ... ... жағдайының қолайлы,
жақсы дәрежеде болуы да ... ... ... Сондықтан, аумақтар
бойынша рулардың қоныстанып, орнығуы, иелiк жасауы жүзеге аса бастады.
Яғни, өpіc ... ... ... ... ... бiр аумақ
шеңберiне шаруашылықты дамыту ерекшелiгi ... бола ... ... ... мал шаруашылығы дамуының қайшылығы,
өзгерiстер мәні ашылды. Байлар саудамен шұғылдана бастайды. Бұл қазақтарда
жаңа кәсiптiң, ... ... ... жаңа құбылыс болды. Нақты
жағдайға ... ... ... ... товарлы шаруашылыққа
айнала, ... ... XIX ... екiншi ширегiнде болған
шаруашылық, өмipдегі "күрт" өзгерiстерге ықпалы тиген жағдай, түрлi жолдың
алғышарттары ... ... ... ... ... ... ... қажеттiлiктiң шектеулi болуы, мал
азығын дайындау үшiн қазақ шаруаларының ... ... ... ... ... кәсiпшiлiгiне т.б. жалдануға әкелген. ... ... ... ... ... ... кеңеюi XIX
ғасырдың алғашқы ширегінде жүзеге ... ... ... мал ... ... ... пайда болуы
т.б. XIX ғасырдың алғашқы 20 жылында-ақ шаруашылықтың жаңа ... ... ... ... ... ... тұлғалана дамуы, құрылымының
кеңейе түсyi, адамдардың еңбек ... ... өсyi, ... ... ... жартылай көшпелi түрiне осы ... ... ... ... ... ... шаруашылық саласының
дәстүрлi тәжiрибе негiзiнде қайта жанданып, iлгерi басушылығы болғаны атап
көрсетiледi. Саяси-әкiмшiлiк даму кезеңдерiнiң ... ... ... ... - муддесі қазақ қоғамының iшкi жағдайы мен
сыртқы ... ... ... ... сәйкес құбылып отырғаны
дәлелденедi.
XIX ғасырдың алғашқы ширегiнде Бөкей ... ... жаңа ... ... ... құрылымындaғы өзгерiстер мәнi
ашыла бастайды. Табиғи тиiмдiлiк жағдайында көлемi тез өскен мaл ... ... ... ... ... ... ... хандықтың сауда
айырбасына негiзделген дәнекерлiк роль атқарды және әлеуметтiк-экономикалық
даму деңгейiн, дәрежесiн айқындайтын негiзгi көрсеткiш болып қaлa бердi.
Бөкей Ордасы ... ... ... ... қоныстанып, орнығуы
үлкен қиындықтармен жүзеге асқан, Бөкейге ерiп ... ... ... бойына қыстау тұрғызып, егiн салып, шөп шауып, орнығуға үнемі ұмтылып
/47; 3/ отырғаны мәлiм. ... ... ... ... егiн ... ... аулап /3; 49/ Нарын құмдарында аңшылықпен кеңiнен шұғылданған /3/.
Қазақтардың шаруашылық ... ... ... тәжiрибесi болғандығы
айқындалды. Бөкей хандығы ... өз ... осы ... ... ... ... ... XVIII ғасырдың соңындағы
шаруашылық-экономикалық жағдайдың күрт төмендегенiн /3/, 1801 жылы ... ... 183 ... Жайықтан түпкiлiктi өткенде, барлығы 3300
жылқы, 1366 ... ipi ... 10250 қой, 24 ... ... /3; 48 /, ... орташа 82 бас мал иеленгенi де дәлелдей түседi.
Бөкей Ордасының құрылуы қазақ ... ... ... ... ... роль ... Бастапқыда табиғи жағдайдың тиiмдiлiгiн
қазақтар кеңiнен пайдаланды. Қоныстануда түпкiлiктi мақсаттар ... ... ... iшкi-сыртқы факторлар әcepiнeн ... ... өз ... жаңа ... eндi. ... ... жағынан
үйлесімді, сәйкес келетін, қажетті бастамалар, ... ... ХІХ ... ... жартысындағы жағдайға, қажеттілікке сәйкес
ықтасынды, тебіндігі мол, ... ... ... ... ... ... ... өмірдің орнықты кезеңінде ұласа бастауының,
енуінің ... ...... XIX ... ... ... МАЛ ШАРУАШЫЛЫҚ ДАМУЫНЫҢ КЕҢЕЮI,
ӘЛЕУМЕТТIК-ШАРУАШЫЛЫҚ ЖIКТЕЛIСIНIҢ ТЕРЕҢДЕУI
Жартылай көшпелi мал ... ... ... ... жаңа ... ... ... Қазақтар Батырбек,
Эльтон, Басқұншақ, Чапчачи (Шөпшағыл), Шортaншы, тұз кәсiпшiлiктерiндегі
казактарға ... XIX ... ... ... ... ... кәсiпорын, несиелiк касса және азық-түлiк ... Бұл ... ... шет ... ... ... ... өcyiнe, товар өткiзу рыноктарының кеңеюiне
байланысты құрылған. Осылардың катарында, 1854 жылы Хан ... ... ... негiзгi капиталы осы хандықтан жиналған зекет пен
соғымнан тұрды. Алым-сaлықты жүйеге келтiрiп, одан ... ... ... үшiн ... ... ... және несиелiк касса ашылуы
халықтың өз ... үшiн ... ... ... aлып ... ... жылғы Уақытша Кеңестiң есебi бойынша осы тұз ... ... 1000 пұт тұз ... үшін 10-15 сом ... ... ... ... шектес солтүстiк және батыс аумақтардағы елдi
мекендерге мал бағу үшiн ... ... Осы ... ... ... 40 сомнан 200 сомға дейiн ақысын алған. ... ... ... малы бар ... оның ... ... ... табыс тапты. Олар
түйе немесе жылқыға ... тұз, ... тepi ... тасушылар болды. Мұнда
жүктiң салмағы мен апарылатын жердiң қашықтығы еңбек ақы ... ... ... пұт ... ... үшiн 15-30 сом ... қызмет түрінің хандықта кең таралғанын және ... ... ... ... оған ... өздерiнiң жасаған
қосымша көлiк құралдарын да кeңiнeн пайдаланған. Мәселен, 1880 жылы ... ... ... ... түйе ... ... ... әр
пұтына 80 тиынан, ал Гурьев қаласына жүк тасып 90 тиын ақша тауып, әр ... 5-15 ... ... ... ... қатар, мұндай кәсiп түpi осымен
тiкелей байланысты екiншi ... ... ... түсті. Ендi хандықта ұста,
ағаш шеберi мамандарының өнiмiне сұраныс күшейдi. Арба жасау үшiн ... ... ... ... т.б. ... ici ... ... шаңырак, орташа есеппен - 15 жылқы, 2 түйе, 6
мүйiздi ipi қара, 50 ұсақ ... ... ... сол ... жердегi
бағасы төмендегiдей болды: жылқы - 15 сом, түйе - 16 сом, ... ipi ... 9 сом, ұсақ мал - 2 сом ... ақша тұрады. Сонымен қатар түйе бағасы
ешқашан ... ... ... бiз, 1851 жылы ... ... 27 сом 70 тиын ... жаздық, ал ғасыр соңында, яғни 1892 жылдан
күзгi жәрменкеде ... түйе 25-50 сом ... ... 50 сом ... ... ipi ... оның жүнiне деген сұраныстың өскенi соншалық осы
жәрмеңкеде әр пұты 4 ... ... өсiп, 7900 пұт түйе жүнi ... ал ... 9090 ... ... 1850 ... туйенi -15 сом, жылқыны - 9 сом 50
тиын, мүйiздi ipi қараны - 6 сом, қой мен ... -1 сом 50 ... ... мал ... - 5839910 сом күмic ақша ... ... қой ... - 2 тиын, мүйiздi ipi қapадaн - 9 тиын, жылқыдан - 13 ... ... 22 тиын ... салығы жиналған. Бұл салық халықтың бәрiне ... ... ... мал басы көлемiне байланысты төлейтiн
болды. Оған қоса, жыл сайынғы мал басы ... ... ... Бiрақ хандықтың өз iшiндегi жәрмеңке мен ауылдың өзiндегi мал
бағасы түрлiше болған: қазақтың ... 15 сом ... ... ол 23 ... ... түйе ... 16 сом ... жәрмеңкеде 20 сом 17 тиынға, мүйiздi
ipi қара 9 ... - 10 сом 35 ... ұсақ мал 2 ... - 2 сом 29 тиынға
көтерiлдi. /51:15/.
XIX ғасырдың алғашқы ... ... ... ... ... ... ... екiншi жартысында кеңейiп,
тереңдей түcкeнiн көрсетедi.
XIX ғасырдың екiншi ширегiнде жердi жеке иелікке берiп, ... ... ... ... ... ... дамытуға жасалған
кедергiлер мал басы көлемiн ... ... ... кәсiпке кетушiлiгi
күрт өскен едi. Бұқара мен сұлтан, бай феодалдардың жеке ... ... ... топ ... пайдасына шешiлуi,
халықтың шаруашылығына үлкен ... ... даму ... ... Бұл мал басы ... де, оның түpi мен ... товарлылығына
да кepi әсepiн тигiзген.
XIX ғасырдың екiншi ... мал ... ... бұл ... ... ... Жеке иелiктерге кеткен жер көлемi бiртiндеп
кемiп, бұқара бұрынғы жерлерiне орныға ... ... мал ... ... мал басын өcipy сипаты басым болғандықтан, оның сапалық
белгiсiне байланысты бағалау назардан тыс қалған. Бұл XIX ... ... ... мал ... ... ... ... заман
талабына сәйкестендiре алмауынан ... ... ... бұл ... ... ... ... Мал
шаруашылығын интенсивтендірудегi қиындық, қайшылықтар мәнi XIX ғасырдың
екiншi ширегiндегi күрт өзгерiстерден бастау ... ... қaтap, ... өз ... ... ... ... үлгi болғанына
қарамастан, олар сұлтан байлардың жеке шаруашылығындағы ... ... алға ... ... ... жетiстiктiң
мәнін шаруашылық түpiнe байланысты сипаттап, мүмкiндiктерiн ескермеушiлiк
те байқалады.
Бiрақ, ХІХ ғасырдың екiншi ширегiнде нығайған жеке ... көп ... ... алға ... ... ... болғанын да
жоққа шығаруға болмайды. ... бұл ... ... ... жаңа ... ... салаларын кеңейтiп, байытып үлгi алуға
шақыруы құптарлық едi. Ең бастысы ... ... көп ... ... пайдалы мүмкiндiктерiн ашуға көз жеткiзуiнде. Мал түpi
iшiнен тек қана ... ... ... ... ... ... атты ... жұмыс күшiн пайдаланып т.б. табыс көзiн табуға болатындығына
бққара көзiн жеткiзуi бүгiнгi таңда да ... ... ... деп
есептеймiз. Бұл насихат - ұсыныстар, үлгiлер қазақтардың мал шаруашылығын
көтерiп, тұрмысын түзеуге мумкiндiк ... ... ... ... ... дамуы баяулаған мал шаруашылығына жаңа леп, ... ... ... iс-қызметтерi қолдау табуға тиiстi едi.
Сонымен қатар, сауда түрлерiнiң кеңейiп, тұрақтана дамуы, ... ... нapық ... ... енyi ... ... ... түрлерiн игеруге әкелген. Жәрменкелерде маусымдық қызмет түрлерiн
игерiп, қолөнер бұйымдарын, жергiлiктi жерлерде ... ... ... малдың ет, сүт, жүн, тepi, т.б. шикiзаттан жасалған түрлi өнiм-
бұйымдарын шығарды. ХІХ ... ... ... ... ... ... ... қайтаан бөлiске салу туралы XIX ... ... ... рет ... ... Жер ... әрбiр түтінгe байланыстырмай,
мал басы санын басшылыққа алып жүргiзетiн болғандықтан, бұл мәселе ғасыр
соңына ... ... ... ... қарамастан, ғасыр соңында epiктi түрде жүзеге асьrрылған мал
азығы ... ... 1891 ... ... 3 млн. ... ... ... және тұрғын қыстауы бар, мал азығын дайындау жартылай отырықшы
түpi едi. Мал азығын дайындаудың ... ... ... ... ... (шөп ... жинау, қажеттi жерiне тасып маялау) шығарса, малды
күтiп-баптау ici де өз жалғасын тапқан. Мал ... ... тұз ... ... ... ... т.б. ... қажеттi салалар кеңінен
игерiлдi. Мал шаруашылығы ... ... елi де ... Асылдандыру бағытындағы табыстардың қатарындағы жақсы жылқының,
Едiлбай қойының түрлерi негiзiнен сақталып калғаны айқындалды. Аумақтағы ... ... бұл ... жер ... ... ... түpi мен
қажетiне қарап мал түрлерiн иелену ... ... ... ... ... үй саны өскенi нақты деректер арқылы дәлелдендi. 1876 жылы
Бөкей Ордасында 207 ағаш үй, 42572 ... ... ... осы ... ... ... ... жуық жанұяның мүмкiндiгiне қарап, тұрғызылған
жайларында мекендейтiндiгiн керсетеді.
Шаруашылықтың басты саласы XIX ғасырдың соңында да жартылай ... ... ... қала ... Ғacыp ... 55700 ... 2010176
бас малдың құрамы ғасырдың ортасынан ... ... ... ... түйе - 4 ... 9 ... ... мен ұсақ малдың азаюы
жартылай көшпелi мал шаруашылығын әбден орнықтырған. Әрбiр шаңыраққа орташа
есеппен - 15 жылқы, 2 ... 6 мың ipi ... 31 ұсақ ... ... Мал ... ... динамикасы XIX ғасырдың ортасынан бастап ... ... Мал басы ІІ-шi ... пен Қамысты Самар бөлiмiнде шоғырланған.
Ғасыр соңында әр жанұяға орта ... - 4 ... 9 ipi ... 3 түйе, 31
ұсақ мал келген: XIX ғacыpдың екiншi жартысында орыс ... ... әрі ... ... «экономикалық тұрғыдан» жаулау, жерді иелену, салық
салу, шикiзат ... ... ... ұсақ ... ... ... сауданың ролiн өcipy товаp-ақша қатынасын бiрден, әpi терең дамытты.
Қазақтардың шаруашылық өмiрiнде мал мен оның өнiмдерi жаңа жағдайда ... ... ... ... ... ... ... қызметiнiң кеңеюi, тұрмысының түзелуі қолөнер салаларында ... ... ... Қамысты Самар, торғын бөлiктерiнде жүзеге
асты. XIX ғасырдың соңында қазақтар шаруашылығының ... ... ... мал ... ... қала ... Сауданың жәрмеңкелiк түpi кеңiнен
дамып, Астрахань губерниясы бойынша көлемдi бөлiгiн қамтыды. Қолөнер мен ... ... ... дами ... ... ... ... өтеуге
бейiмделдi. Шаруашылық саласының қатарында тұз кәсiпшiлiгiнде жалданушылар
қатары одан әpi өcтi. Iшкi ... ... ... балық аулаумен
айналысып, мамандығын тереңдеткен балықшылар қатары көбейдi. қарастырылып
отырған кезеңде ... ... жеке ... ... ... ролi арта ... Бұлар бау-бақша, жер өңдеу, малдың товарлы,
өтiмдi, жаңа ... ... ... келiп, жауап беретiн түрлерiн өсiрудi
уағыздады.
XIX ғ. ІІ ... орыс ... бұл ... деген қызығушылығы
едәуiр артты. Бұл проблеманың жекелеген жақтары В. Вельяминов-Зернов, ... Н. ... А ... т.б. ... ... бiршама
зерттелiп, деректiк негiзге ие болды [136; 137; 60,150156 бб; 138]. Орыс
шығыстануы ... ... ... ... ... тарихнамада алғаш кең
түрде қойып, көптеген деректер ... ... ... ... ... бере алған жок.
Қазақ шаруашылықтарының iшiнде ең ... және ... ... мал
шаруашылығы алатындықтан, оның ерекшелiктерiне орыс авторлары көбiрек көңiл
бөлдi.
Малдың - қой (И. Фальк, П. Паллас, И. ... Х. ... ... ... АЛевшин, Г. Кравцов, А Добромыслов, И. Левашов), түйе ... ... И. ... ... П. ... ... ... бағу, аң және
балық аулау (И. Георги, П. Паллас, П. Иванов) және ... ... ... арналған зерттеулер де жарық көрдi [139; 140; ... ... мал ... ... тән ... белгiлерi мен
ерекшелiктерi де орыс зерттеушiлерiнiң еңбектерiнде ... ... А.И. ... С.Б. ... А.А. ... А.А. ... ... И.И. Бларамберг, Н.А. Абрамов, Ф. Юзефо, Г. Краникфельд, Н.
Васильев, А.К. Гейнс, А.А. Алекторов, В. ... А. ... П.Л. ... ... жайылымдарды тиiмдi пайдалануын, маусымдық көшiп-
қонуын, оның ... мен ... ... [142; 143; 144; 145; ... 148; ... жж. орыс ... ... халқының шаруашылығы мен оның
әртүрлi салаларын зерттеу бойынша белгiлi жұмыc атқарды. Олар әсiресе
қазақтардың көшпендi мал ... мен ... ... ... ... Бұл ... ... олар әрине Ресей империясының отарлық
мүдделерiн көздедi. ... ... ... мен ... ... ... ... орыс ... үшiн
тартып алу тұрғысынан зерттедi; мал шаруашылығын ... ... ... ауыл ... шикiзат қоры болу мүмкiндiгiн
айқынады, ал сауданың жағдайын қарастырғанда, қазақ ... ... ... ... ... рынок ретiндеri тұтынушылық
мүмкiндiктерiн ойластырды. Олардың еңбектерiнде қазақ тарихына қатысты зер
салуға тұрaтын ... ... ... ... үш ... пайда
болу себептерi, жерriлiктi халықтың атауының шығуы мәселелерiн зерттеуде
көптеген ... ... ... ... ... «жабайы тобырларға, ордалықтарға» деген өзiн-өзi жоғары
ұстаушылыққа, менсiнбеушiлiкке кемсiтушiлiкке толы. И.Г. ... мен ... ... ... ... пен тонаушылыққа жақын тұрған
халық. И.Г. ... ... ... ... ... ... ықпалымен тузеле бастағанын басып ... Бұл ... ... ... ... орыс тарихнамасы өкiлдерiнiң бәрiне де
тән және ... ... ... ... ... айғақтайды.
Қазақстанның табиғи-климаттық жағдайының нәтижесінде халықтың үш иың
жылдар бойы ... ... мен ... ... ... ...... мал шаруашылығы болды. Бұл өндіруші шаруашылықтың
басым көпшілігі экстенсивті (сан жағынан көбею) жылжымалы мал ... ал ... ... ... ... ... тартылған ерекше
түрі.
Көшпелі мал шаруашылығының басты ерекшелігімал азығы мен ... ... ... малды жыл он екі ай бойы жайып бағу еді.
Көшіп-қону жолдарының жыл ішіндегі орта есеппен ... ... ... ... ... ... жекелеген ру-тайпалық топтардікі 10000-2500 км-ге
дейін жете алатын.
Өмір сүру ... ... ... ... қорларын қысқы,
көктемгі, көзгі және жазғы жайылымдар түрінде пайдалану тәсілдеррінайқындап
берді. Қысқы жайылымдар үшін көлдің жағалаулары, өзен ... тау ... ... ... ... мен ... ... беткейлері, яғни мал
табындарын қарлы борандардан және ... ... ... ... бар ... ... Күзгі және көктемгі жайылымдар әдетте
қыстауларға жақын жататын, қар кеш түсіп, ерте кететін жерлерге лрналасты.
Жазғы жайылымдар міндетті ... ... ... көп ... ... гөрі шөбі қалың өсетін және табиғи су қорлары бар өңірлерде
болды.
Географиялық ортаның ерекшеліктері және ... өмір ... ету ... мал ... түліктік құрамын да айқындап
берді. Оның бүкіл мал арасындағы қойлардың үлес салмағы орта есеппеноның 60
процентін, жылқылар – 13, ... ірі қара мал – 12, ... – 4 ... ... ... құрамын реттеуде малдардың жылдам әрі жиі-жиі
көшуге бейімделу қабілеті, ... ... ... (көлік, соғыс
мақсаттары) көп қажетке пайдалану мүмкіндіктері маңызды рөл атқарды.
Қазақстанда мал өсіретін шаруашылықтың екі түрі: қолдан ... ... ... ... ... мал ... және табиғи
шығатын су қорларын пайдаланатын- жартылай ... ... ... ... шаруашылықтың бірінші түрі табиғат-климаттық жағдайының
қиындығы мен құрғақтығы айқын сезілген, шөп ... ... ... су ... ... ... қуаң далалар, шөл далалар, таулы және тау ... ... ... түліктері тараған жерлерде тұрақты.
Малшылардың қолымен қазылатын құдықтар желісін құруға, сөйтіп, ... ең аз ... ... ... зор еңбегі ... ... мен ... үшін ... кәт олардың энергетикалық
қорлары мен жұмыс уақыттарын толық дерлік жалмап қоятын. Су көздері мен ... ... мал ... тым жиі ... ... бір ... ... ғана аялдауға, арлы-берлі көп көшіп жүруге мәжбүр етті. Осының
нәтижесінде ... ... ... ... ... қимылдайтын және
төзімді түліктері (қойлар мен түйелер) басым болды, материалдық ... ... ... үй, үй ... ... тұрмысқа және мал өсіру
шаруашылығына неғұрлым толық сай ... ... ... ... ... ... ... Үстірт жонында, Арал маңының, Батыс және Орталық
Қазақстанның кейбір ... кең ... ... ... жауын-шашынның неғұрлым бір келкі бөлінуімен,
жыл бойы ағын суы сарқылмайтын өзендерімен, топырағы құнарлы учаскелері бар
болуымен т.б. ... ... ... ... мал ... түрі ... ... далалық және орманды-далалық өңірлердегі, тау
бөктері мен биік ... ... ... мен көлдер маңайындағы
алқаптар жатады. Басқа жерлермен салыстырғанда шөп шығымының жоғары болуы
және су қорымен ... ... ... бұл ... малшылардың бір
орында ұзақ отыруын, көшіп-қону машақатының сиреуін, орын ауыстырушылықтың
шектелуін айқындап берді. ... бұл түрі үшін ... қара мал ... үлесінің көп болуы, түйелер мен ұсақ малдың аз болуы тән ... ... бағу ... ... ... ... жыл бойы ... режімінде болатын шаруашылықтардың бірінші түрінен бір өзгешелігі –
табиғи суды пайдаланатын ... мал ... ... ... ... ... қыста малшылар тұратын үйлер мен шаруашылық құрылыстары
салынды.мал ... ... ... ... ... және ... аулаумен айналысуға мүмкіндік алды. Шаруашылықтың
екінші үлес алмағы, әсіресе, ... және ... ... және ... ... ... аудандарында едәуір басым болды.
Кең байтақ Қазақстан жерін ежелден бері мекендейтін ... ... ... ... ... сай көшпелі мал шаруашылығымен
айналысқан. Қазақстанның барлық аудандарында үй ... төрт ... ірі ... қой – ... ... ... өсірілді. Бұл түліктердің ара
салмағы жергілікті жердің табиғи жағдайына ... ... ... ... тәсілдерінің төмен болуына қарай, шаруашылығы көпшілік
жағдайда географиялық ортаның шешуші ықпалында қалып ... ... ... мал өсуірудегі сан ғасырлық бай ... ... ... түрлі ерекшеліктерін шаруашылық мүддесіне сай дұрыс
пайдалана ... ... да ... не ... ... ... өзінде жергілікті ерекшеліктердің көптеп кездесетіндігі
заңды еді. Ол ... ... ... ... бұл ... төрт ... әрбір географиялық аймақтағы
арасалмағына тоқталмақпыз.Осыған байланысты Қазақстан жерін оның ... сай төрт ... ... ... ... ... яғни ... Арал бассейндері мен Маңғыстау түбегінің
табиғаты негізінен құмды, шөлейт болуының нәтижесінде, мұнда төрт
түліктің өзге ... ... қой мен ... көбірек өсіруге қолайлы.
2. Суы мол, шөбі шүйгін – ... ... және ... ... ... жылқы, қала берді қой мен ірі қара мал ... ... ... ... ... ... қой мен түйе түліктерін өсіруге
ыңғайлы.
4. Жетісу төңірегі ... ... ... ... бола ... да ... мен ірі
қараны молырақ өсіруге керекті жағдайдың бәрі де Алатау қойнауында
баршылық.
Сөйтіп, ... және ... ... байлық түйе, қой санына қарай,
Сарыарқада түйе, ... ... ... қой ... байланысты айрылатын.
ХІХ ғасырда қазақ халқының көшпелі, жартылай көшпелі не ... Ұзақ ... Шу ... мен ... ... ... мекендейтін
Бағыналы, Балталы, тама рулары көшетін болса, Маңғыстау мен жем өзенінің
аяғын қоныстанатын Адайлар мен ... ... ... ... ... рулары болған.
Төрт түліктің Қазақстан жерінде мұндай қатынаста өсірілуі – жергілікті
жердің ауа райына, жер бетінің қыртысына ыңғайлас өсетін ... ... ... ... ... ... ... көпшілігі жартылай отырықшы елге
айналса да оның негізгі шаруашылығы мал өсіру болды. Ендеше, ... ... ... материалдық игілік мал шаруашылығы арқылы ғана өндірілетін.
Төрт түлік малдың етін, ... ... ... қой мен ... ... шудасын,
жылқының қылын киіз үйдің жамылғышына, төсеніш түрлеріне, киім ... ... ... дайындауға жұсады. Сондай-ақ олардың терісі - киім, сүйегі –
шеберлік, ... ... қиы – отын ... ... мен ... қазақ халқы
негізінен көлік ретінде пайдаланады.
Қазақ даласына капиталистік қатынастың ене бастауына байланысты жылқы,
қой, ірі қара ... ... ... ... майы базарға түсіп ақша да
болды.
Этнографиялық ... ... ... ... ... аударды.
Олардыц iшiнен М.Н. Галкин Кiшi жүз ... көшу ... ... қосса, Долинский Азияны бағындыруға кеткен мемлекеттік шығынды кepі
қайтаруға шақырып, Орынбор өлкесi игерiлмеген дала, ал ... ... ... ... ... ... ... ғасырдагы орыс зерттеушiлерi арасында И.И. Крафт, ... В.Н. ... ... де ... ... түседi. И.И.
Крафт 1731-1898 жылдар аралығындағы қазақтарға қатысты 1500 - ден ... мен ... ... В.Н. ... Орынбор губернаторы И.И.
Неплюевтiң қоғамдық-саяси қызметiн ... ... 6ipre В.Н. ... Орал казак-орыстарының Ресей мемлекетi үшiн еңбегiн жоғары
бағалады. Ал А.И. Добросмыслов мұрағат қорларынан табылған құжаттарды ... ... ... Fалым XIX ғасыр басындағы ... ... ... iшкi ... ... аударды. Ол да
өзгелердей XVIII - XIX ... ... ... негiзгi
мақсатын түсiнбедi.
XIX ғасырда қазақтардың көршiлес ... ... ... өзге де ... ... арнайы зерттелмедi. Ондай
мәлiметтердi аз да болса жоғарыдағы еңбектермен қоса ... ... ... ... ... ... ... тарихы туралы құнды деректер Ш. Уәлиханов, С. Бабажанов,
Ы. Алтынсарин, А. Құнанбаев, М. Бекмұхамедов ... /25/ ... ... ... Бабажановтың этнографиялық мақалалары, Ы.
Алтынсариннің еңбектерінде жазылып, талдауға талпынған. ... ... ... жұмысының кiрiспе бөлiмiнде-ақ өз ... ... ... ... Ресей үшiн қажеттiгiн ескертедi. М.С. Красовскийдiң
негiзгi зерттеу аумағы Орта жүз ... ... ... батыс
өлкесiне айтарлықтай көңiл бөлмедi. Бiрақ Кiшi жүздiң XIX ... ... ... ... ... пiкipмeн атап кеттi. Аталған
ескертпелер зерттеулерiне ... ... ... ... бас ... жоғарыдағы зерттеушiлердiң орыс армиясының әскери -отарлау
куштерінің алдыңғы сапында жүpгeндep деп ... Бас штаб ... М. ... М.Н. ... В. ... Ф. Лобысевич
еңбектерi ... ... ... ... ... тарихи географиясына.
2. 2 ҚАЗАҚТАРДЫҢ ДӘСТҮРЛІ МАЛ ШАРУАШЫЛЫҚТАРЫНЫҢ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ МЕН
ТИПТЕРІ
Қазақтардың дәстүрі мал шаруашылық типтерінің ... ... ... ... ... ... тұқымдық сипаты, мал
шаруашылығында атқарылатын ... мал ... ... ... байланысты әдет-ғұрып, салт-дәстүр, сенім-нанымдары, мал
өнімдері, көші-қон жайында сараланды.
Қазақ халқының бағзы заманнан бері ... ... ... ... көшпелі өмірге және қоршаған орта, табиғатқа негізделген
мал шаруашылығы ... ... ... ... айналысқан қазақ
қауымының тіршілік – тынысы және ... ... ... ... осы ... өз ара ... болып, бірі-бірін толықтап тұратын,
шаруашылықтан негіз алған деп көріліп, ... ... ... ... ... көшпелі мал шаруашылығына байланысты көптеген әдет-ғұрып,
салт-сана, дәстүр, сенім – нанымдар да, дәстүрлі мал ... ... ... Мал ... табиғи-экологиялық тұрғыдағы үш типі-
көшпелі, жартылай ... және ... мал ... ... ... ... ... дәстүрлі мал шаруашылығын жартылай
көшпелі деп көруге әбден негізді.
ХІХ ... ... мал ... ғылыми тұрғыдан
саралағанда олардың малды малданатын ерекшеліктерін қазақтармен ... ... ... ... ... ... мал шаруашылығымен
салыстырыла зерттелді. Қазақтар тегене құйрық қызыл қойы, қазақи ешкі ... ... сиыр сол ... ... сиыр ... ... сиырлар кәйнік,
«ортымық» сиырлар, түйе (таудың «боз түйесі»), қазақ жылқылары жайлы жеке-
жеке тоқталып, ... рет ... ... тұжырымдар жасалды.
Қазақ елінің жері, ауа-райы, табиғатына ... ... ... ... бар. ... ... қойлары, жуан жүнді қойларға,
тұқымды қойлар биязы жүнді қойларға тұқым, түрлері жатады.
Қазақ халқанаң «бес қазынасының бірі» ... ешкі ... Ешкі ... ... ... ... «бітімімен» басқа мал түліктерінен дараланады.
Қазақта ешкіні «кемсітіп» оны жеке түлік деп көрмей, қойға қоса ... ... ... Сондықтан Қазақта «төрт түлік» атауы қалыптасқан.
Алайда, сонау Моңғолия жерін ... ... ... бауырлар мал санына
ешкініде қосып «бес түлік» атауы күні ... өз ... ... жоқ. Бұл
қақында әдеби еңбектер аз емес.
Қазақ халқының төрт түлік малының бірі – ірі қара сиыр. Сиырды ... ... малы деп ... қастерлейді. Қазақ елінде сиыр малы көп
өсіріледі.
Сондай-ақ, дипломдық ... ... түйе және ... түліктерінің
ерекшеліктері айқындалып сараланады. Қазақтардың малданатын түйе, жылқа
түліктерінің басқадай көрші, ... ... ... ... жоқ.
Қойды отарлату. Қойдың семіздік күшін сақтап , аман алып қалу ... ... ... ... мал шаруашылығының дәстүрлі
жұмыстарының бірі. Малды отарлату ... ... ... ... ... ... ауылдан алыс қос-қолаңмен мал бағуды айтады. Бұл ... ... ... ... Отар ... кей ... «бір қора мал»
түсінігінде пайдаланатынға ... ... ... түсінсек қорасыз қоссыз қойды бағып жүріп,
шұрайлы, қолайлы жер кезіккенде түней кетіп көшпелі қойды ... ... Мұны ... ... ... ... деп ... семіздігі. Жайылған малдың жеген шөбінің құнары бауырға,
денесіне жиылып, буындары ... еті ... ... Жүні ... ... ... Мал шөпке тойып қара еті қалыңдап семіруді айтады.
Малдың ... ... ... Шөп ... ... ... бастап, май семіздік
басталып, мал семіреді. Малдың ішкі құрылысына, құйрығына май жиналады.
Тері семіздік. Малдың соңғы ... ... Бұл ... етпен терінің
арасы майланып, шелденеді. Құйрығы ... ... жүні ... ... ... белгісі малдың жүні күпиіп «тіріледі».
Малды төлдетіп төлін алудың маңызы зор. Төл алу науқаны «жауапты ... ... ... мал түлігінің төлін аман алуға аяқтандыруға шебер
халық. Бес ... ... ... түйе ... ... аман ... ... мән
береді. Себебі түйе малы сирек төлдейді. Екі ... бір рет ... ... ... жылқы малдарыдың бағым-күтімі қазақтың дәстүрлі
мал бағу әдіс-тәсілдеріне негізделген.
Қазақтар жылқыны қазақтың байырғы ... ... ... ... ... көп. Сәйгүліктердің сыны, сынау өнері
де өзінше дараланады.
Жақсы, жүйрік аттың бойынан байқалатын белгілері ... ... ... кең, ... тең, ... жазық, жоны тартық, төр аяғы төр
діңгектей ... ... тар, ... кең, ... тік, ... ... бұты ... бақайы қысқа деген сияқты. Осы сындарды ... ... бес ... ... ... ... алған үш сыны»; жайдары кең мінез, серге ... ... ... ... ... үш сын; денесіне жарасқан жібек жал
әсем біткен шығыңқы кеуде, ... көз ... ... ... үш сын; ... қызыл көз, төңкерген астаудай жалпақ кең
жая, сауыр, ытқи жүгіретін жылдамдылық. Төртінші, ... ... үш ... тік ... құлақтың түбі жуан, жіңішке, құйрығы қалта, түбінен
бастап ұшына қарай сүйірлене бітеді. Бесінші, түйеден ... үш сын; ... кең ... ... ... кең ... шықшыт, «төңкерген
қазандай төрт тұяқ». Қалай десекте бір қалыпқа соққандай, бірінен бірі
аумайтын ... ... ... ... ... ... бірі ... Бірінде жоқ сын екіншісінен табылады. Барлық сыны келмесе ... ... ... ... сәйгүліктер болады.
Жүйрікті баптап, бәйгеге қосуға байланысты «аттың ... ... ат ... ... тер, ... тер, су тер, ... тер, қара ... 5 топқа бөледі. Ердің үш ермегінің бір і- ат ... ... ... ... ат ... ... өскен халық.
Атты ақ жіліктетіп «құрдай» жаратады. Жүйріктің ... ... мән ... Бәйгеге қосар алдында ақ тамақтан ... ... ырым ... Егер ... біреу қаласа, сол адамға береді. Сәйгүлік
өлсе, иесі өкінбейді. Себебі сол жылғы жаманшылық ... сол ... ... деп ... ... ... ... ат алысқа қарап, құлақ тіксе, сол
жылғы жарыс, бәйгелерде жүйрік озып келеді деп ырымдайды. Аттың ... ... ... та, ... бабын ажырататын бапкерелер болады.
Жүйрік аттың жүген, ноқталарын қастерлеп таза жерге ... ... ... ... ... ... ... өре салмайды. Дүлділді көп
арқандамайды. Жүйріктер бос жүреді. ... «таң ... ... бар. ... жұмыстарға жүйрік атты мінбейді. Той-думан, құдандалы ауылға
барғанда жүйрік атты ... ... де әдет ... бiз бұқараның әлеуметтiк жағдайы төмендеп, ... ... ХУIII ... ... ... жету ... одан ... тырыссақ, әскери шапқыншылықтың тiкелей әcepi тигенiн көремiз. Сырым
қозғалысының бастапқы кезеңiнде, яғни 1784-85 жылдары Орынбор мен ... ... ... тек үш ... ... саны А. ... 7472 ... жеткен /50/. Ал, Орал әскерiнiң старшинасы
Чагановтың /49/, ... ... ... ... ... империяның жоғарғы билiктеriлерiнiң өздерi мойындаған /49/.
Олар көбiнесе бейбiт елдi тонап, ... алу үшiн ... ... ... ... ... Кiшi жүз ... тұрмыс-тiршiлiгiнiң
төмендеуiне, күйзелiске ұшырауына және бөлiнiп көшуiне әкелген қосымша
себептердi ... ... таңа ... ... ... тарихы, салт-дәстүрі, тұрмысы ... Орыс ... да ... үкiмeттeн тапсырма алғанды /4/.
Қазақстан, Ci6ip, Орта ... ... eкi ... ... ... И.Г. Георги, П.С. Паллас, И.П. Фальк сияқты ... ... Г. ... өз ... түpкi ... халықтар арасынан қазақтарға
айрықша назар аударған. Автор өз ... ... ... ... ... П.С. Паллас болса қазақтардың шаруашылығы, әдет-ғұрпы,
тұрмыс-салты, қоғамдық қатынастары туралы материалдар ... ... ... ... қазақтарға қарағанда ұсақ-кішкентай
және тазалығы нашар", қазақтар epкiн халык, "сондықтан өге ... ... ... ... ... катар, хандық, экономикасының өскендiгiнiң белгiсiн мал ... ... ... ... 1819 жылы ... мал ... өcyi өзiнiң тарихында шарықтау шегiне өтіп, 5 млн-нан асып кеткен
/20, 21/. Алғашқы 20 жылда xaлық ... мал басы тез ... өcтi. ... ... саны ... 1820 ... кейiн xaндықта мал басы көлемiнiн
тұрақты төмендеу құбылысы басталғанына карамастан, ... ... 15700 ... ... 10000 бас қойы ... көптеп кездестi. Мал
басының күрт өсiп, жеке адамдар қолына шектен тыс шоғырлануы мал ... жаңа ... ... жол ... ... жолмен нәтижелi
жүрген бұл жұмыс мал ... ... ... ... ... ... ... сiлкiнiс болды. Бұл жылқының ipiктeлyiнен көpiнic
тапты.
Мал азығын ... мал басы ... ... ... ... ... асылдандыру, Бөкейдiң өзi бастап ... ... ... ... жаңа элементтермен байып, кeңейe түcкeнін, сонымен
қатар шаруашылық ... ... ... ... өмip ... ... да, ceнімдi даму қалпына, бағытына бет алысын көрceттi. Бұл
сипаты озгере бастаған қазақтар шаруашылығының заман талабына ... ... ... ... едi. Едiл-Жайық аралығы Эльтон көлi
кіретін аумақ тарихи тұрғысынан мал ... ... ... ... Шаруашылық өмірдің табиғи факторларға әлi де тәуелдiлiгi бұл
аумақтың, маңызын көтере түседі.
Сауда орындарының бiрден ... мәні ... Орта ... ... ... ... ... Сауданың кеңiнен дамуы өндiрiс
әдiсiне өзгерiс жасап, мал түpi мен қажеттiлiгiне, товарлылығына 6айланысты
бағалау өрiстеуi ... ... ашып ... Қыс ... ... және т.б. ... жерлерде ұстап, малды қолға тұрақтандыру iске
асырыла бастаған.
Шаруашылықтың oрнықты жүріп, қалыпты ... ... ... хандық аумағының барлық аудандарында дерлiк ... ... ... ... ... ... Нарын құмдарында ағаш үйлер,
ал өзендер ... жер ... ... болуы, жартылай көшпелiлiктiң,
егiншiлiктiң, балық аулаудың басталғанын көрсетiп бердi. Ал ... ... ... ... ... ... ... қатысқанын әрбiр
кезеңге қатысты рулардың орналасу таблицасы көрсетедi.
Сонымен қатар, көшпелi шаруашылық үшiн қажеттi шарт хандықтағы ауқымды
территорияға, мал шаруашылығына бұрыннан ... ... ... үшiн өте ... ... үш ауданның eкeyi қазақтар иелiгiнен
осы кезде алынып үлгердi. Maл шаруашылығының одан әpi даму ... ... мал ... ... ... ... ... қaлыптасты. Шаруашылық қызметiнiң күрделенуi, ... ... ... ... ... көрсетедi. Сауда icін қосымша
кәсiпке, пайда көзiне айналдырған жаңа ... топ ... ... ... мал ... өсyi, теңсiз әрі ... ... ... экстенсивтi шаруашылықтың болашақ ... ... ... ... ... өзiнiң тарихи мекенін сақтай,
сыртқы жаyrа тойтарыс бере бiлген, байтақ жерiне ... ... ... ... ... тарихы қай кезеңде дe оны тануға, зерттеп бiлyге
ққұмтылыс тyrызды. Мұндай құлшыныс ХІХ ... ... ... ... оның ... себебi І Петр тұсында қарқынды түрде басталған Азияны
отарлау саясатында жaтыp. XІХ ... ... ... ... ... ... етер ... ретiнде пайдалануды көксеген орыс саясаткерлерi империяға
iргелес халықтарды ... ... ... ... себептен де XІХ ғасырдагы қазақстан туралы мол деректер Орынбор
әкiмшiлiгiнде жинақталды. Оны басқарған И.К. Кириллов, В.Н. ... ... П.И. ... ... О.А. ... т.б. ... түрлi хаттардан /3/ ... ... ... ... Олардың арасынан бiзге П.И. Рычков еңбектерi өзiнiң жинаған
деректерiмен, түрлi ... ... ... ... ... ... ... территориясына, географиясына, халқының
құрамына, орналасуына назар аударса, "Орынбор тарихында" Орынбор әкiмшiлiгi
басшылары қызметтерiне талдау жасайды. Осы ... Кiшi, Орта ... ... ... ... ... да ... бөледi.
П.И.Рычков өз заманында алғашқылардың бiрi болып, қазақ-орыс ... ... ... ... ... күpeciн қажеттiлiк деп
түсiндiредi және қазақтар арасындагы ... ... ... бiлiп ... ... швед дерiгерi, ғалым И.П.Фальк Петербург академиясы ұйымдастырған
Астрахан, Орынбор өлкелерi, ... ... ... ... Қазан
экспедицияларында болған. Оның Ресейдi мекендеген барлық ұлттарды анықтап,
жазyға талпынғанын атап өтемiз. Fалым зге ... ... ... да
ерекше назар аударған. зерттеушi қазақ қайраткерлерiнен Әбiлқайыр, Нұралы,
Пiрәлi ... атап ... ... ... ... Азияға талас Европа, Америка елдерiнiң
де Қазақстанға назарын аударған. И. Т. ... д. ... ... Р. ... И. Ганвею, Ж.Б. Дюгальд, М. Майя, Д. Ледуард, Э. Лаксман
т.б. еңбектерiнде Қазақстан ... ... ... ... ... жете таныс К. Есмағамбетов ... ... ... ... ... ... ... хан, Батыр хан, Ерәлi
сұлтанмен таныс болғандығын жеткiзедi. Сонымен бiрге АҚШ, Англия, Франция,
Германияда, ... ... ... ... де ... халқының тарихы мен
мәдениетi өткен. Ғасырдан бастап ... ... ... ... еңбектерi бiздерге белгiсiз болып қала ... ... ... ... ... жок" идеологиялық тұрғыдан зиянды"
деген желеулермен соңғы кезге дейiн құпия жағдайда, кiтапхананың ... ... ... Олар бiздi ... ... нeмic ... айтқандай, "орыстың терезесi" арқылы ... ... - ... ... Мұның өзi бүгiнде еш дәлелдеудi кажет етпейтiн XIX ғасырда
Қазакстан тарихын танып-бiлyrе Ресей үкiмeтi жаңа ... ... ... ... ... ... ... анықталып, содан соң үкiмeт
саясаттарын ... ... ... ... жазушы, әскери мамандарға
арнайы зерттеу тапсырмалары берiлдi.
Зерттеу аумағы жалпы ХІХ ... ... малы ... ... ... ... көңiл бөліп Бөкей Ордасы мал
шаруашылығына баса ... ... ... ... тарихи оқиғаларға назар аударды.
Олардыц ... М.Н. ... Кiшi жуз ... ... ... үлесiн қосса, Долинский Азияны бағындыруға кеткен мемлекеттік
шығынды Kepі қайтаруға ... ... ... ... ... ал халқы
/қазақтар – авт./ барлык, тәртiпке қарсы" деген қорытынды шығарды.
XIX ғасырдагы орыс ... ... И.И. ... В.Н. ... ... де ... ... түседi
И.И. Крафт 1731-1898 жылдары аралығындағы қазақтарға қатысты 1500- ден ... мен ... ... В.Н. ... ... губернаторы И.И.
Неплюевтiң қоғамдық-саяси қызметiн жазды. Сонымен 6ipre В.Н. Витевский
еңбектерiнде Орал ... ... ... үшiн ... жоғары
бағалады. Ал А.И. Добросмыслов мұрағат қорларынан табылған ... ... ... ерекшелендi. Fалым XIX ғасыр басындагы қазак,
қоғамындагы шиеленiс ... iшкi ... ... ... ... ... шаруашылық жүргiзiп, дамытуына ешқандай
мүмкiндiк болмай, күн көpici ... ... ... ... өтiп ... және өте жауапты саналатын қысқы маусымда маңызы ... ... ... ... әбден күшейiп, 1785-86 жылдары бұл
аумаққа өткен Кiшi жүз ... ... саны ... ... /3/.
Бұл "атақонысқа" ұмтылған халықтық, ... ... ... құбылыс едi.
Fасырдың aлғашқы ширегiнде-ақ анық ... ... ... ... тебiндiк жерлердің маңызын арттыра түскен.
Рулардың бөлiмдерi ... ... ... ... ... ... шаңырақ саны азаяды. Рулар орналасуына байланысты хандықта
пайда ... үш ... ... ... ... ... ... жайылысты пайдалануы осы аудандар
шеңберiнде жүруi, көшу маршруттарының ... ... ... ... ...... ... Қазақтың көне тарихы. – Алматы, 1993.
3. Бекмаханов Е.Б. Қазақстан ХІХ ғасырдың 20-40 жылдарында. – Алматы,
1994.
4. Арғынбаев Х. ... мал ... ... ... ... Алматы, 1969.
5. Аспендияров С. Қазақстанның тарихының очерктері. – Алматы, 1994.
6. Таймағамбетов Ж.К. Қазақстан ... Көне ... ... ... – Алматы, 1994.
7. Пален К.К. Материалы к характеристике народного хозяйства
Туркестанского края. – СПб., 1911.
8. Сулейменов Б.С., ... В.Я. ... в ... России в ХУІІІ-ХХ
вв. – Алматы, 1981.
9. Джордж Демно. Орыстардың Қазақстанды отарлауы 1896-1916 жж.- Алма-
Ата, 1997
10. Галузо П.Г. Очерк Советской ... ... ... в
Казахстане. – Алма-Ата, 1971.
11. Төлебаев Т.Ә. Қазақстанда ... ... ... ... ... ... – ХХ ... басы): Автореферат ... тарих
ғылымының докторы ғыл. дәрежесін алу үшін. – Алматы, ... ... Ә.Т. ... мал ... ... кейбір көне
сенімдері // Қазақ ССР ҒА хабаршысы, 1981. №8
13. Төлеубаев А.Т. Қазақтың әдеп-ғұрып, салт-дәстүрлері. – Алматы,
2002.
14. Толеубаев А.Т. ... ... и ... казахов связанные
со скотоводством // Вестник АН Каз ССР. 1984. №12
15. Мейер Л. Киргизская ... ... ... ... ... и ... – СПб., Ч.1. – 1865.
16. Бекмаханов Е. Присоеденение Казахстана к России. – М., 1967.
17. Қарасаев А., Сатқанов Э., ... К. Т.б. ... ... ... ... «Қайнар», 1973.
18. Токтабай Ахмет. Культ коня у ...... ... ... С. ... ... ауыл ... Алматы,
«Қайнар», 1968.
20. Жиеналина И. 19 ғасырдың екінші жартысы 1917 ж. Аралығында
патшалық ... ... ... ... ... ... ... 2006.
21. Биқұмар Кәмалашұлы Монғолиядағы қазақтардың дастүрлі шаруашылығы
(Х1Хғ. соңғы жартысы – ХХғ) автореферат. Алматы, 1998 ж.
22. ... Л. ... ... ... ... ... Материалы для статистики Туркестанского края, вып 1., Спб., 1872.
24. ... ... в ... ... ... ... ... Л. Киргизская степ Оренбургского Ведомства. Спб., 1865.
26. Диваев А Из ... ... ... ... ведомости», 1905, 6 январь. Кемеров П. Киргизские
пастухи, ... ... ... 1946.
27. Россия. 19-том., Киргизский край. СПб, 1913

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 36 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Қазақстан тарихы жоғары және арнаулы орта оқу орындарына арналған оқулық440 бет
ХІХ ғасырдың І-ші жартысындағы қазақ шаруашылығының жағдайы31 бет
«Шенгел и К» ЖШС63 бет
Аграрлық кәсіпкерлікті құқықтық реттеу52 бет
Ауыл шаруашылығы бөлімі36 бет
Ауыл шаруашылығы саласын дамыту89 бет
Инвестициялар, олардың түрлері, қызметі және жүйесі14 бет
Кәсіпкерлік құқықтың пайда болу тарихы5 бет
Тауарлы материалдық қорлар24 бет
Шаруа (фермер) қожалығының құрылу тәртібі және ерекшеліктері64 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь