Мағыналас фразеологизмдер

Кіріспе
1 Мағыналас фразеологизмдер туралы түсінік
1.1 Мағыналас фразеологизмдер қатарларының семантикасы мен прагматикасы
1.2 Мағыналас фразеологизмдердің негізгі ерекшеліктері
1.3 Мағыналас фразеологизмдердің көпмағыналылығы
2 Адамға қатысты мағыналас фразеологизмдер
2.1 Адамға қатысты мағыналас фразеологизмдердің көркем шығармада берілу жолдары
2.2 Адамға қатысты мағыналас фразеологизмдердің психикалық сезім күйін суреттеуде қолданылуы
2.3 Адамға қатысты мағыналас фразеологизмдердің қолданылу тәсілдері
Қорытынды
Пайдаланған әдебиеттер тізімі
Әлемдегі қандай халықтың болса да, белгілі дәрежеде дамыған сөз өнері бар. Біздің халқымыздың сөз өнері бірнеше ғасырлар бойы дамып жетіле келе, алдымен, жалпы халықтық тілді байытты. Халықтық тіліміздегі көркемдегіш элементтердің бір саласы болып табылатын тұрақты тіркестер тіл тану ғылымының аясында жеке лингвистикалық ілім ретінде аталып жүр. Тұрақты сөз тіркестердің жүйесін зерттейтін тіл туралы ғылымның бір саласы – фразеология. Фразеология – тіліміздегі фразеологизмдерді мағыналық ерекшеліктеріне қарай бөліп, құрамын анықтап, жасалу, даму заңдылықтарын зерттейді.
Фразеологизмдер – түркі тілдерінде оның ішінде қазақ тілінде, ертеден бар құбылыс. Көркем шығарма тіліндегі фразеологизмдердің қолданысы V-VIII ғғ. көне түркі ескерткіштерінен, ауыз әдебиеті, жыраулар поэзиясы, ортағасырлық жазба ескерткіштер тілінен байқалады. Зерттеушілер, әсіресе, фразеологизмдердің мағыналық түрлеріне көркем туындылардағы қызметіне, лексика-грамматикалық ерекшелігіне, стильдік ерекшелігіне баса назар аударады. Фразеологизмдердің шығармадағы негізгі қызметі – бейне жасау, кейіпкерлерге мінездеме беру, оқиғаны бейнелі тілмен суреттеу, белгілі бір жағдайға баға беру, ойды түйіндеу, қорытындылау, айшықты көркем сөзбен жеткізу. Фразеологиялық тіркестер барлық стильдерде де қолданылғанымен, бейнелілік пен экспрессивтілік, негізінен, көркем әдебиетке тән және көркемдік құрал.
Зерттеу жұмысының өзектілігі. Тіл білімінде фразеологизмнің алатын орны ерекше. Кез келген тілдегі фразеологиямдер – аса құнды лингвистикалық мұра. Көркем шығарма тілінің дамуы – ауқымды, күрделі мәселе. Жалпы жекелеген ақын-жазушылардың еңбектеріне лингвистикалық талдау жасау, ондағы тіл ерекшеліктері мен сөз оралымдарына кеңінен тоқталып өту – қашан да тіл білімі ғылымының басты мәселелерінің бірі болып есептеледі.
Қазақ тіл білімінде фразеология мәселелері XX ғасырдың 40-жылдарынан зерттеушілер назарына ілігіп, тілдік тұрғыдан зерттеу объектісіне айналды. Қазақ тіл білімінде фразеологияны арнайы, теориялық тұрғыдан зерттеу жайына келсек, біз мынадай 4 кезеңге бөлер едік:
1. XX ғасырдың ортасы – 40-50-жылдар – қазақ фразеологиясын теориялық жағынан зерттеудің алғашқы кезеңі.
2. 60-70-жылдар – қазақ фразеологизмдерін классификациялау, жеке авторлар еңбектеріндегі фразеологизмдер жайы.
3. 80-жылдар – фразеологизмдерді жан-жақты зерттеу. Қазақ фразеологизмдерінің өзге тілге аударылуы мен басқа тілдегі фразеологизмдердің қазақ тілінде берілуі жайлы.
1 Авакова Р. Фразеология теориясы. – Алматы: Қазақ университеті, 2009. – 314 б.
2 Смағұлова Г. Мағыналас фразеологизмдердің ұлттық-мәдени аспектілері. – Алматы: Ғылым, 1998. – 235 б.
3 Смағұлова Г. Мағыналас фразеологизмдердің ұлттық-мәдени аспектісі. Филол.ғыл.док. дисс. – Алматы, 1998. – 78 б.
4 Аханов К. Тіл білімінің негіздері. – Алматы, 2002. – 415 б.
5 Гак В.Г. Логический анализ языка: образ человека в культуре и языке. – М: Индрит, 1999. –248 с.
6 Махметова А. М.Жұмабаев поэзиясындағы фразеологизмдер. Дәстүр және жаңашылдық. канд. дисс. автореф. – Астана, 2006. – 26 б.
7 Қожахметова Х. Фразеологизмдердің көркем әдебиетте қолданылуы. – Алматы, 1972. – 109 б.
8 Кеңесбаев І., Мұсабаев Ғ. Қазіргі қазақ тілі. Лексика. Фонетика. – Алматы, 1975. – 157 б.
9 Сидоренко М.И. Структурно-функциональная соционика. ч.1 – Киев, 1999. – 213 с.
10 Шапиро А.Б. Стереотипы и национальная языковая картина мира: дисс. док.филол.н. – Алматы, 2008. – 87 с.
11 Айсұлтанова Қ. Ұлттық терминжасам көзі – ұлттық психология // Әл-Фараби атындағы ҚазҰУ Хабаршысы. Филология сериясы. – № 9 (60). ‒ 2002. – Б. 15-21.
12 Қоңыратбаева Ж. Қазақ прозасындағы фразеологизмдердің лексика – грамматикалық ерекшеліктері (ХХ ғасырдың басындағы проза материалдары бойынша) // Поиск – Ізденіс. ‒ №2, 2000. – 164 б.
13 Сағынова Г.И. Қазақ тіліндегі интеллектісіне қатысты лексика. канд.дисс.автореф. – Алматы, 1999. – 78 б.
14 Әлкебаева Д. Қазақ тілінің прагмастилистикасы. – Алматы, 2007. – 243 б.
15 Сағындықұлы Б. Қазіргі қазақ тілі лексикология. – Алматы, 2008.– 186 б
16 Бейсенбай А. Тұрақты тіркестердің авторлық өңдеудегі қолданысы. – Алматы, 2006. – 47 б.
17 Вежбицкая А. Язык. Культура. Познание. – М.: Международные отношения, 1996. – 411 с.
18 Смағұлова Г. Фразеологизмдердің варианттылығы. – Алматы: Санат, 1996. – 126 б.
19 Рысбаева К. Қазақ тілі культтік фразеологизмдері. Филол.ғыл. канд.дисс. – Алматы, 1997. – 90 б.
20 Кеңесбаев І. Қазақ тілінің фразеологиялық сөздігі. – Алматы: Ғылым, 1977. – 711 б.
21 Сатенова С. Қос тағанды фразеологиялық тіркестердің авторлық қолданысына қарай өзгеруі. – Алматы: Ғылым, 1997. – 177 б.
22 Мықтыбаева Т.Ж. Қазақ тіліндегі фразеологиялық теңеулердің мағыналық ерекшеліктері // Қазақстан әлем өркениеті қарым-қатынасының тоғысы. Ғылыми конференцияның материалдары. – Алматы, 2007. – Б. 90.
23 Оразбаева Ф., Сағидолда Г., Есенова Қ. Қазіргі қазақ тілі. – Алматы, 2005. – 534 б.
24 Қалиев Ғ., Болғанбаев Ә. Қазіргі қазақ тілінің лексикологиясы мен фразеологиясы. Оқулық. –Алматы: Дәуір, 2003. – 247 б.
25 Түйте Е.Е. Адамның психологиялық жай-күйіне қатысты лексикалық құрылымы мен семантикасы. Канд. дисс. автореф. – Астана, 2009. – 28 б.
26 Айғабылов А. Қазақ тілінің лексикологиясы. – Алматы: 2004. – 64 б.
27 Серғалиев М. Көркем әдебиет тілі. – Алматы; 1995. – 264 б.
28 Шалабай Б. Көркем проза тілі. – Алматы, 1994. – 222 б.
29 Салқынбай А., Абақан Е. Лингвистикалық түсіндірме сөздік – Алматы: Сөздік словары, 1998. – 195 б.
30 Еркебаева Г.Г. Фразеологизмдерді жаңа технологиялар арқылы үйрету мәселелері // Білім образование. – № 4(46). ‒ 2009. – 94 б.
31 Бабушкин А.П. Типы концептов в лексико-фразеологической системе языка. – Воронеж, 1996. – 104 с.
32 Исабеков С.Е. Картина Мира во фразеологических единицах неродственных языков // Актуальные проблемы межкультурной коммуникации и перевода. – Алматы, 2001. – С. 13-17.
33 Сыздық Р. Сөздер сөйлейді. 2-басылуы. – Алматы: Санат, 1994. – 272 б.
34 Айтбаев Ө. Аудармадағы фразеологиялық құбылыс. – Алматы; 1975. – 228 б.
35 Оспанова Ф.А. Фразеологизмдер уәждемесінің лингвомәдени аспектісі: канд. дисс. автореф. – Алматы; 2006. – 30 б.

Қосымша әдебиеттер тізімі

1. Бөкей О. «Қайдасың қасқа құлыным»
2. Бөкей О. «Қар қызы», «Кербұғы»,
3. Жүнісов С. «Әжем мен Емші және Дәрігер»
4. Нұржекеев Б. «Кінәлі махаббат»
5. Есенберлин І. «Көшпенділер» трилогиясы
6. Исабеков Д. «Тіршілік»
7. Исабеков Д. «Бонапарттың үйленуі», «Шалдар», «Жүз жылдық арман»
        
        Кіріспе
Әлемдегі қандай халықтың болса да, белгілі дәрежеде дамыған сөз өнері бар. Біздің халқымыздың сөз өнері бірнеше ғасырлар бойы дамып жетіле келе, ... ... ... ... ... ... тіліміздегі көркемдегіш элементтердің бір саласы болып табылатын тұрақты тіркестер тіл тану ғылымының аясында жеке лингвистикалық ілім ... ... жүр. ... сөз ... жүйесін зерттейтін тіл туралы ғылымның бір саласы - ... ... - ... ... ... ... қарай бөліп, құрамын анықтап, жасалу, даму заңдылықтарын зерттейді.
Фразеологизмдер - түркі тілдерінде оның ішінде қазақ тілінде, ертеден бар ... ... ... ... ... ... V-VIII ғғ. көне түркі ескерткіштерінен, ауыз әдебиеті, жыраулар поэзиясы, ортағасырлық жазба ескерткіштер тілінен байқалады. Зерттеушілер, ... ... ... ... ... туындылардағы қызметіне, лексика-грамматикалық ерекшелігіне, стильдік ерекшелігіне баса назар аударады. Фразеологизмдердің шығармадағы негізгі қызметі - бейне ... ... ... беру, оқиғаны бейнелі тілмен суреттеу, белгілі бір жағдайға баға беру, ойды түйіндеу, қорытындылау, айшықты көркем сөзбен жеткізу. ... ... ... ... де ... ... пен экспрессивтілік, негізінен, көркем әдебиетке тән және көркемдік құрал.
Зерттеу жұмысының өзектілігі. Тіл білімінде ... ... орны ... Кез ... тілдегі фразеологиямдер - аса құнды лингвистикалық мұра. Көркем шығарма тілінің дамуы - ... ... ... ... ... ... еңбектеріне лингвистикалық талдау жасау, ондағы тіл ерекшеліктері мен сөз оралымдарына кеңінен тоқталып өту - қашан да тіл ... ... ... ... бірі ... ...
Қазақ тіл білімінде фразеология мәселелері XX ғасырдың 40-жылдарынан зерттеушілер назарына ілігіп, тілдік тұрғыдан зерттеу объектісіне айналды. ... тіл ... ... ... ... ... ... жайына келсек, біз мынадай 4 кезеңге бөлер едік:
* XX ғасырдың ортасы - 40-50-жылдар - ... ... ... ... ... ... ...
* 60-70-жылдар - қазақ фразеологизмдерін классификациялау, жеке авторлар еңбектеріндегі фразеологизмдер ...
* ... - ... ... зерттеу. Қазақ фразеологизмдерінің өзге тілге аударылуы мен басқа тілдегі фразеологизмдердің қазақ тілінде берілуі жайлы.
XX ғасырдың соңғы он жылы - ... - ... ... ... ... және салғастырмалы фразеология. Қазақ ... ... ... ... ... ... ұлттық тіл білімді қалыптастырудағы аса көрнекті тілші ғалымдардың дені түгел назар аударған еді. Қазақ филологиясының тілші ғалымдары ... ... ... ... ... ... фразеологизмдердің теоретикалық-практикалық мәселелері бойынша алғаш тұжырым жасаушылар болды.
Қазақ фразеологиясының мәселесімен шұғылданып, арнайы зерттеу ... сол ... ... ... ... ... С.Аманжолов фразеологиялық тіркестердің сөйлем мүшесіне қатысы жайлы, Н.Сауранбаев фразеологияға не жатады дегенге көңіл аударды. фразеология бөлімін енгізген ... та ... ... көп ... ... ... ... атты жоғары оқу орындарына арналған оқу құралының лексикология тарауында қазақ тілі фразеологиясына В.В.Виноградовтың классификациясы бойынша жіктеу берсе, ... ... ... бір ... ... мақал-мәтелдердің тілдік ерекшеліктеріне тоқталды.
Қазақ фразеологизмдерін зерттеудің екінші кезеңінің 60-жылдары фразеологизмдер мен тұрақты тіркестер бір ме, ... не ... ... ... ... ... кандидаттық диссертациясында, С.Исаевтың мақаласында осы ерекшеліктерге назар аударған. Осы жылдарда жеке авторлар шығармаларындағы фразеоло гизмдердің қолданылуына да көп ... ... сөз ... ... ... ... мағынасына қарай топтады. Ә.Болғанбаевтың , М.Белбаеваның мақалалары мен осы ... ... ... , ... ... диссертациялары сол жылдардың ізденіс нәтижесі болып табылады.
70-жылдарда фразеологизмдерде өзге құбылыстардан айыру жөнінде А.Байталиев кандидаттық диссертация қорғап, Ә.Қайдаров пен ... ... ... ... классификациялау мәселесіне көңіл аударды. Екінші кезеңнің тағы бір ерекшелігі 70-жылдардың аяғында қазақ фразеологизмдерінің өзге тілдерде берілуі және өзге тілдердегі шығармаларды ... ... ... ... ... жайы тілші ғалымдардың назарын аударды. Бұл ретте Ө.Айтбаевтың, Қ.Дүйсетаеваның зерттеу еңбектерін ... ... ... осы ... ... және орыс ... ... салыстыра зерттеу жайын қолға ала бастады, көптеген зерттеу-мақалалар жариялана бастады.
І.Кеңесбаевтың көп жылдық еңбегінің ... - он ... аса ... ... ... ... ... - қазақ фразеологиясын жан-жақты зерттеу кезеңі. 80-жылдар алдыңғы кезеңдегі жұмыстардың ... ... ... ... ... өзге ... тұрақты тіркестермен салыстыра зерттеу, аударма мәселесі жайында кандидаттық ... ... ... ... ... қазақ, орыс, ағылшын тілдерінде салыстыра зерттесе, Д.Алтайбаева фразеологизмдердің аудармадағы берілу жолдарына ... ... дәл ... арқылы берілуіне) назар аударды. Ал А.Тажмұратованың зерттеу жұмысы орыс және ... ... тіл ... ... ... арналған.
Үшінші кезеңде қазақ-орыс фразеологизмдерін салыстыра зерттеу нәтижесінде ... ... ... тағы бір ерекшелік - тұрақты тіркестің тарихи қалпын (диахронды зерттеу) зерттеуге көңіл аударылды. Р.Сыздықованың еңбегі ... ... ... ... ... ... фразеологиясын зерттеудің төртінші кезеңі - ... ... ... ... ... Бұл ... тіл білімінің осы саласында жан-жақты әрі өте көп ізденістер болып жатыр. Фразеологизмдердің этимологиясына көңіл аударылып, олардың шығу төркініне ... ... ... ... мен ... ... ... байланыста жатқан этнопсихологиялық және мәдени-танымдық аспектідегі зерттелуі кейінгі онжылдықта академик Ә.Қайдаров пен оның ... ... ... ...
XX ... ... ... жылдардан басталған қазақ фразеологизмдерін орыс тілімен салыстыра зерттеу әрі қарай ... ... ... ... әлемдік тілдермен салыстыра зерттеу орын алды. Бұл ретте М.А.Жақсыбаеваның , Ф.Н.Дәулетованың , Ш.Қ.Құрманбаеваның атты диссертацияларын ... ... ... ... ... ... салыстырмалы зерттеудің нәтижелерінің көрінісі - , , .
Ойымызды қорыта ... ... ... жан-жақты зертелуде. Зерттеу бағыттары сан салалы. Фразеологизмдерге тілші ғалымдар көп назар аударуда.
Қазақ тілінің аса өнімді лексикасынан ... ... ... бейнелі сөз тіркестерінің стильдік қолданылу ерекшеліктеріне жазушының да, сөйлеу кезінде айтушының да ... ... ... ... кез ... зат, ... ... қарама-қарсылықтан, салыстырудан пайда болады. Олай болса, қазақ тіліндегі лексикалық ... ... ... ... ... өрісі мен стильдік дәрежеленуін жеке қарастыру - ... ... ... ... етеді.
Адамзат баласы психикалық қасиеттеріміз арқылы өзімізді қоршаған заттар мен құбылыстарды өзімізше қабылдаймыз. Мәселен, адам бір жаңалық ... оған ол ... ... ... ... жетеді, біз басқаша қабылдауымыз мүмкін немесе біреудің жақыны қазаға ұшыраса, ол күйінеді, қайғырады, ал біз түк ... жүре ... ... ... ... ... ... туған адамның психикалық жай-күйлері арқылы берілетін тілдік құбылыстар әр түрлі. Ендеше осындай күрделі құбылыстарды білдіретін адамға ... ... ... табиғаты да, олардың тілдік тұрғыдан көріністері де күрделі болмақ. Адамға байланысты мағыналас фразеолеогизмдер ... ... ... ... ... ... бір адамға жай сөзбен жеткізу кей жағдайда мүмкін ... ... ... ... ... ... тіліміздегі тұрақты сөз тіркестерімен жеткізу әлдеқайда тиімді. Бұл туралы ғалым ... ... ... ... ... келе, былай дейді: ‒ деген тұжырым жасайды. Расында да күнделікті өмірден аңғара бермейтін құбылыстар, атап айтқанда, адам ... бір күн ... ... қуанып, қанша мұңаяды немесе қорқады, таңқалады т.б. сол сияқты сан алуан күйді басынан кешіреді, бір ғана ... ... ... сол ... ... ... ... сипат беретін сөздердің, іс-қимылдардың саны мен көріністері күнделікті өмірде есепсіз. Өйткені адамға байланысты мағыналас фразеологизмдердің лексикасы бір қырынан ғана ... ... көп ... ... ... ... аша ... Сол себепті де оларды бүгінде тереңінен зерттеу ... ... ... мен ... ... байланысты мағыналас фразеологизмдерге қатысты ұғымдарды білдіретін тілдік бірліктердің ... ... ... ... мен ... ... осы ... жету үшін бірнеше міндеттері бар:
- Мағыналас фразеологизмдер қатарларының семантикасы мен ... ... ... ... ... ... Мағыналас фразеологизмдердің негізгі ерекшеліктері
- Мағыналас фразеологизмдердің көпмағыналылығы
- Адамға байланысты ... ... ... ... айқындау;
- Адамға байланысты мағыналас фразеологизмдердің психикалық сезім күйін суреттеуде қолданылуы мен адамға байланысты мағыналас фразеологизмдердің көркем шығармада ... ... ... Адамға байланысты мағыналас фразеологизмдердің берілу жолдарын және ... ... ... ... ... ... мен семантикасын анықтау және олардың көркем шығармадағы көрінісіне тілдік талдау жасау.
Дипломдық жұмыстың ... мен ... ... ... ... ... мен ... талдау, сипаттама, салыстыру, қорыту әдістері қолданылды.
Дипломдық жұмыстың болжамы. Адамға қатысты мағыналас ... ... ... ... және ... көркем шығармадағы орнын анықтау. Адамның мінез - құлқын, болмыс - бітімін әсерлеп, көркемдеп жеткізу. ... ... ... және ... ... ... ... негіздері Г.Смағұлованың (1998), (1997), Ә.Болғанбаев пен ... (1997), Х. ... (1972), І. ... ... ... ... ... жаңалығы. Көркем шығармадан алынған мағыналас фразеологизмдерді талдау, авторлық қолданыстарды анықтау, мінез - құлыққа байланысты берілген ... ... ... жұмыстың маңыздылығы. Қазақ тіліндегі адамға байланысты қолданылатын мағыналас фразеологизмдердің қызметі мен мағынасын, ... ... ... мен ... анықтауда алынған нәтижелер мен тұжырымдыр дипломдық жұмысымыздың маңыздылығын аша ... ... ... ... ... ... ... екі бөлімнен, қорытынды және пайдаланылған әдебиеттер тізімінен тұрады.
Дипломдық жұмыстың мазмұны бойынша 1. атты ... ... ... ... жинағында жарияланды (Болгария 2015). 2. атты мақала студенттер мен жас ғалымдарлың республикалық ғылыми-тәжірибелік ... ... ... ... ... 2016).
1 ... ... туралы түсінік
1.1 Мағыналас фразеологизмдер қатарларының семантикасы мен ... ...... мен ... ... ... ... конструкцияланбай, даяр қалпын сақтай отырып қолданылатын, мағына тұтастығы мен тіркес тиянақтылығы тән ... ... ... ... ... және ... қалпын зерттейін тіл білімінің саласы. Осының негізінде фразеология қазіргі немесе синхронды және ... ... ... ... бөлінеді.
Фразеология зерттейтін пәні фразеологиялық оралымдар. Оларды фразеологизмдер, фразеологиялық бірліктер ... ... деп ... Тіл ... жаңа ... ... термині жеке лингвистикалық пән ретінде XX ғасырдың 40-жылдары дүниеге ... ... ... теориялық негізі және осы мәселе жөніндегі идеяны дамытушы Ш. Балли болса, оның Ресей топырағындағы дамуы мен ... жеке ... сала ... ... дүниеге келуі академик В.В. Виноградов есімімен тығыз байланысты.
Қазақ ... ... ... ... мен ... ... еңбектерді басып шығару атақты ғалым І. Кеңесбаев еңбектерінен бастау ... ... ... ... ішінде алғашқы фундаменталды еңбекті академик І. Кеңесбаев 1977 жылы басып шығарды[1, 14].
Фразеология ... ... ... екі ... ... қолданылады. Бірінші мағынасы тілдегі тұрақты тірестерді зерттейтін тіл білімінің бір саласы ... ... ... ... бір ... ... тұтас жиынтығы дегенді білдіреді. Фразеология жеріне жеткізе ... ... ... деп ... ... ... мағыналас фразеологизмдер айрықша қолданыста болып, көркем шығарманың тілінде айқын көрінеді.
айтылатын ой мен ... ... ... ... ... де ... ... құрайды. Сөйтіп, сөйлеуші айтайын деген ойын мәнерлеп жеткізу үшін жай ... гөрі ... ... сөз ... ... ... ... түрлерін таңдайды [2, 11].
Амал жоқ, бөлмеден ұнжырғам түсіп, салы суға кетіп шығып ... (, № 38, ... да ... су ... жүр ... ... >>, - деген синоним тіркестердің фразеологиялық мағынасы - бір ... ... екі ... ... ... тұрақты тіркестер арқылы бір ұғымды, бір түсінікті қабылдаймыз.
Міне, Құрекең екеуінің арасындағы қыл өтпес жақындық осылай басталған (, № 10. ... ... ... тонның ішкі бауындай жанашыр достарын іріктеп алып жұмысқа беріле ... (, № 38. ... ... достықты, жақындықты бейнелейтін , деген мағыналас фразеологизмдер бұл ... тек ... ... ... ... Ал ... , , фразеологизмдері жолы болмау ұғымын да береді. Қазақ тіліндегі синоним фразеологизмдер өз ішінде осылай семантикалық тұрғыда іштей ... ... ... ... ... ... фразеологиялық синоним тіркестердің сөйлем ішінде қалай да бір стильдік өзгешелік, эмоциялық әсері, образдылығы байқалуы шарт. Бұл өзі ... ... ... ... ... Енді біз ... ... мағыналас фразеологизмдердің синонимдік қатарларының ең басты ерекшеліктері туралы сөз етеміз. ... ... ... ... ... ... ... мағыналас фразеологизмдер қатарын талдауда олардың лексикалық синонимдер қатарына қарағанда елеулі өзгешеліктері бірден назар аудартады. Синонимдік қатарға енгізілген фразеологизмдердің өз табиғатынан ... бұл ... ... ... ... топ құруға әрі оның фразеологиялық жүйеде орнын анықтауға мүмкіндік береді. Мағыналас ... ... ... ... тән ... және ... ... анықтауға мүмкіндік береді. Ғалым Г.Смағұлова мағыналас фразеологизмдердің синонимдік қатарларының өзіне тән семантикалық және прагматикалық ерекшеліктерін анықтау үшін ... ... ... синонимдік қатарлардағы тірек сөз (доминант) және тірек мағына ... ... ... ... ... лексика-грамматикалық ерекшеліктері;
* синонимдік қатар құрамындағы кейбір тіркестердің көп мағыналылығы:
* мағыналас фразеологизмдердің ішкі формасына қарай мағыналық ... ... ... ... ... ... мағыналық, стильдік реңктері;
* мағыналас фразеологизмдер қатарының тіркесімділік шектері немесе синтагмалық оралымдары;
* қатар ... ... ... ... ... ... ... фразеологизмдердің мағына тепе-теңдігі және квазисинонимдер;
* синонимдік қатардың коммуникативтік единица ретінде функционалдық қызметі сияқты мәселелерді қарастырған.
Лексикалық синонимдер мен фразеологиялық ... ... саны ... ... ... сырт ... ... өзгешеліктері бар. Мәселен, лексикалық синонимдер құрылымын қарасақ, мұнда қатар ... ... ... бір тірек сөз (доминант) тұрады. Оны анықтау қиын емес. Себебі синонимдік қатарда басқаларына қарағанда, бір сөзге мағыналық ой ... ... ... ... сөздерді өз маңына топтастырады.
Ренжу - ... ... ... ... жабығу, өкпелеу, т.б.
Ал фразеологизмдер жағдайында РЕНЖУ - мойнына су ... ... ... жүні ... ... ... ... ішіне тығу, тауы шағылу, сағы сыну, жүзі сынық, көңілі қалу, іш құса ... ... ... ... ... қабағынан қар жауу, сіркесі су көтермеу, жігері құм ... ... ... ... ... ... мағыналас фразеологизмдермен салыстырсақ, алғашқысында өзара мағыналық сәл-пәл өзгешеліктер байқалғанымен, фразеологизмдердегідей образдылық жоқ. Мұны ... ... ... бірі десек, әрі осы тіркестердің барлығы жеке сөздерге синоним болып, ... ... ... ... ... түседі. Тағы бір айта кететін болсақ, мұнда жеке сөздерге де, фразеологиялық тіркестерге де доминант, ұйытқы сөз боп тұр. ... ой ... ... ... ... ... ... сөздің қызметін атқара бермейтін тұстар бар. Кей жағдайда синоним фразеологизмдердің бір тұрақты ұйытқы мағынаны ұстап, синонимдік қатарларды басқару қабілетіне ие ... ... - ... далаға кету - еңбегі құмға сіңген судай болу - босқа бейнет ету - еңбегі құр ... кету - ... ... кету - еңбегі зая кету - ... ... кету ... - бағы ... сормаңдай болу, жолы байлану, ісі оңғарылмау, ілгері басқан аяғы кері (кейін) кету, аяғы аспаннан келу, тұмсығы ... тию, қара ... ... бағы таю, теріс бата алу, теріске тарту ... - ... ... ... ... ... кез ... ұйытқы мағынамен қатар тұра алады, демек контекстте фразеологиялық тіркестердің орындарын алмастыруға болады. Мұнда қатардағы барлық тіркестерде қайталанатын сөзі ... ... ... ... ... ... тіркесінің жайы қалай болмақшы. Бұл ұғымға негізделген мағыналас тіркестер саны - он түрлі. ... ... ие болу ... ... біздіңше аталған он түрлі синоним тіркестердің барлығына бірдей мағына ортақтығын танытып тұрған ұғым, ... осы - ... ... тағы басқа тіркес түрлерін емін-еркін мағыналас доминант етіп қоюға болмайды. Қазақ тіліндегі синоним фразеологизмдердің ... ... ... жеке ... бере ... ұғымды осындай тіркестер көмегімен сипаттап жеткізу тәсілі фразеологизмдердің үлесіне тән екендігін айту керек. Мәселен, - ... ... ... ... ... ... мылтықтың басуы. Мұнда да синоним фразеологизмдер тіркесінің қолданыс ыңғайындағы беретін мағыналары бір ... ... ... Сол ... идиомаланған күрделі етістіктер қатарындағы қыр көрсету: жүнін ... ... ... аттай ойқастау; хан сыртынан жұдырық; күн көру; аштан өліп, көштен қалмау; өз қотырын өзі қасу; өз атына мініп ... өз ... қолы ... Ал , , , ... ... ... ... негізделген басқа да тіркестер тобы үнемі тірек ұғымның рөлін атқарады, әрі тірек сөз, дұрысы тірек тіркестер деуге болады. Мәселен, - адам үшін ... ... ... жай. Біз ... ... ... ... тіркестердің бәрінің басын құрап, осы - ... ... ... ... ... тұр. Ал - ... ... ауқымдылығының әсерімен қатар құрамындағы - отыз шақты. Солардың тек кейбіреуін келтірсек: асты-үстіне түсу - ... болу - ... ... - ... ... - хан көтеру - жатып жастық, иіліп төсек ... т.б. Бұл ... ұлт ... ... гөрі ... ... қонақжайлықтың мәдени өмірден алатын орнынан туған ауыспалы мағынадағы қолданысты көреміз.
Мағыналас фразеологизмдердің синонимдік қатарларының ішкі семантикалық ... ... ... ... ұғымға, түсінікке тәуелділік сақталады. Бұл образдылықтың дәрежелену (градация) сатысының молдығына, мотивацияға байланысты. Қалай дегенмен де ... ... әр ... қабылдайтындықтан, бұл - адамның өз қиялы, болмысы, ... ... ... ... фразеологизмдердің пайда болуы, жасалуы туралы сөз қозғалғанда осындай образдылықтың адамның жан дүниесіне әсері, одан шығатын эмоциялық қорытынды үнемі ... сөз ... ... ... ... екенін ескерсек, онда синоним фразеологизмдердің қатарларының өсуі мен кемуінің себептерін де осыдан іздеген жөн [3, 350].
Сонымен, фразеологиялық синоним қатарлар ... ... ... ... өзіндік айырмашылықтары бар. Лексикалық синоним сөздер қатарының басында міндетті түрде бір сөз тірек немесе доминант болуы ... Ал ... ... бір ғана жеке сөз ... болады, кейде фразеологиялық тіркестердің біреуі өз ішінде синоним қатарларды қабілетіне ие болса, енді бірде барлық синоним қатарлар тек ұғым мен ... ... етіп ... ... бір ... ... тәуелді болады.
1.2 Мағыналас фразеологизмдердің негізгі ерекшеліктері
Қазақ тілі бай тіл екендігі синонимдердің молдығынан көрінеді. , - ... ... [4, ... ... жеке сөз ... де, ... тіркес ретінде де кездеседі. Фразеологизмдердегі синонимия және варианттылық белгілерін алғаш сөз ... - ... ... ... ... ... орыс тіл ... В. Н. Телия. Н.А. Кирсакова, түркі тілдері бойынша Ш. У. Рахматуллаев, З. Г. ... Ә. ... мен ... Г. Смағұлова сынды ғалымдардың еңбектерінде жан-жақты зерттеліп, деректі тұжырыммен анықталған. Тұрақты ... жеке ... ... ... келеді. Бірақ сининимдік қатардың тірек-элементі бола алмайды. Фразеологиялық синонимдер басқа сөздермен өзінің экспрессивті-эмоциялық бояуымен ерекшеленеді.

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 81 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Қазақ тіліндегі көпмағыналы фразеологизмдер табиғаты105 бет
Қазақ фразеологиясының стильдік ерекшеліктері. Қазақ фразеологизмдерінің қалыптасуындағы ұлттық мәдени маңызы бар түпдеректер. Фразеологизмдердің көркем әдебиетте қолданылуы11 бет
Бата, тілек, алғысқа байланысты айтылатын фраземалар және олардың мағыналық – тұлғалық ерекшеліктері10 бет
Фразеологизмдердің мағыналық категориялары24 бет
"лемель –зива әдісі"15 бет
Ағылшын, қазақ мақал-мәтелдерін салыстырмалы түрде зерттеу (еңбекке баулу тақырыбы).42 бет
Етістікті фразеологизмдердің грамматикалық ерекшеліктері41 бет
Ж. Аймауытов шығармаларындағы фразеологизмдер29 бет
Көркем мәтін талдаудың лингвистикалық ерекшеліктері59 бет
Мақал-мәтелдерді қазақ тілінен ағылшын тіліне аудару кезіндегі құрылымдық, мағыналық ерекшеліктері, ұқсастықтары26 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь