Кенесары Қасымұлының көтерілісі

XIX ғасырдың 30-40 жылдарында жүрген Кене хан бастаған азаттық қозғалыс "Ақтабан шұбырынды, Алқакөл сұламадан" соң, араға ғасыр салып елдің елдігін . көрсеткен ұлы оқиға болатын. Соған қарамастан ғылымда бұл тақырыптың жолының ауыр болғандығын аңғару қиын емес. Мәселені зерттеу ісін белгілі үш кезеңге, яғни патшалық билік тұсьі, кеңестік билік кезеңі, сондай-ақ мемлекеттің тәуелсіздік .алған жылдары деп бөліп алып қарар болсақ, онда мынандай жағдай байқалады. Кенесары Қасымұлы бастаған қозғалыстың біршама тиянақты, әрі байсалды зерттеу жолына түсе бастауы патшалық билік заманына түс келеді екен.
1870 жылы петербургтік "Вестник Европы" журналының бірнеше санында "Бунт киргизского султана Кенесары Касымова (1838-1847)" деген атпен патша шенеунігі Н.Середаның, ал 1888 ж. Ташкенде Е.Т. Смирновтың кіріспе сөзімен және осы кісінің аударуымен Сұлтан Ахмет Кенесариннің "Кенесары и Садык" атты еңбектері жарық көрді.
Аталмыш қозғалысқа қатысты құжаттар жинағын жинап бастыру ісі де осы мезгілде қолға алына бастады. 1908-1915 жылдар аралығын Ташкенде Ресей соғыс істері министрі А.Н. Куропаткиннің тапсыруымен полковник А.Г. Серебренников "Туркестанский край. Сборник материалов для истории его завоевания" деген атпен 14 томдық құжаттар жинағын бастырып шығарды. Осы көп томдықтың алғашқы бес томында Кенесары хан бастаған қозғалысқа қатысты 176 құжат жарық көреді. Егер осы алғашқы кездерде дайындалған еңбектер болмаса бұл азаттық қозғалыстың шынайы ғылыми бейнесін жасау бізге қиынға соққан болар еді.
Ұлт азаттық қозғалысы мәселесіне қырын қараған кеңестік билік түсында Кенесары хан тақырыбын арқау еткен ғылыми зерттеу еңбектері де, көркем шығармалар да, куғынға ұшырады. "Елдігің, бірлігің, игілігің кеткен заманда, етек-жеңін түрініп, екіленіп шыққан ерді көксейсің. Қудалай қиқу шыққанда қаңтарыла кететін омыраулы басшыға құштарсың... Ел боламын, сілкінемін десеңдер, екі тізгін, бір шылбырды қолына беретін иесіне кез келді... Алдыңғының сардыны осы. Бұдан айырылсаң бойынды жазғызбайды", - деп басталатын М. Әуезовтың "Хан Кене" пъесасы театр сахнасына жіберілмеді. Кезінде, яғни XIX ғ., хан Кене бастаған қарсылыққа байланысты билеуші топтьщ арасында көрікіген жарылыс кеңестік дәуірде енді шығармашылықтағы зиялылар арасында байқалды. 1934 ж. Казкрайкомда өткен "Хан Кене" пьесасын талқылауда сөз алған, сондай-ақ осы пьеса үшін М.Әуезовпен жаға жыртысқан, кейіннен І.Есенберлин романына да байланысты теріс пікір білдірген "классик" жазушымыз "Хан Кене" идеясы біздің мүддемізге қайшы. Ол қайтадан өңделмесе, пайдасынан зияны басым болмақ" ,- деп көрсетті.
1. Қазақстан тарихы очерктері Алматы 1994ж
2. Қазақтың қилы тарихы С. Қойшығара Алматы 1992ж
3. Тарихи таным Б. Қожабекұлы Алматы 1954ж
4. Қазақтың көне тарихы М. Қани Алматы 1993ж
5. Қазақстанның Ресейге қосылуы Н.Бекмаханов Москва 1957ж
6. Қазақтар және Қақан хандығы Иванов П.П. Ташкент 1941ж
7. Жолдасбеков М. Асыл арналар Алматы, 1986ж
8. Қазақ ССР тарихы, Көне заманнан бүгінге дейін, 1-2 том
Алматы, 1980, 1981
        
        Қазақстан Республикасының Ұлттық Қауіпсіздік Комитеті
Реферат
Тақырыбы: Кенесары Қасымұлының көтерілісі
Орындаған:
1- курс курсанты
Аблакимов
Д.Е.
Тексерген:
Алдажұманов Қ.С.
Алматы 2004
Қолданылған әдебиеттер .
1. Қазақстан ... ... ... 1994ж
2. Қазақтың қилы тарихы С. Қойшығара Алматы 1992ж
3. Тарихи таным Б. ... ... ... ... көне ... М. Қани Алматы 1993ж
5. Қазақстанның Ресейге қосылуы Н.Бекмаханов Москва 1957ж
6. Қазақтар және ... ... ... П.П. Ташкент 1941ж
7. Жолдасбеков М. Асыл арналар Алматы, 1986ж
8. Қазақ ССР тарихы, Көне ... ... ... 1-2 ... 1980, ... ... ҚОЗҒАЛЫСЫ: МӘСЕЛЕНІ ҚОРЫТУДАҒЫ ӨЗГЕРІСТЕР
XIX ғасырдың 30-40 жылдарында жүрген Кене хан ... ... ... шұбырынды, Алқакөл сұламадан" соң, араға ғасыр ... ... . ... ұлы ... ... ... қарамастан ғылымда бұл
тақырыптың жолының ауыр болғандығын аңғару қиын емес. Мәселені зерттеу ісін
белгілі үш кезеңге, яғни ... ... ... ... ... ... мемлекеттің тәуелсіздік .алған жылдары деп бөліп алып қарар
болсақ, онда ... ... ... Кенесары Қасымұлы бастаған
қозғалыстың біршама ... әрі ... ... ... түсе ... билік заманына түс келеді екен.
1870 жылы петербургтік "Вестник Европы" журналының бірнеше санында
"Бунт ... ... ... ... ... ... атпен патша
шенеунігі Н.Середаның, ал 1888 ж. Ташкенде Е.Т. ... ... ... осы ... ... ... Ахмет Кенесариннің "Кенесары и Садык"
атты еңбектері жарық көрді.
Аталмыш қозғалысқа ... ... ... жинап бастыру ісі де осы
мезгілде қолға ... ... ... жылдар аралығын Ташкенде Ресей
соғыс істері министрі А.Н. Куропаткиннің ... ... ... ... ... ... ... для истории его
завоевания" деген атпен 14 томдық құжаттар жинағын бастырып ... ... ... ... бес ... ... хан ... қозғалысқа қатысты
176 құжат жарық көреді. Егер осы алғашқы кездерде дайындалған еңбектер
болмаса бұл ... ... ... ... ... ... ... қиынға
соққан болар еді.
Ұлт азаттық қозғалысы мәселесіне қырын қараған кеңестік билік түсында
Кенесары хан тақырыбын арқау ... ... ... ... де, көркем
шығармалар да, куғынға ... ... ... ... ... етек-жеңін түрініп, екіленіп шыққан ерді көксейсің. Қудалай қиқу
шыққанда қаңтарыла ... ... ... ... Ел боламын,
сілкінемін десеңдер, екі тізгін, бір шылбырды қолына беретін иесіне кез
келді... ... ... осы. ... айырылсаң бойынды жазғызбайды", -
деп басталатын М. Әуезовтың "Хан ... ... ... ... жіберілмеді.
Кезінде, яғни XIX ғ., хан Кене ... ... ... ... ... көрікіген жарылыс кеңестік дәуірде енді ... ... ... 1934 ж. ... ... "Хан ... ... сөз алған, сондай-ақ осы пьеса үшін М.Әуезовпен жаға жыртысқан,
кейіннен І.Есенберлин романына да ... ... ... ... жазушымыз "Хан Кене" идеясы біздің мүддемізге қайшы. Ол қайтадан
өңделмесе, пайдасынан зияны басым болмақ" ,- деп көрсетті.
Е. ... 1947 ... ... көрген белгілі еңбегі төңірегінде
Казақстанда өткен ... ... ... ... ... ... ... рет және СССР Ғылым ... ... (1948 ж. ... өткен талқылаулар бүгінгі күн тұрғысынан
қарағанда тек Кенесары хан жөніндегі тақырыптың ғана ... ... ... ... ... ... ... ауыр оқиғалар болатын.
Кене ханның көксеген арманы орындалып, азаттық алған соңы 10 жылда бүл
тақырыпқа да, ... ... ... ... ... орны да ... ... ұшырай бастады. Хан Кенеге арналған бүрынғы
зерттеулермен ... ... М.Қ. ... (осы ... ... ... ... проф. Ж. Кадсымбаевтың ... ... ... жарық көрді. Жас Астанада Есілдің бойында өзгерген
рухымыз бен мемлекеттік тәуелсіздігіміздің жинақы көрінісі ... ... ... ... бой көтерді. Тарихи танымымызда болып жатқан мүндай
өзгерістердің басында ... ... ... ... тұрғандығын зиялы
қауым жақсы түсінеді деп ... ... ... Кене хан ... ұлы да
біртуар түлғаға, ол бастаған қозғалысқа арналған зерттеу жұмыстарының
деңгейі бүгінгі рухани ... ... ... ... ... ... алмайтындығын мойындауымыз қажет. Неге екені ... ... ... мен табиғатын ғылыми таяндау ісі басым ... ... ғана ... деген түсінік берік қалыптасқан. Бұл ... ... ... саясаттану, мәдениеттану, психолог және басқа да
гуманитарлық бағыт, арнадағы әріптестеріміз кұлшыныс ... ... ... бұл ... тым кең. ... бізге негізгі мәселелерге
тезистік тұрғыдан ғана тоқталып өтуге тура келеді. ... ... ... ... ... аддымен ауызға оралатын мәселе, әрине
1837-1847 жж. аралығын қамтыған хан әскері мен Ресей ... ... ... түп-төркіні, анығырақ айтқанда, құқықтық (заңдық) негізі
жөнінде болмақ. Біз де бұл сауалды айналып өте ... ... ... ... тек сіз бен ... ... болуымызға ғана
саймайды, ол анағүрлым тереңде жатыр, яғни осы және одан ... ... ... үшін ... ... мерт болған біздің бабаларымыздың ... мен көз жасы ... бұл ... ... дәл де ... ... ... Өйткені "тәуелсіздік" және "азаттық" деген үғымдар салтанатты
жиындар мен ғылыми форумдарда ғана айтылатын әдемі сөздер емес, олар ... ... мен ... бітім-болмысын анықтайтын, түрлі замандарда
өмір сүрген және сүретін ... ... ... ортақ ұғым,
адамгершіліктік "категория".
Бұл ... әділ де ... ... біз тек өз ... төжірибемізге
ғана емес, сондай-ақ жалпы азаматтық тәжірибеге сүйене отырып бере ... ... ... нені ... ... Эрик Хобсбаум 1875-1914 жж. ... ... ... ғасыры" атайды. Бұл ретте оның көптеген мәселеге
қатысты тұжырымдары В.И.Лениннің пікірлерімен ... ... ... абзал. Ал империалистік мемлекеттердің негізгі ... ... ... және ... ... ... ... басқа
елдерді жаулап алып, өздеріне бағындыру болатын. ... ... ... ... ... ... сол, ол бұл процесті
олардан ерте, яғни ХҮ ... ... ... Петр І-нің 1721 ж. Ресейді
империя, өзін ... ... ... ... ... айналған
фактіге ресми сипат беруі еді.
Міне, осы император Петр I ... ... ... ... шығысқа ашылатын, "есік және оның ... ... ... ... XIX және XX ... Казақстан "Орыс империясы
тәжіндегі ең жарық бриллиантқа" айналды. Әсіресе, XIX ... ... ... ... ... ... ... Азия
хандықтары мен Қытай ортасында орналасқан ... аса ... ... ... ... ... бүл ... Россия экономикасы мен саудасына
қатысты қырларын жете талдауға алған. Мен бұл ... ... тыс ... ... ... ... тоқталмақпын.
Ресей патшасы Николай I мен оның ... ... ... ... Сібірдегі билік басшылары "жаңа басып алған жерлер
неғұрлым көп болса, соғұрлым мемлекет те бай бола түседі, ... ... көп ... ... ... ... ала отырып, сонымен бірге
жаңа жер мен елдерді өздеріне қарату арқылы саяси беделдерін ... ... да ... емес. Император отбасы жаңа қосылған Солтүстік Кавказ және
Казақстан сияқты әсем де бай жерлерден өз үлесін ала отырып, ... ... ... ... ... Имам ... және Кенесары хан сияқгы
қайсар тұлғаларын және олардың ержүрек серіктерінің сағын сындыру арқылы ... ... мен ... ... ішкі және ... ... ... бедел жинауға тырысты. Бүған қосымша, империяның ішкі өмірінде
беделі төмен мемлекеттік аппарат, ... оның ... ... абыройды
басқа елдердің еркіндігін басып-жаншу арқылы табудан үміттенді. Ал, табиғи
байлығы мол жаңа жүмақ өлкені ... қоса ... аса ... ... етпейтін еді.
Орталық билік пен жұлдызы жараспай келген ... ... ... ... түре ... ... ... халықтың есебінен жасаған
қолдау шараларына сүйеніп, өздерін империялық мемлекет пен үлттың еркін
орындаушы күш ... ... ... ... ... ... мынандай бір мәселеге аударғым
келеді. Россияның Қазақстанға жалпы ... ... енуі тек ... ... ғана емес, сонымен бірге өркениеттік отарлау сипатында
жүрді.
Россия өзін барлық жағынан да ... ... ... жаңа
территория, халықтарға таратушы ретінде сезінді, ал жергілікті халықтың
өміріне, әсіресе, оның әдет-ғүрпына, қалыптасқан ... ... ... ... ... жоқ, ... оларға қазақ қоғамының ішіне
тереңдеп енуге мүмкіндік бермейтін кедергі есебінде қарады.
Орыс зерттеушілерінің ... ... ... басқарушы элита мұндай
позицияны тілеген ... ішкі ... ... ... де ... ... ... Н.Я. Данилевский "Россия и Европа" атты еңбегінде орыс өмірі
Европаға еліктеушілікке толы ... ... "2. ... ... ... и ... их на ... почву с мыслъю, что
хорошее в одном месте должно быть и везде хорошо.
3. Взгляд как на внутренние, так и ... ... и ... ... с иностранной, европейской точқи зрения; рассматривания их ... ... ... ... то, что ... быть нам ... ... самого блистательного света, является совершенным мраком
и темнотою, и наоборот",-деп жазды (Данилевский Н.Я. Россия и ... ... ... де байланысты шамамен осындай бағыт-бағдар ұстанған
орыс билеуші тобы алғашқы реформалық шараларын жүргізе отырып, ... ... ... кіріптарлыққа ұшыраған халықтың дәстүрлі басқару
және құрдық жүйесін қалай болғанда да ... ... оның ... ... ... және ... жүйесін енгізбей, отарлау процесі
баянды бола ... ... 1822 ж. Орта ... ал 1824 ж. Кіші ... ... ... артын ала қазақ жерінде ашылған ... ... - ... және ... ... ... әскери
бекіністердің түсуі.— міне,, осы шаралардың бәрі ... ... еніп ... ... ... өзгерістердің көрінісі болатын.
Міне, осы тұрғыдан алғанда Кенесары заманында және оның ... ... мен ... Түркістан көлемінде екі өркениеттің, яғни ... - ... және ... - славяндық мәдениетгердің өзара
тоғысу процесі жүргендігін, ал бұл жолығысуда мемлекеттік билік тарапынан
теперіш көрген жергілікті мәдениет өрісінің ... ... ... хан ... ... қарсылық сөзсіз осы
Ресей тарапынан жасалған отарлық, өркениеттік басқыншылыққа берілген
табиғи жауап болатын. Егер бұл ... ... ... ... ... кеңістікте алар болсақ, онда Кене хан қозғалысы ... ... ... ... ... ... ... Көшім хан,
Татарстандағы Сүйімбике ханым, Башқүртстандағы Батырша және Салауат ... ... ... ... ... қабыддануға толық құқылы.
Бірақ, әрине, Сүйімбике ханым мен Батырша заманындағы ... Кене ... ... ... мен ... ... келмейтіндігі
өзінен-өзі түсінікті болса керек.
Тіптен қазақ қоғамы ... ... ... ... да Кене ... толық негізді кұбылыс екендігіне жеңіл көз жеткізе аламыз.
ХҮІІІ ғасырдағы Абылай хан ... енді ғана ... ... ... XIX ғ. 30-40-жылдары түбегейлі өзгеріске ұшырап үлгерген-ді. Бұл
ара қатынастың Абылай заманындағы ерекшелігіне Бүқар ... ... ... бір ... Ақыр да ... сол ... Сары май жағар
мұртына, Ел қамын жеген ... ... ұрар ... ... ... ... ... кәрген заманда отаршылдық саясат тек төбесін ғана
көрсеткені болмаса, бет ... өлі ... ... ... ... Сондықтан
да жыраудың толғауында дәл басып, дәлелді кесіп айтудан гөрі түспаддап айту
басымырақ.
Кенесары ... яғни XIX ... ... ... ... шаралары толық бой көрсетіп, елдің еңсесін басқан нақты ... ... еді. Бүл ... Шортанбай ақын:
Енді еркіндік заман жоқ, Дүшпанның қүрған торы бар. Ендігі жүрген жігіттің
Маңдайында соры бар, - деген ... ... ... ... ... ойшылының өз заманына байланысты жасаған бұл тұжырымымен
келіспеске лажың ... хан ... ... ... ... ... ... атасы Абылай хан заманында екі ел арасында орын ... ... және ... есебінде қабылданған межеге қайта оралуға ... арғы ... ал ... ... атам ... ... ... - деп жазды ол император Николай 1-шіге, - халық бейбіт және тыныш
жағдайда өмір сүрді, оны ешкім бұзған емес. Екі жақ та ... ... ... ... ешқандайда салық салынған жоқ. Ал одан кейінгі мезгілде
бөрі өзгерді, біздің халқымыздан салық ... ... оған ... да түрлі
таршылықтар жасалынды. Бұрынғы жасалынған бейбіт келісімді ... ... ... ... ... қазақ халқы Ресей бодандығына
қарады деп жалған көрсетті, соның нәтижесінде ... ... ... ... ... дуан ... Бұл біздің халқымыз үшін өте қайғылы жағдай,
әсіресе оған салықтың салынуы өкінішті-ақ, Сондықтан да біздің ... ... ... ... тыныш рахатты өмір сүрсе екен деп, Ұлы
мәртебелім, Сізге өтініш айтуға ... ... ... ... халқымызды сол
бұрышы күйінде қалдырып, даламызда орналасқан сегіз округтік дуандар мен
өзге де мекемелеріңізді жоюыңызды сүраймын".
Келесі ... ... ... жолдаған хатында ол "...менің
тілегім екі иелік халқының тыныш өмір ... ал Сіз ... ... ... ... деп айыптағыңыз бар. Мен ... Сіз ... атам ... ... ... ... ... дуандар
орнатып, қазақ халқынан салық жинайсыз деймін. ... Сіз ... ... соған біз налымыз және ... ... ... ... ... ... Мәселен, егер Ресейді өзге патшалық басқарса ... ... ... олай ... ... бір сәт ... жағдайға еніп көріңіз",
деп көрсетті. Зерттеу ... ... ... ... ... бүлыңғыр бір мәселе бар. Ол Кенесары ханның біраз ... ... ... алып ... және ... ... ... байланысты, Көтеріліс барысында өмірде орын ... ... ... баға беруге болады? ... бүл ... ... ... ... сол ... тиесілі үғым-түсінік
арасында, сондай-ақ ... ... оған ... ... ... ушығуы барысында қалыптасқан нақты жағдайды есепке ала
отырып жасаған жөн. Олай етпейінше біз ... М. ... "Хан ... I. Есенберлиннің ^Қаһарына" байланысты Ғ. Мүсірепов жіберген қателікгі
қайталауға ... ... біз Кене ... ... ... де ... болғанда да
ақтау жағында емеспіз. Түптеп келгенде тарихи ... биік ... ... ... Бұл ... ... ... Кене хан өз уақытында қазақ халқының
басым бөлігі ханым деп мойындаған Абылай ханның ... ... ... ... ешқандай келісімісіз-ақ өз еркімен хандық билікті жойып
(1822 ж. Ереже), округтың ... ... ... ... ... ашық
қарсылық көрсетуге өзін қүқылы санады, Патшадан приказдық билікті жойып,
қазақтардан ... ... ... ... хан ... екеу ... мойындауды сұрады. Егер қазіргі тілмен айтар болсақ, бұл Абылай
хан мұрагерінің патшалық әкімшіліктен ұлттық территориялық ... ... ... ... ... ... өзі болатын. Басқа ештеңе де
емес. Ал қайраткер түлға көтеретін бүдан үлкен жүктің ... ... ... ... ... емес. Абылай хан заманынан кейін 20 ғасырдың
бас кезіндегі Алаш ... ... ... ... ... мәселесі
мұндай биік дәрежеде қойып, ол үшін өз ... ... дара ... ... және оның ... ... мойындайтын уақыт келді.
Кезінде кеңестік тарихнама Ресей үкіметіне ... ... жою ... бере ... қазақ қоғамының мемлекеттігін қорғау құқын
мойындамай өзінің империалистік басқыншылықты қолдау жолына ... ... ... өзінің күнделікті тіршілігіне мықтап байлаулы,
үлкен саясаттан алыс жатқан қарапайым халықты ... ... ... ... тек Кене хан ... ғана төн құбылыс емес. Осы мазмұндағы
көріністерді, ... ... ... ... ... ... ... Шәміл көтерілісін зерттеушілердің бірі В. Дегоев "Имам Шамиль:
пророк, властитель, ... (М., 2001) атты ... ... ... бы ... себе горские массы бескровным путем, и он ... этим ... там, где ... ... Но ... ... ... действовать силой или угрозой ... ... ... ... скорее завоевателя, чем властителя.
Наиболее строптивые аулы, отказывавшиеся ... ... и ... ... ... самым жестоким образом и, в конце концов,
приводилисъ к покорности... С ... ... ... ... ... с ... — кормили его воинов, главных исполнителей воли
имама, которым требовались хотя бы ... ... ... ... ... созылған егес барысында Кене хан мен патша әкімшілігі ... ... ... үшін ... күрес жүрді. Кене хан Батыс-Сібір
генерал-губернаторына жолдаған хатында: "...Мен, әрине, өз жағыма Баянауыл,
Қарқаралы және ... өз ... ... ... алда әлі де
халқымызды өз жағыма тартпақ ниетім бар", - деп ашық мөлімдеді. Міне ... жету ... ... ... ... жеке ауыл, ірі
сұлтан мен байларға батқаны рас. Бұл репрессиялық ... бара ... ... бүкіл қазақ қоғамын өзіне ... ал ... ... ... ... өзін қолдағысы келмеген жеке сұлтандарды
жазалап, сол арқылы қоғамды ортақ мүддеге жұмылдырудан үміттенді.
Келесі ... ... ... ... ... ... ... басқа да қарсылықтар арасында өзіне тиесілі орны жөнінде. К.
Қасымұлы бастаған жалпы ұлттық ... ... біз ... болғанша жаңа
теориялық және методологиялық негізде оның шынайы мазмұнына, ... ... ... ... осы аса маңызды тарихи қүбылыстан ... ... ... оларды түрлі деңгейдегі оқулықтар мен ... ... ... Міне осы ... ... ... ... тұжырымдарға аударуды жөн көрдік.
Бірішпіден. Геосаяси және мерзімдік түрғыдан алғанда Кенесары Касымұлы
бастаған ұлттық қарсылық Орталық Азиялық (немесе ... ... ... алғашқы көрінісі болатын. Бүл пікірді
негізсіз куаттайтын құжаттық материалдар аз ... ... ... ... 1917 ... ... ... дейін-ақ бастаған қьірғыз
тарихшы ғалымы Белек Солтоноев "Қызыл қырғыз тарихы" атты екі ... ... ... ... хан 1846 жылы ерте көктемде Жетісу
жеріне келген бетте "қырғыздармен ... ... ... ... ... ... ... Жантай, Тыналы, Төрегелді деген
кісілеріне елші жіберген. Сонда жіберген елшінің аталған кісілерге ... ... көп ел, ... ... ... жеңіп, құйылған селдей болып,
Еділ-Жайықты кешіп, Оралдан өтіп, Сарыарқада сыйысып жатқан қалың казақты
алып, Ертістен шыға Ілеге жақындап ... ... ... Іле, Шу ... қояды. Арыны өте қатты, әскері өте мол, Қырғыз-казақ ежелден ел ... ... алға да бір ... ... қуаныш-сүйінішіміз
ортақ, мал-жанымыз аралас ел едік. Жауға қарсы ... ... ... бір ... ... Каркан, Самаркан біздің ығымыздан көп алыс
кетпейді, мен елшімін, ханымның ... ... егер де ... көп күш ... Кене ... ... осы сөз" (Б. Солтоноев, к.,
203 б.).
Бұл бізге мәлім орыс тіліндегі құжатарда ... ... ... Б. ... оны ... ... ... жадта сақталып келген,
тілтен елші сөзін өз құлағымен естіген ... алуы да ... ... болғанда да дерек арқылы Кенесары Қасымұлы жаңа заманда, жаңа саяси
жағдайда ... ... ... Тәуке сияқты ... ... ... үшін ... ... ... кайраткер
ретінде көрінеді.
Қазақстан Республикасы Президеті Н.Назарбаев осыдан бірнеше күн ... ... ... ... шекара туралы шарт ... ... ... ... ... ... туралы бірлескен
Декларацияға қол қою рәсімінде Орталық Азия ... түбі бір ... ... тамыр алатыны өзара тиімді достық қатынасын ±стап ... ... ... ... жалғастырғьш көреміз. Келесі ... ... ... ... ... ... ... мемлекеттік мәселесі.
Бұл қарсылықтың өзінен бұрынғы және тұстас басқа көтерілістерден (мәселен,
Жоламан Тіленшіұлы, Жанқожа Нұрмұхамедұлы бастаған) ... да ... ... анық байқалып тұр. Әрине, қазақ азаттық қозғалысының басқа
көсемдері ұлттық ... ... ... деп ... ... ... хан ... империясының казақ жері мен қоғамына қатысты отаршылдық
пиғылын терең әрі дәл ... ... оған ... ... мәселесін
қарсы қойды жөне бұл мақсатқа бүкіл қазақ халқын жұмылдыруға күш ... ... және ... ... бастау алған қарсылық Торғай
және Ырғыз өңірлерінде жалғасын тапты, ең соңында ол ... ... ... ... ... ... қазақ даласын құшағына алды. Патшалық
әкімшілік К.Қасымов қарсылығын ... ... ... ... ... ... мүддесіне төнген үлкен қауіп ретінде қабылдады. Қазақ
жерінде жаңа мемлекеттілік құрылымының өмірге келуі, әрине ... ... ... ... ... кейінге шегеретін еді. Ресейлік әскери
тарихшы В.А. Потто қозғалыстың зор мүмкіндігіне тоқтала келіп "...Восстание
...приняло тот опасный характер единодушного и ... ... с ... было уже нелегко; тем более, что во главе мятежа ... но ... и в ... ... ... ... деп ... В.А. О степных походах// Военный вестник. 1873, N 1-4 (254).
Келесі үшінші түжырым: Кенесары Қасымұлы ... біз ... ... өз ... ... тарихи тәжірибесі түрғысынан қарағанымыз
жөн. Ал бұл тәжірибенің ұлттық ... ... ... ... ... ... ауыр беттері мен тараулары да бар болғандығын ... хан ... ... ... мақсаты мен бүкіл идеясын
қарапайым халық жаңылыспай тура ... ... оны ... ... дамыған шаруашылығы да, әскери күші де жоқ ... Ал ... атқа ... ... ... алдында Ресей империясының европалық
дәрежедегі ... мен ... ... ... ... ... мемлекеттік аппараты тұрды.
Империялық орталық билік Кенесары ханмен шиеленісті күрес барысында
дүлей күшпен қатар ... ... ... да іске қосты. Ол өзін
жергілікті халық алдында қажет жерінде ... оны ішкі және ... ... күш ... ... ... Мұндай стратегиялық
әдіс ұстамға Ресейдің ... де ... ... Оның ... бірі өзін ... ... ... жөндегісі келгендерге түрлі
сый-сияпат көрсету, шен-шекпен беру болса, ал айтқанына ... ... ... ... ... ... салу болды.
Идеологиялық аппарат тура осы тарихи мезгілде кейін кең ... ... ... Ол ... ... Кене ... жау етіп ... еді. Мұндай
саясат жемісін берді. Қазақ саяси басқарушы тобы Ресей билігін ... оған ... ... ... ... ... ... бастаған қозғалыс тұсында халықтың саяси ... де ... ... оның ... өзінің түтгкілікті мүддесін
тануға және оны білек ... ... ... да даярлығының жоқтығын
анық байқатты. Кене хан мен оның ... ... ... да осы
жағдайдан туындайды. Кене хан өз заманы мен ортасынан оқ бойы ... өзі ... ... ... тым ... ... ... осы тұрғыдан алғанда Кене ханның жеңілісі логикалық негізі бар ... ... ... Кене ... биік тұлғаның жеңілісі рулық
мүддеден озып, ұлттық мүддеге жете алмаған халықтың жеңілісі болатын.
Кене хан қарсылығы берген ... ... бірі ... мемлекеттік
Жаратушы Иеміздің белгілі бір жұртқа мәңгілікке бере салған еншісі емес.
Мемлекеттік тәуелсіздікке табанды және ... ... ... ... жетсе, ал
оны баянды ету тер төгіп, ... ... ете ... ... ... ... ... басканың даяр озық үлгілерін үлттық ... ... ... салу емес, үлттық кұндьшықгарды ... озық ... ... болса керек. Ал Кене хан мен оның ержүрек серіктерін
империялық дүлей күшке қасқайып ... ... ең биік ... да күштінің
қанжығасында олжа болып кете бармай, сан ... бойы ... ... сақтап, кейінгі ұрпақтарға аманат қалдыру болғандығы
ақиқат.
Қысқа баяндаманың соңында осы тақырыпқа қатысты тағы да бір ... өте шығу ... ... еді. Ол ... бір ... ... ... Сылатай батыр мен Рүстем сұлтанның "сатқындығы" жөнінде.
Сіздердің уақыттарыңызды ... үшін бұл ... ... ... екендігін айғақтайтын мынандай қисындарға көңілдеріңізді аударуды
жөн деп білемін.
Біріншіден, туыс және көрші қырғыз халқымен ортақ жауларға ... ... ... болған Кене ханның бұл саясаты жиі өзгеріске ұшырап, бейбіт
ауылдарды тонау, оларды ... олжа ... ... ... ... Бұл Кене хан ... ... кезінде терең дағдарысқа келіп
тірелгендігінің көрінісі болатын.
Көңіл аударарлық жағдай Кене ханның өзі дүние ... ... ... дәрежеде, такуа (аскет) адам болған. Артында қалған ұрпағына дүние-
мүлік ... Ал ... мал және ... ... ... ... ... мен әскерін күтуге жұмсаған. Тарихи деректерде оның бір
мәрте қырғыз ауылдарьш шапқаннан түскен ... ... енді ғана ... ... ... ... айтылады. Бұл жаңа келген
жігіттерді өз ықпалында ... ... ... үшін ... ... ... бұл, ... бар болғаны төңірегіндегі аз ғана тоғы болар-
болмас ... ғана ... ... мүмкіндік беретін өткінші сипаттағы
әрекет еді ұзақ саны 20 мыңға ... ... ... қолды ылғи да олжа арқылы
алынған табыспен асырау, әрине, мүмкін еместін. Мүндай әрекеттің де ... ... ... ... ... Кене хан ... қатарында күнделікті
үйреншікті тіршілігін, отбасы қасындағы бейбіт ... ... ... мәжбүр болғандар да аз емес-тін. Кекілік Сеңгірдегі қайғылы ... ... ... ... ... толтырғандар да осылар еді.
Кене хан қолына Рүстем сұлтанмен бірге қосылған Сыпатай ... ... де ... ... тап болғанын аңғармауы мүмкін емес еді,
Өйткені батырдың жеке басының іргедегі ... ... ... ... ... айналуға ешқаңдай негіз жоқ-ты. Осы қисынды дәл басқан
қырғыз манапы оған " Арқадан ... ... ... хан ... ... ертең-ақ еліне қайтар, сонда Алланьщ еркімен мәңгі көршілесіміз
бар біз бір-біріміздің бетімізге қалай қараймыз?",- деп кісі ... ... ... күдігін тереңдете түскенді
гі сөзсіз.
Сондай-ақ Кенесарының қырғыз жеріңде опат болуын Рүстем мен Сыпатайдың
хан қолынан ... ... ... халық пен халықтың арасында от
тастау және рулық-жүздік сезімді қоздыру әрекетінен басқа ештеме де ... Кене хан ... ... ... ... ... Ресей сияқты
қуатты империяның Орталық Азияға тереңдей ... ... ... ... екіталай нәрсе болатын.
Экономикалық даму жолында тұрған европалық мемлекеттердің артта ... ... ... сала ... сол ... ... ... қатынас
ең, негізгі белгілерінің бірі еді.
Қорыта айтқанда, Кене-хан бастаған 1837-47 жж. ... ... ... ... мемлекеттік тәуелсіздігіміз бен ... ... ... еш ... өз маңызын жоғалтпайтын тарихи
кезең. Ал Кене ханның жеке тұлғасы ... ... ... ... ... ... биік ... болып қала бермек.
XIX ғ. алғашқы ... ... ... Қазақстанға әкімшілік-саяси
жаңалықтар енгізуге кірісті. Оның Ресей империясы құрамына әлі де ... өлке ... ... қосып алмақ мақсаты болды. 1822 ж. ... ... ... ... ... ... қүрылымын түбірінен
өзгертіп жіберді. Енді басқарудың округтік жүйесі ... ол ... ... ... ... ... бөлінді. Төменгі әкімшілік
бірлестігі ретінде ауыл өз қүрамына ... 70-ке ... ... ... 10—12 ... ... құрылды, 10—15 болыстан округ
қалыптасты. Бұлардың белгілі бір территориялары ... ... ... ... қалған аға сұлтандар негізінен алғанда сол ... ... ... ... ... еді. ... басында
12-разрядты шенеуніктерге теңестірілген болыстық ... ... ... қүқы ... селолық старостаға теңестірілген ауыл
ағамандары тұрды. Билер сотын енгізуден олардың неғүрлым шексіз құқықтары
алынып ... ... ... ... ... иелігіндегі) және Көкшетау (бүрынғы
Уәли ханның иелігіндегі) округтерін қүру ... ... Орта және ... түйіскен тусындағы қазақ жерлерін бірте-бірте басып ... ... ... ... ... ... ... жері құнарлы
аудандарға қазақтарды жаңадан ... өріс ... ... хан
ұрпақтарының төңірегіне топтасқан қазақ халқының наразылыгы арта ... ... бірі ... сүлтанды патша үкіметінің жазалаушы
ортряды үстап алып, Березовкаға жер ... ... Сол ... ... тек 1840 ж. қар ... ... ... сұлтанның табандылықпен арқасында
ғана қайта оралды.
Қасым төренің үлы ... ... ... ^ ю 8 ^>І ... қазақ жерін
отарлау саясатына қарсы көтері.
Оның жазалаушы отрядтары ығыстырған ... ... ... жолын
қушылармен бірге Қоқанд ... ... ... ... ... көшіп кетті. Саржан осында 1836 ж. Қоқанд басқарушысының нүсқауы
бойынша жауыздықпен өлтірілді. 1840 ж. ... ... ... төре мен
оның басқа да жақындары қаза тапты. Патша ... ... ... қарсы өзінің күресінде Қоқанд бектерінің қолдауына сенім артқан
Қасым ... ... ... ... ... ... сипатына
қарамастан Қасым сұлтан мен оның балаларының күресі ... ... ... ... кейіннен Кенесары ханның қолбасшылығымен
(1802—1847 жж.) тағы да бірігіп, нығайуында зор маңыз атқарды.
Кенесары Қасымов тарих сахнасына Абылай ... ісін ... ... ... ... ... Ал ол кездегі жағдайға келсек, патша
әскерлерінің ... ... ... Сібір және Орынбор
қазақтары ... ... жж. ... ... қарамай, саяси
оқшауланған әлі де сақтап келе жатқан Қазақстан аудандарының тәуелсіздігіне
қатер төнген болатын. ... ... ... ... ... мақсаты
Қазақстанның Абылай хан тұсындағы территориялық шептерінің тұтастығын
қалпына келтіруге, «жинақтарды» ... ... ... XIX ғ. ... ... қүрылған округтердің көрсетілгеніндей), Ресей
қүрамына кірмеген жерлердің ... ... ... ... сүлтанның» негізгі талаптары император Николай I-ге, Орынбор
губернаторлары В. А. Перовскийге, В. А. Обручевке, Сібір губернаторы, ... Д. ... ... ... комиссиясының төрағасы А. Ф, ... ... ... ... ... ... айқындалған. Ғүбайдулла
сүлтан да, оның ағасы ... да М. ... ... бойынша «ақылы
жағынан өзінің атасынан (Абылайдан) кем түссе де, мінезінің ... да және өз ... де ... ... асып түсіп, бүкіл далаға әйгілі
болған» Кенесары Қасымовпен олар бір қатарда тұра алмайды.
«Епті, өзіндік ерекшелігі бар саясатшы» Кенесары Қасымов ... ... аса ... ірі ... күресу қазақтың үш жүзінің күштерін
біріктіруді, едәуір құрбандықтарды, тек ... ғана ... ... ... ... де ... ететінін ой таразынан өткерді. Ол халық
қозғалысынан бөлектенген жекеленген сұлтандардың, ағамандардың, ... ... ... ... ... Ресей саясатын қолдаушыларды
аяусыз жазалады, бірақ сонда да патша үкіметімен ... ... ... ... ... күйінде қалды. Соғыс түтқындарына, соның
ішінде кейбіреулері өзінде қызмет ... ... ... жасамай,
шыдамдылықпен қарады. Ресей елші уәкілдерін ... ... ... ... ... ... кезеңінде көрінгені болмаса оншалықты
қаталдық байқалмаған. Ал көтеріліс мүддесіне ... ... ... бүзғандарға ашу-ызасының буырқануы аз болмаған-ды. Мұны, атап
айтқанда, осы ... ... ... ақын, сарбаз Нысанбайдың
«Кенесары — Наурызбай» дастаны дәлелдейді.
Кенесары барлық ... ... ... үш ... ру-
таипалық бөлімдерін біріктіруге, бұл мақсатына тіпті ... ... жж. ең бір ... ... да қол ... алмағанымен, барынша
тырысып бақты. Көтерілістік бастапқы кезінен-ақ қазақ ақсүйектері бір-
бірлеріне қарсы күресуші екі ... ... ... әлпештеген бөлігі
отарлаушы әкімшіліктің қолдауына сүйеніп, өздерінің саяси қарсыластарын
күйретуге күш салды. Кенесарының ... ... ... ... аға ... ... ... Кіші жүздің басқарушы
сүлтандары Ахмед пен Мүхамед Жан-төриндер, султаны Айшуақов болды. Кенесары
Жетісуға асқаннан ... ... ... ымырасыздық позицияға Абылай
ханның ұлдары, азаттық күресінің ... ... ... — Әли ... те ... қалай дегенде де Кенесары Қасымов өзінің туы астына үш жүздегі
қазақ руларының едәуір бөлігін ... ... Кей ... ... саны 20 мың ... ... ... Арасында Орта жүз өкілдері
басым болған ... ... ... ... көтеріліске қосылды. Омск
облыстық басқармасына қарасты сот-жазалау мекемелері жинастырған мәліметтер
бойынша тек ... ... ... Қарқаралы және Баянауыл
округтерінде ғана көтерілісшілерді 80— нен ... ... ... ... Жасы 23-ке ... ... бастап азаттық қозғалысына
белсенділікпен қатыса ... ... мен ... қазаға үшыраттырған бекініс
желілерінің апаттылығына көзі жеткен Кенесары Сырдария сағасы ... ... ... ... ... келіссөз жүргізуден бас
тартты. ... түра ... өзін ... ... жабдықтаған Бүхар
әмірімен достық қарым-қатынаста болды.
Қазақтардың бүл көтерілісі бастапқы кезінен-ақ кең құлаш жайған қарқын
алды. Бүл XVIII ғ. соңы мен XIX ... ... ... ... Орта ... ... бірлестігінен басқа қазақ руларына
тараған, барлық иегізгі ... ... ... ... еді. Оган
Кіші жүзден шекті, тама, табын, алшын, шөмекей, ... және ... ... — үйсін, дулат және басқа рулар қатысты.
Көтерілістің қозгаушы күші қазақ шаруалары болды. Саяси тәуелсіздікті
қалпына ... ... ... қатардағы егінші де, ... ... да ат ... ... ... ... отарлаға, Қоқанд бектерінің
озбырлығына қарсы жалпы халықтық күрес бұл қозғалысқа азаттық ... ... ...

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 21 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Кенесары көтерілісі20 бет
Тарихи әңгімелер арқылы елжандылыққа тәрбиелеу5 бет
ХІХ ғасырдың 20-50 жж. Қазақ - Ресей қатынастарының тарихнамасы65 бет
Ұлт-азаттық жылдарындағы батырлар туралы жырлар70 бет
Кенесары Қасымұлы бастаған көтеріліс15 бет
Кенесары Қасымұлы бастаған көтеріліс туралы10 бет
Кенесары Қасымұлы бастаған ұлт – азаттық көтеріліс және оның тарихнамасы11 бет
Кенесары Қасымұлы бастаған ұлт-азаттық көтеріліс25 бет
Кенесары Қасымұлы бастаған ұлт-азаттық көтеріліс. Көтерілістің барысы мен әскери қимылдары14 бет
Кенесары Қасымұлы бастаған ұлт-азаттық көтерілістің негізгі мәнін ашу33 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь