Бейнелеу өнері сабағында қолөнер бұйымдарын әзірлеуде оқушылардың шығармашылық және ісмерлік дағдыларын қалыптастыру

МАЗМҰНЫ

Кіріспе 3

І тарау. Оқушылар шығармашылығын қолөнер негізінде дамытудың маңызы 6
1.1. Шығармашылық ұғымының мәні 6
1.2. Қолөнер бұйымдарын әзірлеуде оқушылардың шығармашылық және ісмерлік дағдыларын қалыптастыру 9
1.3. Оқушыларды қолөнерге баулу үрдісін ұйымдастырудың шарттары 15

2 тарау Оқушыларды ұлттық қолөнерге баулудың әдістемелік негіздері 18
2.1. Қолөнерге баулу мазмұны 18
2.2. Жоғары сынып оқушыларына ұлттық қолөнер бұйымдарын әзірлеуге үйретудің әдістері 21
2.3. Қолөнер шеберханасын ұйымдастыру 25

3 тарау. Тұскиіз әзірлеу технологиясы 27
3.1. Ою.өрнек және оның бұйымды әсемдеуде қолданылуы 27
3.2. Жүннен әзірленетін бұйымдардың түрлері 31
3.2.1. Киіз басу технологиясы 34
3.3. Тұскиіз түрлері және оны әзірлеу технологиясы 37
3.4. Бұйымның өзіндік құнын есептеу 40

Қорытынды 42

Пайдаланылған әдебиеттер тізімі 46

Қосымша
Жас ұрпақ алдында «Қазақстан-2030» бағдарламасында көрсетілген «Барлық қазақстандықтардың өсіп-өркендеуі, қауіпсіздігі мен әл-ауқатының артуы» сияқты ұзақ мерзімдік стратегиясын үшінші мыңжылдықта жүзеге асыру міндеті бүгінгі таңда тұр. Демек, бұл қоғамдық саладағы өзгерістерге сай жоғары талаптар қоя отырып, экономикалық бәсекелестік жағдайында сапалы мамандар даярлау қажеттігін алға тартады.
Білім берудің мақсатын, міндеттерін жүзеге асыруда мектеп ұжымдары, әр мұғалім күнделікті ізденіс арқылы барлық жаңалықтар мен өзгерістерге батыл жол ашарлық қарым-қатынас жасаулары керек. Оқыту тұрлерін, әдістері мен құралдарын одан әрі жетілдіріп, тиімді тәсілдерді нәтижелі қолданудың жолдарын іздестірілулері қажет. Оның өзі уақыт талабынан туындауда.Қоғамның дамуы адамдардың ой-санасының, мінез-құлқының өзгеруімен қоса сыртқы сымбат, келбетінің де жаңаруына ықпал етуде. Қазіргі заманда қолөнер бұйымдарын шығармашылықпен әзірлеу заман талаптарынан туындап отырған мәселелердің бірі деуге болады. Бұл осы салада қызмет етуші мамандарға қойылатын талаптардың да жаңғырып, күшейе түсуіне алып келуде. Жаңа талап, жаңаша ойлайтын, шығармашылық қабілеті дамыған, күнде жаңғырып, күнде өзгеріп отыратын бәсекелерге сәйкес туындылар жасай алатын мамандарға зәру. Осыған орай, тарихи археологиялық бағыттағы А.Х.Марғұлан, С.М.Дудин, Б.В.Веймарин, А.Ақышев т.б. еңбектерінде жалпы қазақ халқының мәдениетін сөз еткенде үй шаруасьшда қолданатын заттар мен бұйымдарға сипаттамалар беріп, мәнін пайымдайды.
Қазақ қолөнерінің туындау тарихы мен өмірдегі әлеуметтік маңызын Т.К.Басенов, Е.Р.Шнейдер, У.Джанибеков, М.С.Мұқанов, Ә.Тәжімұратов, С.Қасиманов, Х.Арғынбаев, Қ.Мұқанова, К.Ибраевалар ашып көрсеткен.
Киім үлгілері мода айына емес күніне өзгеріп, небір жаңа киім-кешек, жиһаз, керек-жарақтардың түрі пайда болуда. Сонымен бірге, материалдарды өңдеудің де тың технологиясы, бұрын болмаған әдіс-тәсілдері қолданылуда. Бұрынғы, ескі көркемдеу элементтерін заманалық бұйымдар мен өнімдерде пайдалану, сол арқылы оларға жаңа түр беру де кең орын алуда.
Бұл өз кезегінде бүгінгі оқушылардың шығармашылығын танытып, қалыптастырудың жаңа технологиясы арқылы жүзеге асады.
Оқушылардың шығармашылығын дамыту жалпы шығармашылық үрдістің пайда болуына шарт түзуден басталатыны белгілі. Шығармашылық үрдісті зерттеуші ғалымдар В.И.Андреев, Д.Б.Богоявленская, А.В.Бушлинский, А.М.Коршунов, Я.А.Пономарев, А.Б.Мигдал, А.Н.Лук т.б. оның туындап қалыптасуы, даму жолын қарастырады.
Кейінгі кездерде оқу үрдісінде оқушылардың шығармашылығын дамыту технологиясы, білім жэне тәрбиелеу технологиясы деген ұғымдар туындап, қалыптасып келеді. Бұл ретте А.С.Белкин, А.Бенно, В.П.Беспалько, Э.Ф.Зеер, М.В.Кларин, Г.К.Селевко, Ф.Янушкевич т.б. зерттеуші ғалымдардың еңбектерін атауға болады.
Біз зерттеу жұмысымызда оқушылардың шығармашылық, ісмерлік дағдыларын қалыптастыру жолдарын қарастыруда осы үрдістің психологиялық тетіктері мен педагогикалық әдістерін жан-жақты талдап, зерделеу мәселесін шешу ілігі туындап отырғанын ескердік.
Халқымызда ежелден қолданып келе жатқан "ісмерлік", орыс тілінде кең тараған "партной" - француз сөзінің баламасы. Орыс тілінде швея - тігінші, қазақ тілінде - ісмер, шебер дегенді пайдалану, осы кәсіптің маңызын дұрыс ашып беретін секілді. Ісмерлік дағдылар дегеніміз тігіншілік дағдылардың, басқаша айтқанда, ине шаншу әдіс-тәсілдерін меңгеріп, маталар және басқа тігіншілікке қажетті ісмерліктерді игеріп, соған дағдылану деп пайымдап, осыны дәлелдеудің педагогикалық жолдары осы уақытқа дейін қарастырылмаған.
Бұлар зерттеу тақырыбын "Бейнелеу өнері сабағында қолөнер бұйымдарын әзірлеуде оқушылардың шығармашылық және ісмерлік дағдыларын қалыптастыру" деп алуға мүмкіндік береді.
Зерттеу мақсаты: қазақтың қолөнер бұйымдарын әшекейлеуді шығармашылықпен қолдануға қажетті ісмерлік дағдылар жүйесін қалыптастырудың әдістері мен тәсілдерін педагогикалық негіздеу.
Зерттеу нысаны: Бейнелеу өнері сабағында оқушылардың шығармашылық, ісмерлік дағдылары.
Зерттеу пәні: қазақтың қолөнері оқушылардың шығармашылық, ісмерлік дағдыларын қалыптастыру үрдісі.
Зерттеудің ғылыми болжамы: егер оқушылардың ісмерлік жүйесін айқындап, оның технологиясын белгілейтін болсақ, онда бұл қазақтың қолөнер бұйымдарын шығармашылықпен әшекейлеуде қолданудың педагогикалық мүмкіндігін ашуға септігін тигізеді. Өйткені, мұнда оқушылар теориялық білім және дәйекті шығармашылық дағдылармен қамтамасыз етіліп, нарықтық жағдайда күнде өзгеріп отырған талаптарға сай қажетті білім, біліктерді меңгереді.
Зерттеу міндеттері:
- оқушылардың шығармашылық іс-әрекеттерін қалыптастыру үрдісіне педагогикалық, психологиялық сипаттама беру;
- қазақтың қолөнер бұйымдарын шығармашылықпен даярлауда "ісмер" ұғымына анықтама беру және ондағы дағдылар жүйесін айқындау;
- оқушылардың шығармашылық және ісмерлік дағдыларын қалыптастырудың технологиясын анықтау;
- қолөнер бұйымдарын әзірлеудің әдістемелік негіздерін айқындау;
- қолөнер бұйымыны әзірлеудің технологиясын зерделеу.


Зерттеудің ғылыми жаңалығы мен теориялық мәнділігі:
- "ісмер" ұғымына анықтама беріліп, алғаш рет жаңа сипатта
қолданылып, ғылыми-теориялық негізделіп, айналымға түсті;
- оқушылардың шығармашылық, ісмерлік дағдыларын қалыптастыру
жүйесі жасалып, оның педагогикалық, психологиялық тұстары ашып
көрсетілді.
Зерттеудің практикалық мәнділігі:жоғары сынып оқушыларына қолөнер бұйымын әзірлетуде олардың шығармашылық және ісмерлік дағдыларын қалыптастырудың әдіс-тәсілдері анықталып, бұйымның материалдық және технологиялық ерекшеліктері ашып көрсетіледі.
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ

1. Қазақстан Республикасының “Білім туралы заңы” //Қазақстан, 1999ж.
2. Назарбаев Н.Ә. "Қазақстан-2030" стратегиялық бағдарламасы: Ел президентінің Қазақстан халқына Жолдауы. Алматы, 1997, 171б.
3. Қазақстан Республикасы Конституциясы. Алматы, Жеті жарғы, 1996, 176 б.
4. Қазақстан Республикасының Білім минстрлігі тәлім-тәрбие тұжырымдамасы. // Қазақстан мұғалімі, 5 ақпан, №3, 1993, 2б.
5. Агапов С. Кыдырбаев М. Сокровища древнего Казахстана. Алматы, Жалын, 1979. -252с.
6. Акишев К. Курган Иссык.Искусство саков Казахстана.-М.,1978.-131 с.
7. Ақайқызы З. Ою - өрнек ой айтар. -Алматы:Рауан, 1996. – 48 б.
8. Ақышев Қ. Ежелгі ескерткіштер елесі. Алматы, 1976, 213б.
9. Артамонов М.И. Сокровища саков. -М.,1973. –234 с.
10. Арғынбаев X. Қазақ халқының қолөнері. Алматы, 1987, 128б.
11. Әбдуалиева Ш. Халық қол өнері. Алматы, Рауан, 1992, 120б.
12. Әбдіғапбарова Ұ. Қазақтың ұлттық ою-өрнектері. Алматы, Өнер, 1995. -125б.
13. Бағдарлама. Қолөнер (8-11 тереңдетілген сыныптар үшін). –Шымкент,2002. 18б.
14. Басенов Т.К. Прикладное искусство Казахстана. -Алма-Ата,1951.-269 с.
15. Басенов Т. Орнамент Казахстана. Алматы, 1958, 210с. Пл.с.
16. Білім беру жүйесіндегі этнопедагогика. Республикаклық ғылыми-әдістемелік журнал. 2005-2006 жж.
17. Білім стандарты. Жалпы орта білім берудің мемлекеттік жалпыға міндетті стандарттары. Жалпы білім. Алматы, 2002. -358б.
18. Бердібаев Р. Сарқылмас қазына. Алматы, Мектеп, 1983, 246б.
19. Жанибеков У. Эхо.-Алма – Ата,1990. – 240с.
20. Жанибеков У. Казахские домашние художественное ремесла. Алма-Ата,Өнер, 1982,143с.
21. Жәнібеков Ө. Уақыт керуені. Алматы, Жазушы, 1992, 65б.
22. Жарықбаев Қ. Қазақ тәлім - тәрбиесі. –Алматы:Санат, 1995. –352 б.
23. Жиентаева Б.Ж. Халықтык дәстүрлі қолданбалы өнер - ұлттық тәрбие құралы. Жезқазған, ЖезУ, 2000. -100б.
24. Жиентаева Б.Ж. Халық мұрасындағы ұлттық қолданбалы өнерді оқытудың тиімді әдістері. Жезқазған, ЖезУ, 2000. – 90б.
25. Ибраева К. Казахский орнамент. –Алматы:Өнер, 1994.-128с. +56 вклейка.
26. Калыбекова А.А. Теоретические и прикладные основы народной педагогики казахов. Алматы: Баур, 2005. -200 с.
27. Қалиұлы С.Қ. Қазақ этнопедагогикасының теориялық негіздері мен тарихы (оқу құралы). –Алматы:Рауан, 2003. -280 б.
28. Қалиев С.Қ., Оразаев М., Смайылова М. Қазақ халқының салт-дәстүрлері. –Алматы:Рауан, 1994. -222б.
29. Қазақ ССР тарихы. Т.1. Алматы, Ғылым, 1980. -6-8б.
30. Қасиманов С. Қазақ халқының қолөнері.–Алматы:Қазахстан,1995.-240 б.
31. Кожахметова К.Ж. Казахская этнопедагогика: методология, теория, практика. –Алматы:Ғылым, 1998. -317 с.
32. Қоянбаев М, Қоянбаев С. Педагогика. ЖОО студенттеріне арналған оқу құралы. Гумилев атындағы ЕАУ.- Астана, 1999.-321б.
33. Лук А.Н. Психология творчества. –М.:Наука,1978. -127с.
34. Маргулан А.Х. Казахское народное прикладное искусство.Т.1.-Алма – Ата:Өнер, 1986. –256 с.
35. Маргулан А.Х. Казахское народное прикладное искусство.Т.2.-Алма – Ата: Өнер, 1987. –288 с.
36. Маргулан А.Х. Казахское народное прикладное искусство. (История ДПИ, худ.обработка древесины, металла, кости, кожи идр.). Алма-Ата, Өнер,Т.1, 1986, 256с.Илл.
37. Маргулан А.Х. Казахская юрта и ее убранство.М., Искусство, 1964.
38. Муканов М.С. Казахские домашние художественные ремесла.-Алма-Ата:Казахстан, 1978. –120 с.
39. Муканов М.С. Казахская юрта. Алма-Ата, Қайнар,1981, 223с.
40. Ниренберг Д.И. Искусство творческого мышления. –М.:ООО Поппури,1996. -240с.
41. Технология. Жалпы білім беретін мектепке арналған оқулық. (К.Өстеміров, Б.Қалназаров, Г.Шымекеева, М.Ырысымбетов).-Алматы,2001.-192 б.
42. Технология. Қазіргі заман талабының тұрмыс мәдениеті пәндерінен бағдарламалар жинағы. А.,2000. -71 б.
43. Педагогикалық және жас ерекшелігі психологиясы. - Алматы: Мектеп, 1987. -288 б.
44. Педагогикалық ізденіс. Құрастырушы И.Н.Баженова. –Алматы:”Рауан”, -574б.
45. Педагогические технологии:Учеб.пособие для студентов пед.спец. /Под общ.ред. В.С.Кукушина. – Серия “Педагогическое образование”. –Ростов н/Д:Изд.центр “Март”, 2002. -320с.
46. Ибраева К. Казахские орнамент. Алматы, Өнер, 1994,128с.
47. Алимбай Н., Муканов М., Аргынбай X. Традиционная культура жизни обеспечения казахов. Алматы, 1999,173с.
        
        ҚАЗАҚСТАН  РЕСПУБЛИКАСЫ  БІЛІМ  ЖӘНЕ  ҒЫЛЫМ МИНИСТРЛІГІ
Қашықтықтан білім беру институты
«Бейнелеу өнері және сызу» кафедрасы
ДИПЛОМДЫҚ ЖҰМЫС
Тақырыбы: Бейнелеу өнері сабағында ... ... ... оқушылардың
шығармашылық және ісмерлік дағдыларын қалыптастыру.
Ғылыми жетекшісі:
Мазмұны
| |Кіріспе |3 ... ... | ... ... қолөнер негізінде дамытудың|6 |
| ... | ... ... ... мәні |6 ... ... бұйымдарын әзірлеуде оқушылардың |9 |
| ... және ... ... ... | ... |Оқушыларды қолөнерге ... ... ... |15 |
| ... | |
|2 ... |Оқушыларды ұлттық қолөнерге баулудың әдістемелік |18 |
| ... | ... ... ... мазмұны |18 ... ... ... ... ... қолөнер бұйымдарын |21 |
| ... ... ... | ... |Қолөнер шеберханасын ұйымдастыру |25 |
|3 ... ... ... ... |27 ... ... және оның ... ... қолданылуы |27 |
|3.2. ... ... ... ... |31 ... ... басу ... |34 ... ... түрлері және оны әзірлеу технологиясы |37 ... ... ... ... ... |40 |
| ... |42 |
| ... ... ... |46 |
| ... | ... ... алдында «Қазақстан-2030» бағдарламасында көрсетілген
«Барлық қазақстандықтардың өсіп-өркендеуі, қауіпсіздігі мен әл-ауқатының
артуы» сияқты ұзақ ... ... ... ... ... асыру
міндеті бүгінгі таңда тұр. Демек, бұл қоғамдық саладағы өзгерістерге сай
жоғары талаптар қоя отырып, ... ... ... ... ... қажеттігін алға тартады.
Білім берудің мақсатын, міндеттерін жүзеге асыруда мектеп ... ... ... ізденіс арқылы барлық жаңалықтар мен ... жол ... ... ... ... ... тұрлерін, әдістері
мен құралдарын одан әрі жетілдіріп, тиімді тәсілдерді нәтижелі ... ... ... Оның өзі ... талабынан туындауда.Қоғамның
дамуы адамдардың ой-санасының, мінез-құлқының өзгеруімен қоса сыртқы
сымбат, ... де ... ... ... ... заманда қолөнер
бұйымдарын шығармашылықпен әзірлеу заман талаптарынан туындап отырған
мәселелердің бірі деуге болады. Бұл осы ... ... ... ... ... да ... ... түсуіне алып келуде. Жаңа талап,
жаңаша ойлайтын, шығармашылық ... ... ... ... ... ... бәсекелерге сәйкес туындылар жасай алатын мамандарға ... ... ... ... ... А.Х.Марғұлан, С.М.Дудин,
Б.В.Веймарин, А.Ақышев т.б. еңбектерінде жалпы қазақ халқының мәдениетін
сөз ... үй ... ... ... мен ... сипаттамалар
беріп, мәнін пайымдайды.
Қазақ қолөнерінің туындау тарихы мен өмірдегі әлеуметтік ... ... ... ... ... ... Қ.Мұқанова, К.Ибраевалар ашып көрсеткен.
Киім үлгілері мода айына емес күніне өзгеріп, небір жаңа киім-кешек,
жиһаз, керек-жарақтардың түрі ... ... ... ... материалдарды
өңдеудің де тың технологиясы, бұрын болмаған әдіс-тәсілдері қолданылуда.
Бұрынғы, ескі көркемдеу элементтерін ... ... мен ... сол ... ... жаңа түр беру де кең орын алуда.
Бұл өз кезегінде бүгінгі ... ... ... жаңа технологиясы арқылы жүзеге асады.
Оқушылардың шығармашылығын дамыту жалпы ... ... ... шарт ... ... ... Шығармашылық үрдісті зерттеуші
ғалымдар В.И.Андреев, Д.Б.Богоявленская, А.В.Бушлинский, ... ... ... т.б. оның ... ... даму ... ... оқу үрдісінде оқушылардың ... ... ... жэне ... ... ... ... туындап,
қалыптасып келеді. Бұл ретте А.С.Белкин, А.Бенно, В.П.Беспалько, Э.Ф.Зеер,
М.В.Кларин, Г.К.Селевко, Ф.Янушкевич т.б. зерттеуші ғалымдардың еңбектерін
атауға ... ... ... ... шығармашылық, ісмерлік дағдыларын
қалыптастыру жолдарын қарастыруда осы үрдістің психологиялық тетіктері ... ... ... ... зерделеу мәселесін шешу ілігі
туындап отырғанын ескердік.
Халқымызда ежелден қолданып келе ... ... орыс ... ... "партной" - француз сөзінің баламасы. Орыс тілінде швея - тігінші,
қазақ тілінде - ... ... ... ... осы кәсіптің маңызын дұрыс
ашып беретін секілді. Ісмерлік дағдылар дегеніміз тігіншілік дағдылардың,
басқаша ... ине ... ... меңгеріп, маталар және басқа
тігіншілікке қажетті ісмерліктерді игеріп, соған дағдылану деп пайымдап,
осыны дәлелдеудің ... ... осы ... ... ... зерттеу тақырыбын "Бейнелеу өнері сабағында қолөнер бұйымдарын
әзірлеуде оқушылардың шығармашылық және ... ... ... алуға мүмкіндік береді.
Зерттеу мақсаты: қазақтың қолөнер ... ... ... ... ... ... жүйесін қалыптастырудың
әдістері мен тәсілдерін педагогикалық негіздеу.
Зерттеу нысаны: ... ... ... оқушылардың шығармашылық,
ісмерлік дағдылары.
Зерттеу пәні: қазақтың қолөнері оқушылардың шығармашылық, ісмерлік
дағдыларын қалыптастыру үрдісі.
Зерттеудің ... ... егер ... ... жүйесін айқындап, оның
технологиясын белгілейтін болсақ, онда бұл қазақтың қолөнер ... ... ... ... ... ... ... Өйткені, мұнда оқушылар теориялық білім және дәйекті
шығармашылық дағдылармен қамтамасыз етіліп, нарықтық жағдайда күнде өзгеріп
отырған ... сай ... ... ... ... ... ... шығармашылық іс-әрекеттерін қалыптастыру үрдісіне
педагогикалық, психологиялық сипаттама беру;
- қазақтың қолөнер бұйымдарын ... ... ... ... беру және ... ... жүйесін айқындау;
- оқушылардың шығармашылық және ісмерлік дағдыларын қалыптастырудың
технологиясын анықтау;
- қолөнер бұйымдарын әзірлеудің әдістемелік негіздерін айқындау;
- қолөнер бұйымыны әзірлеудің ... ... ... ... мен ... ... ... ұғымына ... ... ... рет ... ғылыми-теориялық негізделіп, айналымға түсті;
- оқушылардың шығармашылық, ісмерлік дағдыларын қалыптастыру
жүйесі жасалып, оның педагогикалық, психологиялық тұстары ... ... ... ... ... ... әзірлетуде олардың шығармашылық және ісмерлік ... ... ... ... ... ... ерекшеліктері ашып көрсетіледі.
І-тарау. Оқушылар шығармашылығын қолөнер негізінде дамытудың маңызы
1.1. Шығармашылық ұғымының ... ... ... ... оған өз ... /балалардан/ жоғары ақыл-ой қызметімен ... ... ... ... пен ... ... ... қолданып
жүрген авторлар да кездесіп қалады. Біздің ойымызша, таланттылық арнайы іс-
әрекетте жоғары нәтижеге жеткізсе, дарындылық ақыл-ой қызметінің ең ... ... ... ... ... ... бар да, ... баланың барлығы бірдей талантты болмауы мүмкін. Талантты, дарынды
балаларды арнайы оқу орындарында ... ғана олар ... ... ... ... ... компоненттердің бірі болса, онда
“тұлға” немесе “жеке бас” ұғымының мәнін түсініп алу қажеттігі ... ... ... дамудың бір сөзбен
айтқанда, тіршіліктің көзі, табиғат, қоғам құбылыстарында жеке адамның ақыл-
санасында, іс-әрекетінде, ішкі ... ... ... ... ... жатады. Бұл процес белгілі бір жүйемен дамиды.
Ішкі ... ... ... өзі ... Ал ... ... реттеу жеке адамның ой-санасына, айналысатын ісіне байланысты.
Адамның шығармашылыққа деген жанданысы, оның өз ... ... іске ... ... ... ... Шығармашылықтың мәнін аша
отырып, біз оның “әрекет” ұғымымен тығыз ... ... ... және ... диалектикалық біртұтастықты құрайды.
Психологтар қабілеттердің екі ... ... ... ... ... ... үлгі ... қабылдай
алу деңгейі.
2. Шығармашылық-жаңалық ойлап табуға бағытталған ... ... ... ... ... ... ... ұғымының
мәнін анықтауға көшеміз.
“Шығармашылық сөзінің төркіні, этимологиясы “шығару”, ”ойлап табу”
дегенге келіп саяды. Демек, жаңа нәрсе ... ... сол ... ... ... деп ... керек. Философиялық сөздікте: “Шығармашылық-
қайталанбайтын, ... мәні бар, ... ... ... ашатын іс-
әрекет”,-деп түсіндіріледі. Көрнекті психолог Л.С.Выготский ... ... ... ... атаған. Ал осы мәселені терең зерттеген
психологтардың бірі ... оны ... ... қатар қояды. Өйткені
әрбір жаңалық, әсіресе интеллектуалдық ... ... ол ... жаңа ... ... көтереді деп есептейді. Бұл пікір бүгінгі
күнгі педагогиканың талаптарына ... ... ... ... келе шығармашылыққа берілген анықтамалар да өзгере бастады.
Соңғы жылдары “шығармашылық” сөзімен ... ... ... ... ... ... ... жөнінде жазылған ... ... келе ... ... келдік.
Шығармашылық-өте күрделі психологиялық процесс. Ол іс-әрекеттің ... тек ... ғана ... ... бойы шығармашылық барлық адамның қолынан келе бермейді
деп ... ... ... ғылым жетістіктері қабілетінің мұндай
дәрежесіне белгілі бір шарттар орындалған ... кез ... ... ... жайлы көп айтуда. Сондай зерттеулурдің ... ... ... кетейік.
Осы саланы тереңірек зерттеген дәрігер, әрі психолог А.Н.Луктың
еңбектері ерекше назар аударуды қажет ... ... ... нәтижесінің
шығармашылық деңгейі көтерілуі ең алдымен шығармашылық ... ... ... ... ... белгілері ретінде:
-Мәселені қарастырудағы қырағылық, көрегендік;
-Ақпаратты нерв жүйесіне код арқылы хабарлау;
-Тасымалдай білу;
-Ақылдың икемділігі, ойдың орамдылығы;
-Әрекетті бағалай білуді ... ... ... ... үшін ... ... керектігін және қорқыныш, жалқаулық, өзін-өзі шамадан тыс сынау
сияқты психологиялық кедергілермен күресу қажеттігіне тоқталады.
Оқушылардың ... ... ... ... ... мен ... А.А.Мелик-Пашевтың, В.С.Шубинскидің,
Қ.Ә.Жаманбаеваның зерттеулерінде ... ... ... ... дарындылық, таланттылық
мәселесінің теориясына терең бойлаған В.Э.Чудновский, ... осы ... ... олар мен ... ... ... ... экологиясы жайлы ой қозғап, оқу-тәрбие ... ... ... ... ... береді.
Педагогикалық еңбекті шығармашылық процесс ретінде қарастырған
В.А.Кан-Калик, Н.Д.Никандровтың зерттеулерінде, ... ... ... ... жеке ... ... ... жасалады.
Жоғарыда аталып кеткен еңбектерде, шығармашылық қабілеттердің
белгілерін анықтау, шарттарын ... ... ... ... ... идеялардың бар екенін байқадық.
Сонымен, біз “шығармашылық қабілет” ұғымының соңғы ... ... ... ... ... ... ... туралы
айтылған ойлар мен жасалған тұжырымдамаларды ... ... оны ... ... ... адам ... ... қорытынды
жасаймыз:
-Шығармашылықтағы қарама қайшылықтардың болуы,
-әлеуметтік немесе жеке адамға деген мәнінің болуы,
-шығармашылыққа арналған шарттардың, жағдайдың болуы,
-шығармашыл ... ... ... болуы,
-нәтиженің жаңалығы,сонылығы.
Бұдан шығар қорытынды:”Шығармашылық қайшылықтарды шешуге бағытталған,
ол үшін жекелік қасиеттердің болуын талап ... ... ... ... адам үшін мәні бар соны ... ... адам ... жасаймыз. Ал бастауыш сынып оқушысының шығармашылығы тек өзіне ғана
жаңалық ... ... ... ... барысында оқушылар шығармашылығын қалыптастыру және ... ... ... ... ... яғни неден басталып,
немен аяқталатындығын ... ... ... Көрнекті француз математигі
Адандар шығармашылық процесті 4 кезеңге бөледі:
1. Дайындық кезеңі.
2. ... ... ... ... ... ... ... жарқ етуі. Эврика.
4. Тексеру кезеңі.
А.Н.Лук шығармашылық процесті 5 кезеңге бөледі:
1. Айқын және дұрыс қойылған мақсат.
2. ... ... ... ... ... ... ... Инкубация.
4. Интуицияның оянуы. Инсайт.
5. Нәтиженің дұрыстығын тексеру.
Жоғарыда келтірілген және ... да ... ... ... мен ... ... ... бастауыш сынып
оқушыларына тән шығармашылық процестің кезеңдерін шартты түрде төмендегіше
топтастырдық:
1. Жаңалықпен ... ... ... ... екі ... ... жарқ етуі.
4. Шығармашылық акт.
5. Шешімнің дұрыстығын дәлелдеу.
Шығармашылық процестің әр кезеңінде бала бойында әр ... ... ... ... ... ... кезеңдерде жаңалықты сезіну,
қайшылықтарға деген ілтипат, ал келесі сәттерде шығармашылыққа деген күдік,
шығармашылы елес орын ... ... ... ... қатырулар”
табандылық, танымдық белсенділік, эрудицияны қалыптырса, еңбектің нәтижесі,
баланы жоғары көңіл-күйге бөлеп, жаңа істерге жігерлендіреді. Мұның ... ... ... ... ... ... болып табылады.
Әрине, шығармашылық жұмыстың түріне, мақсатына қарай бұл кезеңдер бір-
бірімен астасып, қабысып жатуы әбден ... ... ... ... дамып отыратын сапалар да бірі анық көрініп, бірі керісінше уақытша
көмескіленіп жатуы ықтимал. Дей ... ... ... әр ... табиғи, қайталанбас ерекшеліктермен біріккен ... ... көп ... ... ... таңғажайып үлгісін құрайды.
Шығармашылық педагогикасының басты мақсаттарының бірі де осы.
1.2. Қолөнер бұйымдарын ... ... ... және ... ... ... ... министрлігінің тәлім-тәрбие
тұжырымдамасында: “Ұлттық мәдениет пен өнер ... ... беру ... ... ... ... ... бұрын
соңды жасалған мәдени ... ... ... жалпы әсемдік рухани
құнды игіліктерді бағалай білуге тәрбиелеу” деп атап көрсетілген.
Адамзаттың ... өмір сүру ... ... ... тұтыну бұйымдарының
сапасы, үйлесімділігі мен көркемдігіне қойылатын талаптар да күшейе түсуде.
Олардың әрі сәнді, әрі қолайлы болуы адамдардың ... ... ... ... ... ... ... Қолөнер бұйымдарының қай-
қайсысын да қазіргі ... ... ... ... ... Қазақ халқының қолөнері деп халық тұрмысында жиі қолданылатын өру,
тігу, тоқу, мүсіндеу, құрастыру, ... ... ... ... ... “Халықтық қолөнеріне әдеп-ғұрып жабдықтарымен
қатар, аң ... мал ... және ... ... ... да ... Киіз үйдің сүйегі, ағаш керуерт, кебеже, сандық
жасап, кілем, түскиіз, ... ши, ... ... тоқып, арқан,
жіп есіп, көннен және илеулі теріден қайыс, таспа тіліп, өрім-өрім
қолдан әр ... ... ... ... бесік, және т.б.
көптеген заттарды халық шеберлері, өнерпаздар өз қолдарымен ... ... ... ... ХІХ ... және ХХ ... ... қазақ халқының қолөнері ішінде киіз үйдің сүйегін, ... ... ағаш ... ... ... ... ... киіз басу кең
өріс алды. Бертін келе, адамзат қоғамы дамыған сайын қолөнердің
біразы жаңа әдіс ... жаңа ... ие ... ... ... жарамсыз болғандықтан тіпті қолданылмады. Халықтың ... ... ... ... бұйымдары мен жабдықтардың сапасына
қатты талап қойып, олардың әрі ұнамды, әрі ... ... ... ... творчестволық ізенудің нәтижесінде тұрмысқа керекті
заттардың жаңа алуан түрлері жасалып отырды. Халық әлі де ... келе ... ... мүліктердің түрлері мен сапасы жаңарды.
Техникамен жақсы ... ... мен ... ... ... ... ... сөрелері жасалды. Тігу
ісі мен кестелеу өнері де ... ... ... ... ... ... құйып жасайтын бұйымдар енді заводтарда
көптеп шығарылды. Бұл айтылғандардан қолөнер халық тұрмысында ... ... ... ... ... шұғылданудың керегі жоқ деген
ұғым әсте тумайды. Қайта халық ... бай ... ... отырып, заманымызға лайықты сапа, түр беру әдісімен оларды
ілгері дамыта беру ... - ... ... ... ... ... ... үй ішін
әсемдеуде талғаммен орналастыру, оларды тиімді таңдау немесе жаңасын жасау,
оны ... ... ... ... ... құндылығын арттырып, бағасын
көтеру, нәтижеде бұл оның бәсекедегі ұтымдылығын қамтамасыз етеді.
Бұған қол жеткізу - ... ... ... болған ісмерлік
дағдылардың дамып, қалыптасуына байланысты. Осыған орай, ... ... ... ... ... ... ... ісмерлік дағдылар жүйесін айқындауға қол
жеткіздік. Ісмерлік дағдылар - материалдарды ... жіп т.б.) ... ... ... ... ... ... орындау үшін қажетті
дағдылар жүйесі. Оқушылар сабақта және сабақтан тыс уақытта ... ... ... жаңа ... ... ... Бүл ... іс-әрекетінің бір көрсеткіші болып табылады.
Ол шапшаң, көркем, ұтымды, үйлесімді, ... ... ... іс-қимыл
түрлерімен қатар ине шаншу тәсілдерінен тұратын технологиялық, ... ... ... заттың моделіне сай ою, өрнек таңдау секілді компоненттерден ... Осы ... ... ... не ... құндылығы арта
түседі. Жалпы ісмерлік дағдыларды ... ... ... психолог
ғалымдар практиктердің іс-қимылын ... ... ... ... ... ... ... (1-кесте).
1 кесте
Ісмерлік дағдылар жүйесі
|Зерде дағдылары ... ... ... ... ... ... ... |Көру, түйсіну арқылы |Ойдағыны затқа |
|салыстырмалау, ұқсату, ... ... ... ой мен ... ... |әзірлеуге қолданатын |іс-қимылды байланыстырып|
|таңдап |жүн, ... ... ... - бұл ... т.б. ... ... -|маталардың қасиеті, |іс-қимылдың орындалу ... ... ... ... ... ... жылдам |
|жай; логикалы, жүйелі ... т.б. ... ... |
|немесе байланыстыра ... ... ... ... ... ... |қатысты тапсырманы ... - ... ... алу т.с.с ... ... |жаттығу, қимылды көп рет|
| ... ... ... нәтижесінде |
| ... ... ... |
| | ... айналуына алып |
| | ... ... ... аса ... ... бірі ... ... мазмұнының
құрамдас бөлігі және ғылыми білім, іскерлікпен (білік) тығыз байланыста
И.Ф.Харламов. Дағдыны психологтар зерделік, сенсорлы, қимыл ... ... ... ... ... ... П.Я.Гальперин т.б. Оқыту теориясында дағдыны зерделік-талдау,
топтастыру, жіктеу, жалпылау, ... ... т.б; ... ... дағдылары; арнайы немесе заттық картамен жұмыс, приборлар,
материалдар т.б. қолдану; жалпы оқу-кітаппен жұмыс, ... ... ... ... оқу, өзін ... т.б ... ... дейді Ю.К.Бабанский.
Педагог, психолог ғалымдардың дағдыға байланысты зерттеулерін ескере
отырып, тігіншілік дағдыларының ерекшеліктерін ... ... ... ... ... дағдылар жүйесін зерделік дағдылар,
сенсорлы дағдылар, ... ... деп, оның ... ... бағытына қарай қимыл дағдылары, сенсорлы дағдылар,
интеллектуалды ... ... ... олар ... ... сонымен
бірге дағды білім, білікпен де (навык) ... оны ... ... ... ... еңбегі, дене еңбегінің сипатына қарай дағды
түрлерінің ... ... ... ... ... ой ... көбірек, ал, дене еңбегі мен қол еңбегінде қимыл, әрекет
дағдылары басым ... ... - ... ... ... ... сипаты; бұл сатыға қимыл жоғары
автоматтндырылғандығы себепті-саналы бақылау, ... қиын ... ... ... ... көрінеді; мұнда қимылдың жылдамдығы мен ... ... ... ... өзінен-өзі, санасыз орындалып
жатқандай болып көрінеді. Мұндай саналы, бірақ автоматтндырылған қимыл ... үшін ... ... ... ... оны ... ... отыруға
мүмкіндік береді. Дағды, жаттығу барысында қимылды ... ... ... ... ... ... болса, ісмерлік дағды
да соншалықты тиімді болғанда ғана ол нәтижелі болып, таза пайда әкеледі.
Еңбек сипатына, ... ... ... ... не ... ... ... Ісмерлік шығармашылықты қалыптастыруда оқу үрдісінде
дағды қалыптастыруды, әрине, жоспарлы түрде жүзеге асыру керек.
Біз зерттеуге алып ... ... қол ... ... ... қолдың басы немесе білезігінен бастап, бармақтардың ептілігінің
маңызы зор. Іс тігу, ... ... ... ... ... ... ... көрсеткіштері болып қол,
бармақтардың бұлшық еттеріне күш түспеуі, ... ... ... арасында кідірістің болмауы, көзбен бақылаудың азайып, қимылды
сезіну арқылы бақылаудың күшейе түсуі, ... ... ... ... ... ... ... мүмкіндігінің жоғарылығын айтуға болады. Атап
айтсақ, істің нәтижесі - ... зат не ... ... ... ... ... бола алады.
Оқушының дағдыны меңгеруінде ұстаздың жұмысты дұрыс ұйымдастыруының өзі
де сол ... ... ... ... ... ... ... бірі.
Қимылдың құрамындағы әрекеттердің кеңістіктегі көлемін, оған кететін
күш пен уақытты зерделеу қажетті ... ... ... ... қателіктерді
азайтып, "артық" қимылдарды жоюға көмектеседі.
Бірақ, дағды қалыптасып болған соң мұндай санаға салудың зияны тиіп
кететін жағдайлар да ... ... ... мерзіміне оны алдын-ала
жоспарлаудың әсері бар. Өйткені, жоспарда қимылды орындау реті - қай ... ... ... ... ... ... ... барысында оның нәтижесін, кеткен қателіктерді,
олардың келіп шығу тегін талдау, болашақта оны ескерудің де ... ... ... ... ... жолы - белгілі бір ... ... ... ... ... ... шешу.
Шығармашылық тапсырманың шешімін жобалау ... ... ... оны ... ... бір ... Осыған орай Я.А.Понамарев
орындамақ болып отырған мәселенің не ... ... ... ... ... және бұны сөз ... ... шығу жаңа ойларға
жетелейді; одан соң шығармашылық тапсырманы шешудің бірнеше түрленулерін
табу (варианттарын) бұл ... ... деп ... ... ретін және себебін айтып шығу; түсіндіру ... ... ... ... ... елестетіп айтып шығу; іс-әрекет моделін
түзу; ... табу т.б. ... ... ұжымдық орындауда әр
топ өзіне берген тапсырманы ... сөз ... ... ... ... ... ... мынаны былай істесек қайтеді...
б) ... оны ... ... ... көрсек қайтеді..
г)... өткенде былай істеп едік қой...
д)...мынаны ... өзгертсе болатын ... ... олай ... ... ... оған ... ... сәл ғана өзгертсе...
к)... жоқ, мүлде басқаша болуы керек емес пе....
л) меніңше,... болуы ... ... ... ... ... кору ... ...күнделікті... үйде... жұмыста...ерекше жағдайларда т.с.с.
Мәселені шешу не шығармашылық тапсырманы орындауда ... ... ... ... көмегі қажет. Ол осы формулаларды реттеу, оның
тапсырманы дұрыс шешуге септігін тигізетін тұстарын айтып жіберу, көрсетіп
жіберу ... ... ... ... ... ... ... дағдылар:
* ойлау дағдылары: талдау, жіктеу, топтау, салыстырмалау, ұқсату,
саралау, сараптау, ... ... ... т.б. ... ... ... ... - жылдам, баяу, шапшаң, жай, сонымен қатар,
логикалы ойлау, жүйелі ойлау, байланыстыра ойлау т.с.с
- ойдағыны затқа ... ... іске ... іс-қимыл түрінде жүзеге асады. Осыларға дағдылануда аса маңызды
мынадай оқыту қағидаларын ұстану ғана табысқа жеткізеді: жүйелі ойлау ... іс ... ... ... және ... ... ... дағдылану; ептілікке дағдылану. Ептілік дегеніміз ісмерлікте
көркемдікпен тығыз байланысты. ... ... бір ... ... ... ... Бұл бармақтар мен қолдың қимылының ықшам, икемділікпен байланысты
қимылдары болып саналады.
Оқушылардың шығармашылық ісмерліктерін ... ... сын ... де ... ... Біз ... алып ... нысанаға
байланысты оны алдымен біреудің жасаған затына сипаттама айту не жазудан
бастаған жөн секілді. Сондықтан, ... ... ... ... ... біреудің жасаған затына сипаттаулар жазу не айту;
* біреудің ... ... сын ... ... сол затты өзің қалай жасар едің, соны сипаттау;
* сол затты жасау ... ... не сөз ... ... ... сол ... ... пайдаланған заттарға сипаттаулар жазу;
* оны сен өзің қандай заттардан жасар едің, соны жазу;
сол заттың ... ... ... ... ... ... және ... тапсырмаларды орындамайынша,
оқушылардың шығармашылық ойлауын қажетті деңгейде дамыту мүмкін емес. ... үш ... ... ... ... ісмерлік дағдыларын
қалыптастыруды көздедік. Олар: қолөнер бұйымдары - ... оюы ... ... түрлендіру; тігу және көркем тігу; нәтижеде жаңа,
заманалық, бірақ ұлттық ... зат, ... ... ... оқушыларды шығармашылық ойлау арқылы жаңа, қазіргі күнде
өзгеріп тұратын бұйым үлгілеріне сай өнім жасауға, оған ұлттық сипат ... ... табу ... ... ... ... ... іске
асыруда ісмерлік дағдыларын тиімді қолдануға шарт түзу.
Бұл жерде біз ... деп ... ... бұйымдарын қазіргі заман
технологиялары негізінде орындау, үй ішінде ... ... ... ... ... ... ... оны көркемдеп тігу, сөйтіп жасалған
заттың құндылығын арттырып, бағасын көтеру, нәтижеде бұл оның ... ... ... ... қол ... ... өнерінің негізі
болған ісмерлік дағдылардың дамып, қалыптасуына байланысты.
Ісмерлік дағдылар - ... ... жүн, жіп т.б.) ... ... ... ... асқан шеберлікпен орындау үшін қажетті дағдылар
жүйесі. Ол шапшаң, көркем, ұтымды, үйлесімді, тиімді деген секілді іс-қимыл
түрлерімен ... ине ... ... ... технологиялық, жүн түсіне
сай жіп таңдау, ою, өрнек тандау секілді ... де ... ... осы ... болуынан заттың құндылығы арта түседі
1.3. Оқушыларды қолөнерге ... ... ... ... ... ... оқу-тәрбие процесіне қатыстыру үшін
бірқатар шарттарды орындау керек. ... ... ... және ... ... ... ... ұйымдастыру;
пән бойынша күнтізбелік-тақырыптық жоспар құру; пән ... ... ... ... ... ... педагогикалық басқару
(мұғалімдерінің қызметін үйлестіру, ... ... ... ... ... оқу-тәрбие процесін жүйелі жүзеге асыру;
оқушылардың ... ... ... ... ... ауыстыру; ұжымдық, топтық
және жеке жұмыс түрлерінің сәйкестігі; ... ... ... ... ... тиіс ... ... оқу бағдарламалары мен
жоспарларын уақытылы орындауға, оқу процесін керекті материалдық-техникалық
жабдықтауға және оны ұйымдастыруға (құрал-жабдықтар, материалдар т.б.) ... ... ... таңдауға, оқу мерзімі мен көлемін ... ... ... яғни оқушылардың іс-әрекетін ұйымдастыру формаларын
сәйкестендіруге байланысты ... ... ... пен ... ... құруға мектепте директордың оқу ісі жөніндегі
орынбасары, пән ... ... мен ... ... ... оқушылардың еңбек дайындығы жүйесін құру үшін ... ... ... ... Оқу ... терең білу, әдістемелік
жолдардың және ұйымдастыру түрлерінің әртүрлілігі, ... ... ... дүниетанымын кеңейтуге ынтасы сияқты талаптарға тек
мұғалім ғана емес, сонымен қатар ... оқу ... ... ... іскерлік пен дағдыны қалыптастыру ... ... ... іс-әрекеттер сынып бойынша
үйлестіріледі. Жас ерекшелігіне қарай бір ... ... және ... ... оқу ... керекті құжаттар дайындалады.
Оқу-тәрбие процесін ұйымдастырудың маңызды педагогикалық-психологиялық
шарты – ол оқушыларды оқу процесіне қатыстыру үшін ... ... ... ... оқу ... ... ... және қауіпсіздік
талаптары (физика, химия, биология, еңбек т.б.) қатаң сақталуы ... пән ... ... оның психофизиялогиялық ерекшелігін ескере
отырып беру керек.
Ұйымдастыру-педагогикалық шарттарды іске ... үшін ... ... ... ... жұмыстарына оқушылардың оқу еңбегін
қадағалау, оқу еңбегі нәтижесін бақылауын және ... ... ... ұжымдастыру, топтарға бөлу, олардың арасында жарыстар жүргізіп,
соның табысын ескеру ... оқу ... ... ... оқу процесіне қатыстырудың екінші шарты – ... ... ... ... ең ... ... ... оқыту технологиясын анықтау. Бұл топ төмендегі
көрсеткіштерді ... ... пән ... ... ... құралдармен
(құрал-жабдық, прибор, құрылғы), және материалдармен жабдықтау, оқытуда
оңтайлы ... ... ... ... ... ... оқу еңбегін мөлшерлеу; оқушының оқу еңбегіне моралдық күш беру;
оқушылардың оқу ... ... ... ... ... ... ... құралдар (құрал-жабдық, приборлар, инструменттер
т.б.) белгілі талаптарға сай болуы тиіс. Оқу процесі материалдық-техникалық
база кешенімен пән ... ... ... ... т.б.) ... керек. құрал-жабдықтар қазіргі заман талабына сай, сенімді және ұзақ
мерзімді, қауіпсіз және ыңғайлы болуы керек. ... ... ... оқу ... негізгі және қосымша құрал-жабдықтармен,
құрылғылармен, ... ... ... және ... ... ... орнын жоспарлауды; оқу процесін санитарлық, эстетика және
еңбекті ... ... ... ... ... ... Бұл
жұмыстың ең маңыздысы игерілген білімді, іскерліктің сапасын тексеру болып
табылады. Мұндай ... іске ... үшін ... ... ... (аралық және қорытынды) бақылау жүзеге асырылуы керек.
Үшінші ... ... ... ... Олар: оқу жұмысын (лекция,
лабораториялық, практикалық) ұйымдастыру формаларын, әдістерін ... оқу ... ... үшін ... дайындау. Бұл
жұмыста мұғалім оқу-әдістемелік материалдарын пайдалану (оқу ... пән ... оқу ... т.б.); ... ... мен ... ... бағдарламаларының арасындағы байланысын
ескеру керек; ... ... жас ... ... мектеп
бағдарламасын ескере отырып жоспарлау, сонымен қатар алдағы оқу жұмыстарын
жоспарлау (лекция, лабораториялық, ... ... ... ... ... оқушыларды оқу еңбегіне дайындау; оқудың
басқа ... ... ... ... ету.
Шарттардың соңғы тобы – ... Олар ... ... ... ... қамтамасыз етеді.
Шарттардың бұл тобы оқу дағдыларының қалыптасу дәрежесін (қолөнерге
байланысты); мектептік оқу базасының ... ... ... ... оқуға қызығушылығын; оқушылардың оқу ... ... ... ... процесі әрбір оқушының жеке дамуын, психикалық ерекшеліктерін
ескеру керек. Оқушылардың оқу-іс-әрекеттері ... оқу ... ... ... (топ ... ... ағымдық әдістері,
топтық және жеке жұмыстардың сәйкестілігі, ... ... ... ... ... ... ... оқу процесіне
қатыстырудың барлық шарттары бір-бірімен байланысты.
Оқушыларды оқу ... ... ... ... ... ... ... беруге болады.
Оқыту жүйесінің компоненттері негізінде ... ... ... ... ... ... сабақтың міндеттері (олардың пән мазмұнына ... ... ... ... әдістері мен мазмұнын ... ... ... ... оның ... ... сабақтың мазмұны (ол қаншалықты оқушылардың іс-әрекет түрлерін
қамтамасыз етеді);
- оқыту әдістері (ол мектеп бағдарламаларын меңгерумен қатар ... ... ... етуі);
- сабақты ұйымдастыру формалары (олардың өзгермелі болуы, нұсқалары);
- мұғалімнің сабақтың нәтижелілігін ... ... ... ... мен ... ... ... сипаты (оқу
процесіне қатысушыларды эмоционалдық жағдайы қаншалықты қамтамасыз
етіледі);
оқу құралдары, ең ... ... ... ... беру функциясы
жүзеге асыруы).
ІІ-тарау. Оқушыларды ұлттық қолөнерге баулудың әдістемелік негіздері
2.1. Қолөнерге баулу ... ... ... оқушыларды өздігінен еңбек ... ... ... ететін бұқаралық кәсіпті игеруге көмек ету. Өз
бетінше нарықтық экономика жағдайында бизнес-жоспарын жасауға ... ... ... ... экономикалық, экологиялық және кәсіпкерлік
білімдерді меңгеру барысында затты, энергияны, ... ... ... және ... технологияларымен жастардың танысуы,
олардың политехникалық дамуы; оқушылардың шығармашылық және эстетикалық
дамуы; оқушылардың ... тану ... ... ... оқып
үйренуін, өзіндегі жеке кәсіптік ... ... ... ... ... қалыптастыруды қамтамасыз ету.
«Технология» оқу пәнін оқытудың басты міндеті: көп ... ... ... ... ... ... және ақыл-ой,
сезімдік әрекеттері ... ... ... ... мен ... ... ... білім мен іскерлікті қалыптастыру; ... ... ... көрсету жолдарымен таныстыру; оқушылардың өз
бетімен жұмыс істеу және жеке ... ... ... ... ... есептері шешуін дамыту; кәсіптілікті өзіндік
айқындалу мақсатында Қазақстан Республикасы ... және ... ... ... ... ... ... кәсіптік
бағдарын сынап анықтай алуды, оқушылардың ... ... ... ету; ... ... ... ... адамгершілік
пен қайырымдылықты, шыншылдықты, жауапкершілік пен ізеттілікке тәрбиелеуді
іске асыру; нарықтық экономика, менеджмент, маркетинг ... ... ... қызмет көрсету мен өз өнімдерін өндіруге және іске
асыруға мүмкіндік ... ... ... еңбек объектісі ретінде
пайдаланаалуға және ... ... мен ... қолданбалы өнердің
талаптарына сай әсемдей білуге үйрету; компьютерлік технологияны меңгеру
арқылы ... ... ... ... ... құра білу.
"Технология" оқу пәні - интегративті білім ... ... ... ... және ... ... ... білімдерін
синтездеу арқылы өндірісте, энергетикада, байланыста, ауыл шаруашылығында,
жеңіл өнеркәсіпте, транспортта т.б. ... ... ... негізгі ғылым болып табылады.
"Технология" оқу пәнінің бағдарламалары мына төмендегі жағдай
негізінде ... ... ... жалпы білім беретін мектептерінің
оқу жоспарының инвариантты бөлімінде "Технология" білім саласын ... ... ... ... 2 сағаттан бөлінген.
Мектепте «Технология» пәні үш сатыға ... саты ... саты (1-4 ... саты (5-9 сыныптар)
III саты (10-11 сыныптар).
Жоғары сыныпта оқушыларға белгілі бір ... ... ... ... ... ... сәйкес, біздер қолөнері бұйымдарындағы атқарылатын
жұмыстарды /қолеңбегі және механикалық ... ... ... ... ... жұмыс жасауға қажетті іс-әрекеттерге баулу
қарастырылады.
“Технология” білім саласын ... ... ... ... ... ... мүмкіндік береді; интеллектуалдық, тұлғалық,
этикалық және эстетикалық дамуын, өзіндік ... ... ... жағдайларға бейімделуін ... ... ... ... ... ... ... еңбек
етуге, бұқаралық кәсіпті игеруге дайындау болып ... ... ... ... ... Ауыл шаруашылығы техникасы мен технологиясы.
2.Машинатану элементтері негізіндегі конструкциялық материалдарды
өңдеу технологиясы.
3. Сәндік қолданбалы өнер элементтері негізіндегі ... ... ... ... ... және қызмет көрсету, экология және кәсіптік
бағдар салалары.
5. Үй ... ... ... Үй ... және кәсіпкерлік элементтері.
7. Ақпараттық технологиялық элементтері.
8. Жоба.
Білім мазмұнына ... ... өнер ... ... қолөнер технологиясы”тарауы ауылдық және қалалық мектептердегі
қыздарды оқыту үшін енгізілген. Бағдарламада ... ... ... ... ... ... технологиясы” тарауы негізінен 5-9
сыныптар үшін, 10-сыныпта «Сәнді-қолданбалы ... ... ... ... ... ... ... 5 сыныпта 24сағат; 6 сыныпта-20
сағат; 7 сыныпта-30 сағат; 8 ... ... 9 ... ... ... ... беріледі. Мұнда қолөнер бұйымдарын әзірлеуде қолданылатын
еңбек операцияларын ... ... ... түрлерін орындау, кестелеу,
бастырмалау, қию, ою, кесу, пішу, көктеу, ... ... ... ... ақпараттар берілген.
Қолөнеріне баулу барысында біздер қолданбалы өнер ... ... ... ... ... адамды өзінің еңбегімен қуантарлық
сондай мамандыққа бағдар беруге жұмыс ... ... ... ... ... қосу мен ... ... сәйкес
шығармашыл жұмыс жасауына ықпал етуіміз керек. ... ойын ... ... ... ... немесе белгілі
ой жүйесіне негізделген ... ... ... мүмкіншілік
жасау қажет.
8-11 тереңдетілген сыныптарға ... ... ... ... ... Н.А.Салыбекова. Шымкент қ.,
2002ж). Бұл ... ... ... еңбекке баулу пәнін қолөнер
бағытына мамандар даярлауды тереңдете ... ... ... Мұнда
болашақ мамандардың бұйымдарды ұлттық нақышта сәндеуге, өңдеуге ептілігі
мен дағдысын арттыру ... ... ... ... ... ... ... 24 сағат ретінде берілген. Оқушылар қолөнер
бұйымдарын меңгеру барысында олардың үлгісін әзірлеп, ... ... ... ... ... өңдеп үйренеді. Біз осы
аталған талдауларға ... ... өз ... жоспарымызды ұсынып
отырмыз.
10 – сыныпқа арналған тақырыптық жоспар
|Р/с |Тараулар мен тақырып атаулары ... ... |
| | ... ... ... |Кіріспе.СҚӨ бұйымдарына тарихи шолу.|2 |- ... | ... ... ... |1 |2 |
| ... | | ... |Ою-өрнектердің түрлері. |1 |1 ... ... ... ... |1 |3 ... ... ою-өрнегін қию, |1 |5 |
| ... | | ... ... шеттік оюын әзірлеу, | |3 |
| ... | | ... ... ... |- |6 |
| ... |6 |20 ... ... ... ... ... ... бұйымдарын әзірлеуге үйретудің
тиімді әдістері
Оқу шеберханаларындағы сабақ мектептегі оқу жұмыстарын ұйымдастырудың
негізгі формасы болып табылады.
Еңбек сабағы келесі этаптардан тұруы мүмкін ... ... ... Жаңа ... материалымен таныстыру;
3. Нұсқау, оқушының өзіндік жұмысы, қорытынды нұсқау, шеберхананы
жинастыру.
Сабақты ... ... ... ... оның ... ... өзгеріп отыруы мүмкін. Осындай көзқарасқа байланысты технология
сабақтарының бірнеше түрін бөлуге болады:
1. Оқушыларда жаңа білімді қалыптастыру сабағы.
2. ... мен ... ... ... ... ... ... сабағы.
4. Білімді жалпылау және жүйелеу сабағы.
5. Білім, ептілік және дағдыны тексеру сабағы.
Технология ... ... ... ... ... практикалық жұмыстарды атқаратын болғандықтан оқушылардың оқу-
еңбек қызметінің көрсеткішін ... оны ... ... ... ... табылады және ұйымдастыру үшін оқу-материалдық база қажет.
Бұлардан кейінгі жерде жұмыстың ... ... үшін ... ... ... ... керек.
Оқу шеберханасындағы сабақты ұйымдастыру формасы
Қазіргі уақытта мектеп оқушыларына сабақты ұйымдастырудың төмендегідей
формалары қолданылады:
1. Жеке ... ... ... Фронталды және аралас.
Оқушылар бір түрлі обьектіні дайындаған жағдайда фронталды түрі тиімді.
Ұйымдастырудың бұл формасы мұғалімнің оқушылар ... ... ... және ... ... дұрыс бағалайды. Бұл форма таза оқу мақсатын
жүзеге асыру үшін ... және ... ... ... ... - ... беретін мектептерде сабақты ұйымдастырудың негізгі формасы. Бұл форма
оқыту процестеріне педагогикалық талаптармен толық үйлесімділікте.
Мектепте жеке ... тек ... жеке ... қажеттілік пайда
болған жағдайда ғана қолданылады.
Аралас форма әртүрлі еңбек обьектісін дайындау кезінде тиімді. ... грек ... ... әдіс ... ... ... әдіс теориясы
деген мағынаны білдіреді. Педагогиканың әдіснамасы педагогикалық құбылыстар
мен процестерді зерттейді, теория ... ... ... ... бір жүйеге келтіреді.
Оқыту әдістері. Оқу процесі оқытудың мазмұны, әдістері және ұйымдастыру
формасының ... ... ... ... ... ... таным
қызметіне мұғалімнің басшылық ету тәсілі деп түсіну керек.
Оқу құралдарында білімдерді, шеберліктер мен ... алу ... ... ... ... ... ... жүр. Осы
классификацияға сәйкес оқыту әдістерін топтарға біріктіреді.
Сөз жүзіндегі әдістер (ауызша баяндау): ... ... ... және ... ... ... деп кейбір ұғымдардың, құбылыстардың сөзбен айтылған
талдауын, аспаптарды, көрнекі ... ... ... сөздер мен
терминдерді түсінуге тиіс. Мысалы, ... ... ... ... ... ... жаңа материал түсіндіріледі. Одан кейін
материалдарды өңдеудегі аспаптарға және технологиялық процестерді ... ... Жаңа ... бекіту кезінде оқушыларға материал
түсініксіз болып қалған жағдайда ... ... ... ... ... ... ... іс-әрекет барысында оқушылардың материалды
қалай түсінгеніне, бұйымның сапасына байланысты.
Әңгіме дегеніміз – бұл ... ... ... Ол оқу ... ... ... негізгі төрт түрге бөліп қарастыруға болады: жаңа білімді
барлау мақсатында қолданылатын ... ... ... ... ... ... ... және бақылау үшін қолданылатын, сондай-
ақ өткен материалдарды қайталау кезіндегі әңгіме.
Әдетте алдына бұдан бұрын алған білімді ... ... ... ... ... ... Түскиіз тігуге қандай материалдар
қолданылады? Матаның қасиеті дегенімізді қалай ... т.б. ... ... ... ... ... ... индуктивтік жолмен (яғни белгілі
немесе бақылаудағы жалпы процестерден бірлі-жарымды мысалдардан ... ... ... дедуктивтік жолмен (оқушыларға хабарланатын
жалпы жағдайдан ... ... алып ... ... ... ... ... бұйымдарын дайындау үшін ... ... ... білімді хабарлау әңгімесі. Материал таңдау кезінде материалдың
қандай қасиеттеріне ... қою ... ... ... ... ... қалай жүргізеді? Пішу қандай аспаппен орындалады? ... ... т.б. ... ... ... ... ... шығаруға
немесе жинақтауға әкелетін сұрақтарда индуктивтік жол қолданылады.
Әңгімені білімді бекіту мақсатында өткізілетін түрі ... жаңа ... ... ... ... ... ... түрлері бар?
т.б.
Ауызша әдіспен қатар материалды басу ... ... ... ... материалды игеруіне дұрыс ықпал етеді. ... ... және ... ... ... ... ауызша
әдіспен түсіндіргенде көрнекіліксіз (түсініксіз) өз дәрежесінде болмасы
анық. Сондықтан мұғалім мұнда ... ... ... ... материалдарды (мата, киіз т.б.) көрсетеді және оларды ... ... ... ауызша түсіндіреді. Құрал-саймандардың бөліктерін
көрсетуде мұғалім міндетті түрде көрнекілікті көрсетуі қажет. Себебі ... ... ... ... қана ... ... қатар әрбір
бөліктің атқаратын функциясын ұғады. Жабдықтар бейнеленген көрнекіліктерді
және бұйымның нақты үлгісін көре ... ... оның ... ... ... мұғалім сондай-ақ әрбір технологиялық процестің
орындалуын т.б. ... ... ... ... ... тек естіп қана қоймай, көру мүшесімен қабылдайды. Оқушылар ... ... ... ... ... орындайды. Сондықтан
практикалық іс-әрекет барысында операцияларды дұрыс ... үшін ... бірі ... Мұғалім мысалы, матамен жұмысты қалай орындау
керектігін ауызша түсіндіргенмен, оның демонстрациясыз бәрі бір оң ... қиын ... еді. ... ... ... ... демонстрациялауды
орындауда тұрақты т.б. жұмысқа байланысты таңдап ... ... ... ... ... ... ... түсіндіріп болғаннан кейін мұғалімнің ... ... ... ... ... ... ... игергенін
анықтауды қажет етеді. Ол үшін мұғалім ... ... ... ... ... ... ұйымдастыруы қажет. Қалған
оқушылар жұмыстың ... ... ... ... ... ... ... Қате жіберу нәтижесінде “ақау” болатынын, одан жұмыстың
нәтижесі болмайтынын түсініп, оны ... ... ... ... онда
оқушының материалды ұққаны.
Практикалық жұмыс алдында қолөнер ... ... ... еске салу үшін ... ... Нұсқау ауызша түсіндіріліп
көрнекіліктермен, демонстрациялармен толықтырылады. Мұнда жұмыс орнын
ұйымдастырудан ... ... ... ... ... ... операцияның орындалуы демонстрацияланады. Нұсқаудың бұл түрі кіріспе
нұсқау деп аталады. Жұмысты ... ... ... ... мәселен, оқушының матаны пішу барысында, матаны дұрыс ... ... тағы да ... ... тура ... ... түсінбеген
оқушыға берілетін нұсқау-ағымдық нұсқау деп аталады. Жұмыстың ... ... және т.б. ... қадағалауы, олардың жұмысты
орындауын тексеруі жұмыстың барысында оқушының ... ... ... ... ... ... ... оқушылар бұйым дайындауы
немесе белгілі бір жұмыстың бөлігін орындауы, операцияны орындауы мүмкін.
Практикалық ... ... ... ... ... іскерлік пен
дағдының дұрыс қалыптастыруын қарастырады. Оқушылардың ... ... соң, ... ... ... оюды ... т.б. ... сабақ
соңында жұмыстың нәтижелерін салыстыра отырып бағалайды. ... ... де ... Оюды ... ... түскиіз оюларын жапсырмалау және
т.б. мұғалім оқытудың әдістерін ... ... ... ... ... ... алуы ... оқытудың мақсаты – мұғалім оқушыларды
белгілі ... ... ... ... ... Ол үшін
жаңа біліммен ... жаңа ... ... және ... ... береді. Жаңа материалдарды қайталап бекітеді, түрлі
жаттығуларды, тапсырмаларды ... ... ... ... ... ... ... проблемалық ситуация тумайды. Проблемалық
оқытудың мақсаты – мұғалім оқушыларды ... ... ... қаруландырып қана қоймайды, олардың танымдық ... ... ... ... ... ... сұрақтар қойылады. Оқушылар проблемалық сұрақтарды шешудің
дұрыс варианттарын қарастырады, ойланады, жаңа ... ... ... ... оны ... қолданады.
Проблемалық оқыту – бұл ғылым ... оқып – білу ... ... ... және ... қабілетінің дамуы, танымдық
қажеттілігінің қалыптасуы. Психологтар адамның ... ... ... ... ... және ... іс - ... үлгі, алгоритм бойынша ... жаңа оқу ... жаңа ... мәнін түсіндіреді,
тапсырманы орындаудың ... ... ... оқу ... ... алгоритмге сүйеніп, яғни мұғалімнің ... ... ... ... ... ... ... сабақтың мақсаты мен міндеттеріне байланысты
оқыту формаларын қолдана ... ... Біз ... ... барысында оқушының шығармашылық және ... ... ... әдістерге тоқталып өттік. Осы оқыту әдістерін
мұғалім оқушылардың белсенділік дәрежесін оңтайлы қалыптастыруы үшін ... ... ... әзірлеуге үйрету барысында сабақтың мақсаты ... сай ... ... ... қолдануы мүмкін.
2.3. Қолөнер шеберханасын ұйымдастыру
Мектеп шеберханасын жабдықтаудың ... ... ... ... ... жұмыс орны болуы қажет. Есік алыста
орналаспауы қажет. Мұнда ... жазу ... ... және ... көрсететін стол болуы қажет.
Оқушылардың жұмыс орындарында ... және ... ... ... сай ... қажет. Тігін бұйымдарын, соның қолөнер
бұйымдарын оқыту шеберханаларын жабдықтауды қарастырайық. ... ... ... ... тоқу станоктары, құрал-саймандар, тігін
жабдықтары болуы қажет. Оқу ... ... ... ету ... түрде ескерілуі қажет.
Шеберханадағы түс пен жабдықтардың жинақы орналасуы да оқушыларға
әсерін тигізеді. Мысалы: күнгей ... ... суық ... ал ... жылы түстер, парта, еден, жиһаз түсі ... ... ... ... ... ... ... істеу үшін әртүрлі ою-өрнектер тігу ... ... ... қима гүлдермен бірге түскиізты әшекейлейтін
болса, төрт немесе алты оқушыдан біріктіретін болса үстелдерді ... ... ... ... ... ... терезедегі
жарықтың сол жақтан түсуін ескерген жөн.
Оқу шеберханаларының жарықталуы жеткілікті болуы, безендірілуі мен бояу
түстерінің ... ... сай ... адам ағзасының жұмыс ... ... ... ... ... ғылыми негізге сүйене отырып, табиғи
және жасанды ... ... ... ... сай ... керек.
Шеберханада оқу құралдары мен бұйымдар сақтауға арналған секциялық оқу
құралдарын ... ... ... ... үшін де ... ... оқушылар санынан артық 10-15% шамасында құрал-саймандар
қосымша ... ... ... ... ... жұмыс орнын дұрыс ... ... ... реттеп отыруы үшін бұрандалы орындық болуы тиіс. Тігін
машинасында ине сол ... ... ... ... ... сол
жағынан немесе алдынан түсіп тұруының ... зор. ... ... ... ... көзіне орналасқаны жөн. Бөлмені ... ... ... ... ... ... ... жабдықтағанда, материалдар мен
көрнекі құралдарды дайындағанда, оны ... ... ... талаптарды оындауы керек: көрнекі құралдардың нақты түрлерінің
айқын болуы; көрнекі құралдар эстетикалық талғамға сай ... ... ... ... ... сай ... ... орнының эргономикалық
талаптарға сай болуы қажет.
Оларды оқушыларды еңбекке үйретуде тақырыптық мазмұнында бұйымдар
жасағанда қолданады. Оқу ... ... ... ... мен ... ... әдістерін қолдануына да байланысты. Кабинетті
жабдықтағаннан басқа сабаққа оқытудың ... ... ... ... мен ... ... 1800 мм, 2 партаның арасы 500 мм
болуы қажет. Жұмыс орнына ... сол ... және ... машиналарды
мүмкіндігінше табиғи жарық көздеріне жақын орналасқаны жөн. ... ... ... ... және оқу – көрнекті құралдарын
дайындауда және оны ... ... ... ... ... қажет. Көрнекті - құралдар нақты, дәл, ешқандай артық ... ... ... ... ... ... - құралдар эстетикалық талғамға
сай болуы қажет. Сабақтың өз дәрежесінде өтуі үшін тігін машинасы, ... ... ... ... ... ... қажетті құжаттар салу үшін
сонымен қатар, оқушылардың өздері жасаған бұйымдарының ... ... ... ... ... ... ... әзірлеу технологиясы
3.1. Ою-өрнек және оның бұйымды әсемдеуде қолданылуы
Оюлап өрнек салу ... ... бір ... ... ... ... ... ерекшелігін жоғалтпай жетті. Оның негізін табиғатпен ... жіті ... ... ...... әшекейлі әуендер құрайтыны
тегін емес. Ою-өрнек ғасырлар бойы үздіксіз дамып, халық ... ... ... арман – мүддесімен ұштасып сұрыпталады. Қазақ халқы ... ... ... ... мен ... ... ... киіз,
ыдыс-аяқ, сәндік бұйымдарда күрделі сызықтармен ... ... ... ... оған ... ... қазақ тұрмысының жай-жапсарын аңғаруға
болады. Ою-өрнектің ... ... ... бойында сақталып келген.
«Ою-өрнек» (латынның ornament - әсемдеу, сәндеу деген сөзден шыққан)
үйлесімділікпен бір қалыпқа түскен элементтерден тұратын ... әр ... ... ... ... өнер ... сәндеу
үшін қолданылады.
Қазақтың өрнекті әшекеймен істелетін қолөнерінін түрлері де, атаулары
да өте көп. Солардың ... ... ... ... ... - ... Ою-
өрнек ісі тым ерте заманнан бастап-ақ қолөнерінің барлық түріне бірдей
ортақ өсемдеп ... ... ... келді.
Біріншіден, өрнек және оның әшекейлі белгілерінің барлығы затты ... ... ... ... бұл ... кең ... оның ғасырлар сынына төтеп
беруіне, ... ... және ... ... тез
бейімделуіне себеп болды.
Ою деген сөзбен өрнек деген сөздің мағынасы бір. Бұл ... ... ... ойып, кесіп алып жасау немесе екі затты оя кесіп қиюластырып
жасау, бір нәрсенің бетіне ойып бедер ... ... ... ... ... бір ... ... қиып алған үлгіні, үлгіге ... ... ... ... ... қошқар мүйіз өрнектерін де ою дейді. Ал
өрнек дегеніміз әр түрлі ою, ... ... ... ... ... ... ... көркемдік түрлердің, әшекейлердің ортақ атауы
іспеттес. Сондықтан көбінесе ою-өрнек деп қосарланып ... ... ... ... ... ... ... негізінен 3 түрлі
ұғымды бейнелейді. Олар: біріншіден, мал өсіру мен ... ... ... ... үшіншіден, күнделікті өмірде кездесетін әр
түрлі заттардың сыртқы бейнесін береді. Қазақтың ұлттық ою-өрнегіндегі ... - осы ... ... ... бейнелегенде де, ұлттық ою-өрнектің
негізі болған мүйіз оюы ... ... ... Қазақ халқының
этнографиялық әдет-ғұрыптарының кейбір элементтері де ою, сызу, ... ... де ... орын ... байқалады. Мысалы, бұрынғы
ру таңбалары, малдардың ен-таңбалары, діни ... ... ай, ... әлемін тұспалдау және тағы басқалары.
Шеберлер халықтық ою-өрнектерден өздері көріп, көңілдеріне ұнағандарын
не қағазға, не жарғақ теріге, не ... ... ойып ... ... ... ... Үлгі ... көп айналысқан және сол үлгі бойынша ою
ойып, іс істеуді сүйген шеберлер қолындағы ою ... өз ... ... жаңа буын ... оны ... жөндеп, дамытып отырды. Қай кезде болса да
ер өнері ... ... ... ... ... неше ... сурет жасап
ұнасым мен әдемілік жағынан көздің жауын алғандай ... ... ... ... ... ... де ... шебер Ғани Иляев кілем, алаша, басқұр, түскиіз ... ... таза ... ... ... ... ... өрнегін жасады. Ол
өзі өрнек жасаумен қатар бүкіл оңтүстіктегі ... ... ... ... ... келді.
Қазақтың қолөнерінде өрімшіліктің неше түрлі әдемі өрнектері ... бұл ... ... тек ... ізі табылған, әдебиет
беттерінде жұртшылыққа ... киіз ... ... кездесетін өрнектер
ғана. Оның әлі де ... ... ... не ... ... қалған түрлері
және әр жерде әр түрлі айтылатын ... өте көп ... ... Бұл
пікірді зерттеуші этнографтар да ертеден-ақ айтып келеді. Жалпы өрнек
атауларын мағынасына қарай мынадай ... ... ... ... Ай, Күн, ... - көк ... ... өрнектер.
ІІ. Малға, малдың денесіне, ізіне байланыстылары.
ІІІ. Аңға, аңның денесіне, ізіне байланысты өрнектер.
ІV. Құрт-құмырсқаларға ... ... ... ... ... Жер, су, ... гүл, жапырак, бұтақ бейнелі өрнектер.
VІІ. Қару-құралдарға байланысты өрнектер.
VІІІ. Геометриялық фигуралар тектес ... біз ... ... малшылык, көші-қон, жорықшылық
заманындағы тұрмысты, айналасындағы табиғатты, аңшылықты, ... сырт ... ... туған ұғым негізінде дамыған деген
болжамға толық қосыламыз. Өрнектеу шеберлігі өсіп, ... мен ... ... түскен сайын, туындылар көрерменнің рухани сұранысын
толығырақ қанағаттандырған сайын бұл өнер ... ... ... ... оюларын төрт топқа жатқызуы тегін емес. Өйткені,
қазақ ою мен ... өзі ... ... және ... ... табатын
болған. Сол себепті де ою-өрнектер тұтастай алғанда 4 ... ... ... ... тобы ... ... ... топ. Қазақ
ежелгі көшпелі халықтар негізінен мал шаруашылығымен айналысқан. ... ... ... ... ... тұрмысымыздан елеулі орын алған. Осындай
өмірлік мүдде мен ... орта ... оюы мен ... орын алмауы
мүмкін емес еді. Оюларда түйе, жылқы, бүркіт, сұңқар, бөрі мен басқалары
кейде ... ... ... кейде олардың белгілі бір ... ... ... ... ізі, ... ... болған.
Міне оюлардың бұл тобы осылай қалаптасқан және олардың аттары ою мен
өрнектің дәл ... ... ... аңғартып тұрады.
«Қошқар мүйіз» – қазақ дәстүрінде ең көп ұшырасатын ою. Ежелден қой
баққан халықтың қошқар мүйіз оюға деген ... ... ... ... ... жайт бар. Бұл мал мен ... ... алынған оюлар мен қазақ еш
уақытта киім безендірмеген. Бұл оюлар тек тұрмыста қолданылған.
Көнеден келе ... ... ... тобы – ... ... ... ... қашан да қиялы ... ... Кең ... ... ... ... көрінген. Қазақтар ежелгі заманнан ғарыш сырын
ұғуға тырысқан. Әрбір жұлдызға ат берген, олардың әр тобына ... ... бір ... ... қиял ... ... шығарған. Көшпелі халық сол
қиялдарды өздерінің тұрмысындағы заттарды жасауға ... ... ... бұл түрінің аттары да сан алуан болған. Аспаннан
жерге жеткендей әсер беретін бұл ... ... киім ... ... ... ... жан-жануарлар әлеміне қарағанда мағынасы терең,
тұңғиық саналған. Қазақ ою-өрнегінде кейде түзу, кейде қисық, доға ... ... ... өзі геометриялық оюлар деген үшінші топты құрайды.
Бұл топқа жататын ... мен ... киім ... ... ... ... ... су сияқты ирек кестелер кездеседі. Оны қазақтар
тоқтаусыз, қозғалыстағы ... өмір ... ... ... көрнекі жерге киім өңірлеріне түсіріледі. Сол себепті біз бұл
өрнекті ... ... ... ... шетіне
кестелейміз.
Ою-өрнектің келесі төртінші тобы - ... ... ... ... ... ... табиғаттан өзіне пана тапқан. ... өмір ... ... ... өз ... екі ... бөлеміз. Олар негізгі
және жанама түрлері. Негізгі тобына - ағаш, алмагүл, масақ, шырмауық,
қызғалдақ, бадам ... ... ... Әйел және еркек киімдеріне мұндай
өрнектер молынан қолданылады. Оюлардың бұл түрі сан ... ... ... Олармен безендіру қайталанбас көрік береді. Мұндай өсімдік тектес
оюларды ... және ... ... ... ... ... безендіруде
өсімдік тектес топтың жанама түрлері де жеткілікті түрде көрініс берген.
Жанама түр дегеніміз - өсімдіктің тұтас емес, оның бір ғана ... ... ... ... безендіру түрі киімдердің етек-жеңінде
көптеп кездеседі. Жапырақ гүл, жапырақ ою, түйе ... қос және ... бес ... ... түріндегі өрнектер киімдерде жиі жолығысады.
"Арпабас" - өсімдіктердің қияқтарын, ... ... ... ... сабақты қияққа ұқсайтын жазық мүйіз өрнегі. Түскиіз,
кестелі тон, шалбар, ... ... ... зергерлік істерде,
ағашқа карап отырып, өрнек салуда, түрлі шілтерлі тоқу өрнектерінде көбірек
кездеседі.
“Су" өрнегі. "Су" деп ... ... ... ... ұзын ... айтады.
"Су" өрнегі кейде екі қатар ... ... ирек ... ... ... ... бейнелерді жасайды. Ерте ... ... өту ... Көбінесе шекара сондай бір судың бойымен межеленген.
“Жапырақ", "жармагүл”, "жауқазын", ... ... ... деп ... ... де ... тектес бейнелерді тұспалдайды.
Бірақ бұлар кейде заттардың натуралдық қалпында кестеленсе, кейде ... ... ... ... ... арқылы сипатталады. Мұндай
өрнектер бірсыпыра заттардың бетіне жеке-жеке, кейде көп ... ... келу ... ... бір сюжетті (жайлау, орман, жазық дала, кең
сахараны) мегзеп жасалады. ... осы ... ... ... ... тектес басқаша атаулардағы өрнектермен тұтасып, өте күрделі бір
пейзажды бейнелейді. Мұндай өрнектерді кесте мен қол ... әр ... ... ... ... ... тағы ... көптеген
мүліктердің бедерлі гүлдерінен, шілтерлеп тоқылған заттардан ... ... ... су" ... кейде түзу ... ... ... ... ... ... жасалады, Ондай сызықтар
бірнеше қатар сызықтар түрінде қатарласа келеді. Кейде бір ... ... ... ... ... төртбұрыштар мен "сағат бау", "саты" тәріздес
өрнектер жүйесін түзейді. Мұндай мәнерлер ... кеп ... ... ... ... ... қол істерінде киімдердің шет-
шетінде, ... ... ... "су" өрнектерінің ішінде, сақина-
білезіктерде, ... ... ... ... жүкаяқ, табақтардың
ернеулерінде, әдіп тігістерінде көбірек кездеседі. Семей облысында ... ... ... кәрі ... ... "Ирек өрнектері адамның өмірін,
өмір жолын меңзейді. Өмір жолы ... ... да ... қой", ... қисық жол дүние бұраңдаған,
Басқа дәулет бақ қайтса құралмаған..."
деген өлең жолдары да бар.
“Қабырға" өрнегі көбінесе кестеде, қолмен ... ... ағаш ... ... сияқты істерде қолданылады. Өрнектің түрі малдың қабырғасына
ұқсас, кейде таңдайланып, кейде жарыса қиғаш ... ... ... "құсмойын", "құстұмсық", "құсмұрын",
“құсқанаты", ... ... ... ... ... ... құстардың дене мүшелерін тұспалдаудан туған. Бұлар ... ... ... ... ... ... ... "құсмұрын",
"құс қанаты", "құс-құйрық", "құсжолы" өрнектері иіле келген ... ... ... ... ... Құс ... ... қолөнер үлгілерінің барлық түрлерінің әшекейіне тән.
Өрнек атауларын түгел қамтып оларды әрқайсысына түсінік беру ... ... ... ... өрнек, оюларының ең басты мәнері, ең ... және неше ... ... жасауда ең жиі қолданылатын "мүйіз" өрнектеріне
ғана айрықша тоқталып өтейік.
"Мүйіз" ... ... ... ... ... бұл
өрнектің негізі қойдың, архардың, бұғының, ... ... ... деп түйеді. Бізше де сол дұрыс сияқты, өйткені "мүйіз" өрнегі өте
ескі өрнек және ол ... мал ... ... ... ... ... елдердің қолөнерінде негізгі мәнер ретінде жиі кездеседі.
Бұл арада халқымыздың қоғамдық құрылысы, кәсібі мен күн көрісі, ұғымы
үнемі өзгеріп, үнемі даму ... ... еске ... жөн. ... ... де үнемі өзгеріп, дамып отырды. Демек, қошқардың екі мүйізін ... жеке ... ... ... малдың немесе аңның төбесін,
құлаѓын, тұмсығын қоса елесте-терлік бұғы мен маралдың ... ... ... ... ... яғни ... өздерінің білетін оюларының әр
түрлі бейнелерін бір үлгіге ... ... ... ... ... ... жасайды. Сөйтіп мүйіз кейіптес өрнектердің барлығын қосып "мүйіз
оюы" деп ... ... ... мен ... өте көп. ... ... кейде өте ұсақ, кейде өте ірі болып келеді. Ұсақ түрлері зергерлік
кестешілік, ағаш, сүйек, мүйіз ... ... ... қолданылса, ірі түрлері
түскиіз, текемет, ши орауы, алаша, кілем, терме, содай-ақ архитектуралық
сәулеттеу жұмыстарында қолданылады.
“Қошқармүйіз". Мұндай оюлардың ... ... ... мен екі жаққа
иіріле түскен мүйіз тәрізденіп ... де, ... осы ... қолтыѓында
қойдың құлағын долбарлаған шолақ мүйіз тәрізді тағы екі буын тұрады. Байқап
қарағанда бұдан қошқардың тұмсық бейнесі аңғарылады.
“Арқармүйіз". Бұл ... ... ... ою. ... одан
айырмашылығы "арқармүйіз" өте шиыршықтаньш келеді. Кейде тармағы да көбейе
түседі.
"Қырықмүйіз" бірімен-бірі қосылған ... ... көп ... ... ... оюы ... дөңгелек немесе квадрат ішінде,
кейде бұтақты ағаш тәрізді болып ... ... ... ... тон, кежім сияқты заттардың кестесінде, түскиіз, текеметтерде,
архитектура сәулеттерінде молырақ кездеседі.
"Қосмүйіз". Қойдың, ешкінің, ... екі ... ғана ... ... кейде "ілмек" деп аталатын оюларды қосмүйіз дейді. Суреті
онша күрделі емес.
"Сыңармүйіз". ... бен ... ... ... ... ... Көбінесе жоғарыда айтылған "қошқармүйіз", "қосмүйіз" деп аталатын
өрнектердің тек бір жақ сыңарын ғана ... ... ... ... шебер
композициясы бұл мүйіздің сыңар екенін мүлдем байқатпай тұрады.
"Сынықмүйіз". Қазақтың "мүйіз" оюы әдетте тік бұрыш ... ... ... ... ... ... ұнасымды жаңа композиция жасауымен
байланысты не төрткүл, не үшкүл, де шеңбер ... ... морт ... ... ... ... ... барып қайта тармақтанған ... ... ... ... ши орауға, терме бауға, алашаға
қолданылады.
3.2. Жүннен әзірленетін бұйымдардың ... ... ... оның бар сырын аша білу - қолөнері
үшін ... ... ... ... материалдың табиғи қасиетіне зер
салып, оны өңдеуде техникалық ... ... ... ... ... ең ... жақтарын қарастыра отырып, әсемдік,
әдемілік дүниесіне де ... бөле ... Күні ... ... ... жоғалтпай келген сондай ... ... ... ... ... Қазақ қолөнерінде пайдаланылған ... ... ... ең бастысы - жүн болады. Төрт түлік ... жүні ... ... ... ... роль ... және оны ... ел бұдан
мыңдаған ... ... ... ... бау-шу, арқан-жіп, киім-кешек, қазақ
үйдің киізін, әр түрлі төсеніштер мен қап, ... ... ... ... ... ... ... мал жүнінің ең ... ... ... ең көп қолданатыны түйе және қой ... ... оның ... ... ... ... жал-құйрығы, түйенің
жүні, шудасы. Жүк артып, күш көлік ... ... ... ... ... ... ... Оны “жабағы” дейді. ... ... ... деп ... ... жүн өседі де,
жабағы өзінен өзі ... Түйе ... әр ... ... де
жылы күпі тігіледі. Жабағы ... ... ... ... әр түрлі
жіптер иіреді.
Түйе жүнінен неше ... ... ... ... ... қап,
белбеу, құр, кілем, қоржын сияқтыларды тоқиды. Сол сияқты түйе ... ... ... ... және ... бау- шу ... қолайлы. Түйе жүні көрпеге салуға, шапанға тартуға өте ... әрі жылы ... ... ... “Шуда” деп түйенің
мойнындағы, тізесіндегі, екі ... ... ... ... ... ... жамау-жасқаулық жіп иіріледі. Бұрын
қазақтың тон-шалбары, ... мен ... көн ... осы ... ... Түйе ... кейбір арнаулы бау-шуларға да ... Шуда жіп ... ... деп ... ... аспаптарына
шек есебінде де тағылған. Қойдың жүнін ... ... ... ... ... ... және “шет-пұшпақ” деп бес ... ... жүн - ... күн жылып, мамыражай болғанда, яғни ... ... ... ... ... ... оның теріден ... ... ... сай ... тиіс. Өйткені, қой терісінде
жаңа түктердің ... ... ... ... ... ... ... оңайлатады, екіншіден, мал ... ... ... ... жол ... жабағы жүнінен
шидем шапан, күпі ... ... ... ... тыстап күпсек
(бөстек), көпшік, жеңіл байпақ тігеді. Қойдың ... ... ... ... ... ... ... үшін қылшықтарын бүрілтіп
қайнатады. Бұл ... ... ... ... үшін де ... ... ... көрпенің арасына салады, неше түрлі иіру ісіне,
бізбен, сыммен тоқу ... ... ... ... шүйке
жасалып, бау – шу ... ... ... неше ... ... Егер ... жүн ... әрі лас болса, әбден жуылып,
кептірілгеннен кейін ғана ... ... ... жүн ... ... Өйткені оның талшықтары ұзын, ұйысып, қол ... жүн ... күз ... ... ... да жергілікті
жердің ауа райын ескере отырып, қара суыққа ұрындырмай, қойды бірнеше рет
тоғытып, жүні кепкеннен ... ... Ал ... ... қозы ... ... текемет, қалпақ, кебенек, киіз ... пима ...... ... ... жүні мен қозы жүні ... ... киімнің, көрпенің арасына тартуға да ... жүні - қозы ... ... ... ... жүн. Сапасы жағынан
талшықтары нәзік, ұйыспаған, ... ... ... ... киіз басу ... осы ... ... пайдалануға
немесе бір маусымдық жүнді пайдалануға да ... ... одан әрі ... ... қажет.
Өлі жүн - деп малдың ... ... ... ... ... ... бауырында, пұшпақтарында байланып жүретін білтеленген
жүндерді ... жүн - ... ... ... ... бұтаның басынан
жиналған, бау-шу ескеннен ... үзік ... ... ... ... – жіп есуге жұмсалады.
Ешкі жүні түбіт, қылшық деп екіге бөлінеді . Түбіт иіруге, ... ... шәлі ... ... әрі жылы киімдерді тоқуға
тиімді. Оны ешкі ... ... ... ... қырқып алып, түтіп
қылшығынан бөледі. ... ... ... ... ... ... ешкі ... түйе жүнінен де қымбат, ... ... ... ... деп ... ... ... есуге, сүзгі тоқуға, тұзақ есуге жұмсалады. ... ... ... ... ... ... тағуға пайдаланған. Әрі әсем, әрі
сапалы да мықты бұйым шығу үшін ... ...... ... орын ... Жүннің тұрмыстық қажеттілігінен басқа адам
денсаулығына пайдалы әсері бар. Оны ... ... ... ... ... сақтайды, сондықтан одан тоқылған ... жылы ... мен ... ... ... ... жүннің салмағы жеңіл;
-жүн талшығы иілгіш, ... ... ... күн көзінің ультракүлгін сәулесін өткізетін ерекшілігі
бар;
-жүн бояуды ... ... әрі ... талшықтардай көп оңбайды.
3.2.1. Киіз басу технологиясы
Бірнеше рет ... ... ... ... ... қойдың
күзем жүнінен киіз басылады. Киіз басылатын жүнді шаң-тозаңнан, ... ... ... ... ... жазу үшін сабаумен сабайды.
Жүн сабау ісіне әйелдер мен бірге еркектер де қатысады. Жүн сабау ... ... ... ... ... ... Жүн сабау жұмысы қазақ ғұрпында ойын-
сауықпен көқілді ... Жүн ... ... соқ ... ... ... ырым
бойынша жастар жиналып тамақ ішеді, ойын кешін өткізеді.
Жүн сабау жұмысына керекті заттар – ... мен ... ... ... ... қара мойылдан, майысқақ теректен, жықғылдан июнь-июль
айларында дайындап, қабығын алып ... ... 1 метр ... ... екі ұшын ... ... Онық ... 2
сантиметрдей, бас аяғы бірдей. Сабау жүн ... ... ... ... ... ... екі сабаумен қос қолдап сабайды. Сабайтын
жүнніқ астына тулақ төселеді.
Ал тулақ деп әдетте өгіздің, ... ... ... шикі ... Жүн ... алдында тулақты аздап сүт ... ... ... Олай ... ... ... тулақ сабауға шыдамай сынып ... ... осы ... дайын жүннен басады. Ол үшін оралмаған ақ ши,
ыстық су, ... ... ... 4 ... шиді екі ... ... көктейді
немесе шидіқ шет бауырларын байластырып қояды да үстіне екі ... ... киіз ... ... екі ... киіздің асты мен үсті немесе
киіздің өңі мен теріскейі ... ... ... ... ішкі бетіне) арналған жүн шабақталады, яғни
бұрын сабалған ... ... шиге ... екі адам ... ... (Шабақтау – шыбықтап жаймалау деген сөз). Мұны жабдықтау да
дейді. Осыдан кейін бет тартылады, яғни ... өң ... ... ... ... ... сол ... уыстап алып, әлгі шабақталған жүннің үстіне
салып отырып, оқ қолдың қырымен басып ... үзіп ... ... ... бірі жалғаса, бір тегіс болып төселе береді. Бұл істі ... ... ... жүн ... ... деп ... бір адам ғана
орындайды. Себебі ... адам ... жүн ... ... да ... шықпайды. Ал әбден машықтанған адам киіздің я қалың, я жұқа ... ... ... ... Мұны ... ... ... қолының көзі бар”
деп дәріптейді.
Егер басқалы отырған киіз ... ... онда онық ... ... ... ... жүндер шабақталады, бетіне ең әдемі жүн тартылады,
түскиізқа арналған киіз жұқа ... егер ... ... түскиіз
астарланып сырыла келе өте ауырлап, ... ... ... ... ... беті ... соң, ... біркелкілігін байқау үшін тағы
да бір-бір рет ... ... ... ... ... ... Жұқа жеріне жүн
қосады, қалың жерін жаймалап жұқартады. Содан кейін қайнап ... ... ... ... сүзгімен немесе шөміштің сырт жағымен шашыратып шидің
біржақ шетінен бастап себелеп құяды. Жоғарыдан шашырата құйылған су ... ... ... ... ... ... жүнді біріне-бірін
қосып жабыстырады. Ыстық су жүннің ... ... ... де, ... ... тез ... жағдай жасайды.
Су себіле бастасымен қатар отырған 3-4 әйел ... ... ... ... ... тәрізденіп, жинап отырады. Шиды ширатып орап
жинаған сайын ... ... су ... Осы ... жүн ... ... жиналған соң, оны сыртынан жіппен шандып, жұмырлап байлайды да, ортан
белінен бір жерінен немесе екі ... ... ... алып, екі басын
тұйықтап бос ... ... Бұл ... ... шиді домалатып сүйрету
үшін қажет. Осыдан соң бүктеліп әзір жатқан шидің өң ... ... ... ... үріп келе ... шиге ... киізді аяқтармен теуіп отырады.
Бұларға қарама-қарсы бір адам тұрады, оны қой ... ... Ол ... ... ... алға ... (өзіне қарай) домалата сүйрейді. Үнемі
домалап жылжып бара жатқан киіз тепкіленіп әбден ... ... ... ... – киіз ... тепкі тимеген жер қалмауы тиіс. Әйтпесе ... жері ... бір жері ... босап, жүн қалпында қалып қоюы мүмкін.
Ондай жер кейін тесік боп шығады.
Киізге ою-салынған болса, яғни текемет болса 1 ... ... ... ... киіз ... ... түзетіп алып, оны қайта орап, тағы да
тебеді. Жалпы киізді тебу уақыты 2 сағаттан 3 сағатқа дейін созылады. ... көп ... ... ... ... әдемішығады да, ондай киіз көп
уақытқа дейін қопсып, ... ... киіз тебу бір ... түгел ортақ көпшіліктің ісі
саналған. Сондықтан киіз тебушілер домалатқан киіздерін ... ... ... ... ... қой ... деп ... Үй иесі, қой сойып, не
қымыз сапырып, не болмаса құрт-май алып ... киіз ... ... ... ... еркелік үнемі ән, би, ойын-сауықтармен өтеді және өте
жарасымды базына боп ... ... ... ... кезде, шидің ... ... ... ... ... ... ... киіздің асты-үстін
ауыстырып отырып, 3-4 рет шиыршықтап, бүктейді де, екі ... ... ... ... ... тағы да ыстық су құйып сығымдап, ... ... ... ... ... ... Мұны ... немесе кірлеу
дейді. Бұл әдіс арқылы кіріккен киіз буланып, бөрттірген дән сияқты ... ... ... ... бір, бір жарым сағат жатады. Бұл ... дем алып ... ... ... сапасы туралы әркім ... ... ... киіз ... ... сөз, жылы ... ... буымен балбырап жатқан киізді мөлшерлі уақыт өткен соң шешіп
алып, қайыра ширатып, тағы да ... ... ... ... отырған
киізшілер шидің үстінде көлденең жатқан киізді өздеріне қарай жұла тартып
алып, тізесіне соғады, білегімен ұрып ... Мұны ... ... киіз
басу дейді. Киізді әрлі-берлі домалатып білектегенде үнемі бір жердегі
жіптен ұстай ... ... ... білектейді. Осы тәртіппен ... ... ... соң, оны шандуынан ... ... ... да, ... ... ... киізді ұзынынан екі қабаттап бүктеп, оның екі басын
бір-біріне түйістіре шуда жіппен көктейді. Киізді ... ... ... да ... ... киіз шұжық сияқты қалыпқа түседі. Киіз басушылар
осы дөңгелек киізді ақ шидің үстіне ... ... ... Қусырылған
киіздің әр жерінен қамти ұстап, оңды-солы қарпиды. Яғни ... ... оқға ... жұла ... екінші кезекте солға қарай серпиді. Қарпу
үстінде киіздің шетін қымтап ұстап отырғандардың қолдары оңнан ... ... ... Қарпылған киіздің шет-шеті жиналып тегістеледі де, екі ... ... ... бос ... ... мен қарпудан кейін кірігіп, ширай түскен киіз ... ... ... ... Енді оны ... ... ... білектеуге ұқсас, бірақ оны жіппен шандымайды, тек ұзынын ... есіп ... да ... бір жақ ... жұмырлай білектеп есе
отырып екінші басына ... Одан ... ... ... да ... ... бірінші басына дейн апарады. Сонда киіз молығып, созыла
түседі. Бұл жұмыс ... 10-20 ... ... ... білектегенде және
ұзындағанда оның екі жақ басына жуан ағаш, жинаулы ши сияқты нәрселерден
тиянақ ... ... ... ... ұзына бойының екі жақ шеті олпы-солпы
болмай, тегістеліп шығады.
Ұзындаудан кейін киіз басу ісі ... деп ... да, оны ... ... ... ... ... қараған сияқты бұталардан ... ... ... бос жүрген қыл-қыбырынан арылтады. Осыдан кейін
киізді тұрмыс қажетіне тұтына ... ... ... яғни ... Бос ... ... ... кесек киіз күйінде пайдалануда болып созылған киізді үйге жабарда,
одан аяққап, киіз есік, ... ... ... ... ... да, ... ... білектейді. Бұл уақытта киіз кірігіп, шымырлана түседі. Киіз басудағы
жұмыстың бұл жүйесін “киіз пісіру” деп атайды.
Аттық кежіміндегі, сондай-ақ қалпақ, кебенек, ... ... ... ... әр ... ... ... үшін кейін қайшымен оюлап
кесілетіндей етіп жасайды, мұны талдырма дейді. Ондай арнаулы ... ... ... ... яғни тек ши ... ... ... алады да, ыстық
су құйып басады. Киіздің ақ, қара, ... ... ... ... болып шығуы
әдейі таңдап алып, бөлек сабалған қой жүндерінің түсіне байланысты. Дайын
болған ... ... ... ... қарай өре, киіз, кесек киіз, текемет
киіз, түскиіз киіз, талдырма, сатымсақ киіз, қозы жүнді киіз деп ... ... ... ... жүн ... киіз басу сияқты жұмыстар жылына бір-ақ рет
келетін науқанды жұмыс саналған. Сондықтан аыл ... ... ... түрде араласуды, көмектесуді өздерінің міндеті деп біліп, оған ... ... Жүн ... киіз басу жұмыстары жастардық бас қосып,
әзіл-оспақ айтысатын өте көқілді сауық-сайран орны болған. ... ... биі, ... ойыны, жас балаға бір шүйке жүн беріп ... ... және ... да ... ас ... жеу ... да, ... өзіне тән
ерекшелігіне байланысты өз кезінде туған салт-дәстүрлер еді.
3.3. Түскиіз түрлері және оны әзірлеу технологиясы
Үй жиһаздарының бірі - ... ... ... ... бірі ... ... бірге ол - халқымыздың бай қол ... ... ... ... ... сәнді бұйымдарының бірі.
Әдемі өрнекпен оюланған түскиіз көркемдігі жағынан кілемнен кем ... ... әрі ... ... ... болу үшін оның ... ... кішілеу.
Көлемі жағынан қазақ түскиізтары негізінен 4 ... ... ең ... – көш ... Бұл ... ... жүк артылған
түйенің үстіне жабуға арнайды, жалпы ... 3-5 ... ... - ... ... жалпы көлемі 3-3,5 метрдей. Мұндай түскиізтар
кейде киіз үйдің төрі бейнелес ірге жағы ... ... ... жағы ... ... ... ... от басымен ... ... Ол ... ... киіз ... төрінің от
жағына жалғастыра ... ... - төр ... ... ... метр. Бұл жиекті, оюлы ... Мұны ... ... келгенде
төрдегі жалпы төсеніш киіздің үстінен, қонақ ... ... ... - төсек түскиіз немесе төсек алды сырмағы ... ... 2-2,5 ... жер ... ... немесе төсектің
алдына ... ... ... 1-1,5 ... ... түрлері
де кездеседі. Олар бір ... ... деп ... ... ені тар, 1,5-1,7 см шамасынан аспайды, ал ұзындығы 3 ... одан ... бола ... – шығыс халықтарының көшпенділік ... ... ... ... бірі ... табылады. Киіздер негізінен: үй жабу
киізі, ... ... ... киім – ... арналған талдырмаш киіз
деп бірнеше ... ... ... ... ... және өте ширақ
етіп басылады.
Түскиіз түрлері: “ақ ... ... ала ... ... “дебіске түскиіз” асты–үсті не үсті ... ақ ... ... ақ шуда ... ғана ... ... ... түскиіз. Шымқай ақ киізбен жабдықталған, ... ақ, ... ... көк, жасыл, тағы басқа түсті ... ... ... арқылы ою-өрнек түсіріле сырылған ақ ... ... ... ... ... үш түрі ... ... киізден
ойыстырып салынған (инкрустация) немесе ойма-нақышты (мозаика), 2) ақ
киізге бастырмаланған (аппликация), 3)бір түсті ... ... ... ... кестеленген түрі. Асты – үстіне, үсті ... қара ... ... тек қара шуда ... ғана ою - ... ... қара ... Шымқай қара киізбен қапсырылған, бетіне ақ,
қара, ... ... ... көк ... ... бір ... ... арқылы ою-өрнек түсіріліп сырылған сырылған қара түскиіз.
Беті ... бір ... киіз ... да, ... бір түсті
жиекпен ою - өрнекпен ... ... киіз ... ... ... қара ... деп ... Бұлай аталу түскиізтың негізгі
төсегіне ... Яғни беті ... ақ ... ... бір түсті
матадан ою-өрнек жапсырылған, ою ... бір ... ... жиек
жіппен жиектеліп сырылған ақ түскиіз болса, керісінше беті ... киіз ... оған бір ... ... ою - ... ... ... бір түсті жиек жіппен ... ... қара ... ... ... бір ... жақтауына басқа бір ... ... ... ... да, ою ... жиектеледі. Киіз
сырылады. Мұндай түскиізтардың ... ... ою ... ... (фонға) қарай, ақ түскиіз, қара түскиіз деп ... ... ... ... ақ ... қара ... киіздің бетіне
түсті бояумен өрнектеп жиек ... ... ... ... тең етіп бууға, ... алып ... және ... ... ... ... Дебіске түскиізты жасағанда
тұтас ... ... әр ... ... ... ... сол
оюлардың шет-шетіне жіңішке жиек ... ... ... матамен тыстап та дебіс ке жасайды.
Түскиізтың бастырмалы түрі ... ... ... ... ... кең тараған. Кейбір жерлерде түскиізтың ... ... ... ... ... түскиізты сырдақ деп атайды. Көкшетау және
Ақмола облыстарында түскиізты бітпес деп атаса, ал ... ... ... ... деп те ... береді.
Түскиіз Махмұт Қашқаридың (ХІ ғ.) «Собрание тюркских наречий (языков)»
деп аталатын сөздігінде «sїrї» «бекітіп тігу, сыру» деген сөз ... ... сыру – ... ... тігу» деген сөзден алынған болуы
мүмкін деген түсінік бар. «Ежелгі түрік сөздігінің» құрастырушылары ... ... ... ... туындаған «sїrїs»: «qizanasina kigiz
sirisdi» «қызы өз шешесіне киізді ... ... деп ... ... ғалымдардың ойынша «қызы шешесіне киізді сыруға көмектесті», яғни
«sїrї» деген етістік негізге ... Міне ... ... - сыру
деген мағынадан алынған деп есептейді. Түскиізты ... ... ... және сәндік бұйым ретінде қабырғаға тұтынған.
Киіз – шығыс халықтарының көшпенділік ... ... ... ... бірі ... табылады.Киіздер негізінен: үй жабу
киізі, түскиізтық киіз, ... киім – ... ... ... деп ... түрге бөлінеді.
Түскиіз киізі жұқалау және өте ширақ етіп ... ... “ақ ... “ қара ала ...... ... ... ” асты – үсті не үсті шымқай ақ киізбен
жабдықталған, ... ақ шуда ... ғана ою - ... түсіріле
сырылған ақ түскиіз. ... ақ ... ... бетіне ақ,
қара, қызыл, сары, көк, ... тағы ... ... ... бірінен
сыңар жиек арқылы ою - ... ... ... ақ ... – үстіне, үсті шымқай қара киізбен көмкерілген, ... қара шуда ... ғана ою - ... ... ... қара
түскиіз. Шымқай қара ... ... ... ақ, ... ... ... көк ... жіптердің бір түсінен ... жиек ... - ... ... сырылған сырылған қара түскиіз.
Беті ... бір ... киіз ... да, ... бір түсті
жиекпен ою - өрнекпен көмкерілген түскиізтар киіз ... ... ... қара ... деп ... ... ... түскиізтың негізгі
төсегіне байланысты. Яғни беті ... ақ ... ... бір ... ою - ... ... ою шеттері бір ... ... ... жиектеліп сырылған ақ түскиіз болса, керісінше беті ... киіз ... оған бір ... ... ою - ... жапсырылған, ою
шеттері бір түсті жиек ... ... ... қара ... ... ... бір ... жақтауына басқа бір ... ... ... жапсырылады да, ою ... ... ... Мұндай түскиізтардың үстіне матадан ою жапсырылғанмен киіз
өңіне (фонға) қарай, ақ ... қара ... деп ... ... ... ... ақ ... қара түсті
киіздің бетіне ... ... ... жиек ... ... Мұны ... тең етіп ... жолға алып шығуға және
басқа да ... ... ... ... ... тұтас киіздің бетіне әр
түсті ... ... ... сол ... ... ... басады. Кейде кестеленген тұтас матамен тыстап та ... ... киіз ... ... ... соң, сол киіз ... ... бір түсті матаға басқа түсті матадан ою - ... ... да осы ... киіз ... ... қаптайды. Сонан
соң ою ... ... ... жиек ... әрі жиектеліп, әрі
сырылып шығарылады. Мұндай ... ... ... ... мата өңіне
сай түстеліп аталады. Кейде мұндай ... ... ою ... бір ... матадан, жақтауларының өрнегі басқа бір ... Орта мен ... ... ... мән – ... мәнері
бірін – бірі қайталамайды. Түскиіз сырылады, жиектеледі, астарланады.
Түскиізтың осы түрі әрі ... әрі ... ... сән үшін аң мен ... ... ортасына тұтастай
жапсырған немесе тері мен ... ... бірі ... болады. Мұндай төсеніштерге жүні ... тез ... аң мен мал ... пайдаланып, түскиіз асты жеңіл
матамен астарланады.
Көшпелі, жорықты өмір ... сай ... осы ... ... ... ... таза киізден жасалады. Соған орай
олардың үлгісі, көлемі, ... ... қай ... оның ... ... ... жататын орнына дейін нақтап, ат қойып,
айдар ... ... ... ... кішкене түскиіз, ... ... ... от ... ... ... төрткүл түскиіз,
тері түскиіз, тері бөстек. Ал түрі-түсіне ... – ақ ... ... қара ала түскиіз, қызыл ала, сары ала, көк ала ... ... ... ... киіз ... ... ... соң, сол киіз үстіне
тұтас шақталған бір ... ... ... ... ... ою - өрнек
ойылып ... да осы ... киіз ... ... ... ... ою ... қуалай сыңар жиек жіппен әрі ... ... ... ... ... ... ... қапталған мата өңіне
сай түстеліп аталады. Кейде мұндай ... ... ою ... бір ... ... ... ... басқа бір мәнерде
ойылады. Орта мен жақтауға ойылған ... мән – ... ... – бірі қайталамайды. Түскиіз сырылады, жиектеледі, ... осы түрі әрі ... әрі ... ... сән үшін аң мен ... ... ортасына тұтастай
жапсырған ... тері мен ... ... бірі ... болады. Мұндай төсеніштерге жүні мықты, тез ... аң мен мал ... ... ... асты ... ... жорықты өмір талабына сай ... осы ... ... ... ... таза ... жасалады. Соған орай
олардың ... ... ... ... қай еденге, оның ... ... ... жататын орнына дейін нақтап, ат қойып,
айдар ... ... ... ... ... ... ... төсек түскиіз, от киіз, жамбас түскиіз, төрткүл ... ... тері ... Ал ... ... – ақ ... қара
түскиіз, қара ала түскиіз, қызыл ала, сары ала, көк ала ... ... ... береді.
3.4. Бұйымның құндылығын есептеу
І. Шикізат шығыны:
|Қажетті материал ... ... ... |Жалпы құны ... ... ... |теңгемен |
|Жүн |кг |5 |1300 |6500 ... мата |м |2,30 |100 |240 ... |д |2 |25 |50 ... |д |5 |30 |150 ... | | | |6940 ... ... ... жалақы:
Негізгі жалақы кеткен материалдың 50% құрайды.
Н/ж=(Ш/қ х50%)/100=(6940х50%)/100=3470
2. Қосымша жалақы негізгі жалақының 10% құрайды.
Қ/ж ... ... ... ... ... мен ... жалақының 2% құрайды.
А=((Н/ж+қ/ж)х2)/100=((3470+347)х2)/100=381,70
4. Цех жұмыс А 8% құрайды.
Ц/ж=((Н/ж+қ/ж+А)х8)/100=(3470+347+381,70)х8/100=335,89
5. Жол шығыны н/ж, қ/ж, амортизацияның 4% құрайды.
Ж/ш=((н/ж+қ/ж+А)х4)/100=(3470+347+381,70)х4/100=167,95
Барлығы: 4702,54
1. ... ... ... Бұйымның құны 5% рентабельдікті құрайды.
Р=(Б/қх5)/100=(11642,54х5)/100=582,13
3. Бұйымның жалпы құны.
Б/қ=Б/қ+Р=11642,54+582,13=12224,67
4. Сатуға қойылатын үстеме баға ... ... 20% ... ... ... ... Бұйымның толық құнына 20% құрайды.
С/қ/қ=(Б/т/қх20)/100=(14669,60х20)/100=2933,92
7. Бұйымның сатылу ... ... ... ... ... өскен сайын ... ... ... ... қатты талап қойып, олардың әрі ұнамды, әрі
сәнді ... ... ... үстіндегі шығармашылық ізденудің
нәтижесінде тұрмысқа керекті ... жаңа ... ... жасалып
отырды. Сонымен қатар жиһаздардың ою - өрнектері де талғамға ... ... ... ... безендірілу және жиһаз – мүліктердің
жаңа керекті заттардың жаңа ... ... ... ... ... қол өнер ... тұрмысында ежелгі маңызын
жойды, ендігі жерде онымен шұғылданудың ... жоқ ... ұғым ... ... ... қол ... бай мұраларын жинап, сұрыптай
отырып, заманымызға сай ... түр беру ... ... ілгері
дамыта беру керек. Мысалы, көптеген қол өнер ... әлі ... өз ... ... ... ... ... нәтижесінде мынадай қорытынды
жасаймыз. Жоғары сынып ... қол ... ... ... ашылып көрсетілді; оқушылардың жас ... және ... ... айқындалды; қол ... ... ... ... ... мен ... ... өнер бұйымын әзірлеу технологиясы және ... ... ... ... ... ... ... барысының күнтізбелік
жоспары мен күнделікті сабақтың үлгі – ... ... Қол ... ... ... шеберхананы ұйымдастыру мәселелелері ашып
көрсетілді. ... ... ... ... ... ... ... ою-өрнек үлгілері көрсетілді. Біздің
зерттеу жұмысымызды болашақ мұғалімдерге және ... ... ... ... ... ... деп ... – сыныпқа арналған күнтізбелік-тақырыптық жоспар
Р/с |Тақырып атаулары |Сағат саны |Теориялық мағлұматтар |Практикалық
жұмыс, еңбек объектісі |Көрнекіліктер |Пәнаралық байланыс ... | |
1 ... ... ... шолу |1
1 ... шығу ... шолу, СҚӨ түрлері, бұйымдардың топтастырылуы |
|Альбом, дайын бұйым үлгісі ... ... | | |2 ... ... ... |3 |Жүн ... туралы мағлұмат, бұйым түрлері |Жүнді
іріктеу, тарау, тазалау, бояу, иіру |Коллекция «Жүн түрлері», альбом
|Жануартану | | |3 |Ою-өрнектердің түрлері. Түскиізқа ... ... ... ... ... ... ... оюының түрлері,
ерекшеліктері |Ою-өрнектерді салу, қию |Альбом, шаблон |Геометрия, ... |
| |4 ... ... қию, ... |6 ... ою,
бастырмалау әдістері |Түскиізтың оюын қиып, желімдеу, бастырмалау, жиектеу
|Шаблон, тех.карта |Сурет, Еңбек | | |5 ... ... оюын ... |3 ... ... қию, ... ... |Шеттік оюларды қию,
бастырмалау, жиектеу |Тех.карта, шаблон |Сурет, Еңбек, Геометрия | | |6
|Түскиізты аяқтау |6 |Түскиізты безендіру ... ... ... ... ... | | | ... |26 | | | | | | |
Қорытынды
Шығармашылық үрдісті ұйымдастыру жолдары және ісмерлік ... ... ... одан соң оларды іске асыруды жолға қою ... ... ... Бұл ... ... ... ... білім, біліктерді,
ісмерлік, дағды және оны қалыптастырудың ... мен ... ... ... орай шығармашылық іс-қимылдың кезендері және оны
іске асырудың мынадай педагогикалық ықпал ету жолдарын анықтадық:
-шығармашылық әлеуетін ... үшін ... ... ... тетіктерін меңгерту қажет, өйтпегенде оның нәтижесі
болмайды.
* адамның шығармашылығын дамытуда тек қана оның ... ... оны ... ... ... оның ... сұрау-талаптары, қажеттенулері, бейімділігі,
қабілеті, іс-әрекет ... ... ... ... ... де ескеру қажет.
* нағыз шығармашылық іс-әрекетте адамның қимыл - әрекетінің
ойша жоспарының маңызы зор. ... ол ... ... ... біліктерін тоғыстырып, ары қарай дамытуға шарт түзеді.
- оқыту барысында берілетін білім мен оның құрамына қойылатын
талаптардың арасындағы байланыстардың оқушының қимыл-әрекетінің
ішкі жоспарын ... ... ... керек. Бірақ, әр оқу жылында
оқушыларға қойылатын ... ... ... дамыту
деңгейіне сәйкес келмейтіні байқалады. Шығармашылық - қазақтың ... ... ... ... ... ... ... оларды
тиімді таңдау немесе жаңасын жасау, оны көркемдеп тігу, сөйтіп, жасалған
заттың құндылығын арттырып, бағасын ... ... бұл оның ... ... ... Бұған қол жеткізу қол өнерінің негізі болған
ісмерлік дағдылардың дамып, қалыптасуына байланысты.
Пайдаланылған ... ... ... ... “Білім туралы заңы” //Қазақстан, 1999ж.
2. Назарбаев Н.Ә. "Қазақстан-2030" стратегиялық бағдарламасы: ... ... ... ... ... 1997, ... Қазақстан Республикасы Конституциясы. Алматы, Жеті жарғы, 1996, 176 б.
4. Қазақстан Республикасының Білім ... ... ... ... ... 5 ... №3, 1993, 2б.
5. Агапов С. Кыдырбаев М. Сокровища древнего Казахстана. Алматы, ... ... ... К. ... ... саков Казахстана.-М.,1978.-131 с.
7. Ақайқызы З. Ою - өрнек ой айтар. -Алматы:Рауан, 1996. – 48 ... ... Қ. ... ... елесі. Алматы, 1976, 213б.
9. Артамонов М.И. Сокровища саков. -М.,1973. –234 с.
10. Арғынбаев X. ... ... ... ... 1987, 128б.
11. Әбдуалиева Ш. Халық қол өнері. Алматы, ... 1992, ... ... Ұ. Қазақтың ұлттық ою-өрнектері. Алматы, Өнер, 1995.
-125б.
13. Бағдарлама. Қолөнер (8-11 тереңдетілген ... ... ... ... Т.К. ... ... Казахстана. -Алма-Ата,1951.-269 с.
15. Басенов Т. Орнамент Казахстана. Алматы, 1958, 210с. Пл.с.
16. Білім беру жүйесіндегі ... ... ... журнал. 2005-2006 жж.
17. Білім стандарты. Жалпы орта білім берудің мемлекеттік жалпыға міндетті
стандарттары. ... ... ... 2002. ... Бердібаев Р. Сарқылмас қазына. Алматы, Мектеп, 1983, 246б.
19. Жанибеков У. Эхо.-Алма – Ата,1990. – 240с.
20. ... У. ... ... ... ... Алма-
Ата,Өнер, 1982,143с.
21. Жәнібеков Ө. Уақыт керуені. Алматы, Жазушы, 1992, ... ... Қ. ... ... - ... –Алматы:Санат, 1995. –352 б.
23. Жиентаева Б.Ж. ... ... ... өнер - ... ... Жезқазған, ЖезУ, 2000. -100б.
24. Жиентаева Б.Ж. Халық мұрасындағы ұлттық ... ... ... әдістері. Жезқазған, ЖезУ, 2000. – 90б.
25. Ибраева К. Казахский орнамент. –Алматы:Өнер, 1994.-128с. +56 вклейка.
26. Калыбекова А.А. Теоретические и прикладные ... ... ... Алматы: Баур, 2005. -200 с.
27. Қалиұлы С.Қ. Қазақ этнопедагогикасының теориялық негіздері мен тарихы
(оқу құралы). –Алматы:Рауан, 2003. -280 ... ... С.Қ., ... М., ... М. Қазақ халқының салт-дәстүрлері.
–Алматы:Рауан, 1994. -222б.
29. Қазақ ССР тарихы. Т.1. Алматы, Ғылым, 1980. -6-8б.
30. Қасиманов С. Қазақ халқының ... ... ... К.Ж. Казахская этнопедагогика: методология, теория,
практика. –Алматы:Ғылым, 1998. -317 с.
32. ... М, ... С. ... ЖОО студенттеріне арналған оқу
құралы. Гумилев атындағы ЕАУ.- Астана, 1999.-321б.
33. Лук А.Н. Психология творчества. ... ... ... А.Х. ... ... ... ...
Ата:Өнер, 1986. –256 с.
35. Маргулан А.Х. Казахское ... ... ... ... ... 1987. –288 ... Маргулан А.Х. Казахское народное прикладное искусство. (История ДПИ,
худ.обработка древесины, металла, ... кожи ... ... 1986, 256с.Илл.
37. Маргулан А.Х. Казахская юрта и ее ... ... ... Муканов М.С. Казахские домашние художественные ... 1978. –120 ... ... М.С. ... ... ... ... 223с.
40. Ниренберг Д.И. Искусство творческого мышления. –М.:ООО Поппури,1996.
-240с.
41. ... ... ... ... мектепке арналған оқулық.
(К.Өстеміров, Б.Қалназаров, Г.Шымекеева, М.Ырысымбетов).-Алматы,2001.-
192 б.
42. Технология. Қазіргі ... ... ... ... пәндерінен
бағдарламалар жинағы. А.,2000. -71 б.
43. Педагогикалық және жас ерекшелігі психологиясы. - Алматы: ... -288 ... ... ізденіс. Құрастырушы И.Н.Баженова. –Алматы:”Рауан”,
-574б.
45. ... ... для ... пед.спец. /Под
общ.ред. В.С.Кукушина. – Серия “Педагогическое образование”. ... ... 2002. ... ... К. ... ... Алматы, Өнер, 1994,128с.
47. Алимбай Н., Муканов М., Аргынбай X. ... ... ... казахов. Алматы, 1999,173с.

Пән: Өнер, музыка
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 43 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Технология сабағында қолөнер бұйымдарын әзірлеуде оқушылардың шығармашылық және ісмерлік дағдыларын қалыптастыру54 бет
Жасанды былғары жасау процессінде қолданылатын әдістер6 бет
3 - сынып оқушыларының математика сабақтарындағы есептеу дағдыларын дамытуға модульдік оқытудың әсері62 бет
5-6 жастағы балалардың грамматикалық дағдыларын қалыптастыру (2015 жылғы. 5-ке тапсырылды)56 бет
«Информатика сабағында оқушылардың шығармашылық белсенділігін дамыту »57 бет
«Камшат» атты қыздар әшекей бұйымдарының жиынтығы25 бет
«Сөз құрамы» тақырыбын оқытуда көмекші мектептің 5-7 қазақ сынып оқушыларының грамматикалық білім және орфографиялық дағдыларының жағдайын анықтау57 бет
Абай еңбектерінің негізінде ана тілі оқу сабағында оқушылардың құлықтық тәрбиесін қалыптастыру50 бет
Алгоритмді бейнелеу әдістері22 бет
Ағылшын тілі сабағында дидактикалық ойындар арқылы оқушының ауызша сөйлей алу және жазу дағдысын қалыптастыру7 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь