Қазіргі қазақ қоғамындағы ислам діні

Кіріспе

1. Қазақ жеріне исламның таралуы.
1.1. Қазақ жеріне исламның таралуы және оның тигізген әсері.
1.2. Исламның Қазақстанға келуінің саяси аспектілері.
1.3. Отаршылдық және кеңестік дәуірдегі қазақ қоғамындағы ислам.

2. Қазіргі қазақ қоғамындағы ислам діні
2.1. Қазақстандағы діни сенім және діни төзімділік мәселелері
2.2. Қазіргі заманғы дін мен мемлекеттің арақатынасы
2.3. Қазақ қоғамындағы ислам дінінің алатын орны

3. Қазақстан . дін мен өркениет үнқатысуының ошағы
3.1. Қазақстан Республикасындағы діни қатынастың өзекті мәселелері
3.2. Қазақстандағы конфессияаралық келісім мен діндер үнқатысуы

Қорытынды

Пайдаланылған әдебиеттер тізімі
Жоспары


Кіріспе

1. Қазақ жеріне исламның таралуы.
1.1. Қазақ жеріне исламның таралуы және оның тигізген әсері.
1.2. Исламның Қазақстанға келуінің саяси аспектілері.
1.3. Отаршылдық және кеңестік дәуірдегі қазақ қоғамындағы ислам.

2. Қазіргі қазақ қоғамындағы ислам діні
2.1. Қазақстандағы діни сенім және діни төзімділік мәселелері
2.2. Қазіргі заманғы дін мен мемлекеттің арақатынасы
2.3. Қазақ қоғамындағы ислам дінінің алатын орны

3. Қазақстан – дін мен өркениет үнқатысуының ошағы
3.1. Қазақстан Республикасындағы діни қатынастың өзекті мәселелері
3.2. Қазақстандағы конфессияаралық келісім мен діндер үнқатысуы

Қорытынды

Пайдаланылған әдебиеттер тізімі

















Кіріспе

Тақырыптың өзектілігі. Ислам дінінің бейбітшілік пен тыныштықты, діндераралық, ұлтаралық татулықты, рухани бірлігімізді нығайтудағы игі әсері өлшеусіз.
Қазақстан қоғамының экономикалық, әлеуметтік, рухани дамуы және ішкі саяси тұрақтылықтың, өркендеуінің негізгі шарттары – біздің негізгі басымдылығымыз. Бұл жөнінде Қазақстан Президенті Нұрсұлтан Назарбаев 2003 жылы Астанада өткен Әлемдік және дәстүрлі діндердің 1 съезінде: «Менің ойымша, біз сақтап және нығайтып отырған этникааралық және дінаралық татулық түбегейлі және ауқымды қайта құрулар жүргізудегі негізгі тірек болып отыр. Саяси, экономикалық және рухани саладағы жетістіктерімізді қамтамасыз етті»,- деген.
Бүгінгі таңда аса жоғарғы қарқынмен өсіп отырған жаһандану үрдісі (экономикалық, ақпараттық және т.б.), халықаралық көші-қон ауқымының өсуі жағдайында ауыспалы, өзара байланыстағы әлемдік қауымдастықта діндер рөлі бұрынғыдан да өзекті мәселе болып отыр. Соның ішіндегі әлемдік дін ретінде ислам діні де бар. Көптеген тақырыптармен қатар соңғы жылдары «Ислам феномені» бұқаралық ақпарат құралдарында тартысты пікірталас тудырып отырғандығы да анық. Өкінішке орай, оның ішінде кейбір жекелеген БАҚ «Ислам қауіпі», «Ислам фундаментализмі» туралы жалған пікірлер, анықталмаған, шындыққа сәйкес келмейтін жала, жалпы алғанда қазіргі әлемдегі исламның рөлі туралы кеңінен таратылуда.
Ислам әлемі (халқының тұрғындарының басым бөлігі ислам дінін ұстанатын 50-ге тарта мемлекет) 1,5 млрд. халықты қамтиды. Ислам өзінің ғылыми негізінде мықты философиялық және рухани ілімі бар әлемдік толеранттық діндердің бірі.
Біздің пікірімізше, болашақта исламның рөлі қазақстандық қоғамның көптеген салаларында өз дамуын табады. 1990 жылдардың басында исламның қайта дамуының алғашқы сатысымен салыстырғанда, ең алдымен, соңғы 15 жыдда байқалып отырғандай исламға сенушілер санының өсуі есебінен, Қазақстан аумағында исламның таралуы, исламға ғибадат ету көбеюде.
Қазақстан және Орталық Азия мемлекеттері – дәстүрлі исламның таралу аймағы. Бүгінгі Қазақстанда исламның даму мәселелері сұранысқа ие және тек теоретикалық, дінтану жағынан ғана емес, сонымен бірге өмірлік, қолданбалылық жағынан да қызығушылық тудырып отыр. Бүгінгі ислам – еліміздің дамуындағы негізгі факторлардың бірі.
Саяси, экономикалық тасымалдауды атқарып отырған Қазақстан халықтарының көпэтникалык, көпдінаралық құрамын еске ала отырып, қоғамның, діндердің, мемлекеттің басты мәселелерін және өзара тиімді ықпал ету міндеттерін анықтап алу қажет. Бірлескен келісімдер, талқылау жолдары арқылы қоғамның рухани дамуы, адамгершілік негіздерін құруда исламның рөлін анықтау, ішкі саяси, аймақтық, халықаралық, саяси тұрақтылықты сақтау мен нығайтуда жалпы діни фактордың рөлін анықтау қажет.
1. Ислам ынтымақ пен бірлік жолында. 2006 жылы Алматыда өткен «Жетісу мұсылмандарының I құрылтайына 100 жыл» атты халықаралық ғылыми практикалық конференция материалдары. – Алматы: «Атамұра» 2008. – 208 б.
1. Діни сенім бостандығы және діни бірлестіктер туралы Қазақстан Республикасының Заңы. – Алматы: Жеті жарғы, 2008.
2. Я.Ф. Трофимов. Религии в Казахстане. – Алматы: Әділет Пресс. 1996. –157 с.
3. Дәуітбеков Серғазы, әл-Фараби атындағы ҚазҰУ-нің магистранты. Исламның Қазақстанға келу тарихы. Шет тілдер және іскерлік карьера университеті. Ғылыми педагогикалық журнал. № 6, 2009. 147-б.
4. Сүйінәлиев Х. Қазақ әдебиетінің тарихи. – Алматы: Санат, 1997. – 927 с.
5. Левшин А.И. Описание киргиз-кайсацеих орд и степей. – Алматы: Санат, 1996. – 656 с.
6. Иванов В., Трофимов Я. Религии Казахстана: Спавочник. – Алматы: Әділет, 1999.-141 с.
7. Ислам энциклопедиясы, Алматы, 2005.
8. М.Орынбеков. Қазақ сенімдерінің бастаулары. Алматы, «Қазақ Университеті», 2002. – 201 бет.
9. Юдин В.П. Центральная Азия в XIV-XVIII веках глазами востоковеда. – Алматы: ДайкПресс, 2001 – 384 с.
10. Ақназаров Х.З. Ғылыми атеизм негіздері. – Алматы: Мектеп, 1968. – 332 бет.
11. Религии мира. Москва, «Махаон», 2007. – 112 с.
12. Б.Аханов. Дін және еркін ойшылдық. – Аламты, «Қазақ Университеті», 1993. – 112 бет.
13. Н. Ә. Назарбаев. Сындарлы он жыл. – Алматы: Атамұра, 2003.
14. Курганская В. Новые тендениии в духовной жизни казахстанского общества // Централъная Азия и Кавказ, 2002, №3.
15. Сабри Хизметли. Орта Азия түрік республикаларындагы зиянды ағымдар және миссионерлік. – Алматы, 2006. – 253 б.
16. Ғарифолла Есім. Дін өркениеті. ҚазҰУ хабаршысы, № 2 (26).
17. «Этнорелигиозная идентификация молодежи Казахстана», Основные итоги Республиканского социологического исследования. – Астана, 2007. – 220 с.
18. М. Ю. Онучко. Дін мен саясат арақатынасының формалары, тәсілдері мен қызметтері. – Алматы, Саясат, 2003. – 253 б.
19. М. П. Медлов. Политика и религия. – Москва, 1987. – 325 с.
20. Ислам и общество в современном Казахстане. – Алматы: Дайк-Пресс, 2006. – 204 c.
21. Өмірзақ Айтбаев, ҚМДБ жанындағы Ақылдастар алқасының төрағасы, ҰҒА-ның академигі. Жас Алаш, №72 8 қыркүйек 2009ж. http://muftyat.kz/
22. Әбсаттар Қажы Дербісәлі. Ислам және заман. Алматы, 2003. – 143-б.
23. Иванов В.А. Вопросы толерантности и анализ межконфессиональных отношений на примере религиозной ситуации в г. Алматы. Материалы научно-практической конференции «Вопросы толерантности и роль религии в общественной жизни». Алматы: «Знание», 2007. – 320 c.
24. Н. Назарбаев. Тарих толқынында. Алматы: «Атамұра», 1999. – 110 б.
25. Курганская В.Д., Дунаев В.Ю. Толерантность в глобализирующемся мире: Религия и культурная идентичность казахстанцев. Материалы научно-практической конференции «Вопросы толерантности и роль религии в общественной жизни. – Алматы, 2006. – 195 c.
26. А. Айталы. Ұлттану (Оқу құралы). – Алматы: «Арыс». 2000. – 145 б.
27. Ғарифолла Есім. Елдік сана фтософиясы // «Қазақ елі – мәнгілік» атты дөңгелек үстел матермалдары. Алматы: Қазак университеті, 2008. – 180 б.
28. Сапар али Бейбіт, Мұхаммед – Канафия Борбасов. Казахстан религии и межконфессиональные отношения // Централъная азия и кавказ 2002, №2.
29. Әлемдік және дәстүрлі діндер лидерлерінің Бірінші Съезі, – Астана, 23-24 қыркүйек 2003 жыл. Құжаттар, сөйленген сөздер мен құттықтаулар жинағы. – 256 б.
30. http://muftyat.kz/1048-1240lemdik-zh1241ne-d1241st1199rli-dinder.html
        
        Жоспары
Кіріспе
1. Қазақ жеріне исламның таралуы.
1.1. Қазақ жеріне исламның таралуы және оның ... ... ... ... келуінің саяси аспектілері.
1.3. Отаршылдық және кеңестік дәуірдегі қазақ қоғамындағы ислам.
2. Қазіргі ... ... ... діні
2.1. Қазақстандағы діни сенім және діни төзімділік мәселелері
2.2. Қазіргі заманғы дін мен ... ... ... қоғамындағы ислам дінінің алатын орны
3. Қазақстан – дін мен өркениет үнқатысуының ошағы
3.1. Қазақстан Республикасындағы діни қатынастың өзекті мәселелері
3.2. Қазақстандағы конфессияаралық ... мен ... ... ... ... ... Ислам дінінің бейбітшілік пен тыныштықты,
діндераралық, ұлтаралық татулықты, рухани бірлігімізді ... ... ... ... ... ... рухани дамуы және ішкі
саяси тұрақтылықтың, өркендеуінің негізгі шарттары – ... ... Бұл ... Қазақстан Президенті Нұрсұлтан Назарбаев 2003
жылы Астанада өткен Әлемдік және ... ... 1 ... «Менің
ойымша, біз сақтап және нығайтып отырған этникааралық және ... ... және ... ... ... ... ... тірек
болып отыр. Саяси, экономикалық және рухани саладағы жетістіктерімізді
қамтамасыз ... ... ... аса ... қарқынмен өсіп отырған жаһандану үрдісі
(экономикалық, ақпараттық және т.б.), халықаралық көші-қон ауқымының өсуі
жағдайында ... ... ... әлемдік қауымдастықта діндер рөлі
бұрынғыдан да өзекті мәселе болып отыр. ... ... ... дін ... діні де бар. ... ... қатар соңғы жылдары «Ислам
феномені» ... ... ... тартысты пікірталас тудырып
отырғандығы да ... ... ... оның ... ... жекелеген БАҚ «Ислам
қауіпі», «Ислам ... ... ... ... ... ... ... жала, жалпы алғанда қазіргі әлемдегі исламның
рөлі туралы кеңінен таратылуда.
Ислам әлемі ... ... ... ... ... дінін ұстанатын
50-ге тарта мемлекет) 1,5 ... ... ... ... өзінің ғылыми
негізінде мықты философиялық және рухани ілімі бар әлемдік толеранттық
діндердің бірі.
Біздің ... ... ... рөлі ... ... ... өз ... табады. 1990 жылдардың басында исламның
қайта дамуының алғашқы сатысымен салыстырғанда, ең алдымен, соңғы 15 ... ... ... ... ... өсуі ... Қазақстан
аумағында исламның таралуы, исламға ғибадат ету көбеюде.
Қазақстан және Орталық Азия мемлекеттері – дәстүрлі ... ... ... ... ... даму мәселелері сұранысқа ие және тек
теоретикалық, дінтану ... ғана ... ... ... ... жағынан да қызығушылық тудырып ... ... ... ... дамуындағы негізгі факторлардың бірі.
Саяси, экономикалық тасымалдауды атқарып отырған Қазақстан халықтарының
көпэтникалык, көпдінаралық құрамын еске ала ... ... ... ... ... және ... ... ықпал ету міндеттерін
анықтап алу қажет. Бірлескен келісімдер, талқылау жолдары ... ... ... ... ... ... ... рөлін анықтау, ішкі
саяси, аймақтық, халықаралық, саяси тұрақтылықты сақтау мен нығайтуда жалпы
діни фактордың рөлін ... ... ... ... ... ... ислам дінінің жағдайы
мәселесі қазіргі таңда көптеп талқылануда. Ол күн тәртібіндегі тақырып
болып табылады. Елімізде 2003 ... ... ... үш жыл ... ... ... және дәстүрлі діндер лидерлерінің съезі осының анық ... ... ... ... ... Қазақ жеріне ислам дінінің келуі мен таралу кезеңдерін, ерекшеліктері
зертеу.
– Ислам дінінің бүгінгі таңдағы ... ... ... ... ... мен ... үнқатысуының ошағы ретіндегі
Қазақстанның рөлін айшықтау және осы ... ... ... ... ... мен ... таңы ... бері барлық салалармен қатар дініміз де өркен
жайып, халқымыз ата дінімен ... Біз осы ... ... ... ... мен миссионерлік ағымдардың қазақ жеріне көптеп ... ... ... ... мәдениетінің ықпалы артып ... ... ... ... ... мен оның қоғам өміріндегі орнын
айшықтауды көздеп отырмыз.
Зерттеу ... ... ... ... ... ... ... әдістер қолданылады.
Жұмыстың теориялық және ... ... ... ... ... ... мен саяси тұрақтылықты нығайтуға үлес
қосуда. ... ... және ... ... ... ... ... өсе түсуде.
Қазақстандағы қазіргі діни ... ... әрі ... ... ... ... жаңаруында дәстүрлі діндер маңызды рөл атқарады.
Елімізде ислам, христиандық және иудей ... ... ... ... құндылықтарының ұлтаралық және конфессияаралық келісім мен
татулықты орнықтырудағы атқаратын рөлі ... ... ... жасампаз
қоғамымызда достық пен өзара құрмет және түсінушілікті нығайтуға ... ... ... ... мен ... ... өркениеті мен
дүниесінің ажырамас бөлшегі. Елімізге ... діні ... ... ... ... ... ... дініне қатысты туындап отырған жаңсақ пікірлердің
орынсыздығын дәлелдеп, Исламның осы ... ... ... және ... ... қажеттілігі туындап отыр. Осыған орай, Ислам дінінің
қоғамдағы ата дінімізге деген құрметті тереңдете түсудегі және оның бүгінгі
замандағы ... ... ... бұл ... өз ... тигізеді деп ойлаймын.
Жұмыстың құрлымы. Жұмыс кіріспеден және негізгі үш тараудан тұрады.
Бірінші тарауда қазақ жеріне ... ... ... ... ... мен ... ... келуінің саяси аспектілері, сонымен
қатар, отаршылдық және ... ... ... ... ... зерделенді.
Ал екінші тарауда Қазіргі қазақ қоғамындағы ... ... ... діни ... және діни төзімділік мәселелері қамтылды. Сонымен
қатар, осы тарауда дін мен мемлекеттің ... мен ... ... дінінің алатын орны секілді өзекті тақырыптарға орын ... ... ... дін мен өркениет үнқатысуының ошағы
көріністеріне тоқталдық. Сонымен қатар Қазақстан Республикасындағы ... ... ... мен ... ... ... ... үнқатысуы жағдайына тоқталдық.
Ал жұмыс соңында қорытынды мен пайдаланылған әдебиеттер тізімі келеді.
1. Қазақ жеріндегі исламның таралуы.
1.1 Қазақ жеріне исламның ... және оның ... ... ... ерте ... бері ислам дініндегі халық. Қазақ даласына
ислам діні VII ... ... ... Орта ... ... кіре бастады. Шындығын айтқанда, ислам діні Қазақстанға күштеп
енгізілген жоқ. Біздің ... ... ... ғана ... ... ... аса ... уақиғалар болған жерлер.
Өздеріңізге белгілі, Орталық Азия аймағында ... ... ... екінші жартысынан, яғни бірінші омейяд халифі Мағауия Ибн Әбу-
Суфянның ... ету ... ... ... ... ... аумағында ислам дінінің орнығуы ұзақ және ... да, ... ... ... (тарихшылар, дінтанушылар) Қазақстандағы исламның таралуын
бірнеше сатыға ... ... – VIII-IX ... ... ... ... енуі ... екінші кезең (X-XVII ғасырлар) ортағасырлық ... ... ... ... ерекшеленеді. Осылайша ислам X ғасырда Жетісудағы
Қараханидтер мемлекетіне енді. Кейінірек Алтын ... ... ... ... орнықты.
Сонымен бірге Қазақстандағы исламнын екі ерекшелігін атап өту керек.
Біріншіден, исламның ... ену ... ... ... созылу үрдісі
(VIII-ХМІ ғасырлар). Бұл өз кезегінде ... ... ... ... әсер ... ... ... терендеп енуі хандар билігінің (көшпелі қоғамға
ғана тән) орталықтануына ғана ... ... ... ... тайпаларының
біртұтас этникалық қауымдастыққа бірігуіне де ықпалын тигізді.
XVIII ғасырдың басында исламның орнығуы Тәуке ... ... ... да ... онда ... ... ... қолдайтындығы туралы
жазылған.
XVIII-XIX ғасырдың соңында Қазақстандағы ислам тарихының үшінші сатысы
– Ресей империясының ... ену, ... ... ... ... ... деген екі жақты саясатына қатысты татар ... ... ... ... Бұл ... қазақ дінбасылары
Орынбор мүфтиятының қарамағына енген болатын.
Исламнын күшеюіне этномиграция факторлары да әсер ... XIX ... ... жылдарының соңы 80-ші жылдардың ... ... ... егін
шаруашылық дәстүрі бар екі ірі мұсылман ...... мен ... Іле ... ... ... ... Бұл Қазақстанның
оңтүстігінде исламның бағытын күшейтті.
Қазақстан халқы этникалық құрамының қалыптасу ерекшеліктеріне ... ... ... ендігі жерде жекелеген мұсылман институттары
этникалық сипат алуына да ықпалын ... Бұл ... тән емес ... атап ... жөн. ... XX ғасырдың басыңдағы орыс әкімшілігінің
арнайы құжаттарында ... ... ... ... ... ... олардың арасында татар, дүнген, ұйғыр, ... ... ... ... ... кейін де және қазіргі күнде де
кездеседі, бұл Қазақстандағы этниқааралық тұрақтылықтың ... ... ... ... төртінші қезеңі – XIX ғасырдың аяғы ... ... ... қамтиды. XIX ғасырдың соңынан бастап Қазақстан
аумағындағы ислам бағытының ... ... ... ... ... сай келмеді. Белгілі бір дәрежеде бұл сыртқы факторлармен
орыстүрік қатынастарының ... ... ... ... жергілікті мұсылмандардың Осман Түркиясымен байланысының өсуімен
байланысты болды. Нәтижесінде әр ... діни ... ... ... насихаттау деп корсетілді.
Қазақстаңдағы ислам тарихының бесінші кезеңі – кеңес дәуірі. Исламға
деген саясат жалпы дінге ... ... ... жүргізілді. Қазақ діни
басқармасы 1923 жыддан кейін орталығы Уфа қаласы болып саналатын ішкі Ресей
және Сібір мұсылмандарының ... діни ... ... еңді.
20-жыддардың екінші жартысынан бастап тоталитарлық жүйенің діңдерге,
оның ішінде исламға қарсы қуғындау саясаты анық байқалды. ... ... ... сипаты» 1920 жылдардың соңында «исламмен күрес»
«еңбекшілердің тап жауымен» ... ... кең етек ... ... ... ... исламды бұрмалау бағыты күшейтілді.
1941 жылы орталығы Ташкент қаласы болған, Орталық Азия және Қазақстан
мұсылмандарының діни ... ... ... ... ... діни ұйымдар секілді, бұл ... да ... ... ... он ... яғни 80-жылдардың екінші жартысын толық, қамтыған
аралықта мемлекет тарапынан діндер ... ... ... ... ... ... ... саясаты үстемдік етті.
Қазақстандағы ислам дамуының алтыншы (қазіргі) кезеңі. 1980 жылдардың
соңынан бастап Қазақстандағы ... ... ... ... ... деген
халықтың қызығушылығы арта түскені байқалады. Демократиялық қайта құрулар
халықтың дінге сенуін ғана емес, догматикалық ... да ... жол ... 71-72-бб.].
Қазақстан тарихында алғаш рет 1990 жылы жеке ... ... ... ... маңызды, айтулы оқиға болып саналады.
Көптеген зерттеулердің пайымдауынша өте қатал кең ... ... мәні ... кенестік саяси жүйенің исламға деген ұстанымының
ектемдігін, 70 жыл бойы халықты діннен бездіру саясатын ... ... ... ... ... ... ... институтының аса
жетілмегендігін айта келіп, қазіргі Қазақстанда исламның дамуын тек ... деп қана ... оның жаңа ... деп ... ... ... піқірімізше, діни-рухани саладағы үрдістерді исламның қайта өрлеуі,
оны дәстүрлі тамырына қайта оралудың табиғи жолы деп тану қажет.
Дін, көпдінділік анықтамасы ҚР ... ... және діни ... ... Заңында айтылады [2]. Аталмыш Заң ... ... ... ... ... ... діни ... ережесін
жүйелеп отыратын зандардың ішіндегі анағұрлым либералды заң болып табылады.
1990 жылдан бастап, 15 жылдың ішінде, діни институттардың ... ... өсуі анық ... Егер 1990 жылы ... 670 діни ... ал 2005 жылы – 3259 діни бірлестік болды. Демек 5 есе өсу ... ... есеп ... ... Республиқасындағы діни бірлестіктер
төмендегідей болған:
• Ислам - 1766 (1990 жылы барлығы 46);
• Орыс православиялық шіркеуі – 255 ... ... ... – 90 ... да ... ... сенушілер санының өскенін байқаймыз. Бір
ғана лютеран бірлестігіндегілердің қысқарғаны байқалады. Мұның себебі 1989-
2005 жылдар аралығында Қазақстаннан неміс ... ... ... ... ... бірлестіктерге 2369 ғибадат ететін орындар, ... ... ... 1643, православтар шіркеуі 229, католиктер қостелі 74,
синагогтар 10, бес жүзге жуық ... және ... да ... ... ... ... Қазақстан тарихындағы мұсылман діни
басқармасының маңызын айтар едім. Ел ... әрі ... ... ... ... адам ... ... Шығыс мұсылман елдерінен біздегі айырмашылық,
қазақ ... дін ... ... ... ... ... молдалар халықты адамгершілік діни тәрбиеге, діни білімге үйретіп,
қоғамнын (әлеуметтік қатынастары мен құрылымында маңызды рөл ... ... ... ... дін ... тек ислам ілімін таратып
қана қоймай, негізінен мәдениет пен ... ... ... табылды.
Сол тұстағы қазақ қоғамының әлеуметтік-саяси құрылымының құрамына
мұсылмандық дінбасылары енді. Заманымыздың ... мен ... бере ... билік жүйесіңдегі өзара бөлісу айқын байқалды. Қазақ
қоғамыңдағы жоғары билеушілер – ... ... ... Сот ... (заң өкілдері) қолында, яғни билердің қолыңда болды.
Осылайша, билер (судьялар) немесе әлеуметтік-саяси ... ... ... ... ... тереңге кететін ежелгі түрік дәуірінен қалыптасқан
дәстүрлі ... ... ... ... ... ... даму
ерекшелігі дала демократиясының негізгі тірегі екендігін баса айтқым
қеледі. «Қазақ» сөзінің ... өзі ... ... ... ... жеріміз ислам тарихында ғана емес, жалпы адамзат тарихында аса
маңызды уақиғалар болған жерлер. ... ... ... ... тартқан
желіден (діннен) бекем ұстанып, айырылмаңдар» (әл-Имран сүресі, 103) деп,
«Ақиқатында Аллаһ алдында қабыл болатын дін – ... ... ... ... деп таза ... дін – ... ... Бірлікке, ынтымаққа негізделіп,
ізбасарларын имандылыққа ... рух ... ... асыл ... ту ... ... ... ақырғы дінді қазақ даласына алып
жетті.
Этномәдениеті алуантүрлілігімен ... ... ... ... ... ... әсер ететін факторлардың
ішінде діннің маңызы зор. Ол қазіргі кезде өзіндік саяси күшке айналуда.
Бір жағдайаларда ... ... ... ... ... ... басқа жағдайларда ол саяси үрдістерде жетекші күшке айналу
мүмкін. Кез келген жағдайда діннің әлеуметтік-саяси ... ... ... санын көбейтеді. Мұнымен белгілі бір ... ... ... бірге бұл территориядағы исламның қазақша нұсқасы туралы айтуға
рұқсат ететін бір қатар ерекшеліктері бар. Олардың бірі – қазіргі Қазақстан
территориясына ... енуі мен оның ... ... ... ... ... Бұл екі ... арасында ҮІІІ – ХҮІ
аралығында бірнеше ғасырлар жатыр. ... ... ... өзінде исламның
жаппай сана деңгейінде діни доктрина және өмір сүру ... ... ... ... Бұл кең дала зонасына белгілі бір діни дәстүрдің
берік сақталуы тән ... ... ... ... ... ... Азияның бұл аймағындағы исламизацияның ерекшелігін ... ... ... келу ... Орталық Азияның бұл бөлігінде ислам діні
таралуының деңгейі мен ауқымдылығына әсер ... ... ... ... ... ... ену ... бір уақытта жүзеге аспай, бірнеше
ғасырларға, тіпті, ХҮІ ... ... ... саты – ҮІІІ-ІХ ғасырларда қазіргі Қазақстан территориясы кірген
байтақ еуразиялық далалық зонасына исламның енуі. Бұл сатының ерекшеліктері
кейінгі исламизациялау ... ... ... әсер ... ... ... қалалық орталықтарымен (Мәуреннахр)
салыстырғанда, Қазақстан аймағы көшпенді мал шаруашылықты зонасы болды. Тек
оңтүстік-шығыс ... ғана егін ... ... ... дамыды.
Дәл осы аймақтарда ислам кеңінен таралды.
Екіншіден, Қазақстан территориясында исламның енуі кезеңінде рухани-
діни ... ... ... ... ... ... тайпалар
өмір сүріп жатты. ... ... ... ... әртүрлі мәдени-
идеологиялық жүйелер дамыды: табиғатқа табыну және аруақтарға сену, ... ... ... Бұл ... біріншіден, шығыс-ирандық
зороастризм едәуір әсерін тигізді. ... ... ... шығыс-
христиандық ілімдер: несториандық, манихейшілдік кеңінен етек жайды. Келесі
оңтүстік-шығыс қалаларда христиандық шіркеулер қызмет етті: Тараз, Сығанақ.
ХІҮ ғасырдың аяғында ... ... ... ... шіркеудің
«түрік митрополит» миссиясы болды. Әртүрлі мәдени дәстүрлердің өзара әсері
исламға дейінгі мәдени таптқа тән ... ... Бұл ... ішінде
ежелгі түрік сенімдері жақсы сақталды. Олар ... ... ... ... қоғамының дәстүрлік өмірінің мәдени негізін құрады.
Үшіншіден, көшпенді халықты исламға бағыттауда негізгі рөлді Мәуреннахр
қалалық орталықтарынан, негізінен Бұхардан шыққан ... ... ... ... ... ... атқарды. Басқа бір
қатар мұсылмандық аймақтармен салыстырғанда, бұл жерде суффистік ағайындар
безгендік ... ... жоқ, ... және ... ... ... болған жоқ. Сөйтіп, аймаққа исламның әрі қарай енуінің және
оның саяси ... ... ... ... ... ... кейін монғол идеологиясымен тығыз байланысты болды. Бұл
үрдістер ... ... ... ... әртүрлі идеялардың бейімделу
болды.
Кейінгі кезеңдерде ХҮІ ... ... ... ... ... ... биліктің нығайып, әртүрлі қазақ тайпаларының біртұтас этникалық
қоғамға бірігуіне әрекет етті. Бұл ... ... діни ... ... мұсылман-сүнниттер деп есептеді. Дегенмен, ислам
сенімінің синкретизмі толық жеңілмеді: құрамына исламға ... ... ... халық исламы формасында далада таралған діни көріністер
мен ... ... ... ... ... ... ... кірді. Сәйкесінше, имам, кади, молда тұлғасында мойындалатын
ислам өкілдері, мұсылмандық руханилықтың ... ... ... ... отырықшы түркілер арасында, қалалар мен ірі қоныстарда
таралды. Ибн Хордадбехтің «түркі қалаларының тізімінде» Фараб қаласындағы
мұсылман ... ... ... түркі-қарлұқтардың әскери бөлімшелері де
бар. Түркілердің барлық қалалар саны – 16. ... ... ... ... дін ... ... Ислам бұқара халыққа дүниедегі
байлықтан, сараңдықтан, ақы алудан бас тартуға шақырумен ұнады. Біртіндеп
идеологиялық және ұжымдық ... ... ол адам ... ... денсаулығы мен игілігін қорғады. Тұрғындардың исламды ... ... мен ... ... ... ... ... Ислам бұл жерлерге бір құдай – Аллаһқа табынуды алып келді.
Ислам діні Қазақстанға кеш таралды. ІХ-Х ... ... ... тек ... аудандарын ғана, егіншілік аудандарының
феодалдарын ғана қамтыды. Онда да бұл ... ... ... ... ... ... бұқара көп уақытқа дейін бұрынғы дінде қалып келді. Орталық
және Солтүстік Қазақстан ... ... ... ... ... Олар ХҮ ғасырға дейін өздерін мұсылманбыз деп ... ... руды ру басы ... ... ... Кейіннен рулық құрылыс ыдырай
бастаған кезде үстемдік ... ... ... Ру басылары,
ақсақалдар, байлар мен ... ... ... табан тірейді, оны өздерінің
идеологиялық ... ... ... санасына мұсылмандық, діншілдік
көзқарастарды сіңіруды мақсат етеді. Сол мақсатпен олар ислам дінін қазақ
сахарасында таратуға ат ... ... ... қазақ даласында ХҮІІ-ХІХ ғғ. Ресейдің
ықпалымен тығыз байланысты. Ол турасында келесі ... ... ... ... діні IX-X ғасырларда сүнниттік бағытта бірте-бірте нығая
бастады. Әйтсе де ғылым мен ... ... пен ... ... ... жеріне түгел тарап, біржола орнығуына әлі де біраз уақыт қажет еді.
Қазақстанда сол дәуірде қалыптаса бастаған феодалдық ... ... кері ... ... ... ол феодалдық қарым-қатынастарды жандандыра
түсетінін көре білген феодалдық үстем тап иелері ислам дінін қуана қарсы
алды. ... ... келе ... ... діні ... ... ... алмады. Ал ислам діні болса, халықты рухани
жағынан болсын, саяси жағынан ... ... ... ... ... ... алды. Осындай тиімді жақтарына қарамастан қазақ тайпалары өзінің
бұрыннан келе жатқан шаман дінін, ... ... ... ... діні қағидаларына мән бермеді. ... ... В. В.: ... ... мұсылман Хорезм билеушілері мұсылман емес ... ... ... қыпшақтармен соғысуына тура келді» – деп жазуына
қарағанда, сол ... ... ... басым көпшілігі әлі мұсылмандық
жолға түсіп, ислам дінін қабылдамаған сияқты.
Әбу Ханифа жол ... ... ағым ... қарағанда көнімпаз,
басқа халықтардың әдет-ғұрып заңдарына бой ұсынғыш болуы себепті қазақ
тайпаларына да өте ... ... ... да ... ... өз
кезегінде ислам діні шариғат заңдарын кері ... ... ... ... ... игі әсер ететін шариғат заңдарын қабылдап алды.
Сөйтіп, екі наным ұзақ мезгіл бойы бір-біріне зиян келтірмей, қатар өмір
сүрді. Сол ... де ... ... ... өзінің бұрынғы болмысын
сақтап қалды. Билер ... ... ... зор ... ... келе жатқан бұрынғы ата-бабалары әдет-ғұрып заңдары
бойынша талқылап шешті. Ал өз ... ... ... да де ... ... ... сенімдерін, құқықтық нормаларын, мәдени
жетістіктерін лақтырып тастамай, санасуына тура ... ... ... ... келмейтіндей етіп, қырын жатқызуға тырысты.
Араб қолбасшысы Кутейб ибн Мүслім әскері Қазақстанның оңтүстігіне 714ж.
ҮІІ ғ. ... ... ... ... исламдануы осы кезден
басталады. Осы кезде Мауеренахрдағы бауырластарына үнемі қол ұшын ... ... ... Орта ... арабтардың жаулап алған жерлеріне
үлкен қауіп төндірді, ... олар Шаш ... пен ... Самарқант
пен Бұхараның автохтонды тұрғындарын қолдап ... үшін ... ... ... ... (Сайрам) жоғарғы түркештердің қолбасшысы Әбу
Мырзақым (Сүзеген) қаған араб экспанциясына ... ... ... ... Оңтүстік Қазақстаннан кетуге мәжбүр болды. 737 ж. қарай түркеш атты
әскерінің көмегімен ... ... ... ... тазартты.
Бірақ таққа талас барысында Сүзегеннің өлтірілуі ... ... сол ... арабтың аймақ бастығы Наср ибн Сейяр осы ... Орта ... араб ... ... келтіре бастады [3, 67].
Б. Ғафуров: «714 ж. Кутейб Шашқа қайтадан шабуыл жасады. Ол ... ... ... ... бағытында жорыққа аттанды. Кутейбті бұл
қаланың сауда ... ... ... оның стратегиялық маңызы қызықтырады:
Испиджабты алып, Кутейб Орта Азиялық одақтастарына көмекке ұмтылған түркі
әскерінің жолын қиып тастауға ... деп ... ... ... ... тайпалары арасында әдет-ғұрыптардың
нормалары қоғамның бірден-бір заң реттегіші ролін атқарды. Оның да ... еді. ... ... ... ... ... байланысты
басқалардан томаға тұйық өмір сүрді. Сол себепті де тек ... ... өз ... ... Екіншіден, әдет-ғұрып заң нормалары тек үстем
тапқа ғана емес, жалпы қазақ қоғамына тиістілік сипатына ие болды. ... ... ... ... ... «ру намысы» күштірек
еді. Бұл төменгі ... «өз ... ... ... ... тежеп
отырды.
Арабтар Мауараннахрды Әбдімәлік ибн Маруан (685-705) тұсында ғана
жаулап алуға қолы ... ... ... ... ибн ... ... ... әлсіреген Орта Азияға қоныстанған түркі тайпаларын басып
алды. ... 705 ... ... ... Орта ... ... ұстады. Балхты
басып алған Кутейб ибн Муслим Бұхарға ұмтылды. Соғдылар мен түркі тайпалары
арасына от салу нәтижесінде Бұхарды алды. Ауыр шайқастардан соң ... ... ... ... жазуынша, Кутейбаның әскері Бұхарды бірнеше қайтара
алғанымен, ... кете ... ... ... ... ... ... өз
ата-бабасы ұстанған дінге көше берген. Төртінші рет Кутейба әзер ... ... ... сол ... ... жартысына жуық мөлшердегі
арабтарды әкеліп ... ... ... ... ... ... табынатын пұттарын талқандап, оның орнына мешіттер салдырған.
Әйтсе де, ұзақ дәуірлер бойы ислам діні ... ... ... ... алмады. Қайта олармен санасуларына тура келді. Өз ата-
баба дәстүрлерін көбірек ұстанған қазақтарды дінсіздер деп атады. ... ... ... ... да ... Бұл ... ... ие дәстүрдің ұзақ дәуірді иеленген тарихы бар. Олардың гүлденген,
күйзелген дәуірлері де бар. ... жайт ... жүзі ... кез-
келгендерінің бастарында да бар.
Қазақтардың өзіндік ... пен ... ие ... елді ... ... ... рухани қажеттілігін қанағаттандырарлық
өнері. Заңдары мен мінез-құлықтық кодекстері болған. Ұзақ дәуірлер бойы
жазба мәдениеті ... ... ... ... ... ... кешу
мектептер ұстауға мүмкіндік бермеді) ауызекі шығармашылық ... ... ... жас ... ... ... ... мақал-
мәтелдері қандай мол, әрі қандай терең еді десеңізші! Бұлар тек құрғақ ақыл-
кеңес емес, нәрлі де мазмұнды ғибраттар.
Ислам орта ... ... ... ... ... ... ... қамалдар мен кенттердің іргетасын нығайтып қана қоймай, өзге ... ірге ... ... ... ... уағыздайтын мешіттер мен
медреселер, ғылым-білім ошақтары бой көтерді. Отырардың шығысындағы ... ... ... ... ... ... Баласағұн, Шу қалалары
ғана емес, Сыр ... ... Ясы ... Қарнақ, Сауран, секілді
өзге де қалалар, Қаратаудың теріскейінлегі Құмкент, ... ... ... қалалары жандана бастады. Бұл шаһарлардың көпшілігі араб,
парсы дүниесі, мен ондағы ғылыми-мәдени ошақтармен байланыста болды.
Араб тілі бірнеше ғасырлар бойы Орта ... ... мен ... ... ... Әбу Насыр әл-Фараби, Исхақ әл-Фараби, Исмаил әл-Жауһарилер
Таяу және Орта Шығыс елдерінде ... ... әлем ... ... орын ... классикалық шығармалар қалдырды.
Дегенмен, X-XII ғасырларда тек араб тілі ғана емес, сондай-ақ бірте
бірте жергілікті халықтың ... ... де ... ... келе бастады.
Жүсіп Баласағұни, Махмұт Қашғари, Қожа Ахмед Яссауи салған дәстүрді XVI-
XVII ғасырларда Мұхаммед ... ... ... би ... ... Солайша ислам өркениеті орта ғасырлардан күні кешеге дейін
Орта Азия халықтарының әдебиеті мен мәдениетіне, рухани өміріне ... ... [4, ... 2. ... ... келуінің саяси аспектілері.
Орта Азия мен Шығыс Түркістанның түрік ... ... ... ІХғ. соңы мен Х ғ. ... ... ... және Сельджук
мемлекеттері пайда болуы кезеңінде дамудың шарықтау шегіне жетті. Қазіргі
Қазақстан аумағында Исламның ... ... ... ... ... ... ... халық арасында пайда болуы мүмкін емес, ол
дін отырықшы ... діні ... ... кең ... Қазақстан аумағында исламның таралу үрдісі бірнеше жүз жылдарға
созылды. Бірінші, ислам оңтүстік ... ... Х ... соңында
Жетісу мен Сырдария халықтары арасында да ... дін ... ... ... Х ... ... ... болған Қараханидтердің түрік
империясы дініне айналды. Онда мұсылмандық идеология орын алып, ежелгі
түріктердің діні мен ... ... ... ... ... ... дінімен бәсекелесті. Мысалы, несториандық наймандар арасында:
әсіресе Шығыс Қазақстаннан Орта Азияға, ... ... ... ... ХІІғ. аяғы мен ХІІІғ. басында кең етек алды. Тіпті наймандардың
ханы Күчүк хан мұсылмандарды аңдыды.
Исламның ... ... ... ... ... баяу ... Орта Азия және ... (түріктер және моңғолдардың) өз дәстүрлі
діні бар ... жаңа ... ... ала ... көшпелі далаға ұдайы
жылжыды. Исламды насихаттау Берке хан тұсында ... Орда ... ... ... және ... ханы ... ... Исламды уағыздаушылар қазақ даласына Поволжья мен орта Азиядан
ағылып келіп ... ... ... ... ағымдағы мұсылмандар болды.
Оңтүстік Қазақстанның ... ... ... ... сопылық бағытын ұстанған
мұсылмандар болды. Оңтүстік Қазақстанның көшпелі ... ... ... ... зор үлес ... ... ... Қожа Ахмет Яссауи
бабамыз болды. Оның өлеңдер ... ... ... және ... ... [4, ... ... келуі бұл қоғамның барлық сатысы мұсылмандық
дінді қабылдады ... сөз ... ... ... ... қалған діни
сенімін ұстанып отырды. Қазақтардың ... ... ... отырған
бақылаушылар қазақтарды исламды үстіртін қабылдағанын негізге алады. Тіпті
ХІХ ғ. ... ... Орта Азия ... ... ... ... ... етене жайыла қоймады. Тұрмыстық тәртіп ережелеріне ... әйел ... Олар ... ... ... ... ... балалар еркін араласты. Ал бірақ Исламға деген көзқарастары жылдан-
жылға күшейе берді. Мешіттердің саны бірте-бірте өсті. Оларды ... ... ... ... 1815 жылы хан ... сайланған Арынғазы сұлтанның
атымен қазақ өміріне Исламның етене енуі байланысты. Арынғазы халықты ата-
баба дәтүрімен емес, шариғат ... ... ... ... айрықша құбылысы қатарына татарлардың қазақ даласына
молла болып келуін жатқызуға болады. Әдеттегі ... ... ... үйленіп, қазақ даласында сенімді адамдарға айналды. Орынборлық
үкіметтің сақтық шаралары (1832 ж. орынборлық шекара ... ... ... ... ... ... ... салды) бұл үрдіске бөгет
жасай алмады. Білім берудің төмендігіне қарамастан ... ... ... ... бастады. Өлеңдер мен әндерді жазып алу дәстүрі
кең тарала бастады. Қазақ және татар ... ... ... ... ие ... Сауатын ашумен бірге Исламның орнауы қатар жүрді.
Революция алдындағы жылдарда қазақтарға ... мен ... ... ... ... ... ... мұсылман идеяларының
модернизациясы (джадидизм) ене ... ... ... бірі орта ... ... ... доғарып, орыс
тілін оқыту. Бастапқыда қалада, кейін ірі тұрғын пунктерінде және ауылдарда
жаппай жаң әдістемелер, мектептер қатары ... олар тың ... ... ... Азия ... мен ... ... VІІ ғасырдың екінші жартысында
Самарқанд, Бұхара, шаш, Насаф, Кеш, Хорезм, ... ... ... және Виса қалалары орналасқан Мауереннахрды жаулай бастаған
Омейядтар ... ... ибн ... ... ... келе ... ... орнығу үрдісі күрделі әрі қиын ... ... ... ... ... қабылдаған қарлұқтар саманидтік ... ... ... 893 жылы ... бүлінген несториандық шіркеу
орнына мешіт тұрғызылды. Осы ... ... ... ... ... ... ... Ислам позициялары нығая түсті. Х – ХІІ ғ.ғ.
960 жылдан кейін пұтқа ... ... ... ... ... қараханидтердің солтүстік пен шығыстағы көршілес кәпірлерге қарсы
күресі белең алды. Бірақ алғашқыда ислам ең алдымен қалаларда, ... ... ... Орта Азия ... мен ... ... ... ерекше үлес қосқан Қожа Ахмет Яссауи болды. (Хазрет -
Сұлтан -ал - Арифин) (1103 – ... ол ... ... ... (с.ғ.с.) пайғамбардан кейін тұрған ... адам ... ... ... кіші ... блып ... ... қайнарларға көз жүгіртсек, Ахмет Яссауидің ... ... деп ... Оны Абу ... ... ... жыл бұрынғы Мерва, қазіргі Мара қаласы маңында жерленген) ізбасары
деп есептейді. Бір кездері Ахмет Яссауи ... ... ... ... ... ... оның әйгілі шығарма «Диуани Хикмет»-ті («Даналық»)
жазған. 1196 жылы «Диуани Хикмет» қазақ тіліне аударылған.
Яссауи дәруіш орденінің ... ... әрі ... болды. Орден
басқалай Ходжаг және Джахрия және Султанийя деп аталды. Түркі тайпалары
арасында ... ... бұл ... зор үлес ... ... ілімі
Бекташия және Нақшбандия сияқты ірі сопылық ордендердің пайда ... ... ... сұлтанның жоғары руханилығына оның ... ... ... ... ... ... тұрғыда Мәуереннахр мен Қазақ даласында ислам рөлінің айырмашылығы
анық көрінетін Тимур әмірі мен Тәуке ... ... ... ... ... жинақтарында (1370-1405) былай деп айтылған:
«... мен Аллаһ дінің және Мұхаммед заның ... ... Мен ... ... және ... жерде құптадым. Дін мен оның заңына сүйенбеген билік
құрдымға ... ... ... Мен әрбір өлкеге исламды ұстанушы
білгір қарияларды жібердім. Оларға исламға тыйым ... ... ... ... ... мешіттер, медреселер, хәнәкәләр салдырттым. Әр
қалаға дін ... ... ... ... үйретуге және дін
жолындағы ғалымдардың пікірлерін дұрыс түсінулеріне жол аштым» делінген.
Бәлкім, қараханидтардың басқару дәуірі келгенде көшпенділердің ... ... ... Орта және Алдыңғы Азия аймақтарымен
байланысының нығаюы арта ... Осы ... тек қана ... ... ... деп ... болмайды. Кейбір түсініктер бойынша
қазақтардың жүзге бөлінуі, яғни рулық маңыздылық, жүз ... әр ... ... ... ... ... ... ететін дала
мемлекетінің дәстүрі және елге ... ... ... ... ... ... исламның маңыздылығын едәуір төмендетті.
Алтын орданың мұсылмандықты қабылдауы исламның ұстанымын нығайта түсті.
Бұл үрдіс Берке хан тұсында (1255-1266) басталды. 1283 ж. ... ... ... соң ... хан ... ХIV ғасырда Тимур тұсында ислам нығая
түседі.
Ары қарай ... ... ... ... ... ... ... дін таратушылардың көмегімен жүзеге асты.
ХVI-ХVII ғғ. Қазақтардың орта азия халықтарымен және еділ ... және ... ... ... ... ... таралуына
және әсерінің күшеюіне зор ықпалын тигізді. ... ... ... ... қазақ даласында қалыптасқан қарапайым құқықпен
анықталып отыр. Ол – ... ... ... ... асасуы. Исламның
көптеген әлеуметтік құрылымын қамтығаны белгілі. Бұл адат пен ... ... ... ... Қазақ қоғанымында екі сенім сақталған.
Ол – ислам элементтері мен исламға дейінгі пұтқа табынушылық. Мысалы, ислам
балаларды жөргегінен астыру ... ... ... ... ... Осы салтқа
сәйкес туыстық деңгейі алыс болған шақта, екі жақ өз балаларын жаңа мекеме
байланыстырады. Ислам қалың мал, әменгерлік ... ... ... салтқа
түсіністікпен қарады [5, 276-б.].
XVIII-XIX ғғ. Қазақстанда империя құрамына енгізе отырып, Ресейдің
исламға деген ... ... ... ... ... ... ... халықтар арасында христиандықты таратты. Кейін нәтижесі
болмаған соң, ... ... ... ала ... тарату болды.
Р.Мустафинаның пікірінше, XIX ғ. аяғы мен XX ғ. ... ... ілім ... таныс болды, балаларын мұсылман мектептерінде
оқытты, мешітке барып тұрды. Бұл осы кезеңдегі исламның ... ... ... ... ... ... өкіметтің көшпенді саясаты
елеулі әсерін тигізді. Далалы өлкеге орыстар мен украиндардың жоспарлары
түрде қоныс аударылуы XIX ғасырдың ... ... Ал ... 80-
жылдары қоныстана бастады. 1987 жылы орыс халқы саны Ақмола облысында –
56,7%, Оралда – 40,8%, ... – 37,8%, ... – 23,5%, ... - ... – 6,2%. 1987 жылы ... ... аумағында қазақтар саны –
81,7%, 1914 ж. – 65,1% болды [6, 256-б.].
XVIIІ ғасырдың аяғы мен XIX ғасырдың басында ... ... ... ... ... мүфтият ұйымдастырылып, жаппай мешіттер салынды.
Қазақстанға ресей императоры Екатерина ІІ-нің жеке бұйрығымен ... ... ... жіберілді.
Республика Кеңестік өкімет құрылғаннан кейін ислам мешіттері заңсыз
түрде қуғын-сүргінге ұшырады. ... ... ... ... ... ж. діни ... ... көзқарас өзгеріп, Орта Азия мұсылмандарының
рухани басқаруы қайта қалпына келтірілді, мешіттер қайта ашыла бастады.
Бұқарада ... ... ... ... ... өз қызметін
жалғастырды.
Келесі ғасырларда исламның христиан дінімен арақатынасын өзіндік орны
болды: көпестік ... ... ... ... ... ... ... ішінде – түркі халықтары мен еуропа тайпалары мәдениетіне
күмәнсіз әсері еткен Ұлы Жібек Жолы. Осы әсер өмірдің ... ... ... ... бастап қарапайым тұрмыстық деңгейге дейін
тарады.
XIX ғасырдың басынан келе ... ... арқа ... ... ... ... тарапынан қолдау тапты. Екатерина ІІ мен Николай І
Жарлықтары елде ислам дінін басыңқы дін етіп ... 1833 ж. ... ... өз ... барлық талаптарын орындаулары талап
етілді. 1865 жылы ... ... сол ... ... етті. 1833 жылғы сегізінші ревизия қаулысына сәйкес Қырым ... ... ... ... де ... ... ... татарлардың мәдени-саяси құлшыныстарын қолпаштап ... ІІ ... ... ... ... ... ... етті. XIX ғасырдың 2-жартысына дейін осы мектептер ... ... әлі кіре ... ... мұсылмандардың діни
басқармасы қарауында болды. Көптеген татарлар діни ... алу үшін сол ... ... XIX ғасырдың екінші жартысынан қатар, ... ... ... ... түлектерінің саны артты. Сонымен қатар Ресей татар
кітаптарының саны да көбейе түсті [7, 56-б.].
XX ғасырдың басына ... ... ... ... ... үрей
әкелетін күш ретінде қарастырылды. 1917 жылы мемлекетті басқару ... ... ... ... Онда ... ... ... ұлттық
автономия құру мәселесі сөз болды. Орынборда өткен Екінші жалпықазақ
сиезіне «Алаш» қазақ-қырғыз ... құру ... ... ... ол ... Құрылтай жиналысында бекітілуге жіберілді. Аттас
саяси партия бағдарламасында шіркеудің мемлекеттен бөлінуі, заң алдында
барлық ... ... дін ... ... ... аумағында
бөлек мүфтияттың құрылуы жайында айтылды. Көптеген мәселелерді шешуге
шектеу қойылды. ... тек неке қию, ... ... ... ... мен
өлімді тіркеуге ған құзырлы еді.
1917 жылы қарашада өткен Бүкілресейлік құрылтай жиналысының сайлауынан
көптеген қазақтардың ... ... ... ... тұр: ... ... 57,5% дауым алса, Торғай мен Оралда 75%-дан алды.
Сонымен қатар, исламның болашағына қатысты көзқарас ... ... ... ... ғана ... ғана ... 1917 ... қыркүйегінде сиез делегаттары Түркістан және қазақ
мұсылмандары ... ... ... ... паш етті. 1917 жылдың
қарашасында Қоқандта IV жедел жалпы түркілік съезд ... Онда ... ... (Түркістан автономиясы) құрылғаны жария етілді. Олар исламды
мемлекеттік дін деп қабылдады.
Кеңестік дәуірдегі еліміздегі ... ... ... ... ... ... тоқталатын боламыз.
1.3. Отаршылдық және кеңестік дәуірдегі қазақ ... ... ... ... ... сатысы қазақ даласында ХҮІІ-ХІХ ғғ.
Ресейдің ықпалымен тығыз байланысты болды. Бұл ... ... ... мол ...... рөлі ... Сөйтіп, «басқа
дін» уағыздаушыларына жаппай қарсылық білдіруге қажетті ұйымдастырылған
идеялық жағдайлар болмады. ... ... ... ... исламдық
санасымен қосылып, еуропалық елдердің ... ... ... ... ... секілді, Батысқа (Ресейге) қарсы діни реакйияның
туындауына әрекет етпеді. Американдық географ Шулер ... ... ж.) атты ... ... мұсылмандар болып есептелсе де, көбі
бекітілген діни принциптерді білмейді... Олар сирек дұға ... ... ... ... пен ... элементтерімен араласып кеткен»,-
деген. Ресейлік ... ... де ... ... ... ... ислам
және политеистік культтарды араластырады, ораза ... тек ... ... етіп жүрген орта азиялық және татар молдаларының арқасында
ғана «исламизм» өшпеген».
Патшалық Ресейде ислам діні буржуазиялық-помещиктік өкіметке ... Бұл ... ... ... ... қаратып, территориясын кеңейтіп
жатыр еді. ... өзін отар ... ... ... ... етңп ... Өйткені осының алдында ғана жүргізілген
миссионерлік саяссаттан, яғни басқа діндегілерді христиан дініне ... ... ... ... ... ол отар ел халықтарының
дініне айрықша назар аударды да, бұлардың өз ... ... ... ... Бұған отар ел халықтарын билеудегі аса маңызды шарттарының
бірі ретінде ... ... ... қазақ жерінде мұсылман дінінің ықпалын
күшейте ... ... ... күш ... ... қаржысына қалаларда
толып жатқан мешіттер салынды, құран мен басқа да діни ... ... ... ... ... ... ... құралдар пайда
болды. Сопы Алдиярдың алланы сипаттап, мадақтайтын “Сипатлгазизин” ... ... ... ... ... ... ... Қазақ өлкесіне бір орталықтан тарату үшін 1788 жылы ... Уфа ... ... ... ... Оны қазақтар Орынбор
өлкесінің муфтияты деп атады. ... ... ... ... мынадай да
жарлық жазды: «муфтидің башқұрттардан бос жер сатып алуына, ... ... сол ... ... ... алып ... ... етілсін».
Мұның үстіне үкімет барлық губернияларда губерниялық бас имам, уездер мен
болыстарда имамдар тағайындады.
Патшалаық Ресейде мешіт ... ... ... бөлігі болды.
Мұсылмандық діни идеология еңбекшілер ... ... ... ... Дін ... ... ... әрбір адам туғаннан өлгенге дейін
молдалардың ұдайы және қатал бақылауында ... ... ... ... ... қолдап, оған нарызылық білдірушілердің ... ... ... дін ... ... ... ... қатарына қосып, олардың
соңынан тыңшылар қойды. ... дін ... ... адамның басқан ізін
аңдып отырды, ал құдайға ... ... дін ... ... ... ... ... Сол кездегі патша жарлықтарының бірінде
«Ресей мұсылмандары ислам дінінің ... ... ... ... міндетті»,– делінген. Дінге қарсы шығушылық мемлекеттік қылмыс деп
танылып, қатал жазаланды: жер аударылды, ... ... ... ... ... ол ережелерді дұрыс атқармағандар үш түрлі
жазаға ... еді: ... жаза – ... ... жаза – ... үшінші жаза – темір шыбықпен соғу.
Ал мұсылман дін иелері рухани жандармдар ретінде діни ... ... ... ... да жан сала ... ... қызғыштай қорғап
отырды. Еңбекшілердің азаттықь жолындағы күресін басып, ... ... да ... Дін ... бұл ... ... мен ... мен би-болыстарға қатты ұнап отырды. Қазақ байлары ... ... ... ... ... заны – ... қол астындағы халықты мешітке
қамшымен айдап кіргізді. Аға сұлтан ... ... ... ... ... үмбеті етуге тырысты. Құнанбай, Балғожа т.б. патшадан шен
алған «жақсылар» намаз оқымағандарды тізеге соқты, ораза ұстамағандардың
тілін ... ... ... айып тартқызды, ғұшыр бермегендердің
астығын «арам» деп жариялап, оны ешкім ... ... ... Қазақ
феодалдарының бұл әрекеттерін самодержавие өте жоғары бағалады. Сонымен
ислам діні қазақ еліне зорлықпен де, ... де екі ... ... ... жеке әкімшілігі болмай, Орынбор мүфтиятының
құрамына кірген. Сол ... ... ... ... анықтау қиынға
соғады, өйткені олардың ... ... уезд ... ... ... ... 1915 ... 52 мешіт болған.
Отаршылдық кезеңіндегі исламның ерекшелігі – жаңа ... ... ХІХ ... 70-80 жж. ... ... Қытайдың шекаралас аудандарынан екі ірі мұсылман қауымдары –
ұйғырлар мен ... ... ... Олардың көшіп келуі Ресей-Қытай
қатынастары дамуының сатысымен байланысты болды. ... ... ... ... ... қауымдарының келуі ислам позициясын
бекітіп, ресейлік басқарушылардың үрейін тудырды. Сөйтіп, ... ... мен ... ... ... ... Жетісу аймағына барлығы
45373 ұйғыр, 4682 дүнген және идеология мың ағаш үй қоныс аударды.
Қазақтардың рухани мәдениетіне ... ... ... әсерін
тигізді, олар қазақ халқының исламға бет бұруында едәуір рөл атқарды. Қазақ
жастарының Уфа және қазан ... ... оқу ... ... алуы сол ... тән болды. «Қазақ» газетінің (1917 ж.) мәліметтері
бойынша, Уфа қаласындағы атақты «Ғалия» ... 10 жыл ... ... білім алған.
Ресми ресейлік мәліметтер бойынша, 1914 жылға қарай Азиялық Ресейде
Урал тауларынан шығысқа ... ... ... млн ... ... ... қазақтар болған. «Діни сенімдер бойынша ... ... ... ... ... мұсылмандарға жатты: қырғыздар
(қазақтар), өзбектер, Түркістан, Қырғыз даласының түрікмендері, үш ... ... ... ... аударушы орыс халқының санының көбеюі ... ... жаңа қыр ... ... ... ... миссионерлік
әлсіз болса да, қазақтардың христиан дінін қабылдаған жағдайлар болды.
Ресейлік билеушілердің исламға деген ... ... ... ... ... ғ.) жаңа басқарушылар қазақтардың діни өміріне
араласпады, тіпті, мешіттердің құрылысына және молдалардың еңбек ақысына
мемлекеттен қаражат бөлініп отырған. Олар ... ... ... ... әлеуметтік-саяси үрдістерді қадағалауға жеңілдік болады
деп сенген [8, 45-б.].
«Шетелдік» мұсылмандық ... ... және ... діни ... отаршылдыққа қарсы көтерілістер әсерімен ислам діні ресейлік
билеушілер үшін ... ... ... ... ... ... Нәтижесінде діни әрекеттің кез келген көріністері «панисламизм»
насихаты ретінде қабылдана ... Оның ... ... ... ХХ ... ... ... мұсылман реформаторларының нақты
бір орталарында ... ... ... ... мұсылмандардың жалғыз
рухани басқарушысына ... ... ... ... ... ... ретінде заң негізінде де, іс-әрекеттер жүзінде де
мұсылмандардың діни бостандығын шектейтін парктикалық ... ... ... 80 ... бастап, Ресейдің исламға қатысты саясаты қатаң
орнаталып, «орыс ұлтшылдық идеясы» ашық түрде насихатталды.
Халықтың білім саласына басты назар ... ... ... ... ... ... қойылды. Ресейлік басқарушылар онда исламдық
мәдени дәстүр әске асатындығын ... ... ... дерек көздерде
аталған: «мұсылмандық мектепті орыс мектебіне айналдыру керек». ... ... ... ... білім берудің альтернативасы ретінде
әртүрлі деңгейдегі зайырлы орыс-қазақ оқу орындарын ... ... ... ... діни ... әсер ... басқа да талаптар
қойылды. Ресейлік әкімшілік исламда адамды бейнелеу тыйым салынғандағымен
санаспай, ... пен ... ... ... іліп ... еңбекші халық арасында ислам діні терең тамыр жая алмады.
Өйткені қалың ... ... ... ... әлі де ... ... еді.
Қазақтар бұрынғысынша тәңірге табынуға негізделген шамандындықтың
ғұрыптарын орындап ... ... ... ... мәні ... қала ... тек олардың аттары ғана ауысты. Қазақ халқының ұлы
демократ ғалымы Ш.Уәлиханов былай деді: «Қазақтар... ислам ... ... ... ... ... ... ... береді... Шаман
дінінің көшпелі тұрмысқа соншама тығыз байланысты әдіт-ғұрыптары, ұғымдары,
аңыздары ... ... осы ... ... ... сақталған». Сөйтіп
қазақ жерінде қос дінділік – тәңірге табынуға негізделген ... ... діні ... ... Бұл екі ... ... ... араласып
жүрді.
Патша үкіметі мынадай да «қамқорлықты» ұмытқан жоқ. Ауылдарда дін
үйрететін, ислам ... ... ... ...... де,
олардың орта азиялық, не арабтық екі формасы да сақталып жұмыс ... ... ... ... жылдарынан бастап қазақ ауылдарында «ауылдық
көшпелі мектеп» пайда ... Бұл ... ... ... ... дін ... ... орын алды да, басқа пәндер соның талабына
сай жүргізілді. Төменгі класты мектептерде негізгі пән ... ... ... діні ... ... ... оқу орнын аша
алмады. Сондықтан Қазаннан, Ташкенттен, Бұқардан, Хиуадан қазақ ауылдарына
молдалар жіберіліп отырылды. ... ... ... ... ... ету туралы» указында: «Қазақ тайпалары арасына
молдалар Қазан ... ... ... ... ... ... ... әулетіне бағынатын етіп үгіттеу: патшаға қарсы наразылық
білдіріп, бүліншілік жасауға әрекеттенушілерді алдын ала ... ... - ... «Қажет үшін қаржыны аяма, аса ынталы молдаларды
сыйлыққа ұсын» деп ... ... ... хат ... Патшаның бұл
«нұсқауын» муфти бұлжытпай орындап отырады.
Қазақстан жерінде қажылыққа барушылар көбейе бастайды, ... ... ... саны ... Бұлар қазақ елінде ислам дінін таратып,
залықтың санасын уландырады. Молдалар патшаның ауылдағы жалдамалы агенті
болып ... ... ... ... ... ... ... охранкасына хабарлап отырды. Осыған риза болған үкімет1900 жылы 14
наурызда арнаулы указ ... ауыл ... ... ... етудің
барысын, барлық ескі діни әдет-ғұрыптардың қаймағы ... ... ... ... ... ... дін мейрамдарының дер кезінде
өтуін, мейрам шарттарын мұсылмандардың ... ... ... бақылады.
Ақырында молдалардың қарауына көптеген тұрмыс ... ... ... Некелесу не айырылысу, не мұрагерлік, не енші бөлісу сияқты
көптеген азаматтық праволардың дау-шарын молдалар ... ... ... ... ... Орта азия мен ... мұсылман дін
басыларына да жасады.
Дін иелері ... ... ... қолдарынан
жасады. Олар құранға сүйене оытырып, еңбекшілерді байлардың, феодалдардың,
жергілікті патша ... ... тізе ... ... ... ... ... революциялық қозғалыстарға қатыстырмау
үшін мұсылман дін иелері паптармен, ... тізе ... ... істеп бақты. Осы ... ... ... ... ... діни ... құрды. Мұндай ұйымдардың
бірінің басында Петербургтағы патша охранкасының әккі ... ... ... Бұл ұйым ... пен ... ... бостандық
жолындағы таптық күресіне кедергі болып бақты, халық санасына діни жағынан
әсер ету ... ... ... ... Орыстың бірінші
буржуазиялық-демократиялық революциясы жеңілгеннен кейін елде Столыпин
реакциясы орнады. ... ... ... ... ... ... ... тағы да молдалардан ақы алып, билікті шариғат қосқан жолмен ғана
айтатын болды. «Мұсылман ... ... 1911 ... ... айында шыққан
нөмірлерінің бірінде сауатты мұсылмандар, халық арасына барыңдар, «барғанда
Маркстің ... алып ... ең ... ... ... ... ... деп жазды [9, 67-68-бб.].
Қазақстан мен Орта Азия ... 1916 ... ... ... нағыз итаршылдық роль атқарды. Олар халық
мүдделеріне ... ... ұлт ... ... көтерілісшілер
арасына іріткі салды, олардың бірлігін әлсіретуге тырысты. Молдалар ... ... ... ... ... ... жүргізді, көтерілісшілер
отрядтары орналасқан жерлер туралы мәліметтер берді. Сол жерлерге патшаның
жазалаушы отрядтарын ... алып ... ... ... ... ... ... ардагерлері қыршынынан қиылып, қазақ
халқының, Орта Азия халықтарының адал ... ... ... қаза ... ... ... Қазақстан территориясындағы ислам
эволюциясының ... ... ... Кеңес билігінің исламға қатысты
саясаты дінге қатысты жалпы саясат шегінде жүргізілгендігін атап өту керек.
Одан басқа бұл ... ... ... ... ... ... шығарып, республикаларға бағыттаған. Сәйкесінше, дін
мәселелрі ... ... ... құру ... барлық шешімдер
қайталанған.
ХІХ – ХХ ғасырлардың басындағы рухани-мәдени жағдайдың қарама-қайшылығы
мұсылмандық мәдениеттің нәтижелілігі төмендеп ... дін ... саны ... оның ішкі ... ... сарқылса да,
қазақтар арасында дін әлсіремед. Керісінше, оның догматикалық жағы күшейіп,
фанатизмі ... ... ... Қазақстанда едәуір жетістіктерге
әкелді”, “Кім бір ай ораза ұстамай, бес уақыт намазын оқымаса, ата-анасының
құрметіне ие ... ... ... құқы ... яғни “дала қырғызы
фанатизм күйінде стамбулдық ... кем ... ... ... дейін
қазақ (“алаштық”) интелегенцияның исламға деген көзқарасына мән берілмеді.
Оның барлық өкілдері мұсылмандықты ұлттық-мәдени ... ... ... ... ... ... ... халқының көшбасшылары қазақ
тарихындағы исламның рөлін оң бағалап, бұл діннің ... ... ... ... ... Міржақып Дулатұлының “Исламға
жолды қалай ашуымыз керек?” деген ойын исламды қалай ... ... ... ... және ... синонимі қылғысы келген ынтасы
ретінде түсіну керек.
Шынымен де, ХХ ғасырдың ортасына қарай діни жаңғыру өз шыңына ... ... ... ... ... ... ... дерлік қызмет еткен және қазақ, ұйғыр, татар, өзбек, дүнген
және т.б. ... ... ... ... ... ... үлесіне сенушілер және руханилықтың 90 пайызы тиесілі болды.
1924 жылға қарай республикада ... діни ... ... ... сот ... ... мешіттер салынған, сопылық тәжірибе
жаңғырған: кейбір сопылық жамағат басшылары – ... ... саны ... ... ... ... 1923 ... кейін, Уфа қаласындағы орналасқан ... және ... ... ... ... басқармасына кірді. Халық
арасында зекет беру, садақа және т.б. қайырымдылық істері кеңінен тараған.
Жиналған қаражат ... ... ... ... ... ... рухани сұраныстарды қанағаттандырған, ишандар, мүридтер,
дервиштер және басқалардың арасында да ... ... жеке ... ... Орынбор мүфтиятының
құрамына кірген. Сол дәуірде Қазақстанда мешіттердің санын анықтау қиынға
соғады, ... ... ... ... уезд ... келтірілген.
Мысалы, Жетісу облысында 1915 жылда 52 мешіт болған.
Кеңестік заманның ... ... ... ... ... мұсылман
қауымының, әсіресе, оңтүстік облыстарда жергілікті басқарушы органдарға,
кәсіподаққа, комсомолға және т.б. қаржылай көмек ... ... ... ... енгізген тың идеялар мен тәртіптердің, сонымен бірге
діннің мемлекеттегі бөлінуі идеясы да қоғамда терең ... ... ... ... ... ... сақталуы
үкіметтің жаңа құрылым мүшелері мен қалған халықтың өзара ... әсер ... ... Шығысты қамтыған және исламдық діни лозунгтармен
өткен отаршылдыққа қарсы көтерілістер әсерімен ... діні ... үшін ... ... ... төндіретін, потенциалды күшке
айналды. Нәтижесінде діни әрекеттің кез келген ... ... ... ... бастады. Оның негізінде мекен ортасынан
тәуелсіз, ХХ ... ... ... ... ... ... орталарында атақты болған османдық сұлтанға, мұсылмандардың ... ... ... ... бірлестік идеясы жатыр.
Панисламизммен күрес ретінде заң ... де, ... ... де
мұсылмандардың діни бостандығын шектейтін парктикалық әрекеттер қабылданды.
“Исламдық фактор” белсенділігі бұқара арасында идеологиялық ... ... ... қауіп төндірді. Сәйкессінше, исламға қатысты
мемлекеттік ... ... ... ие ... 1926 жылы “КССР мұсылмандарын
антидіни насихаттау бойынша тезистер” атты ... ... ... Онда ... және мұсылман руханилдығының өсуі ... ... ... Сонымен бірге шаманизм қалдықтары исламмен бірігіп, діни
көріністерде ерекше рөлге ие болды [10, 14-б.].
Оған ... діни ... ... бойынша шаралар қабылданды. 1926
жылдан бастап ресми құжаттарда мұсылмандықтың “антикеңестік сипаты” туралы
тезис ... рет ... ... ал 1927 жылдан тек “антидіни насихаттау
және пропаганда” туралы ғана емес, “еңбекшілердің таптық жауы” мәртебесіне
ие ... ... ... шаралары” туралы сөз қозғалады. Антидіни
пропаганда ... ... ... 1929 жылы ... ... ... деңгейде исламды оқытуға тыйым салынған. Жергілікті мұсылмандық
әкімшілік құрылымдар қысқартылды, мұсылмандық қауым 1941 жылы ... ... ... Орта Азия және ... ... ... өтті. Келесі кезеңде 80 жж. Ортасына ... ... ... ... ... ... діни ... шектеу
жасады. Бұрын қызмет еткен ... ... ... құрылымдары
мемлекет бақылауында болып, елде қалыптасқан жүйе элементтерінің бірін
білдірді. Құжаттардың талдауы ... ... ... айқындауға
болады: 50-жылдардан 80-жылдардың аяғына дейін мешіт және ... ... саны ... 29-ға ... ... дін ... муэдзиндердің, молдалардың саны 25-тен 59-ға дейін өзгерді.
1961 ... ... ... ... құрылысы азайып, мешіт табыстары
қысқарған, атеистік пропаганда кеңінен етек ... ... ... Советінің 1918 жылы 23 қаңтарда жарияланған
«Шіркеуді мемлекеттен және мектепті шіркеуден бөлу ... ... ... – қай ... болсын тұтынуға праволы. Қандай болсын дінді
тұтынуға немесе ешқандай дінді тұтынбауға байланысты құқына шек ... ... ... ... ... ... рухани
өміріне күшпен ендіріп келген жеңілдіктері жойылды. Оқу орындарында дін
сабағын оқыту тоқтатылды. Діни ... ... жол ... мен ... ... аппаратттың құрамды бөлігі болудан қалды, неке
қию және отбасы және т.б. мәселелер ... ... ... ... мен мешіт уағыздары мен әдет-ғұрыптарына, олардың ішкі өмірініе
араласпады. Кеңес үкіметі берген осы ... ... ... ... ... еркіндік алуға тырысты. Олар, тіпті Кеңес мемлекетінің дін
жөніндегі ... мен ... ... ... Сондықтан үкімет
шіркеу, мешіт дін басыларының дін мәселелері жөніндегі ... ... ... ... үшін ССРО ... ... жанынан діни ғұрыптар
ісі жөнінде совет ұйымдастырды. Жергілікті өкімет орындары діни ... дін ... ... үйлерін аралауына, көше тәртібіне
кедергі келтіретін салтанатты діни жүрістерге рұқсат етпеді.
Ұждан бостандығы барлық ... тең ... ... ... бұл құқы ССРО ... 124 ... ... ұждан бостандығын қамтамасыз ету мақсатымен ССРО-да шіркеу
мемлекеттен, мектеп шіркеуден ажыратылған. Дін ... ... ... ... қарсы насихат бостандығын пайдалануға азаматтар
ерікті».
Атеизм адамның, табиғаттың ... ... ... ... ... ... бағыттағы салыстырмалы еркіндік, діннің табиғат пен
қоғамның бұрмаланған түрде ... ... ... ... ... жою ... ... оның мінң мен қоғамда алатын орнын өз
мәнінде ... ... ... ... ғылымы және тарихи
жағдайлармен нығайтылған дінді сынау әлсіз болған болар еді. Атеизм үшін
дінді сынау – ... ... және ... діни ... ... ... ... [11, 115-б.].
Ресми құжаттар діни қызметкерлердің ұлтын сирек тіркеген. Олардың көбі
қазақ болатындығын ... ... ... 1960 жылы 25 ... ... 21
қазақ, 3 өзбек, 1 татар иамамы болған. 1946 жылы Бұхарада медреседегі діни
оқуға арызын білдірген 17 ... 11-ін ... 3-ін ... 1 ... ... ... ... қазіргі позициялары және ұлттық рухани мәдениетті
зерттеуде ғалымдар біраз ... ... ... ортағасырлық
исламның “интеграциялаушы және өркендеуші рөлін” ... ... ... ... мәдениеті қайраткерлерінің дүниетанымдық және
шығармашылық мұрасына көңіл аударуда. Алайда әлі де ... ... ... тәжірибесін (әсіресе, классикалық ортағасырлық ислам)
жинақтаған еңбектер жоқтың қасы. ... ... ... ... ... бір қызығушылық тудырады, онда исламдық-
қазақи синтездің көптеген түйіндік проблемалары – сопылықтың орны мен рөлі,
исламның этникалық ұқсастық байланысы, мұсылман ... ... ... ... ... ... ... қарастырылған.
Қазақстанда қоғамдық санада ғасырлармен (патшалық дәуірден бастап)
исламның жағымсыз “имиджі” қалыптасты, түпкілікті ... ... ... ... байланысы әлсіз көрсетілген. “Қазақтар және ... табу ... ... ... ... оның әлі ... ... тарихи географиялық дәстүрі болмады деп айтуға ... ... ... ... сай ... пропагандалық сипатқа
ие.
Революциялық кезеңге дейінгі орыс ғылымында түркі халықтарының рухани
мәдениеті және исламды зерттеуде объективтілікке ... ... ... ... ... ... дәуірде атеизм әсерімен
мұсылмандықпен байланысты ... ... ... ... отырған проблеманың орыс және кеңестік талқылануына ислам
дәне көшпенділіктің қарама-қайшылығы ... ... ... ... мұсылман дінінің ... ... ... ... оны ... ... байланыстыру, исламды
қазақтардың жаппай қабылдамауы, яғни олардың діни индефференттілігі туралы
қағадалар, сонымен ... ... ... мәні ... оны өз мақсаттарында
“эксплуататорлар” ретінде қолдану туралы қағидалар тән. Толығымен халықтың
этникалық және ... ... ... ... рөлі ... ... ... Пантюркизм және панисламизм, яғни ХІХ-ХХ ғғ. басында азаттық
және мәдение жаңғыруға күрес жолында исламдық ... ... ... ... ... ... ол көбінесе “ресми” исламға
қарсы қойылды. Осыдан көп бұрмалаушылық орын алды, мысалы, ... ... , ... ... деп ... Ұлттық мәдениет исламдық
негізден, өркениеттік контекстен бөлек қарастырылғандықтан, ол ... ... ... [12, ... әсер ету ... ... фольклоры тазаланды, Яссауи,
Шәкәрім, Мәшһүр Жүсіп Көбеев және т.б. ... діни ... ... ... ... ... ... әл-Фараби, Баласағұн және Абайды
“деисламдауға” тырысты.
Кеңестік идеология және қоғамтанудың теңдігі Ш.Уәлихановтың мұрасына
қатысты да көрінді. ... ... ... ... ... еңбектерінде анық көрсетілді (“Қырғыздардағы шамандық
қалдықтары”, “Даладағы ... ... Бұл ... ... шындық болды. ХХ ғасырдың басына дейін дерлік далада ... ... ... ... ... тегін емес).
Бәрінен бұрын олардың реставрациясы, наным-сенімдердің жандануы, ... ... ... ... және ... ... ... әлсізденуі туралы айтқан жөн. Куәгерлері Ш. Уәлиханов, кейінірек
М. Дулатұлы, алаш-ордалықтар болды. ХІХ ... ... ... ... ... ... деградациясы салдарынан алдыңғы дәуірдегі
діни өмірдің нәтижелі жетістіктерінің көбі жойылды [13, 112-б.].
Кеңестік ... ... ... ... ... ... ... шетелдік
ислам және терістеуге, онымен күресуге тура келген ССРО ... ... ... ... ... және ... ... рөлін екі
негізгі аспектіге бөлуге болады. Бір ... ... ... ... ... ... өнегілік жаңғыруға, интеллектуалды және
мәдени прогреске әрекет етті. Әсіресе, сопылық талқылануда бұл дін ұлттық
сипаттың ең ... ... ... ... ... ... ... халықтың мәдени өмір үшін күресте, әсіресе, қиыр
шығыстық және ... ... ... ... ... үнемі
қыспақ жағдайында мақсатқа бағытталды. Бұл кескінде ислам өзінің ұлттық
“мендігін” сақтаған “қорғаушы рөлін атқарды, ... ішкі және ... ... етті. Үш ғасырға созылған қазақ халқының
тәуелсіздік жолындағы күресі біртұтас міндет ... ... ... “ислам” сөздері далада жоғарғы
қасиетті эталондардың ... ... ... Пайғамбар дәуірінің
таңғажайып батырлары туралы романтикалық ... ... бір ... және т.б. ... классика шедеврлары орта ғасыр, Өзбек хан
дәуірінен бастап ... ... ... ... ... болды. Өзінің
барлық саналық тарихында (көшпенділердің исламға дейінгі дәуірі – санасыз,
“балалық” шақ) халық араб жазуын қолданды, оны ... ... ... ... ... ... жүйе” деп атады. Қарсы пікірге
қарамастан, классикалық қазақ ... тек “ақ ... ғана ... ... ... ... ... ислам және Құранның
негіздерін білген. Қоғамның рухани ... ...... би, ғалым және музыканттар ... ... ... яғни ... ... ... өкілдері ислам руханилығын ұстанушылар
болды.
Сөйтіп, дін исламмен бірге басқарушылардың қадағалауында ... діни ... ... ... ... Қазіргі қазақ қоғамындағы ислам діні
2.1. Қазақстандағы діни сенім және діни төзімділік мәселелері
Қазақстан халқына ... ... 2006 ... ... Қазақстанда
барлық діндердің тең құқылығына кепілдік берілетіндігі және ... ... ... ... ... ... ... исламның
басқа да әлемдік және дәстүрлі діндердің озық үрдістерін құрметтеп, әрі
дамыта отырып, осы ... сай ... ... ... мақсатымыз деп
көрсетті[14, 4-б.]. Қазіргі әлемдік үрдістердің дамуына орай діннің рөлі
артып отырған кезде бұл ... ... өте ... ... ... тәуелсіз даму кезеңінде діни қарым-
қатынастардың ... тек қана ТМД ... ғана ... ... ... ... ... Бұған Қазақстанның ең жоғарғы деңгейде
ұйымдастырған халықаралық ... ... 2003 жылы ... ... ... мәселесі бойынша Кеңесі, 2006 жылы Халықаралық бейбітшілік пен
келісім Конференциясы, ... ... және ... ... ... жоғары деңгейде өтті. Израиль бас раввині Йона ... ... ... ... ... ... Біріккен Ұлттар Ұйымын
Астанада құру ұсынысы сатапшылардың аса қызығушылықатрын арттырып ... ... ... және ... ... лидерінің съезін өткізе идеясы
ең алғаш рет діни қайраткер емес, зайырлы мемлекет басшысы, Қазақстан
Республикасының ... Н. Ә. ... ... ... ... ... ... конфессияаралық келісім мен толеранттылықты бұдан әрі де
үздіксіз қолдап және күшейтіп отыру ... ... ... ... ... ... ... ұлтаралық және конфессияаралық
қатынастардың демократиялық негізде реттестірілуі осы ... ... ... ... қазіргі кезде әртүрлі ұлт өкілдері мен түрлі
сенім ... ... Ең ... ... ... ... жете түсінді және тәуелсіздіктен кейінгі мемлекет құру ... ... құру ... ... оларды жеңе
білдік және соның арқасында еліміздегі азаматтық, бейбітшілік пен ұлтаралық
келісімді сақтап қалдық.
Қазақстандағы Гуманитарлық зерттеу ... ... ... елде
жаңа діни ағымдардың пайда болуымен діни қарым-қатынастар күрделенген [15,
9-б.], әсіресе ... ... ... ... ... ... мәселелер көп көтерілуде. Олардың
жарғылық мақсаттары мен құжаттары Қазақстан ... ... ... бірақ олардың рухани және идеологиялық орталықтарының мақсаты
азаматтардың ... ... ... және ... ... [16, 25-б.].
Осы мәселелер және басқа да діни жағдайға байланысты ... ... ... жаңа Заң ... ... ... ... бостандығы және
діни бірлестіктер туралы» жаңа Заңға кіргізілген өзгерістер миссионерлік
діни орталықтардың ... ... ... ... ... және ... ... мемлекеттеріндегі ұқсас рухани орталықтармен
байланысын реттестіруді қамтамасыз ететін шараларды ... ... ... тіреуіне кері әсерін тигізетін идеологияның
елімізде етек алып ... ... алу ... жасалған игі істердің бірі
болмақ.
Дін адамзаттың рухани мәдениетінің маңызды бөлшегінің біріне айналды.
Дін арқылы адамдар арасындағы рухани ... ... ... ... беріктігі, адамзат сапасымен салт-дәстүрді сақтаудың ең жақсы
мүмкіндігін көре білуіміз қажет. ... ... ... ... ... қауымдастықта лайықты орынға ие болуына, әлемдік
өркениеттің белестерінен орын алуға ... ... ... жылы ... ... мен ішкі және ... ... бағыттары жөнінде «Жаңа әлемдегі жаңа Қазақстан» атты
Қазақстан халқына ... ... ішкі және ... ... ... бағыттараның бірі ретінде қоғамдық келісімді одан әрі ... ... ... ... ... ... ... өзіміз
алдымызға қойған асқақ міндетті ... ... ... ... белгіленді.
Қоғамдағы экстремизм мен радикализмнің кез келген көріністеріне және
біздін азаматтарымыздың конституциялық құқықтарына ... ... ... ... қатаң әрі дәйекті қарсы тұру каралды. ... ... ... ... Ата Заңы ... ол ... ... әрбір мүшесімен орындалуға жатады.
Қазақстан Республикасы Конституциясына сәйкес - Қазақстан Республикасы
өзін ... ... ... және ... ... ... оньң ең қымбат қазынасы - адам және адамның өмірі, құқықтары
мен ... ... ... немесе іс-әрекеті Республиканың конституциялық кұрылысын күштеп
өзгертуге, оның тұтастығын ... ... ... ... ... ... ... діни, тектік - топтық және рулық
араздықты ... ... ... ... ... және ... ... заңдарда көзделген әскерилендірілген құрамалар кұруға
тыиым ... ... ... ... ... сәйкес, экстремистік мақсаттарды көздейтін ... ... және ... қызметіне, сондай-ақ Қазақстан
Республикасының заңнамасында көзделмеген әскерилендірілген ... ... ... «Экстремизмге қарсы күрес туралы» Заңымен Қазақстан
Республикасының аумағында ... ... ... ... және ... ... ... салынған [2].
Қазақстан Республикасының Конституциясында ар-ождан бостандығы мен діни
бостандықтың принциптері, әр түрлі ... ... ... діни ... ... тең құқылығы, мемлекеттің шіркеуден
бөлінгендігі туралы принциптер бекітілген. Сондай-ақ ... және ... ... ... ... халықаралық тәжірибелеріне
негізделген өзге де ... ... ... ... ... қандай да болмасын діни бірлестіктіктердің ... ... ... ... ... әзірленгендігіне
қарамастан, діннің мәртебесі, оның қоғам өміріндегі шынайы жағдайы мен
рөлі, яғни ... ... ... ... салаларына тигізер
әсерінің мәртебесі, кеңістігі және ... ... ... ... Осы ... белгісіздік, әсіресе оның теріс салдары
еліміздегі қазіргі діни жағдайда орын алған жаңа ... ... та, ... ... Бұл, ... әсіресе дін мен діни сананың күдік
туғызатын діни-рухани нормалары мен ... ... жаңа ... мен ... ... ... ... жасауының көрінісі. Мұндай
әсірешіл нышандар діни фундаментализм мен діни ... ... ... ... ... ... ... болуына байланысты, ресми идеология дінге
мейлінше бейтарап қарайды: ол діншіл де, ... ... да ... ие емес.
Казіргі Қазақстандағы діннің жағдайы авторитарлық, ... ... ... ... бар ... ... ... ие.
Конфессияаралық бейбітшілік пен келісім көпұлтты, көптілді ... ... үшін ... ... ... Бүгін Қазақстан
әлемге тек мұнай өндіруші ел ретінде ғана емес, сондай-ақ Бүкіләлемдік ... ... ... ... де ... ... Қазақстанда әлемдік жіне
дәстүрлі діндердің басшылары анағұрлым маңызды, осы заманғы ... ... ... ... ... шешу үшін ... ... және
дәстүрлі діндердің басшыларының осындай кездесулерінің соңғысында
еліміздегі конфессияаралық ... мен ... ... ... ... Әлемдік және дәстүрлі дін басшыларының осы ... ... ... мен ... ... принциптері
айқындалды. Олар: толеранттылық, өзара құрмет көрсету мен ... ... мен діни ... Бұл ... ... ... ... «Қазақстан діни наным бостандығын қамтамасыз
етті, конфессияаралық диалог пен діни құқықтық ... ... ... келеді. Бізде әртүрлі конфессиялардың бейбіт қатар өмір ... ... - деп ... ... дін ... интеграциялық
күшті факторы бола алады. Ол үшін діндерден қайшылықтарды ортақ белгілер
мен ұқсас ... ... ... мен ... ... ... іздеуіміз керек.
Айта кетуіміз керек, Қазақстан діни толеранттылық пен конфессияаралық
келісім ісінде терең тамырлар мен көне ... ие. ... ... бері ... сан ... ... мен ... тоғысу мекені
болған. Қазіргі Қазақстанның аумағында бірнеше ғасырлар бойы тәңіршілдік,
зороастризм, манихейлік, буддизм, христиандық ... ... ... яковиттік тармақтары) ислам сияқты әртүрлі нанымдар бейбіт қатар өмір
сүрген толеранттылық пен ... ... ... ... Қазақстан Республикасының Президенті Н. Ә. ... ... ... ... ... діни ... жат. Бұл ... бұл қандай шеңберде болмасын Құдайдың сөзіне деген ... ... ... келісімнің ең маңызды негіздерінің бірі.
Біз әлемге ... ... бен ... конфессияаралық келісім мен
диалогты сақтауымызбен танылдық. ... ... ... ... ... ары ... да ... дамуға тиіс» [14, ... пен ... ... салаларында Қазақстан аясында
болсын, тіпті дүниежүзілік ауқымда болсын, қол ... ... ... әлі шешілмеген, жедел шешуді ... ... ... ... ... ... ... діни төсімсіздік, діни
экстремизм және терроризм шынайы қауіп төндіріп тұр. Оларды XXI ғасырдың
анағұрлым өткірлі ... ... ... ... келісім
мен мен диалогты жетілдірудің жаңа жолдарын іздеу қажет. БҰҰ-ның басшысы
Кофи ... діни ... ... мен ... ... ... ... қарамастан, діни төзімділікке қатысты мәселе өте
өзекті және маңызды мәселе болып қала ... деп оған сан ... ... ... ... ... және дәстүрлі діндер адамның діни және ... ... ... ... ... табылады. Діннің негізгі мақсаты
адамдағы барлық адамгершілік қасиеттерді сақтау және ... ... ... ... сақтап қалуына көмектесу болып табылады. Қазіргі
әлемнің, оның ішінде қазіргі ... ... ... ... және ... ... ... келісім,
диалогты ғасырлар бойы әлемдік және дәстүрлі діндердің енгізген ... ... ... ... әлемдік, адамзаттық ... ... қалу үшін және әр ... саяси құрылымдарды, сан алуан
этностар мен конфессиялардан тұратын көптеген мемлекеттердің ... ... ... үшін ... ... ... бейбітшілік пен келісімнің нығаюы үшін, діннің
біріктіруші, рухани түрғыдан ... ... ... ... ... ... мәдениет пен діни сананы қалыптастыру қажет.
Сырттай қарасаңыз Қазақстанда діни ... пен ... ... бүкіл әлемге ықпалы айтарлықтай бола ... ... ... ... ... ... ұлтаралық қақтығыстар больш
жатса, оларға Қазақстандағы түсіністікке, тату, бейбіт өмір сүруге шақырған
жиындардың ... ... ... Таяу Шығыстағы еврейлер мен арабтардьщ
арасындағы діни ... мен ... ... ... ... ... ... сербтер мен албандар арасындағы
дүрдараздық, тіпті ... ... ... мен ... ... арасындағы қақтығыстар мен Ресейде шовинизмнің бой көрсетулері
секілді оқиғалар қаншама? Соларға Қазақстандағы татулық пен ... ... әсер ете ... Әрине, бұл жөнінде саясаткерлер түрлі болжамдар
мен пікірлер түйіндеуде.
Қазақстандағы қоғамдық өмірде ашық та айқын ... ие ... ... жоқ. ... авторлар «ислам қауіпі» деген ұғымды әрдайым исламға
тән емес агрессивті жағынан жиі қолданады да оны ... ... ... ... ... ... ислам дінінің тағы бір
айырмашылығы, онда зайырлылық пен рухани бастауына бөліну ... бір ... ... ... ... ... билік жо-
лындағы күрес құралы ретіндегі классикалық және саяси исламмен шатастыруға
болмайды. Батыс еддерінін БАҚ құралдарында ... ... ... ... ... кім-кімді де болса мазалайды. Экстремизм мен
терроризмнің көріністерін ... жиі ... ... ... өзінің көпэтникалық және көпдінділік деңгейінің
жоғарылығын ескере отырып, 1996 жылғы және 2002 жылғы ... ... ... ... ... туралы» Заңының ... ... да ... ... маңызды саяси-құқықтық
шектеушісі болды. Бұл ереже партиянын діни ... ... ... ... салды. Уақыт бұл шешімнің дүрыстығын көрсетті.
ҚР 2002 жылғы 15 маусымдағы «Саяси ... ... ... ... 8-
тармағында анық және біржақты бекітеді («Азаматтардың діни, этникалық,
нәсілдіқ және ... ... ... ... партияларды құруға тыйым
салынады»). 2002 жылы Заңға ... ... ... ... бойынша (1996 жылғы Занда бұл нормалар жоқ болатын) құрылған
партиялар – Әділет ... ... ... ... ... партиясы және Қазақстанның Орыс партиясы саяси ... ... ... [1, 74-б.].
Қазақстанға да қазір фундаменталистік ислам келді және жылдам таралуда.
Елімізде «Хизбут Тахрир», «Таблиғи жамағат» сияқты радикалды ... ... Олар ... ... ... ... ... қазақстандықтарға таңсық болудан қалды. Егер ислам фундаментализмі
дәл осы қарқынмен тарала берсе, ол Қазақстан ... ... ... ... ... реформалардың халық санасында орнығуына
әжептәуір кедергі болады. Сондықтан, Қазақстан халықтарының индустриалдық
қоғам құрып, ортақ мемлекеттік ... ... үшін ең ... ... діни ... табиғатын анықтап, теократиялык
ортодоксалды исламның ... ... ... Өйткені,
халқының басым бөлігі мұсылман болып саналатын отанымыздың ендігі тағдырына
исламның әсері мол болатыны ... ... ... ... ... бастауы бұл діннің принципттеріне ерекше назар аударып, жан-жақты
талқылау ... ... ... дінінде саяси - қоғамдық, рухани өмірдің
барлық саласы қамтылған. Солардың бірі діни сенім жіне діни ... ... ... ... ... қабылдап, оларды елімізді
әлеуметтік-экономикалық дамыту жолында ... ... ... ... ... ... табар еді.
2.2. Қазіргі заманғы дін мен мемлекеттің арақатынасы
Дін қадым ... бері ... ... ... ... маңызды рөл атқарып келеді. Діни наным-сенімдер мен әдет-ғұрыптар
ұзақ ғасырлар бойы қоғамдық және саяси ... ... және ... деп танылуына ықпал етті. Сондықтан болар дін мен
саясаттың арақатынасы тым ... ... ... ... ... алу ... сияқты болып көрінеді, Осы мәселеге қатысты академик Ғарифолла Есім:
«Дін мен ... ... ... ... ауыр ... бірі ... ... дінді өз мақсаттарына адамзат тарихында әр қилы ... ... ... ... ... келеді», - деп жазады [17, ... ... ... ... дін мен саясаттың зерттеу пәні ... әр ... ... ... ... күнделікті өмірде, тарихи
болмыста бұл құбылыстар бір қарағанда байқала бермейтін ... ... ... дін мен ... аражігі ашылған зайырлы мемлкеттерде
де бұл құбылыстар түбегейлі бөлініп кетпейді. Оның басты бір ... ... ... ... тыс бола ... Сонымен қатар дін мен
саясат ... ... ... ... ... ұстанымдарына
тікелей немесе жанама түрде ықпал етеді. Бұл теократиялық мемлекеттердің
тәжірибесінен анық байқалады. Түрлі ... мен ... даму ... салып қарасақ дін мен саясаттың өзара байланысы мен ықпалдасуының
бірнеше бағытта жүретінін ... ... дін ... ... ... ... бір ... ретінде саяси өмірге белсенді
араласып отырды. Діннің осы дінді ұстанатындардың діни ... ... ... саяси-әлеуметтік өмірге араласуының тамыры тереңде жатыр.
Әлемдік ... даму ... да ... аңғартады. Діннің ықпалы діндар
адамның көңіл күйінде, саяси құбылыстарды зерделеп, ... ... ... дін ... мен діни ... ... мемлкетте өз
саясатын жүргізуге, өз мүдделерін қорғауға талпынады. ... ... ... ... ... діни - қоғамдық ұйымдары мен қозғалыстары
бар. Солар арқылы ... ... ... ... орын ... ... христиан-жастар одағы және т.б. Ірі діни ұйымдар ... ... ... саяси көзқарастарына, көңіл күйлеріне, саяси
әрекеттеріне ... етіп ... Бұл ... діни ұйым басшыларының орын алып
отырған саяси құбылысты қалай бағалайтыны, әлемдегі ... сол ... ... ... ... рөл ... дін мен ... байланысы саяси қайраткерлердің дін мен
оның ұйымдарын, сондай-ақ адамгершілік ... ... ... ... мүддесіне сай қолдануынан көрініс табады. Қазіргі
өркениет жағдайында ... ... жол ... өте маңызды болып отыр.
Сондықтан діннің өркениет тарихындағы позитивті рөлі мен ... ... ... дамуға бағыттау саяси қайраткерлерден зор
жауапкершілікті талап етеді. Сонымен қатар ... ... мен ... ... діни ... өздерінің жеке мүдделері ... ... ... ... ... ... позицияларын нығайтуды
ойлаған мұндай саясаткерлер қоғамның даму ... ... ... ... Екі ... ... мен ... ақылға
салғанда осыны естен шығармаған абзал.
Төртіншіден, діни фактордың саясатқа араласуы ... ... ... әлеуметтік қозғалыс мүшелері, қарапайым діндарлар мен
дінбасылары өздерінің арман-тілектері мен ... ... ... мен діни ... ... байқалады. Адамзаттың тарихи даму
барысында діннің әмбебепты құндылықтарды қалыптастырып, қоғамның ұйытқысы
болып ... ... ... діндердің тарихына көз салсақ, олар қоғамда
қалыптасқан қайшылықтарды (мысалы ... ... ұлт ... және т.б.) ... ... ... қойғанын байқаймыз. Осындай
қайшылықтар шиеленісудің ... ... ... процестердің
діни сипат алуы мүмкін.Тарихтың тағыбір қатал сабағын естен шығармаған жөн.
Бесіншіден, діннің саясатқа араласуы мемлекеттілікті ыдырату немесе
әлсірету қажеттілігінен де ... Бұл ... ... ... ... өз мақсаттары мен пайдасына шешуге ұмтылғанда іске
қосылады. Осы ... ... әр ... діни ... арасына жік
салынады. Діни ерекшелікке үлкен назар аударылады, бір діннің басқаларынан
артықшылығы дәріптеледі. Сөйтіп бір мемлекет екіге ... ... ... ... Бұл бір діни ... ұстанатын адамдар арасында ала
ауыздық тудыруға ... ... ... күні ... ... ... ... арасындағы діни ілім мен діни ғұрыптар арасындағы
мардымсыз айырмашылықтарға бола жаға жыртысып ... ... ... ... ... көрініс беруі әр азаматты қатты ойландырады. Осы
қауіптің алдын алуға, ел ... ... ат ... ... ... де ойлаймыз [18, 77-б.].
Діни наным-сенімдердің көптүрлігі белгілі бір тұрғыда ... ... ... ... да ... Бұл қоғамның
өркениеттілік, парасаттылық деңгейіне тікелей байланысты болмақ. Керісінше
жағдайда діни плюрализм ... ... ... алып ... ... емес. Сондықтан қазіргі заманның дін саласындағы өзекті
мәселелерінің бірі – дін ... ... ... Бұл ... ... мен
олардың арақатынасы туралы стереотиптік ұстанымдардан арылуды ... ... ұзақ ... бойы ... және ... діндері ықпал ету аймақтары
өзара ... ... ... ... ... ... да алып ... мәлім. Осыған байланысты бұл діндерді ұстанатын
халықтар арасында бір- біріне қырғи қабақ таныту, төзімсіздік таныту ... ... ... ... ... бір ... ... кейбір БАҚ
құралдарындағы ислам туралы жағымсыз ... ... ... діндерге қарсы қоюға ... ... ... ... ... ... ... басылым беттерінде «террорист» ... ... ... ... ... ... телеэкраннан
баршамыз көрдік. Мұндай ... ... ... ... білімі бар, өзін
өркениетті санайтын бара қоюы екі талай. Сондықтан елімізде жыл сайын ... ... БАҚ ... ... ... этикасы туралы айтқанда
бұл мәселеге де назар аудару қажет деп ойлаймыз. Осының бәрі ... ... ... ... ... етеді.
Дін туралы айтқанда, есте ұстайтын тағы бір жағдай діннің әр түрлі
қоғам типтері мен тарихи ... ... ... мен ... әр ... ... ортағасырлар мен қазіргі замандағы және Батыс пен Шығыс
қоғамдарындағы діннің орны мен рөлі екі басқа. ... ... ... бастап секулярлау процесі орын алып, дін мен ... ... ... да қоғамдық салалардың ара-жігі ... ... ... дін ... бастапқы мазмұнын сақтап ... ... ... ... ... ... ... маңызын анықтауға бір ... ... ... ... Сондай-ақ діннің қоғамдық ықпалын
айқындағанда жеке тұлғалық сана ... ... ... ... Діни
құндылықтар мен ұстанымдардың тұлға ... ... мен ... де ... ... ... қойнауларына көз салсақ, дін мен саясатқа ортақ ...... ... ... ... ... қоғамда заңды билікке ... ... ... дін мен ... ... ... ... бар. Дінде діни сана құдайылық құдіретке, құдайылық беделге
бағынады. Саясатта ... ... мен сана – ... нақты бір
тұлғаның немесе әлеуметтік топтың ырқына бағынады. Егер дінде билік ... ... ... ... ... ... ... осы
дүниелік әлеуметтік күшке ... ... ... ... дін ... рухани билікпен шектеліп қалмайды, ол құдайылық билікпен қатар
осы дүниелік саяси билікті орнатуға талпынады. Дін мен саясаттың ... ... ... ... өзгеріп отырады.
Рим империясының орнын Рим шіркеуі басқаны белгілі. Яғни ұзақ уақыт бойы
діни және ... ... ... бірлікте болып келді. Сондықтан дін мен
саясаттың мақсаты ортақ – бұқара халықты өз ... ... ... ... Ортағасырларда діни билік қоғамның барлық ... ... ... Бұл жайт ... ... Т. ... «Христиандық
мемлекет пен шіркеу бір» деп мәлдімдеуге ... ... ... ... ... ... көңілінен шыға қоюы екіталай еді. XVI ғасырда орын
алған Реформация ... діни ... ... ... бір ... да ... асыруға талпынды. Түптеп келгенде бұл қозғалыс
жаңадан қалыптасып келе жатқан ... ... ... ... ... үстемдігін шектеуге деген қозғалысы болды. Еуропа елдерінде
өріс алған Реформация қозғалысы ... діни ... ... әлсіреуіне
және секулярлану үрдістерінің дамуына алып келді. Сөйтіп, Еуропада саяси
билік зайырлы сипатқа ие болды.
Д. М. ... ... дін ... өмірге үш негізгі бағытта
ықпал етеді. Біріншісіне, ... ... ... ... ... ... ... асыруына кедергі келтіретін діни уағыздар
жатады. Екіншісінде дін саясатқа діни әлеуметтік ... ... ... ... ... ... ... әрекеті жатады [19, 55-б.]. Алғашқы
екі бағытта дін саясатқа тек ықпал етумен ... ... ... ... араласу орын алады. Дін мен саясаттың ... ... ... ... қажет. Біріншіден дәуір ерекшелігін, елдің
әлеуметтік-саяси дамуы мен білімділік деңгейін, ... ... діни ... немесе діни төзімділік дәрежесін назардан тыс
қалдырмау керек. Ортағасырлар мен қазіргі заманғы діни сананың және ... ... әр ... ... ... ... туғызбас.
Екіншіден, аймақтық ерекшеліктерді де есепке алу өте маңызды болып
табылады. Мысалы Батыс Еуропалық елдер мен Таяу ... ... ... ... ету ... бірдей емес. Бұдан әр түрлі елдердегі ... ... ... бар ... ... ... пен ... өзара байланысын талдағанда діни ілімдер
мен жүйелердің өзіндік ерекшеліктеріне де көңіл аудару қажет. Мысалы, ... ... діни ... сай ... шіркеу ұйымының негізіне
шіркеудің зайырлы билікке бағынуы ... ... ... оңшыл
ультраортодоксальды иудейлік топтар Израиль мемлекеті мен оның заңдарын
мойындамайды.
Бір қатар зерттеушілер ... орын алып ... ... ... ... ... ... дамуына әр түрлі ықпал етеді деп санайды. Л. Р. ... ... ... діни қоғамдық институттардың, дәстүрлі
діни байланыстардың, жалпы көпшілік сана стереотиптері мен психологияның
және атап ... ... ... ойды ... ықпалының тоқырауға
ұшырауын айқындады». Ал Батыста капиталистік қатынастар ондағы діндермен
үйлесімді бірігіп, ... ... ... ... оң ... етті [19; ... автордың айтуынша дін қоғамдық ... тез ... ... бейімделіп отыруы керек. Керісінше ... дін ... ... ... ... ... Сөйтіп адамдардың арман-тілектері
мен мақсат-мүдделерінен алыстап кетеді. Әрине дін ... ... ... емес екені белгілі, бірақ діни сана осы және о дүние деген
бинарлық оппозицияға негізделетіні де ... ... ... ... ... мәңгілікке бағытталатын сияқты. Ж. П. ... ... ... ... өзгерседе, адам мәні өзгеріссіз қалады.
Дін құбылмалы әлемдегі адам ... ... ... ... ... ... негіз деуге де болады. Алайда дін өзінің осы бір
бастапқы ғажап мәнінен алыстап «күйбең тірлікке» ... ... ... ... ... Ресей зерттеушілері С. Самыгин, В.
Нечипуренко, И. Полонская діннің өзгеріп ... ... ... ... тәсілін атап көрсетеді:
- Дін орын алып отырған өзгерістерді елемеуге талпынады, жабулы
қазандай өз-өзіне тұйықталады. Бұл ... ... ... алып ... ... ... сақтау үшін әлеуметтік ортаға белсенді
түрде ықпал етуге талпынады. Бұл қоршаған әлеуметтік ... ... ... діни ... ... ... Дін ... шығармашылықпен қайта қалпына келтіруге және
бастапқы діни тәжірибені қайта түсіндіруге талпынады. Бұл
консерватизмге ... ... ... ... ... Діни ... жаңаландырылады (модернизацияланады). Діни
дәстүрді ... сол ... ... ... ... ... элементтерін қабылдау арқылы іске асады.
- Дәстүрлі құндылықтар түбегейлі қайта қарастырылады және қайта
түсіндіріледі. Бұл;
- ... ... ... бас ... жаңа діни ... ... ... сипаты нақты тарихи-әлеуметтік жағдайларға тікелей
байланысты болады. Бейімделу барысында діни сана мен діни идеологияда үлкен
өзгерістер алуы мүмкін. ... ғғ. ... ... ... ... ... ... енгізген жаңалықтарға қарсы ... ... ... көне христиандыққа сәйкестігін теріске шығарды. Олар
жаңалықттарды – «шайтанның аздыруы» (патшаны – «антихрист, ал Никонды ... деп ... ... шіркеу мен мемлекет билігі құдайылық емес және заңсыз
деп танылды. Сондықтан шіркеу мен мемлекет ... ... ... ... ... ... ... тетіктері: түрме, жер аудару, өлім
жазасына кесу, қудалау кеңінен қолданылды. Жікшілдер ... ... ... биліктің негізін шайқалтты [20, 32-б.]. Көріп ... тек о ... ... ... және діни ... ... қала ... Дін қоғамдағы әдеуметтік күштердің арақатынасына
тікелей ықпал етіп отырды.
Дін саясатқа ... ... ... ... атқарады. Солардың
негізгілеріне тоқталып өтейік:
1. Дін биліктің іс-әрекетін, идеяларын, ұстанымдарын қолдауы немесе
айыптауы мүмкін.
2. Саясат ... ... ... ... діни ... ... мақсат-мүдделерін қорғауды жүзеге асырады.
3. Дін қоғамды белгілі бір мұраттар төңірегіне топтастырып, күш-
қайратын қоғам ... ... ... ... жүзеге асыруға
жұмылдырады.
Қазіргі өркениет үшін діннің саясаттануы (дәлірек айтсақ ... ... ... ... ... ... Американдық сарапшы С.
Хантингтон діни ерекшеліктер өркениеттер қақтығысына алып келеді деген
болжам айтқаны баршаға ... ... бұл ... ғана, бірақ қауіп жоқ деуге
болмайды. Қауіп бар жерде оның ... ... оның ... ... ... Сондықтан қазіргі заман саясаткерлер мен діни лидерлерден
жалпы адамзаттық сана мен бейбіт қатар өмір сүру ... ... ... ... ... ... ... талап етеді. Осы бағытта
халықаралық ұйымдар тарапынан көптеген істер атқарылып ... Ел басы ... ... ... ... ... және дүстүрлі діндердің екі
съезі жаңа өркениеттік сананы қалыптастырудағы, ... және ... ... бойы ... оң ... мен ... адамзат
алдында тұрған ортақ мәселелерді шешуге ... жаңа ... ... ... ... қырып-жою қаруынан бас тартып, ядролық қарусыздану
үлгісін көрсеткен қазақ елінің ғасыр ... ... ала ... ... ... ортақ мекеніміз жер шарында бейбіт қатар өмір сүруге,
тұрақты дамып гүлденуге ... ... ... үміт отын ... аренада қолдау тапқаны қуанарлық жайт.
2.3. Қазақ қоғамындағы ислам дінінің алатын орны
Қазіргі заманғы Қазақстан егеменді, тәуелісіз, зайырлы мемлекет ретінде
ғұмырын жалғастыруда. ... ... ... ... ... барлық салаларын демократияландыру жолымен жүретін ... ... ... ... ... ... ... ішінде қоғам
өмірінің барлық салаларында дерлік терең, түбегейлі өзгерістер орын ... өз ... дін мен діни ... өзінде де терең өзгерістерге
алып келді.
Біздің қазақ халқы – мұсылман, діні – ислам екендігі ... ... биік ... тектен текке айтып жүргені жоқ. Сан ғасырлар
бойы исламдық жолды ұстанған ата-бабаларымыз осы ... ... өз ... ... наным-сенімін қалыптастырған, әрі оны ұрпақтан
ұрпаққа ... ... ... ... ... ... – бұл ... мемлекет
және халық арасындағы бейресми қатынастардың болуы.
Қазіргі ...... ... бір бөлшегі. Еліміздің
азаматтарының әрбір үштен екісі өздерін мұсылманбыз деп ... ... ... бұл 95 пайыз емес, яғни республикада болуы мүмкін ... ... алу үшін ... ... ... ... ... азаматтарына сыйластық таныту керек.
Исламның дәстүрлі таралу зонасына кіретін Орта ... ... ... 131 этникалық топ тұрады. Оның 82 %-ы екі ірі ... ... ... (48 %) және ... (34 %), сәйкесінше олар
екі діни қоғамға жатады: қазақтар – ... ... ...
православиялық христиандар. Қалған 18 % әртүрлі діни ... ... ... ... ... ... сәйкес Қазақстанда 1996 жылға
қарай 30 конфессияға жататын 1503 діни бірлестіктер тіркелген, оның ... және ... ... де ... ... ... діни қоғамдар
құрайды – 679, православиялық – 182. Толығымен бұл екі ... ... ... ... көбін құрайды – 57 %. Сөйтіп, Қазақстандағы
діни алуантүрлілік оның белгілі бір діни ... ... ... ... орай, кешегі «қызыл империя» ата-бабаларымыз қасиеттеген,
түпкі табиғи болмысына айналдырған ... ... ... ... еткен атеистік тәрбие сәл болмағанда алтын діңгегінен ажыратып,
мәңгүрт ете жаздады. Құдайға шүкір, қазір тәуелсіздігіміз өз ... ... ... ... ... қайта қауышып, көпшілік имандылыққа
бой ұруда.
Тәуелсіздік алған алғаш жылдардан бастап-ақ Кеңес дәуірінің ... ... ... ... ... ... атқарыла
бастады. Елбасымыз тарапынан діни ұйымдар қызметіне қатысты мемлекеттік
саясатты жасап шығаруға талпыныстар ... ... ... ... және діни ... ... ... Республикасының Заңы әрекет
ете бастады. Бұл заңда мемлекет пен діни ұйымдардың ара қатынасы, ... пен ... ... ... ... ... ... мен діни
сипаттағы париялар құруға тыйым салу ... т.б. ... ... орын ... діни ... ... ... саяси-
құқықтық үдерісті кезеңдерге келесідей бөліп қарастыруға болады:
Бірінші кезең (80 ж. соңы мен 90-шы ... ... діни ... ... ... ұлттық-рухани құндылықтарды жаңғырту,
халықты рухани тұрғыдан тәрбиелеу ісіне дінді ... ... ... тән ... ... ... ... (90 жылдардың орта шені мен 90 жылдың ... ... ... ... радикалды діни экстремизм мен терроризмнің өршуіне
байланысты бұрынырақта бекітілінген ... ... ... ... орын ... ... кезең болса (90 жылдардың соңы мен 2000 ... ... ... патарнализм, яғни, гуманитарлық мәселелерді шешу құралы ретніде
бастапқыда ... ... ... ... және ішкі факторлардың
әсерінен діни ұйымдар мен құрылымдардың қызметіне ... ... ... ... [21, ... ... ... айында Мұсылмандардың діни басқармасы құрылып, оны
мүфти ... Қажы ... ... 2000 ... ... бұл ... Қажы ... басқарып келеді.
Діни басқарманың сан қырлы қызметі мен оның даму жолы жайлы ... ... жөн ... ... ... мұсылмандары діни басқармасы
кұрылғаннан бастап күні бүгінге дейін үлкен мектептен, ... ... Тар жол ... ... ... ... Сол себепті де 2000 жылы
сайланған жаңа мүфтидің алдында шешілмей, қордаланып қалған бірқатар өзекті
мәселелер күтіп тұрды. ... да ол істі ең ... ... ұйымдастырып,
жаңаша жүргізуден бастады. Жана басшылық діни істерді өркениетті ... ... діни ... сауықтыру, діни рухани таза орта қалыптастыру
секілді игі мақсатпен Діни істерге батыл ... ... ... ... бұл күндері елімізде 2330-ға жеткен мешіттерге имамдар тағайындап,
діни-рухани істерді мемлекетіміздінң бейбітшілік ... ... ... ... ... ... ынтымаққа ұйыту үшін де бар
қажыр-қайратын жұмсауда.
2000 жылдың екінші жартысынан бастап ... ... ... орай
Қазақстан мұсылмандары діни басқармасының құрылымдық жүйесі қайта жасалды:
шариғат және пәтуа, діни істер, халықаралық байланыс және хаттама, діни ... діни ... ... істері, қажылық, діни сараптама, баспасөз
қызметі секілді бірнеше бөлімдер мен іс ... ... оған ... де білікті мамандар тартылды, бөлімдердің жұмыс жоспары жасалынып,
міндеттері ... сол ... ... ... ... калған өзекжарды діни мәселелер шешімін табуда, яғни діни
басқарма діндарлардың ұйытқысы ғана емес, жетекшісіне де ... ... ... Орта Азия және ТМД ... Ислам
дінбасшыларымен кездесіп, ортақ ... ... ... әрі ... тұру дәстүрі қалыптасты.
ҚМДБ ел және дін мүддесін үйлестіре отырып, діни істер реформасын
жалғастыру ... ... бен ... жер тұтастығы, ұлтаралық
татулық секілді т.б. ұлы мұраттарға барынша қолдау көрсетіп ... өз ... дін ... заңға толықтырулар мен
өзгерістер енгізу үшін қаншама уақыттан бері сан рет ... ... ... ... ... қолынан келгеннің бәрін істеп жатыр. Керек
десеңіз, дінбасы сонау 2001 жыл басында парламенттің қос ... ... бір ... ... ... дін туралы заңға толықтырулар
мен өзгерістер енгізудің қажеттілігіне халық қалауларынын көзін жеткізген.
Өкінішке ... қос ... ... ... ... әрең ... ... Конституциялық Кеңес кері қайтарды. Жалпы ел бірлігі мен ынтымағына
іріткі салып, алатайдай бүлдіретін секталар мен ағымдардың ... ... ... ... миссионерлермен күресу тек Діни басқарма
өкілдерінін емес, жалпы бүкілхалыктық, керек десеніз ... аса ... іс ... ... хақ. ... ... ... мен ынтымағы күшті
болғанда ғана қуатты. Ал дін беделінің өсуі, халықтың оған деген ... ... ... ... ... ... бағдарламасына имандылық немесе адамгершілік пәнін енгізу
мәселесі дінбасынын бұқаралық ақпарат кұралдарына берген сұхбаттарында ... Енді ... ... ... ... ... ... сыныптарында
«Дін негіздері» міндеттеліп қосымша пән ретінде оқытыла бастады.
Үш рет қасиетті ... ... ... ... ... ... ... Бір тобы халықаралық ірі жарыстарға да жіберіліп,
бірқатары жүлдемен оралды да. Атап айтқанда, КМДБ жолдамасымен Малайзия,
Үндістан, ... ... Сауд ... Ресей, Түркияда өткен қасиетті
Құранды мәнерлеп ... ... ... ... жүлделі орындарға ие
болған қарилер шетелдерге оқуға жіберілді. Алдағы уақытта қасиетті ... Орта Азия ... ... ... ... ... ... республика облыстарының әкімшіліктеріндегі Діни ұйымдармен
байланыс жөніндегі ... ... ... ҚР ... ... өткен семинарында «Тәуелсіз Қазақстан және Ислам
діні» (Біз жүретін діни жол. Республикамыздағы Ислам дінінің орны мен рөлі)
атты баяндама жасап, көптеген ... ... ... Бұл Діни ұйымдармен
жұмыс жүргізетін қызметкерлерге үлкен көмек еді. Шымкентте ... діни ... ... ... атындағы Оңтүстік
Қазақстан мемлекеттік университетінің мәжіліс залында «Тәуелсіз Қазақстан
және Ислам діні» атты ... ... ... ... ... тек ... ғана шектелмей, исламның ғылыми сипатын
көтеруге Діни басқарма көп көніл ... Ол үшін ... ... ... інжу-маржанға толы хадистері, Ислам ғұламаларының
дүниетанымдық көзқарастары, ислам ойшылдарының өмірі мен ... ... ... мен ... ... ... насихаттау қолға
алынды. Сөйтіп, Діни істерді ғылыммен ұштастыра жүргізу жүйеге түсірілді.
Бұл ретте Ислам діні ... ... ... үшін ... баса ... бірінші кезекке қойылуда.
Мешіттерде айтылатын уағыздардың ұзақ мерзімді ... ... ... ... ... таратылды. Онда «Ақыл мен
нәпсі», «Ата-ананы құрметтеу», «Жаман ... ... ... ... ... «Қадір түнінің қасиеттері», «Тәуелсіздікке 10 ... - ... ... ... ... мен ... ... «Ислам дінінің бүкіл адамзатқа ортақ құндылықтары», «Имам Ағзамның
өмірі мен өнегелі өсиеттері» секілді т.б. тақырыптар қамтылған.
Сондай-ақ имамдардың үгіт-насихатының ... ... ... ... ... Ислам дінін қабылдау жағдайы өріс алуда. Сондай-ақ ... ... ... ... ... дінінің қоғамдағы орны мен рөлі,
Қазақстан тәуелсіздігі, ұлттар мен ұлыстар ... ... діни ... ... насихаттауға да көп көңіл бөлінуде.
Жыл сайын тойланатын хазреті пайғамбарымыз Мұхаммедтің (с.а.с.) туған
күні – ... ... ... мерекесі ағартушылық және тәрбиелік
сипатқа ие. 2000-2010 жылдар арасында «Қазақстан» ұлттық телеарнасы Қадір
түні Астана және ... ... ... ... ... ... Бас ... қасиетті Рамазан айындағы «Отанды сүю иманнан» немесе
«Арақ-шарап тұрған жердегі тілек ... ... ... ... хадис шәріптеріне сүйене отырып жасаған үндеулері халықтың
жүрегіне жетіп, тиісті ... ... ... ҚМДБ ... шаһидтер
мен түрлі зобалан, құрбандарына арналып, республика бойынша бір ... ... ... ... ас ... ... ... зираттар
тазалануда. Бұл - бұрын-сонды болмаған үлкен рухани шара.
Діни басқарманың ұйымдастыруымен белгілі каламгер ... ... ... Құранның жаңа аудармасы (мағынасы мен түсінігі) ҚР
Президенті Н.Ә.Назарбаевтың демеушілігімен жарық ... ... ... ... осы басылымы жайлы Нұр-Мүбарак Египет Ислам мәдениеті
университетінде тұңғыш рет халықаралық ғылыми-практикалық конференция өтті.
Оның ... ... ... ... және ... дін қайраткерлері,
исламтанушы ғалымдар мен дінтанушылар қатысты.
Діни басқарма жаңа басшылығының жыл сайынғы жұмысының шежіресін жасау
мақсатымен мол ... ... ... ... жүр. Күні бүгінге
дейін сондай 8 кітап оқушылардың қолына тиді.
Бас мүфтидің ... ... ... кездесуі белгілі бір жүйеге
түсті. Жұртқа ҚМДБ-ның атқарып жатқан жұмыстары, ... ... ... және т.б. «измдерге» ешқандай қатысы жоқтығы, дін ... ... ... шатыр етіп саяси билікке ұмтылушылар жайлы
кеңірек түсіндіріп, толғандырған басқа да сұрақтарына тұшымды ... ... ... жандандырылып жолға қойылуы, баспасөз
құралдары арқылы ... ... ... ... ... конференцияларда сөйлеген сөздері мен ... ... ... ... ... ... ... беделі артып, өзге
дінді қабылдау, жатжерлік секталардың арбауына түсу саябырсыды.
ҚМДБ жанынан Діни-танымдық «Ислам және ... ... ... ... 1000 таралыммен ғана тараса, енді 47 мыңнан асып түсті.
2001 жылдан жарық көрген «Иман» атты ... ... ... ... жуық. Онда Қазақстан мұсылмандары Діни ... діни ... ... мен ... ... ... тұрақты жазылады.
Оқырман одан сан алуан сауалына Жауап алуда. Бір ... ... ... ... ... ... тәулік бойы діни-танымдық
хабарлар беретін кабельдік ... ... ... өз көрсетілімдерін
бастады. Мұны мұсылмандарымыз күткелі қашан?! Бұл да ҚМБД-ның ... ... ... ... ... жылы дінбасының «Ислам және заман» (Сұхбаттар мен ... ... мен ... ... ... ал ... «Исламнын жауһарлары мен
жәдігерліктері» (Тарихи-филологиялық зерттеулер, эсселер мен очерктер),
Сондай-ақ биыл «Қазақстанның мешіттері мен ... ... ... ... ... көрді.
Әбсаттар қажы Дербісәлі шариғаттың, түрлі көкейкесті мәселелері бойынша
еліміздің газет-журналдарында көптеген мақалалар жариялап келеді.
Біріккен Араб ... ... ... ... ... ... де ... бірқатар қалалары мен аудандарында күні
бүгінге дейін 50 мешіт салды.
Бірте-бірте Қазақстан мұсылмандары діни басқармасы мен республиканың
облыстық орталық ... ... ... ... шетелдердің Алматыдағы дипломатиялық және халықаралық
ұйым басшыларымен кездесіп, Қазақстандағы ислам дінінің орны мен ... ... ... ... ... ... ... дінбасы тоғыз
жыл ішінде Сауд Арабиясы Корольдігі, Палестина, Египет, Түркия, ... ... ... АҚШ, ... ... ... Ватикан,
Ұлыбритания, Үндістан, Израиль, Ресей, Ливия секілді және т.б. жұрттың
елшілерін қабылдап, ... ... ел ... ... барлық істе мемлекет заңдары
басшылыққа алып, тек сонымен әрекет етеді.
Ислам еліміздің бас діні болғандықтан, оған ... ... ... артылар жүк те ерекше. Сол себепті де Қазақстан мұсылмандары
діни басқармасы түрлі дінді, көпұлтты республика ... ... ... яғни ішкі ... сақталуын үнемі назарда ұстайды.
Дінбасы еліміздегі ... діни ... ... ... ... ... ... алысып тұрады.
Бас мүфтидің бүкіл әлем сүнниттерінің және Әл-Азһардың ұлық ... Саид ... ... ... ... Бас ... шейх
Абдолла Абдель Мухсин әт-Түрки, бүкілресей және Мәскеу ... ... ... ... ... ... Сондай-ақ Түркия,
Египет, Кувейт, Малайзия, Син-гапур, Италия, Үндістан, Пәкістан, Еуропаның
Балкан елдері, Франция, АҚШ, Біріккен Араб Әмірліктері, ... ... ... Ресей ислам діні жетекшілерімен кездесіп, өзек-жарды
діни мәселелер жайлы ... ... да ... ... алуда.
Дінбасы Астанада өткен әлемдік және ... дін ... ... ... ... ... ... біріне
жетекшілік етті.
ҚМДБ-ның ұйымдастыруымен «Ислам ынтымақ пен бірігу жолында, ... ... 100 жыл» атты ... ал биыл ... және казіргі заман» халықаралық конференциялар өтіп, оған ... ... ... ... ... ... ... Сингапур және т.б. мем-лекеттердің дінбасылары ... ... ... ... ... қоғамы, қарттар мен балалар үйі,
түрмелер мен колониялар, туберкулез санаторийлері, Ұлы Отан соғысының
ардагерлері мен ... және ... ... көмек сұраған жекелеген
кісілерге де қайырымдылық жәрдемін үзбей көрсетіп келеді.
Қорыта айтқанда, ... ... діни ... алға ... ... ... ... жас мемлекетіміздің рухани тіректерінің біріне
айналдыру, коғамды ... ... ... ... ... ... мен ... арттыру секілді игі қызметін және
діни істер реформасын әрі қарай да ... ... ... ... ... ... 1996 жылдан бастап елімізде Қазақстан Республикасының
Президентінің жанындағы дін істері бойынша Кеңес қызмет етіп келеді. Діни
ұйымдардың саны ... ... ... 2003 жылы ... 3072 діни ... ... ... діндер» анықтамалығының авторларына сәйкес,
оның 1652-сі мұсылман ұйымдары болған. Ал 2006 жылы ... 3259 ... ... ... ... ... екен ... жылы тоталитарлық жүйенің құлауымен ... ... ... ... ... ... құруға азаматтық
қоғам мен өмірдің барлық саласында, соның ішіңде ... ... ... ... ... ... құлады. Ар-ождан бостандығы, діни бостандық және ашық
қоғам құру бағыты қалыптаса бастады. Рухани салада бұл ... ... ... ... діни оқу ... оқу ... жүзеге
асуына мүмкіндік берді.
Демократияландырудың алғашқы жылдарындағы алып-ұшпалық сезім ... ... ... ... ... жаңа ... ... мүмкін еді. Шетелдердің атап айтқанда, Түркия, Египет, Пәкістан
және біркатар Таяу және Шығыс ... ... беру ... ... кең ... ... ... еді.
Алайда оқу орындарының белгілі бір талаптарға ... не ... ... ... жоқ. 1990 ... секілді, қазіргі қезеңде
де біздің ойымызша мемлекеттік құрылыстардағы нақты өзгешеліктерді ескеру
керек. Келешек қазақстандық ... ... ... ... жіберілерде билік
жүйесінде дін рөл атқаратын елдер қарастырылуы керек. Өкінішке орай кейбір
жағдайларда оқушыларымыздың жат пікірлерге мойынсұнып кетуі де ... ... ... ... ... ... ... өзінде Қазақстанның мәдени, ... ... ... даму ... ... ... ... жөн. Осыдан барып
Қазақстаңда өзіндік ислам білім ... ... имам ... ... айту ... ... үшін бұл мәселенің ұлттық қауіпсіздіқті сақтау
үшін маңызы аз емес. Қазақстандық қоғамға ... енуі мен ... ... ... ... ерекшеліктері мен тоталитарлық кезендегі
«атеистік жалпыламаның» салдары ретінде діни жағынан ... ... ... ... ... осал. Тоталитарлы мемлекеттің бүкіл қуаты ... ... ... ... ... елдерге қарағанда жағдайы жеңіл
болып табылып, классикалық емес, дәстүрлі емес діни ағымдар мен ... ... бір ... ... ... ... және ... дағдарыс кезеңінде
шетелдегі ислам қорлары арқылы үстемдігі басым болды. Діни оқу жүйесінде
толық ... ... ... ... ... (дін ... ... әкімшілік) нақтылы оқу орындарын бағалауы қиын. ... ... ... көптеген және олардың шығу тегі белгілі
емес шетелдік қорлардың іс-әрекетін ... ... ... ... ... яғни ... ... берудің айқын еместігі салдарынан ... ... ... ... ... ... ... анықтау қиын.
Қазақстанның аддыңғы қатарлы жоғарғы оқу орындарыңда діни кафедралар мен
факультеттер ұйымдастырылуы керек.
Қазақстандағы исламның ... ... даму ... ... күштердің әсері мол. Қазақстаңда ислам қауымының әр ... ... ... етіп ... ... ... ... түсіну мен өмір сүру
әдетін насихаттаушы шетелдік мұсылман ... ... ... Бұл ... діни ортада қатерлі жағдай туғызып, әр түрлі мұсылмандық ағымдар
мен топтардың бір-біріне қайшылығын өрістетуі мүмкін.
Біздің ойымызша дәл қазіргі ... ... ... ... ... кауіп жоқ. Ислам қауымындағы тұрақтылыққа көпдінділілік
келісімге шынайы қатер жоқ. ... ... ... ... ... орын ... себебі 1990 жылдардын аяғынан бастап
елімізде түрақты әлеуметтік-экономикалық даму байқалады. Біздін еліміз үшін
басты ... – ол ... ... Бұл ... ... ... сақтау
мен нығайту өте маңызды. Онын ... ... ... және
этникааралық тұрақтылық.
Әлеуметтік және саяси тұрақтылықтың ... ... ... ... ... ... діни ... ахуалдың
қалыптасу аясын тарылтады және шектейді. Діни жүйедегі тұрақ сыздандыру
үрдістерін жоюдын негізгі ... ... ... ... кедейшілікпен күрес;
• халықтың әлеуметтік теңсіздігін қысқарту (табыстың көлемдерінде
айырмашылықтарын азайту);
• жемқорлықпен шынайы жөне ... ... ... ... ... қызметіне тарту [1, 76-б.].
Қазақстанда исламдық білім беру жүйесі ретке келтірілді. Нұр-Мүбарак
Мысыр ислам мәдениеті ... діни ... ... ... ... ... ... институты, Қазақ-Кувейт
университеті (бүгінде Оңтүстік-Қазақстан гуманитарлық ... ... ... мен ... ... ... Бұл жоғарғы оқу орындары шетелдік мемлекеттердің
қаржылық көмегімен құрылды. Сонымен қатар, 2000 жылы ... ... ... ... ислам құқығын зерттеу Орталығы ашылды.
Көптеген ағартушылық ... да ... ... ... ... ... ... бастап жабық діни ұйымдар да белең ала бастады.
Исматулла жамағаты, түріктің діни ұйымдарының ... ... ... ... ... Таблих жамағаты қозғалысының
өкілдері, нақшбандиялық Хизрат Ибрахим тобы, сопылық Тариқатшылар, сонымен
қатар миссионарлік «Исламдық құтқару ұйымы», ... ... ... ... т.б. ... шықты.
Осылардың ішіндегі жекелеген топтарға қысқаша тоқтала ... ... ... ... қоғамдық бірлестігі деген атпен
тіркелген. Олардың сенім, нанымдары мен діни ... ... діни ... ... ... мен ... мәзһабына
сәйкес келмейді. Бұл топ зікірді мұсылманшылықтың негізгі шарты деп біледі.
Зікір кезінде айғайлап, трансқа жеткенше бастарын бұлғақтатып, ... ... іс ... ... ... деп ... Мұның бәрі
әдепсіздікке әрі шектен шығушылыққа жатады. Ислам діні мұны құптамайды.
Ал, «Рисәлә-и Нұр» атты кітапшаларды таратып, сол ... ... ... ... топ ел ... ... деген атпен аталады. Нұршылар
сопылық ... ... ... Ақидада Мітрүдия тәлімдерін, мәзһабта
имам Ағзам жолын ұстанады. Бұл ... ... ... ... ... ... Нұрс деп ... таулы ауылда дүниеге келген Саид Нұрсий
тарапынан құрылған. Ол ... ... пен ... ... ... ... Ұйым осы ... атымен нұрсишылар деп аталады. ... ... мен ... негізделеді. Мұсылмандарды ояту мақсатында үгіт, насихат
жүргізуде заманға сай тактика қолданады. ... ... ... кіре ... Нұр ... ... бөлігін жастар құрайды.
Тағы бір белең алған топ – Сүлейменшілер. Бұл топ ... ... ... ... ... атты қазіргі Болгарияның Силистре елді
мекенінде дүниеге келген адамның атымен ... Ол ... ... ... және ... ... ... реформа тұсынада ғұмыр
кешкен. Ол ... діни ... күн ... ... келе жатқандығын көріп,
шәкірт оқытуға көшкен. Мемлекет тарапынан қысым болған кезде ... ... ... ... ... ... сенім, наным жағынан имам
Мәтрүди тармағын, мәзһабта имам Ағзам жолын, тариқатта Нақшбандия ... ... ... ... ... ... оны ... үйрету.
Таблиғшылар немесе дағуатшылар жамағаты. Бұл дінді уағыздаушы топ. Бұл
жамағат нәпсі тәрбиесіне аса мән ... ... ... секілді бір топ
деп саналып, ислам дінінің бір жамағаты танылады. бұлар ... ... ... ... ... ... ... әкеліп, өз ережелеріне сәйкес
дінді насихаттайды. Олар әр ... ... дін ... ... ... ... ... әрбір мұсылман дағуат айтуға шығу арқылы
кәміл мұсылманға айналады деп ойлайды. Елдің саясатына араласпайды. ... ... бір күн, ... үш күн, ... ... күн, ... төрт ай
Аллаһ жолында дағуат сапарына шығуы керек. Алайда ... ... ... бере ... ... ... да тап ... отырған жайттар
кездесіп жатады.
Сонымен қатар, хизбут тахрир ұйымы бар. Ол бізге шеттен ... ... ... ... ағылшын, француз отаршыларына қарсы күресуші
түрлі ұлт азаттық ұйымдар пайда болды. Хизбут тахрир да соның бірі. ... ... ...... ... партия. Хизбут тахрир
мемлекеттік шекараны мойындамайды. Олардың ойынша, ... бір ... бір ... ... өмір сүруі керек. Басты ... ... ... ... ... күресті күшейту арқылы сана-
сезімдеріне төңкеріс жасап, билікке қол жеткізу. Олардың басты талабы ... ... ... ... ... ... ... қағидалары мен
ұстанымдарына сәйкес келмейді. Олар мұсылмандар арасында жік салу ... ... ұйым ... ... Сондықтан да Қазақстан мұсылмандарының
діни басқармасы да осы ұйымның дұрыс емес кендігін айтып, жан-жақты үгіт-
насихат ... ... діни ... ... ... мен саяси тұрақтылықты
нығайтуға үлес қосуда. Қоғамның ... және ... ... ... оң ықпалы өсе түсуде.
Қазақстандағы қазіргі діни жағдай күрделі әрі ... ... ... ... ... дәстүрлі діндер маңызды рөл атқарады.
Елімізде ислам, христиандық және ... ... ... ... ... ... ... және конфессияаралық келісім мен
татулықты орнықтырудағы ... рөлі ... ... ... ... ... пен өзара құрмет және түсінушілікті нығайтуға қызмет
етеді. Қазақ ... ... мен ... ... өркениеті мен
дүниесінің ажырамас бөлшегі. ... ... діні ... ... ... ... Дінбасымыз Әбсаттар Қажы Дербісәлінің пікірінше: «Ислам діні барлық
адамзатты, соның ішінде оңы мен солын ... ... ... ... жол ... ... жатудың қажеті жоқ. Дін – ... ... ... мәдениеттің негізі» [23, 143-б.].
Ислам құндылықтары мен ислам философиясын, ислам мәдениеті мен ... мен ... ... қазақ халқы маңызды және зор үлес қосты.
Ортағасырлық мұсылмандық ... ... ... мен дамуына
қуатты серпіліс берген қазақ даласының ойшылдары Әбу Насыр әл-Фараби, Қажа
Ахмед Яссауи, Махмұд ... ... ... ... ... ... ... мұралары – ислам өркениетінің асыл қазынасы.
Тәуелсіздік таңы атқаннан бері, халық ішінде ислам дінімізді уағыздап
тарататын газет-журналдар, тағы басқа діни ... ... ... ... оның сахабалары және XІV ... ... ... шығыс
ғұламаларының асыл қазына кітаптары біртіндеп болса да қолымызға тиіп,
Аллаһтың ақиқат сөзі, қасиетті Құран мен ... ... ... ... ... ... ... Дегенмен де өкінішке орай,
Аллаһтың көрсеткен имандылық жолына ... ... діни ... ... ... оған мән бермей, діни сауатсыз күн кешіп
жүргендеріміз қаншама?! Дін апиын деген кешегі ... ... ... ... ... аңқау елге арамза молда деп құдайсыздарды
көбейтіп тәрбиелеген бір ғасырдың жалғасы болған біздер бүгінгі ... ... ... ... ... арыла алмай отырған жайымыз бар.
Айта кететін жайт, дінді дамыту көптеген көзқарастарға ... ... ... қиын әрі ... мәселе болып отыр. Бұған дамыған және
дамушы елдердің баса назар аударып ... да ... ... қылмыстардың жаппай етек алуы және ақиқат дін жолында болашақ
ұрпақ ... ... ... ... ... ... қорықпай,
имандылықтан, құлшылықтан айырылудың нәтижесі. Осындай жағдайда ... ... ... ... ... пікір айтуға тура келеді. Бүгінгі
таңда болашақ жастар тәрбиесіне аса мән беріліп отыр дегенге ... ... ... идеологиялық бағыт-бағдарлама жоқ, бары бүгінгі тәрбиелік
талапқа сай емес. Жас ... тура жол ... ... ... ... ... отбасындағы сыйластық, үлкеннің кішіге ізеттігі,
туысқандық, бауырмалдық, ... ... ... 40 ... ... ... кісі ақысын жемеу, адал еңбек ету, отанды сүю, қорғау тағы
басқа барлық ... ... ... Омар (р.а.) сахаба, үйіне
досы келгенде жағып ... май ... ... тура ... екінші май шамды
жағады. Мұның мәнісін сұраған досына, өшірген май шамды ... ... оның ... ... енді өз ... өз ... табылған май
шамды жағамын деген екен. Міне, Аллаһ алдындағы халық ... ... ... ... ... тазалығы соншалықты, тіпті басқаға
жаманшылық жасау түгілі, ойлаудың өзі, ниеттің ... күнә ... Жер ... ... ... ... тура жолда жүру үшін
Құранда (“Таһа” сүресі, 124-128-аяттар) және ... ... ... ... ... ... идеология (бағыт) керек?
Бүгінгі таңда мемлекет қылмыс пен күрес ... ... ... ... ... ... ... алуға жұмсап, болашақ жастарымыздың жас өмірін
неге қорғамасқа?! Қылмыстың 70-80 пайызы ішімдіктен және түріне қарасаң сау
сияқты, ... миы ... не ... не ... білмейтін нашақорды
көру, күнделікті өмірде заңды құбылыс сияқты болғалы қашан. Азғындыққа бой
алдырудың нәтижесі белгілі, ... ... ... салу мақсатында
бүгінде түрмеде статистика бойынша 44 мың адам жазасын өтеуде. Кең байтақ
жерімізде, аз санды ... бұл ... ... ... ... ... мен ... зақымданып шыққан жастарымыз, қоғамға,
ұрпаққа зияннан басқа ... ... ... ... ... ... ... жылдан-жылға азаюдың орынына көбеюде? Айтуға, ... ... адам ... ... жастардың, халық, ұлт тағдырын мемлекет
ойламаса кім ... ... ... күнә мен сауаптың не екенін білмейтін ... ... жиі ... ... ... ... ... әйелдердің жеке өмір
сүруі етек алып ... ... ... ... балалардың көбеюі
болашақта жақсылық әкелмесі белгілі. Ата-бабамызда бұрын соңды болмаған ата-
анасын жылатып қарттар үйіне ... ... үшін ауыр ... ... ... ... әрбір отбасында, мектептерде,
колледж, институттарда мекеме ұйымдарда ислам дінімізді кеңінен ... ... діни ... ... ... қылмыстың
алдын алуда ақпарат құралдарына, теледидарға тағы басқаға кең көлемде қаржы
бөлінсе игі еді. Сөз ... ... ... (с.а.с.): “Ислам діні
үшін күресіңдер, дін насихаттан тұрады”,- деген. Баршамыз Аллаһ ризашылығы
үшін әділетті қоғам ... жол ... оған ... асыл ... ... жетейік.
Қазіргі жаһандану дәуірінде бізді сақтануға шақыратын мәселелер
жетерлік. ... ... ... ... ... жайттердің бой
көтеруіне жол ашып берді. Бір формациядан ... ... өту, ... ... қоса әкеледі. Бұл қиындықтардан рухани біртұтастық
қиналдырмай алып шығаруы хақ. Ал, ... ... ... ... ... ... ұшыратады. Рухани тұтастығынан айырылған елді
өнбіс етіп алу ежелден келе жатқан дәстүр. Әсіресе, ... енді ... ... ... ... соңына ерту оңайдың оңайы.
Тәуелсіздігімізден бергі он жыл ішінде ... ... қара ... ... шылауында кетуі осыны айғақтайды.
Бұл көкейкесті мәселелерді шешуге мемлекетіміз де, діни басқармамыз да,
бүкіл ... да ... бір ... бас, бір ... қол шығару
керек. Қазақстанды мекендейтін мұсылмандар біріксек, адамгершілік,
әділеттілік, имандық ... тез ... ... ... ... татулығы нығайып, нағыз азаматтық ... құру ... ... ... ... қайнар көзі де осы исламда, ата-
баба қағида-ережелерінде жатыр. Парламентіміз заңдарды құрастырып, бекітіп,
қабылдап отырғанда бұларды көзінен таса ... ... ... ... ... ... ... сүйенеді. Жапония да,
АҚШ та, Қытай да, Ағылшындар да, Немістер де, Үнділер де дәл солай, қазіргі
заңдары өткенінен нәр ... Ал, ... ... ... ... ... ... көрінгенімен дінімізге, руханиятымызға сіңбейді. Сол
үшін де заңдарымыз көпшілік көңілінен шықпай жүр. Оған ... ... ... ... ата-бабаларымыз кез келген іс-әрекет, ой-ниетті адал-
арамға, жақсы-жаманға, обал-сауапқа, дұрыс-бұрысқа бөлген. Бірін – жақсы,
екіншісін ... ... Күнә ... адам ... зиян ... да ондай іс-әрекеттер қылмыс, жөнсіз жасалып, кез келген қоғам
мүшесі ... ... ... ... ... күнә жасаушылар болмауын қоғамның өзі ... ... ... оның шығу ... анықтап, оның жайылып кетпеу ... ... күнә ... ... түрде жазасын тартуы, жасаған
күнәсіна өкініш білдіруі, екінші рет ... ... ... және ... ... кешірілуі көзде тұтылады;
– төртіншіден, мұны ... ... ... ... және билік
басындағылар жақсы біліп қана қоймай, оларды жаман ... ... ... ... кез ... ... іс, ... жариялы түрде, халық
алдында өткен. Сөйтіп, жазаның әділдігі ... ... ... ... өзгелерге сабақ, үлгі (сот шешімдері) болған. Өкінішке орай,
осындайнағыз ... ... ... ... органдары
қызметкерлерінде жеткіліксіз. Ал осы принциптерді мықты ұстанған мұсылман
елдерінде ... бос, ... тұр. ... ... ... түрмелердің толы болуы, ... ... ... ... ... ... ... жатқан құқықтық
реформалар нәтижелі болуы имандылық пен әділеттілкте жатыр. Ал, имандылық
пен әділеттілік тек ислам діні мен ... ... ... әдет-ғұрып, салт-дәстүрлерінде жатыр. Мұны мықтап қолға алмасақ,
бармақ тістеуге де шамамыз келмей қалары анық.
Қазір елімізде ислам атын жамылып, әр түрлі ... ... ... бар. Олардың бір сыпырасы саяси мақсатты көздейтін ... ... ... экономикалық мүдделер төңірегінде ұйымдастырылған. Еліміздің
жер асты және жер үсті ... көз ... ... ... ... ... ұйымдастырылған топтар бар екендігі ащы болса да ... ... ... ... ... де аз ... Бір нәрсені нақтылы
түсініп алуымыз керек: Қазақстанның тәуелсіздігінің ... ... ... ... ... халқымыздың мығым бірлігіне тікелей
байланысты. Жас мемлекеттің керегесін керісіп, уығын қадасқан ... ... ... пен ... ... ... қажет. Ал ұлттық бірліктің
берік болуы діни бірлігімізге тәуелді.
Елбасымыз Н. Ә. Назарбаев ... ... ... пен ... ... көркейтіп, дамыта беру баршаға міндет. Осы орайда ... ... ... ... отырған өз қандастарымыздың, одан қала
берді барша мұсылмандардың өзара ынтымақ-бірлігінің берік те күшті болуының
мән-маңызы аса зор.
3. ... – дін мен ... ... ... ... Республикасындағы діни қатынастың өзекті мәселелері.
Өткен ғасырдың соңғы он жылдығында тәуелсіздігін ... ... ... ... ... ... асырды.
Қоғамдық өмірді нарықтық экономика мен демократиялық ... ... ... ... қарама-қайшылықтар мен қиындықтар туғызғандығына
қарамастан тарихи қажеттілік ... ... ... ... ... дамуы уақыт талаптарына
жауап беру барысында айқындалатыны белгілі. Қазақстан қоғамының алдында да
осындай талаптар туындады. Қоғамдық ... төрт ... ... ... белгілі, олар экономикалық, саяси, әлеуметтік және рухани салалар.
Бұл салалар бір-бірімен тығыз байланысты, сондықтан бір ... ... ме ... ... ... өзгерістерге әкеледі. Кез-келген қоғамның
тұрмыс-тіршілігі ең алдымен материалдық өндіріспен байланысты. Сондықтан ел
экономикасын ... ... ... ... ... ... арттыру бастапқы кезде кезек күттірмейтін мәселе ... ... ... салада да күрделі бет бұрыстарды жүзеге асыру қажет
болды. Осы мақсатқа сәйкес жаңа Конституция қабылданды. Оның ... ... ... ... ... ету болып табылды. Қоғамның
субстанционалдық негізі – ... ... ҚР ... ... мен ... ... ерекше мән беріледі. Ата заңымызда
Қазақстан Республикасы құқықтары мен ... ... ... мемлекет деп бекітілді.
Посткеңестік дәуірден кейін адам құқықтары мен бостандықтарын ... ... 15 ... ... Қазақстан Республикасының «Сенім
бостандығы және діни бірлестіктер ... ... ... зор ... Бұл ... Қазақстан Республикасының Конституциясында және адам құқы туралы
актілер мен келісімдерде бекітілген азаматтардың ... ... ... кепілдік берілетіндігі, ... ... ... және ... жоқ ... жеке дара ... бірлесе отырып кез-келген дінді еркін ұстануына немесе
ұстанбауына, ... діни ... ... ... қатыспауға құқылы
екендігі, діни айқындалуға қатысты ешқандай мәжбүрлеуге жол берілмейтіні,
діни ... ... ... ... айтылды. Тоталитарлық
режимнен кейінгі бұл заң азаматтардың дінге ... ... ... берді, сөйтіп мемлекеттік атеизм ... ... ... ... 16 жылда еліміздегі діни ұйымдар мен бірлестіктердің
саны геометриялық ... өсе ... ... ... ... ... ... діни бірлестіктер бар
екен, оның 150-ге жуығы христианшылдықтың протестанттық бағытына тиесілі,
40-тан астамы мұсылман, 16-сы Орыс ... ... 6-уы ... 3- ... әртүрлі бағыттарына тиесілі [24, 23-б.]. Осыған
дейін еліміздегі дәстүрлі діндер арасындағы қарым-қатынас тұрғылықты халық
арасында соншалықты күрделі мәселелер тудырмаған еді. Ал жаңа ... ... ... ... бірдей емес. Жастар ... ... ... зерттеулерге сүйенсек, сауалнамаға жауап
бергендердің жақындарының діни ... ... 45,4% ... 35,9 ... ... 18,6 % бәрі бір деп ... ... Діни сезіміне нұқсан
келтірілсе қайтесіз деген сұраққа 13,4% оларды қолыма қару алып ... 17,8 % ... ... ұйымдарына шағымданамын, 8,7 % сотқа
шағымданамын 20,5 % өз ұлтымның ... ... ... ... 11,6 % ... органдарына, полицияға шағымданамын, 1,5 % елден
кетуге тырысамын, 21,1 % ... ... түр ... деп ... ... ... жас ... өзіндік бірегейлігін анықтауда
азаматтық белгіге басымдылық берген, яғни өзін Қазақстан азаматымын ... (54%). Ал ... ... ықпалын респонденттердің 44,1% оң
бағаласа, 11,3 % теріс ... ... ... ... (66,5%) ... «енжар діншілдер» деп санаса (мен дінге сенемін,
бірақ діни ... ... 10,8% ... ... (Мен ... діни ... ... және діни рәсімдерді сақтаймын), 9,8 %
діни сенімге құрмет көрсететіндер, 9,2 ... ... ... ... ... ... 3,4% діни ... немқұрайлылар, 0,4%
«атеистер» қатарына жатқызған [18, 13-14 бб.]. Бұл зерттеулер ... ... ... болғанымен, діни негіздегі қақтығыстардың
мүмкіндігін теріске ... және діни ... ... ... ... ... ... байқатады.
БАҚ-тың мәліметтеріне жүгінсек, еліміздің тұрғындарын жаңа діндердің
белсенділігі алаңдататындығы байқалады. Әсіресе, Республикамыздағы дәстүрлі
болып табылатын ислам және ... ... ... жаңа ... ... ... аңғару қиын емес. Тоталитарлық құрсаудан
шыққан тәуелсіздіктің алғашқы жылдары діни ... ... ... бұзылуы деп бағалаған болсақ, қазіргі кезде
кейбір діни бағыттардың демократиялық принциптерге қайшы келетіндігі, тіпті
адам құқықтарын елеп ... ... ... ... ... ескерген
билік экстремистік бағыттағы діни ұйымдарға тиым салды. Атеизм ... ... ... ... ... ... жас ... дін, діннің шын мәні ... ... таяз ... ... сыртқы бітімі «жалтырап» тұрған, ел басына түскен ауыртпалықты
діни тұрғыдан интерпретациялаған «кірме» діндер етек жайды. ... ... ... ... ... ... бұл жаңа діни
бағыттар халықтың әлеуметтік аз қорғалаған топтарына ... ... ... ... ... да өз торларына тартқаны
жасырын емес. Екінші жағынан, сыртқы инвестицияларға зәру ... де ... ... көз ... ... да рас. ... ... қаржылық құйылымдармен қатар шет елдік миссионерлер де
ағылып келе бастады. Белгілі бір ... ... ... ... пен
қоғамның тұрақтылығына нұқсан келтіріп, негізін ... ... ... ... Н. ... ... «Тарих толқынында» атты
кітабында: «Біз өзіміздің ең ірі әлемдік діни ... ... ... ... жөн. Бұл да біздің бүгінгі бірегейлігіміздің
негізгі болмағанымен де, бір бастау көзі. Жиырмасыншы ... ... ... ... ... бірі- бүгінгі әлемде рухани жаңғырудың қосымша
құрамдас бөлігі боларлық діні жоқ ұлт бөгде мемлекеттік ... ... Ал ... мемлекеттер өзінің діни құндылықтарын саналы ... ... ... үшін үлгі ... ... деп атап ... 85-б.]. Ал халық руханилығына жат құндылықтардың қоғамның прогрессивті
дамуына оң ықпал ететіндігі өте үлкен күмән ... ... ... алып ... діни ... бәрі бірдей емес. Жаңа діндердің
қоғамға ықпалын ғалымдар төмендегідей бағалайды: «Біздің ... ... ... діни ... ... келуін қазақстандықтардың
мәдени бірегейлігін белгілі бір деңгейде ерікті немесе еріксіз шайқалтатын
жаһанданудың салдарына жатқызуға болады» [26, 10-б.].
Осы жерде атақты ... ... ... ... өркениеті экономика
мен саясат саласына өз ықпалын таратып болды, енді қалғаны мәдениет саласы
деген ойы еріксіз еске ... ... ... ... келтірілген
авторлардың мына пікірлері де адамға ой салады: «Планетарлық гегемония күші
мәдени ... ... да ... ол ... ... шешуші
стратегиялық ресурс ретінде де, майдан алаңы ретінде де, қару типі ... ... ... ... [26, 7-б.].
ХХІ ғасырдың ақпарат және ақпараттық технологиялардың ... ... ... ... бағындырудың басты құралы ретінде
идеологиялық форматтар алдыңғы ... ... Ал дін ең ... бірі ... талас тудырмайды. Әрине, жаһандану дәуірінде
біздің әлемдік процестерден шет қала алмайтынымыз белгілі. Қазіргі ... ... ... ... ... ірге тасын
қалады деп айта аламыз. Сондықтан ендігі кезекте тәуелсіздігіміздің
ақпараттық және ... ... де жете ... ... ... ... дін ... де дәйекті әрі жан-жақты таразыланған саясат
ұстанған абзал. Мемлекеттің тұрақты дамуының ... ... - ... ... ... таңда зайырлы мемлекет үшін азаматтық
бірегейлік басты белгі болып табылғанымен, діннің де ... ... ... ... естен шығармаған абзал. Қазақстан Конституциясы
гуманистік, демократиялық принциптерді жариялап қана ... ... ... ... ... ... ... механизмдерін де жан-
жақты қарастырған. Бұл тұрғыда Елбасы: «Конституциямызда артықшылықтардың
бірі ретінде айқындалған ... ... жай ... жансыз заңдылық
ұстанымы емес, аса маңызды қоғамдық ... ... ... зор
рөлін мойындау деген сөз. ... Әрине, демократиялық мемлекеттердің діни
қағиданы ... ... ... ... ... жоқ. Бұл ... ... берік байламы»,-деп атап көрсетеді [25, 86-б.].
Алайда, кейбір жаңа діни ағымдардың ... діни ... ... ... ... ... ... талпынатындығы республика
тұрғындарын қынжылтады. Гуманитарлық зерттеулер орталығы жүргізген ... ... ... жаңа діни ... ... көз қарасыңызды білдіріңіз деген сұраққа респонденттердің 24,6% олар
Қазақстан мәдениеті үшін елеулі қауіп төндіреді, 21% ... ... ... ... жоқ, ... діни ... ... таңдаулары қажет
деп жауап берген. Алайда адамдардың бәрі бірдей еркін таңдау барысында
белгілі бір ... ... ... деп айту ... ... ... қала ... кездесіп сұхбаттасқанымыздан олардың
өздері насихаттап жүрген діндері туралы білімдерінің деңгейі төмен ... ал ... ... ... ... тіптен жоқ. Ал жаңа діни
бірлестіктер жетекшілерінің жергілікті қазақ ... ... ... жүргізетіні де құпия емес. Көп жағдайларда жаңа ... ... ... ... тәжірибесі кездеседі. Мұндай
шіркеулердің қатарына «Қасиетті рух шіркеуін», ... ... ... Христиандық орталықтарды және т.б. жатқызуға болады. Қазақ
тілінде христиандық әдебиеттер ... ... ... ... ... көпшілігі мұндай фактілерге теріс баға
береді немесе немқұрайлы қарайды. Басқа діндерге кірген ... ... өте аз ... ... ... және бұл ... ... қатар жаңа діндерге жастарды тарту ісін де бұл ағымдар жақсы
жолға ... ... ... ... ... ... бұл мәселеге де
бейжай қарауға болмайтыны ... ... ... және ... ... жақын жерлерде, сондай-ақ кәмелетке толмаған жас жеткіншектер
арасында діни үгіт-насихат жұмыстарын ... ... ... деп ойлаймыз.
Мемлекет пен қоғам азаматтардың психикалық саулығына да аса көңіл ... ... ... көбі танымдық қызушылықтың салдарынан, сондай-ақ
қарым-қатынастың, отбасы мен ... ... ... ... ... яғни өтпелі кезеңде туындайтын психологиялық қиыншлықтардың
салдарынан да жаңа ... еріп ... ... орай, мектептер мен басқа
да оқу орындарында ұлттық тәрбие мен рухани ... көп ... ... ... ... ... мақсат-мүддемізге сай келмейтін діни
идеялармен уланбаған, жан-жақты терең білімді жастардың ... орай ... ... ... ... ... жат жерлік діни наным-сенімдер ентелеп ене бастады.
Христофор Колумб Америка құрлығын ашқаннан соң, жергілікті халықты ... ... ... ... ... ... еді. ... бәрімізге белгілі. Ал қазіргі кезде бұл саясаттың тәсілдері мен
формасы өзгергенімен мазмұны сол қалпында қалды. Сол ... ... пен ... ... барысында қабылдаған халықтардың басым көпшілігі
тарих толқынында құмға сіңген судай жойылып ... Ал ... ... деп айту ... Мемлекетіміз бен ұлтымыздың болашағын
ойласақ, бұл ойланатын жайт. «Дінінен айырылған халық ұлттық қасиетінен ... ... ... ... ... ... белгілі. ...
Ал үстемдік жасаған ұлт өркениеттер алмасуы, білім мен ғылым ... ... ... ... ... ... ... өз дінін, өз тілін енгізеді».
Дін ұлт мәдениетінің ажырамас құрамдас бөлігі ... ... ... ... діннің қоғам дамуындағы рөлін асыра әсірелеу де жақсылыққа
әкеле бермейді. ХХ ғасыр басындағы қазақтың зиялы азаматтары мұны ... және ... ... ... ... зор мән ... ... бір жағынан, өз халқының мемлекеттілігін, мәдениетін, тілін,
білімін, діннен жоғары қойды. Ояна бастаған ... ... діни ... ... қалады. Екінші жағынан, түрік, мұсылман өркениетінен
алшақтау ұлтсыздандыруға, төлтума ерекшеліктерден ... ... ... ... [27, 45-б.]. Осы ... ... ... халықтарының
алдыңғы қатарлы өкілдері арасында пайда болған жадишілдік ... да ... ... ... адамның творчестволық ойлау, рухани іздену,
діни және зайырлы мәдениет элементтерін ұштастыру ... көп ... Діни ... терең адамдардың өзі әрқашан қоршаған ... ... ... ғылымдарды игеруге үлкен мән берген. Сондықтан діни және
зайырлы мәдениеттер ... ... ... қайта бір-бірін толықтырып
отырады. Өкінішке орай, әр түрлі діндер ғана емес, бір ... ... өзі ... келе ... ... ... қазір Республика
тұрғындарының 70% жуығы ислам дінін ... деп ... ... ... ... қауымының арасындағы ала ауыздықтың ушығып бара жатқандығы
да жасырын ... Көп ... бұл діни ... таяздығы мен бір
жақтылығынан, сонымен қатар, ... ... ... ... ... ... туындайды. Исламның таралуы барысында
жергілікті дәстүрлер мен ислам ... ... ... ... ... әдет-ғұрыптар мен дәстүрлер исламның ... ... ... ... ... ... нормалары қазақ хандарының жарғыларына
енді, үкім шығаруда қазылар Ханафи масһабының ... ... ... империясы қазақ даласын басқарудың ... ... ... ... ... ... ел ... ісінен шеттетті.
Кеңестік үкімет діннің аясын барынша ... ... ... ... ... ... ... [29]. Мұндай жағдайда, дінді
әлеуметтік құбылыс ... ... ... ... ... ... таңда шет елдерде (әсіресе, араб елдерінде) діни білім алып келген
жастар Қазақстандағы исламды сол елдердің дәстүрі ... ... ... және бұл ... алып ... Сондықтан білім
беру жүйесінде сұхбаттық мәдениетке, ... ... ... ... оппонентіңді сыйлай білуге баулудың маңызы зор. Сонымен қатар ... ... ... ... кеңестік және одан да ... бері ... келе ... ... ... ... сақтауға көп көңіл ... ... ... ... ... ... ... бағытталған әр түрлі діни
ағымдардың әрекетін құқықтық тұрғыдан шектеу демократия принциптеріне қайшы
келмейді. Діни бірлестіктер мен ... ... ... ... ... «басқаның үйіне өз заңдарымен ... ... ... асып ... ... жанының аңшыларының» санасына әрқашан
құйып отыру керек. «Есіктен ... ... ... ... ... ... Либерализм, демократия, толеранттылық абстрактілі идеяларға емес,
нақты азамат пен еліміздің болашағына қызмет етуі қажет.
Әлемдегі қазіргі ахуалға ... ... ... Республикасын шын
мәнінде тыныштық пен тұрақтылық ... ... ... ... бар. ... Назарбаевтың 2003 жылы елімізде Әлемдік және дәстүрлі діндер
лидерлерінің съезін өткізу туралы ... ... ... мәлім. Бұл
идеяны алғаш қолдағандардың қатарында Рим ... ... ... ІІ ... ... ... ол 2001 ... қыркүйек айында Астанаға арнайы ат
шалдырғаны да ұмытылмайтын оқиғалар ... орын ... ... ... ... сол ... бері ... саяси, ұлтаралық және
конфессияаралық үнқатысуда бітімгершілік миссия ... ... ... ... пен Батыстың арасын жалғап жатқан көпір іспетті деп
тегіннен тегін айтылмаса ... ... ... 130 ұлт пен ... 46 ... ... ... өмір сүріп келеді. Дегенмен,
бүгінде Қазақ елінде ислам дінін ұстанатындар көпшілік болып табылатыны да
тайға ... ... ... ... ... бірге, республика аумағы
ежелден дін мен өркениеттің – ислам, христиан, будда және конфуциандықтың
“кездесу орны” болғаны және ... келе ... ... [30, ... ... конфессияаралық келісім мен діндер үнқатысуы
Қазақстандағы қазіргі заманғы діни қатынастардың жағдайы полиэтникалық
және поликонфессионалдық құрылымға ... ... ... ... ... діни ... ... астам ұлт өкілдері тату-тәтті өмір
сүруде. Бүгінде Қазақстанда 40-тан астам діни ... 4 ... ... ... ... Сөз жоқ ұлтаралық, конфессияаралық
төзімділікті нығайту ұдайы көңіл бөліп отыруды қажет ететін ... ... пен ... ... ... ... үшін аса ... болып
табылатын шарттардың болуы тап осы дінаралық, ұлтаралық ... Ал ... ... елде тек ... ... етіп ... ... барлық елдерінің дін өкілдерінің басын қосып, оларды ортақ
міндеттерді бірлесіп талқылауға ... 2003 ... ... әр үш жыл ... ... ... ... дәстүрлі діндер басшыларының съезі осы саясаттың жарқын дәлелі болып
отыр. Сол арқылы ежелгі ... жері зор ... ие ... Ол ... және
дәстүрлі ұлттық діндердің көшбасшылары мен жоғарғы өкілдерін жер ... ... мен ... арасындағы үнқатысуға шақырды.
Астанада діндер диалогын ұйымдастыру шарасы әлемдік қауымдастықтың назарын
аударды. Сондықтан да болар ... ... ... оған ... ... 2003 жылғы съезге түрлі ... 17 ... ... 2006 жылы олардың саны 29-ды құрады.
Бұл жолы ... тек діни ... ... ғана емес ... мен Азияның
саяси қайраткерлері мен ғалымдар және Біріккен Ұлттар ... ... пен ... ... ... сияқты халықаралық деңгейдегі
беделді ұйымдардың өкілдері ... ... ... ... ... Назарбаев: «Бұл біздің форумның
әлем алдындағы беделінің көрінісі. Бұл біздің бір-бірімізді түсіне отырып,
әлемде орын ... ... ... ... ... ... деген
ұмтылысымыздың нышаны»,– деген болатын.
Әлемдік және дәстүрлі діндер басшыларының I съезінде оған қатысушылар
адамгершілік және кеңпейілділік ... асыл ... ... ... ... ... наным, сенім негіздерін
қалыптастыру міндетіне ерекше мән берді. Бұл ... ... бар ... діни
әралуандық пен этникааралық және ... ... ... байланысты туындап отыр.
Түрлі қайшылықтарға толы жаһандану үдерісі өмірімізге дендеп енген
сайын бұл мәселе күннен күнге ... ... Бір ... ол ... ... ... арттыра отырып, әлемді біріктіріп отыр.
Екінші ... ... мен ... бір ... астына біріктіре
отырып, ұлттардың өзіндік бет-бейнесін жоғалтып, этникалық әралуандылықтық
жойылуына итермелеуде. Съездер барысында діни ... мен ... ... ... ... ... ... қауіп төндіретін
лаңкестік әрекеттерді жоққа шырағу үшін пікір таластырып, ортақ мәмілеге
келу қажеттігі жөнінде көп айтылды. Ал ... ... ... ... оған ... ... діннің негізінде төзімділік, ақиқат,
әділдік пен адамзатқа сүйіспеншілік сияқты қасиетті ұғымдардың жатуы қажет
деген тұжырымға келді. Сөйтіп, конфессияаралық диалогты ... әрі ... ... ... ... шешім қабылдаған әлемдік және дәстүрлі
діндердің ... ... және ... ... ... етіп ... ... Съезд хатшылығын құру қажет деп ... ... да ... өткізу Қазақстан үшін үлкен мәртебе
болғаны рас. Өйткені ол ... ... ... үлгісінің халықаралық деңгейде ... ... ... әлем ... ... орнының көрсеткіші болатын. 2006
жылдың ... ... 12-і мен 14-і ... ... ... ... діндер басшыларының II съезі өтті. Оған Ислам, Христиан, Иудаизм,
Буддизм, Даосизм, Синтоизм сияқты көптеген діндердің ... ... ... ... ... ... қатысты. Жиынға құрметті қонақ
ретінде танымал саясаткерлер мен қоғам қайраткерлері ... ... Бас ... ... ... ... Бас хатшысы
Сергей Орджоникидзе, Малайзияның бұрынғы Премьер-Министрі Мохаммад Махатхир
мен бірқатар елдердің заң шығару ... ... ... емес
ұйымдарының өкілдері қатысты. Жиынды ашқан өркениеттер ... ... игі ... ... ... Назарбаев «Бүгінгідей
алқалы жиын Астанада осымен екінші рет ... Мен ... қош ... ... барлықтарыңызға үлкен алғысымды білдіргім келеді. Мен кеше
ғана, яғни осы ... ... ... сөз еткен Бейбітшілік ... ... міне ... ... алғаш рет есігін айқара ашты. 2003 жылы
өткен съездің алғашқы ... ... ... ... ... ... әлемде бірде-бір рет осындай кең ауқымды шара ... ... ... ... ... және әлемдік деңгейдегі ... ... және ... ... ... ... ... тың
серпін берді. Бүгін міне біз ... және ... ... ... ... ... үш жыл бұрынғы
съезге әлем елдерінен 17 ... ... ... бұл жолы
олардың саны 29-ға жетіп ... ... ... және ол ... өсіп келе ... ... ... деді.
Жиында Мемлекет басшысы съезге қатысушылардың қозғайтын мәселелерінің
басым бағыттарын анықтап берді. Ал дін ... ... ... ... ... діни ... ... мен өзге дін өкілдерін сыйлау,
халықаралық ... ... ... рөлі ... ... ... ... келісті. Мысырдан келген
Жоғарғы имам шейх Әл-Азхар Мұхаммед Саид Тантауи әлемдегі барлық діндер ... ... ... ... ... айта келе: «Біз дін мәселелеріне
арналған бүгінгі басқосуға қатыса отырып, осыны дәлелдегіміз келді. Кімде
кім лаңкестік әрекеттерінің ... ... ... оның ... ... тырысса, ола адам бұл келеңсіз жайттардың қауіпсіздік ... ... ... ... ... орын ... көз
жеткізеді. Осының салдарынан біреулер тыныштықта бейбіт өмір кешіп жатса,
ендігі біреулер тұрақсыздықтан жапа шегіп, ... ... зәру ... деп атап ... біздің әлем өзінің діни және
нәсілшілдік қалыптары бар патриотизм арқылы ... ... ... ... тұрады. Бұған қоса қазір мемлекет
қоғамға ... ... ... етіп отыр. Халықаралық қатынастар неғұрлым
бейбітшілік пен ... ... және ... мақсаттарды іске асыруға
негізделсе, қоғам арасында соғұрлым қауіпсіздік салтанат ... оның ... ... Бұл өз кезегінде ең өзекті деген ... ... ... игі ... ... Осы орайда I Константинополь
Варфоломей ... ... ... ... ... ... жөнінде айта келе, бұл мәселеде 100-ден астам діндер мен
конфессиялардың өкілдері тату-тәтті өмір ... ... ... үлгі ... ... Бұл ... ... қыркүйектің 11-інде Нью-Иорктегі
қайғылы оқиғадан кейін тұп-тура бес жыл өткен соң ұйымдастырылды. Бұл ... ... ... Ол ... ... ... ... үлкен қауіп
төндіріп тұрған өркениеттер қақтығысының алдын алу мақсатында ұйымдастырған
игі шарасы. 2001 жылы болған ... ... соң АҚШ пен ... ... ... ... мен терроризмді қатар қойған болатын. Ал қазір әлем
түпкілікті өзгерді.
Бүгінде бір елде, бір жерді ... ... мен ... ... ... ... Осыған орай әлемнің бір бұрышында жағдай барынша
шиеленісіп ... ... ... пен бейбітшілік, діни
төзімділік салтанат құрған. «Ал Ұлы далада салтанат ... ... ... де ... ... ... ... берді» дейді
Рим Папасы Иоан Павел II. Форумның уақыт пен мәдениеттерді байланыстырып
тұрған пирамида ... ... ... Бейбітшілік пен келісім сарайында
өтуі де ерекше оқиға болды. Екінші съезге қатысушылар төзімділік пен ... ... ... ұстанымдардың декларациясын қабылдады.
Диалог бір ғана діннің мүддесін қорғап, өзге ... ... ... біреудің еікншісінен басым болуына қызмет етпеуі тиіс ... ... ... ... ... бейбітшілік пен
ынтымақта өмір ... ... ... тағы бір рет ... ... ... дәстүрлі дін өкілдерімен тілдесуге қашанда әзір.
Әлемдегі тыныштық тек ... ... ... арқасында ғана болуы
мүмкін» деді қасиетті Филарет, Митрополит Минский және Слуцкий, Патриарший
Экзарх Белорусий [31].
Съезд барысында қазақстандық дін ... Бас ... ... басқармасының төрағасы Әбсаттар қажы Дербісәлі басқарды. ... ... ... пен ... үлгісі болып
отырғандығын ереше атап өтті. Сондай-ақ ол ... ... 70 ... ... ... ... байланыста, ал өзгелері басқа діни
сенімде екендігіне қарамастан, барлығының да ... ... пен ... өмір сүріп жатқандығын айтты. Сондықтан да біздің елде мамыражай
тіршілік қалыптасқан. Осылайша Әлемдік және ... ... және ... ... ... ... ... деңгейде
нығаюына ықпал етті. Бұған қол жеткізуге болатындығына ... ... ... отыр. Өйткені ол о бастан-ақ діни бірлестіктердің
қызметін мүмкіндігінше ... ... ... дін мәселелеріне көз жұма
қарап отыра ... еді. ... дін ... ... бас қоса қалса, әлем
оған саяси келіссөздер іске асыра алмағанда, осы жиын іске ... ... ... ... ... жиын да ... деңгейде өтті. Қазақстан Президенті 2009
жылы өтетін съезге үлкен үміт арта отырып, 2008 жылы ... ... ... және дәстүрлі діндер басшыларының III съезінің жаһандық
деңгейде маңызы бар ірі шаралардың бірі екендігін ... Бұл ... жер ... ... пен ... ... ... жиын
болды. Бүгін Қазақстан әлемдік және дәстүрлі діндер басшылары съезінің
негізінде ... ... мен ... негізделген өркениеттің
жатқандығын көрсетуге тағы бір рет мүмкіндік алып ... ... ... бүгінгі күнге дейін осынау қазақ даласы сауда
және мәдени алмасу арқылы Азия мен ... ... ... ... буын ... ... келеді. ол қазір де көптеген халықтар
мен діни нанымдар өкілдерінің туған жұрты болып отыр.
Сонымен қатар, Қазақстан ... ... біз үшін ... ... тиімді жүргізуге жәрдемдесетін азаматтық қоғамның ... ... Оның ... ... ... ... көптеген
елдерде және БҰҰ мен ЕҚЫҰ тәрізді халықаралық ұйымдарда жоғарғы бағаға ие
болды.
Ұлттар ... ... өз ... жүз ... ... ... ... өкілдері тату тәтті әрі келісімде өмір сүріп, еңбек етіп ... ... ... бірлігінің өзіндік бір нышанына айналмақ. Бізде
қырықтам астам конфессиялар ешқандай кедергісіз жұмыс істейді.
Бұл – ... ... ... байлығымыз бен тұрлаулы болашаққа деген
үмітіміз.
Біз сақтап әрі ... ... ... және ... түбегейлі әрі ауқымды өзгерістерді серпінді түрде жүргізуге
мүмкіндік берген саяси, экономикалық және әлеуметтік ... ... ... ... ... ... ... Бұл жетістіктерді
бүгінгі таңда жалпы жұрт мойындап отыр.
Қорытынды
Қазақстан 2010 жылы ЕЫҚҰ және 2011 жылы ... ... ... қызметті атқармақ.
Елімізде орныққан тұрақтылық, дінаралық келісім мен ұлтаралық сыйластық
– Қазақстанның қарқынды дамуының ... ... ... ... және ... ... I, II және III ... әлемдік қауымдастық
тарапынан оң бағасын алды.
Дін және дінаралық қатынас саласында жүргізіліп ... ... ... ... жағдайда діни бірлестіктермен қатынастарды реттеумен ... ... ... ... ... мен дінаралық өзара түсінушілік
сынды ұстанымдарды орнықтыру талаптарынан туындады.
Қазіргі кезде ... ... ... ... өсуі және ... саны мен ... ... жастар үлесінің артуы қазіргі діни
сананың ерекшелігі болып отыр.
Ислам діні бауырластық пен кішіпейілділік мұраттарына адал ... ... ... ... және ... арасындағы татулық,
келісім мен ынтымағы басты құндылықтар саналады. Мұхаммед пайғамбар
(с.а.с.) бір ... ... ... жаннатқа кіре алмайсыңдар, ал
бір-біріңді жақсы көрмейінше, иман келтірген болып есептелмейсіңдер»,-
деген екен. Осы ... ... ... ... ... құрайтын
мұсылман қауымы мемлекетіміздің тұрақтылығы мен ынтымағын сақтауға сүбелі
үлес қосып отыр.
Қазақстандағы қазіргі діни ахуал ... әрі ... ... ... ... жаңаруында дәстүрлі діндер маңызды рөл атқарады.
Ислам, христиандық және ... ... ... адамзаттық және гуманистік
құндылықтары ұлтаралық және конфессияаралық ... мен ... ... ерекше. Олар қоғамымызда достықты, өзара құрмет пен
түсінісушілікті нығайтуға қызмет етеді. Қазақ ... ... ... ... ... мен ... ажырамас бөлшегі.
Елімізге ислам діні күшпен ... ... ... ... ... ... ождан бостандығы мен діни бостандықтың
қағидаттары, әртүрлі конфессияларға жататын азаматтардың ... ... ... ... ... діннен бөлінгендігі туралы
қағидаттар бекітілген. Сондай-ақ діннің және діни бірлестіктердің
әлеуметтік қызметтерін ... ... ... ... де ... ... ... бар. Соған қарамастан,
діннің мәртебесі, оның ... ... ... ... мен ... яғни
діннің қоғамның әлеуметтік-саяси, рухани ... ... ... ... және ... ... ... дәл анықталмаған.
Осындай белгісіздік, әсіресе оның теріс салдары еліміздегі қазіргі діни
жағдайда орын алған жаңа ... ... анық та ... аңғарылуда.
Бұл, әрине, әсіресе дін мен діни ... ... ... ... мен ... негізделген жаңа діни ағымдар мен бағыттардың
пайда болуына байланысты. Мұндай әсірешіл ... діни ... ... ... ... ... табуы мүмкін.
Қазақстанның зайырлы мемлекет болуына байланысты, ресми ... ... ... ... ол діншіл де, дінге қарсы да сипатқа ие емес.
Қазіргі ... ... ... авторитарлық, тоталитарлық және
теократиялық басқару жүйесі бар мемлекеттерден түбірінен өзгеше.
Конфессияаралық бейбітшілік пен ... ... ... және
көпконфессиялы Қазақстан үшін күрделі мәселе. Бүгінде ... ... ... ... ... есебінде де таныс. Оған әлемдік
және дәстүрлі діндердің басшылары анағұрлым ... ... ... шешу үшін ... біріктірудің, интеграциялық үдерістердің күшті факторы бола ... үшін ... ... ... керісінше, ортақ белгілер мен
қағидаттарды, ортақ негіздер мен ортақ ... ... ... міндеттіміз.
Айта кету керек, Қазақстан діни толеранттылық пен ... ... игі ... ие. Қазақстан көне заманнан бері саналуан
мәдениеттер мен діндердің ... ... ... ... ... бірнеше ғасырлар бойы тәңіршілдік, зороастризм, манихейлік,
буддизм, ... ... ... ... және ... ... ... сияқты әртүрлі нанымдар бейбіт қатар өмір сүрген, яғни
толеранттылық пен ... ... ... ... ... ... ... атап айтқанындай: “...бізге төзімсіздік немесе
діни фанатизм жат. Бұл рухани дәстүр, бұл ... ... ... Құдайдың
Сөзіне деген ашықтық. Бұл — Қазақстандағы ... ... ... ... ... Біз ... өзіміздің толеранттығымызбен,
ұлтаралық, конфессияаралық ... мен ... ... ... ... ... ... әлеуеті бұдан әрі қарай да
сақталуға, дамуға тиіс”.
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі:
1. ... ... пен ... ... 2006 жылы ... өткен «Жетісу
мұсылмандарының I құрылтайына 100 жыл» атты халықаралық ғылыми ... ...... ... 2008. – 208 ... Діни ... ... және діни бірлестіктер туралы Қазақстан
Республикасының Заңы. – Алматы: Жеті ... ... Я.Ф. ... ... в ...... ... Пресс. 1996.
–157 с.
3. Дәуітбеков Серғазы, әл-Фараби атындағы ҚазҰУ-нің ... ... келу ... Шет ... және ... ... Ғылыми педагогикалық журнал. № 6, 2009. 147-б.
4. Сүйінәлиев Х. Қазақ әдебиетінің тарихи. – Алматы: Санат, 1997. – ... ... А.И. ... ... орд и ... – Алматы: Санат,
1996. – 656 с.
6. Иванов В., Трофимов Я. ... ... ... – Алматы:
Әділет, 1999.-141 с.
7. Ислам энциклопедиясы, Алматы, 2005.
8. М.Орынбеков. ... ... ... ... «Қазақ
Университеті», 2002. – 201 бет.
9. Юдин В.П. Центральная Азия в ... ... ... ...
Алматы: ДайкПресс, 2001 – 384 с.
10. Ақназаров Х.З. Ғылыми атеизм негіздері. – Алматы: Мектеп, 1968. – ... ... ... ... ... 2007. – 112 ... ... Дін және еркін ойшылдық. – Аламты, «Қазақ ... – 112 ... Н. Ә. ... ... он жыл. – Алматы: Атамұра, 2003.
14. Курганская В. ... ... в ... жизни казахстанского
общества // Централъная Азия и ... 2002, ... ... ... Орта Азия ... ... зиянды ағымдар
және миссионерлік. – Алматы, 2006. – 253 б.
16. Ғарифолла Есім. Дін өркениеті. ҚазҰУ хабаршысы, № 2 ... ... ... ... Казахстана», Основные итоги
Республиканского социологического исследования. – Астана, 2007. – ... М. Ю. ... Дін мен ... ... формалары, тәсілдері мен
қызметтері. – Алматы, Саясат, 2003. – 253 ... М. П. ... ... и религия. – Москва, 1987. – 325 с.
20. Ислам и общество в ... ...... ... – 204 ... Өмірзақ Айтбаев, ҚМДБ жанындағы Ақылдастар алқасының төрағасы, ҰҒА-ның
академигі. Жас Алаш, №72 8 қыркүйек 2009ж. http://muftyat.kz/
22. Әбсаттар Қажы Дербісәлі. Ислам және ... ... 2003. – ... ... В.А. ... толерантности и анализ межконфессиональных
отношений на примере религиозной ... в г. ... ... ... «Вопросы толерантности и роль религии
в общественной жизни». Алматы: «Знание», 2007. – 320 c.
24. Н. Назарбаев. ... ... ... ... 1999. – 110 ... Курганская В.Д., Дунаев В.Ю. Толерантность в глобализирующемся мире:
Религия и культурная ... ... ... научно-
практической конференции «Вопросы толерантности и роль религии в
общественной ...... 2006. – 195 ... А. ... ... (Оқу ...... «Арыс». 2000. – 145 б.
27. Ғарифолла Есім. ... сана ... // ... елі – ... ... ... ... Алматы: Қазак университеті, 2008. – 180
б.
28. Сапар али Бейбіт, Мұхаммед – Канафия Борбасов. Казахстан ... ... ... // ... азия и ... 2002, №2.
29. Әлемдік және дәстүрлі діндер лидерлерінің Бірінші Съезі, – ... ... ... 2003 жыл. ... ... ... мен ... – 256 б.
30. ...

Пән: Дін
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 63 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Ислам дінінің қоғамдағы орны мен ролі64 бет
Қоғамның рухани дамуындағы ислам дінінің орны мен ролі20 бет
Қоғамның рухани дамуындағы ислам дінінің орны мен ролі. Христиан және будда діндеріне сипаттама14 бет
Азаматтық қоғам дамуының алғышарттары9 бет
Билер соты7 бет
Еуразия аумағындағы мемлекеттер қоғамында Батырлар институтының пайда болу тарихы39 бет
Міржақып Дулатұлының "Қазақ қоғамындағы рөлі"6 бет
Xvii ғасырдың екінші жартысы мен xviii ғасырдың аралығындағы қазақ қоғамындағы саяси-әлеуметтік хал-ахуал жайлы56 бет
XVІІ ғасырдың екінші жартысы мен XVІІІ ғасырдың аралығындағы қазақ қоғамындағы саяси-әлеуметтік хал-ахуал16 бет
«Серке» газеті – қазақ қоғамындағы алғаш демократия жаршысы48 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь