Д. Досжанның романдарындағы тарихи образ жасау мәселесі

Мазмұны

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 3

І ТАРАУ

Д.Досжанның романдарындағы тарихи оқиғалардың көрінісі

1.1 „Жібек жолы” романындағы тарихи оқиғалардың шынайылығы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 6
1.2 „Мұхтар жолы” психологиялық романының көркемдік. тағылымдық. маңызы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 24
1.3 „Абай айнасы” тарихи. ғұмырнамалық романының тарихи. танымдық қыры ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 30

ІІ ТАРАУ

Д.Досжанның романдарындағы тарихи образ жасау мәселесі

2.1 „Абақты”, „Алаң” романдарындағы тұғырлы тарихи тұлғалар ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..42
2.2 „Таразы” роман. толғауындағы қазіргі қоғамдық. кезеңдік мәселелердің адам психологиясына әсері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...56

ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...65

ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .70
Тақырыптың өзектілігі:

Қазіргі заман әдебиетіндегі тарихи роман үлесі барған сайын артып келеді. Өткен жылдарда тарихи тақырыпты меңгеру талабы елеулі нәтижелер бергенін атап өту қажет. Бұл тұста белгілі жазушылар І.Есенберлин, М.Мағауин, С.Мұқанов, С.Жүнісов, Д.Әбілов, С.Сматаев, Ә.Кекілбаев, Ә.Әлімжанов, А.Тоқмағанбетовтың романдары жарық көрді. Жазушылардың шығармаларындағы идеялық- көркемдік дәрежесі бірдей емес.
Қаламгер Д.Досжанның „Жібек жолы” романы тарихи романдардың алғашқыларының бірі болып саналады. Жазушының тарихи тақырыпта жазылған романдары әдебиетімізде жаңа қырынан үлес қосты. Сондықтан жекелеген тарихи тұлғалар жасауда, кезеңдік оқиғаларды сипаттауда жазылған шығармалары қазіргі зерттеу жұмыстарына тиесілі. Жазушының тарихи тақырыптағы романдары жайында бүгінгі күнге дейін айтылған сын зерттемелерді шола отырып, оларды тереңдей зерделеп қарастыру қажет болып отыр. Қаламгер тарихи романдарының өзіне тән сипатының пікірі мен сырын аша түсерлік мәселелер әлі де зерттеуді талап етеді.
Тақырыптың зерттелу деңгейі:
Д.Досжан тарихи романдары туралы сыншы ғалымдар өз мақалаларын көптеп жазып жүр. Қаламгердің тарихи тақырыпта жазылған роман, хикаяттарының барлығына дерлік сыни мақалалар айтылған. Атап айтсақ, З.Серікқалиев, Н.Төреқұлов, Д.Әбілов, Р.Бердібаев, М.Қаратаев, Д.Кішібеков, А.Мекебайұлы, Т.Сыздықов, Т.Данияр, Ә.Кекілбаев, Ж.Дәдебаев, М.Мырзахметов, Ж.Нұсқабаевтардың жазушы жөнінде айтылған пікірлері мерзімді басылымдарда жиі жарық көрді.
Әдебиетші ғалымдарымыздың бірқатар зерттеу еңбектерінде арагідік салыстырмалы түрде айтылып жүрсе, енді бірде қатты сынға алып талқылайды. Р.Бердібаев „Тарихи роман” (1997), Т.Сыздықов „Қазақ тарихи романы” (1996), „Төзім” (зерттеу мақалалар, естеліктер.2004) зерттеу

еңбектерінде кеңінен қамтылған. Сыншы ғалым Р.Тұрысбеков „Тарих пен таным” деген мақаласында қаламгердің шығармасын кеңінен талдаған. Мақаланың айрықша атап айтар ерекшелігі сонда, Д.Досжан туындыларының ізденіс еңбектерінің құнарлы екендігін дәлелдейтін мысал деректер арқылы беріп отырған. Соңғы жылдарда жазушының шығармалары негізінде ғылыми еңбектер қорғалды. Мәселен, қаламгердің тіл қолданысы, жаңадан сөз жасауы, кәсіби, жергілікті салт- дәстүрге байланысты диалектілерді қолданғандығы. Әдеби тілді дамытудағы үлес төңірегінде Ж.Исаева „Д.Досжан шығармаларының тілі мен әдеби тілдің өзара байланысы” деген тақырыпта кандидаттық диссертация қорғап шықты.

Диплом жұмысының мақсаты мен міндеті:
Негізгі мақсат Д.Досжан шығармаларындағы тарихи оқиғалар көрінісі мен тарихи тұлғаларды, кейіпкерлерді ашу.Тарихи оқиғалардың көпшілігі жазушы қиялынан туған дүниелер. Шындық пен қиялдың табиғи үлесін табу мәселесі де жазушының тарихи романдарында аса қажетті қызмет атқарады. Д.Досжанның тарихи романдарында халықтың бұрынғысы мен бүгінгісінің жанды байланысын көркем бейнелер арқылы ашады. Сонымен қатар, тарихтың жауапты, ұрымтал тұстарын көрсетіп, тарихи кезеңдік оқиғаларға белгілі адамдардың ақиқат, тарихи мәнді істерін, тұлғасын ашу барысында барынша ізденістермен жасаған. Осыған орай белгіленген міндеттер төмендегідей:
- қаламгердің тарихи шығармалары шартты түрде топтап көрсету;
- шығармалардығы тарихи кезеңдік оқиғалардың көрінісін саралап көрсету;
- романдардағы жекелеген тарихи тұлғалық кейіпкерлердің нақты деректер арқылы жасалғандығына тоқталу;
- қаламгердің образдарды жасаудағы ерекшелігіне баға беру.


Диплом жұмысының ғылыми жаңалығы:

- Жазушының бірқатар тарихи романдарына толық шолу жасалды.
- Қазақ әдебиетінде тарихи тақырыпта қалам сілтеген алғашқы қаламгердің даралығына мән берілді.
- Жазушының тарихи тақырыпты шығармаларының идеясына сай оқиғалар мен кейіпкерлер жасаудағы өзіндік әдіс- тәсілдері сараланды.

Диплом жұмысының дерек көздері:

Зерттеу еңбекке Д.Досжанның „Жібек жолы”, „Абай айнасы”, „Мұхтар жолы ”, „Таразы”, „Абақты”, „Алаң”, „Төзім” тарихи тақырыпта жазылған романдары дерек көзі ретінде алынды.

Диплом жұмысының практикалық маңызы:
Жұмыста ұсынылған тұжырымдар мен талдаулар әдебиеттің біртуар қаламгері Д.Досжанның әлі де зерттелетін жұмыстарына, монографиялар мен жоғары оқу орындарына арналған оқулықтар жазуға пайдалы.
Пайдаланылған әдебиеттер
1.Бердібай Б. Тарихи роман. Оқу құалы.
Алматы,"Санат " 1997- 336 б.
2. Д.Досжан. Жібек жолы. Алматы: Жазушы, 1973
З.Т.Сыздықов. Қазақ тарихи романы. Алматы, 1996
4. Ғ.Бельгер. Отты жылдар өтінде. // Жалын, 1998.N 7,8
5. Д.Досжан. Мұхтар жолы Алматы., 1988
6. А.Сейдімбеков Ізденіс іздері //Лениншіл жас-1989, 31
каңтар
7. Д.Досжан. Абай айнасы. Алматы:Қазақстан, 1994.
8. М.Мырзахматов Мұхтар Әуезов және абайтану
проблемалары. А., Ғылым, 1992.
9. Досжан Д. " Мың бір жұмбақ адаммын...": (Абай
айнасы "кітабынан үзінді) // Егемен Қазақстан.- 1994.-19 қазан.
Ю.Досжан Д. Абақты. А.1992
11. Г.Серғазиева Тарихпен тілдескен // Алматы ақшамы,
1992.31 тамыз
12. Д.Досжан. Тарихи тақырыптың тұңғышы (жазушымен
сұхбат) Т.Данияр. //Жас алаш. 1992-22 қыркүйек.
13. Досжан Д. Алаң. Роман- А:Қазақстан., 1993.
14. Д.Досжан Таразы: роман-толғау - А.: Жазушы1992
        
        Мазмұны
КІРІСПЕ.....................................................................
...............................................3
І ТАРАУ
Д.Досжанның романдарындағы тарихи оқиғалардың көрінісі
1.1 „Жібек жолы” ... ... ... ... ... психологиялық романының көркемдік- тағылымдық-
маңызы......................................................................
..............................................24
1.3 ... ... ... ... ... ... ... ТАРАУ
Д.Досжанның романдарындағы тарихи образ жасау мәселесі
2.1 ... ... ... ... ... „Таразы” роман- толғауындағы қазіргі қоғамдық- кезеңдік мәселелердің
адам ... ... ... ... әдебиетіндегі тарихи роман үлесі барған ... ... ... ... ... ... меңгеру талабы елеулі нәтижелер
бергенін атап өту қажет. Бұл тұста ... ... ... ... С.Жүнісов, Д.Әбілов, С.Сматаев, Ә.Кекілбаев,
Ә.Әлімжанов, А.Тоқмағанбетовтың ... ... ... ... ... ... ... бірдей емес.
Қаламгер Д.Досжанның „Жібек жолы” романы тарихи ... бірі ... ... ... ... тақырыпта жазылған
романдары әдебиетімізде жаңа қырынан үлес қосты. Сондықтан жекелеген тарихи
тұлғалар жасауда, кезеңдік оқиғаларды ... ... ... ... жұмыстарына тиесілі. Жазушының тарихи тақырыптағы романдары
жайында бүгінгі күнге дейін ... сын ... шола ... ... ... ... қажет болып отыр. Қаламгер тарихи ... тән ... ... мен сырын аша түсерлік мәселелер әлі ... ... ... ... ... тарихи романдары туралы сыншы ғалымдар өз мақалаларын көптеп
жазып жүр. Қаламгердің тарихи тақырыпта ... ... ... ... сыни мақалалар айтылған. Атап айтсақ, З.Серікқалиев,
Н.Төреқұлов, Д.Әбілов, Р.Бердібаев, М.Қаратаев, ... ... ... ... Ж.Дәдебаев, М.Мырзахметов,
Ж.Нұсқабаевтардың жазушы жөнінде ... ... ... ... ... ... ғалымдарымыздың бірқатар зерттеу еңбектерінде арагідік
салыстырмалы түрде айтылып жүрсе, енді бірде қатты ... алып ... ... ... (1997), ... ... ... романы” (1996),
„Төзім” (зерттеу мақалалар, естеліктер.2004) зерттеу
еңбектерінде кеңінен қамтылған. Сыншы ғалым Р.Тұрысбеков „Тарих пен ... ... ... ... ... ... ... атап айтар ерекшелігі сонда, Д.Досжан туындыларының ізденіс
еңбектерінің құнарлы екендігін ... ... ... ... ... ... жылдарда жазушының шығармалары негізінде ғылыми еңбектер
қорғалды. Мәселен, қаламгердің тіл қолданысы, жаңадан сөз ... ... ... ... байланысты диалектілерді қолданғандығы. Әдеби
тілді дамытудағы үлес төңірегінде Ж.Исаева „Д.Досжан шығармаларының тілі
мен әдеби ... ... ... ... ... ... диссертация
қорғап шықты.
Диплом жұмысының мақсаты мен міндеті:
Негізгі ... ... ... ... оқиғалар көрінісі мен
тарихи тұлғаларды, кейіпкерлерді ... ... ... ... ... ... Шындық пен қиялдың табиғи үлесін табу мәселесі де
жазушының тарихи романдарында аса ... ... ... ... ... ... бұрынғысы мен бүгінгісінің жанды байланысын
көркем бейнелер арқылы ашады. Сонымен қатар, ... ... ... ... ... ... ... белгілі адамдардың ақиқат,
тарихи мәнді істерін, тұлғасын ашу барысында барынша ізденістермен жасаған.
Осыған орай белгіленген міндеттер ... ... ... ... шартты түрде топтап көрсету;
- шығармалардығы тарихи кезеңдік оқиғалардың көрінісін ... ... ... ... ... ... нақты
деректер арқылы жасалғандығына тоқталу;
- қаламгердің образдарды жасаудағы ерекшелігіне баға беру.
Диплом жұмысының ғылыми жаңалығы:
- Жазушының бірқатар ... ... ... шолу ... ... ... ... тақырыпта қалам сілтеген алғашқы
қаламгердің
даралығына мән берілді.
- Жазушының тарихи тақырыпты шығармаларының идеясына сай ... ... ... ... ... ... ... жұмысының дерек көздері:
Зерттеу еңбекке Д.Досжанның „Жібек жолы”, „Абай айнасы”, „Мұхтар
жолы ”, „Таразы”, „Абақты”, „Алаң”, „Төзім” тарихи тақырыпта жазылған
романдары дерек көзі ... ... ... ... маңызы:
Жұмыста ұсынылған тұжырымдар мен талдаулар әдебиеттің біртуар
қаламгері Д.Досжанның әлі де зерттелетін жұмыстарына, монографиялар
мен жоғары оқу ... ... ... ... ... пен ... заман тура мағынасында - Дүкенбай Досжан
шығармашылығының кос ішекті ... егіз ... өмір жолы оның ... ... ... ... ... осы күнге дейін 11 роман, 22 хикаят, 100 ... ... ... ... ... былай топтауға болады:
1. Тарихи тақырыптағы роман - хикаяттар;
2. Бүгінгі заман туралы роман, хикаят, әңгімелер.
3. Тарихи - ғұмырнамалық шығармалар.
Кезеңді оқиғаларға табан ... ... ... ... ... ... жүрген ғұмырнамалық көркем романдары оқырман көкейіне жол
тауып, жылы ... ... ... ... ... жер тарихы, қабырғалы
оқиғалар, сол тарихқа деген перзенттік парыз, ұлтымызбен бірге жасасып
келе жатқан ... ... ... тұнба терең суреттер болса, ... ... ... ... сүйіспендік романтикасына бой
ұрады.
Дүкенбай Досжан тақырыбы, бейне домбыраның қос ішегі секілд: бірі -
қоңыр үнді көне тарихи ... ... ... бүгінгі өмірдің ащы
шындығымен суреттеуге ... ... ... ... ... ... ... "Абай айнасы", "Мұхтар
жолы", "Алыптың азабы", ... ... ... - ... адам ... ... ... тағлымына негізделген оқиға өрімі ой сөз ... ... ... ... ... арналары ізденіс-еңбекті серік еткен ,
қоғамдық - кезеңдік ... мен өмір - ... ... ... ... ... аңғару киын емес.
Тарих көрпесін көтеріп, есте жоқ ескі мезгілде рухымызды сақтап қалған
бабалар ерлігін паш еткен "Отырар", ... ... ... атты ... арқылы тыңға күрек салғандай, қазак, қара сөзінде таза дерек
ізімен жазылған, тарихи хикаяттардың түңғышы аталып, оқырман ... ... ... ... болып отырған І.Есенберлин, Ә.Әлімжанов,
Ә.Кекілбаев, Ш.Мұртаза, М.Мағауин, С.Сматовтың, ... ... ... ... жолынан" көп кейін жарьқ көрді.
Тарихи роман, Г. Ленобльдің пайымдауынша, суреттеудің реалистігі,
тарихи ... ... ... ... айту ... ұстанады.
Халықтың тарихи белсенділігі, ... ... ... ... істерін кең қамту да тарихи роман шарттары болып саналады.
Тарихтың жауапты, ... ... ... белгілі адамдардың ақиқат
тарихи мәнді істерін, тұлғасын ашу принципі тарихи романдар алдына биік
міндет ... ... пен ... ... ... табу ... де тарихи
романдарда аса қажетті кызмет атқарады.[1, 3]
Тақырыптың тарихи ... ... ... ... оқиғалар
мен адамдардың қазіргі кезден белгілі дәрежеде алшақ, алыста болуы деп
біледі. ... ... тағы бірі ... ... ... ... мен ... ашуды айтады.
Д. Досжан туындыларында өмір оқиғаларының ... ... ... ... пен ... ... ... мәселелері айқын
аңғарылып, оның өзі нәзік лиризм, сыр - сезім, ой ағыны, келісті ... кең өріс ... ... тарихнамалық сипат, шежірелік белгі
ерекшеліктер, ұлттық этнографиялық ... кеше мен ... ... ... сөз ... ... үшін күестері мен ұмтылыстарын екшеп алу, сол
мәселеге тереңдеп бару тың ... ... баса ... Бұрынғы
мен бүгінгіні табиғи жалғастығын тауып көрсете алған шығармалардың ерекше
танымал болуы осыдан.
Қазіргі заманғы тарихи ... ... ... қай ... ... да, онда ... идеясы басым жатады. Атап айтарлық
бір мәселе - тарихи романдарда халықтың көне дәуірдегі қаһармандың ... да, ... де ... Бұл ... алғанда, тарихи роман тарихи
эпостың дәстүрін жаңа сапаға көтеріп, жалғап келеді дей ... ... ... ... ... да сан тарау пікір
қорытылған. Р. ... ... ... ... авторы өз сөзін замандас
тілмен айта алады,
ал кейіпкерлер сөзі негізінде суреттеліп отырған дәуірге ... ... деп ... романының бұл күнде дамып, өркендегені соншалық - оның ... ... ... қажеттігі туып отыр.
Бұл жанрдың нақтылы зерттелуге лайық проблемалары көп. Соның бірі
тарихи романдардың жанрлық ерекшелігін, өсу ... ... ... соның үлесін, жазушының тарихи шындықтың заманалығын, көркем сюжет,
характер, шеберлік мәселелерін нақтылы сөз ету ... ... ... ... тағлымды істерімен елеулі із
қалдырған қайраткерлері тағдырына ... ... ... ... ... олардың жұртшылыққа беретін гибраты жайында сөз
етемін.
Д. Досжан архив - тарих қойнауларын жіті ... ... ... ... адам әлеміне терең үңіліп, сол арқылы қоғам - кезең
сипаттарын, көзқарас эволюқиясын, уақыт ағымын байыпты ... ... ... ... тағдырына, ғажайып ғұмыр иелеріне, кейіпкерлер
әлеміне шығармашылық сипат беріп, оның қайсыбіріне де ... ... ... ... ... ... тарихи роман халықтың бұрынғысы ... ... ... көркем бейнелер арқылы ... ... ... ... мәні зор.
Жазушы қаламынан туған тарихи романдардың ішіндегі салмақтысы- "Жібек
жолы". Романның негізгі мақсаты Отырар елінің ... ... ... ... ... арамзалардың кесірінен апат болу сырын ашу. Шығарманың дені
Отырардың, қазақ елінің бейбіт өмірін, еңбек пен ақыл бірлестігінен ... ... ... ... шығыстың қаһарлы ханы Шыңғыспен
арадағы "қырғи қабақ"соғысының мән -жайын айтуға
арналған. ... ... мен Орта ... шабуылының бастапқы тұсы,
Отырар қамалының жауға қарсы ерлік күресі күші басым дұшпанмен алапат соғыс
жүргізгендігі, зор шығынға ұшырап жеңілгені, ... ... ... ... талай елдердің шаңырағын ортасына түсіргені, мейірімсіз
тажалдай сұсты кейпі көз алдыңызға елестейді.
Жазушы Д.Досжан осы ... ... мен оның ... ... кеткен
себебі, тек қана Шыңғысхан түмендерінің шапқыншылығы демейді; бұл ойды
тереңдете ... оның түп ... ... басы ... ел ... ... азғындығы, өз бастарының артылмауы, биік мұраттарды
мансұқ етушілік дегенге ... ... ... қыруар тарихи
окиғалар іріктеліп, сұрыпталып., үлкен нысанаға ... ... ... ... ... ... көзі сонда: бояуы қанық балалық
шақтан нәр тартады. Осынау таңғажайып ... мол ... ... ... ... ... ... пайымшыл тіршілігі қаламгер
құлшынысын қалыптастырып, тақырыптық шеңберін және шығармашылық қарымының
өзіндік ... өз ... ... ... сыр ... тіршілігіне, өмір салтына, қазақтың шебер, бейнелі сөз саптауына ден
қоюын әуел бастан-ақ айқындап берген еді.
Д. Досжан жаңа бір қырынан тағы жарқ ... Жаңа ... ... ... өз бойынан күш-қуат тапқанын ұғыну ерекше қуанышты сезімге
бөлейді.
Мұны оның соңғы жылдардағы жарыққа шыққан кітаптары: ... ... жолы "(1988), ... ізімен жазылған қазақ ГУЛАГ-і
көсемсөз романы "Абақты "(1992), және роман-арылу "Алаң" (1993), роман
метафора, ... ... ... және ... мол ғажайып адамдар ғұмыры сериясы бойынша ... ... (1994) - осы ... ... еңбегімде жазушы Д. Досжанның тарихи тақырыптағы романдары мен
тарихи ғұмырнамалық шығармалары төңірегінде зерттеу жасадым. Атап
айтсақ, "Жібек ... ... ... "Мұхтар жолы", "Таразы", "Абақты",
"Алаң" романдарындағы тарихи ... ... және ... кейіпкерлерге
жеке тоқталып өттім. Қиын тақырыптарға қалам сілтеген жазушы өмірдің өзекті
мәселелеріне батыл барды.
Тарихи - ... ... ... ... ... ... оқырманға жеткізе білді.
"Жібек жолы" романының жүйе-желісі бірқыдыру өзгеше. Көзқарақты
"Эпилог" пен ... ... ... және ... деп ... тағылған.
Бөлімдер "Желі" деп аталады, ал сол желі бойындағы ұсақ тараулар "Сарынға"
бөлшектенген. Ескі заманның еміс-еміс алыс ... ... ... ... ... аша ... көне қобыздың бебеуі, саз сырнайдың ызыңы
секілді ... ... ... ... үн тап осы сарындардың бойында
жатқан секілді. Өткен ... ... мен ... ... ... ... ... көп. Соның бірі-белгілі дәуірге, ... ... ... ... ... дәл ... алу ... Жазушыға
таудай тірек болатын ерте заманның жазба деректері, ... ... тағы ... ... Мұндай деректер келе соққан жерде қаламгер
уәзипасының қиындай түсетіні кәміл.
Д.Досжан "Жібек ... жазу ... ... ... ... ... киындық туғызған. Қазақстанның Шыңғыс хан шапқыншылыгының алдындағы
жағдайын роман көлемінде кеңінен суреттеп шығу ... ... ... еді.
Оған себеп, бірінші деп аталған дәуірдегі қазақ елінің ... ... ... ... әлі ... дейін тарихтың жүйеде тексеріліп
болмаған. Бұл кезең ... сан ... ... ... тілдік, тарихтық, экономикалық, саяси-әлеуметтік тұрғыдағы
еңбектер ғана нақты түсінік, баға ... ... ... ... ... де көп жағдайда арғы ғасырларға бара ... ... ... ... ... ... мен ... тарихы да, түркі, моңғол
тайпаларының өзара байланыстар жайы да толық анықталып бітпеген. Үшіншіден,
ХІ-ХІІ
ғасырлардан ... ... ... ... ... ... Орта Азияның көптеген
халқына ортақ мәселені қамтиды. Олардың ... ... ... тиесілі
үлесті ажыратып алу да оңайға
соқпайды. Міне, мұндай жағдайда ескі тақырыпқа тәуекел ету үлкен ... ... ... пен ... ұштастыруды керек
етеді. Сонымен қатар көркемдік қиялдаудың да қызметі айрықша ... ... ... ... аты ... кейіпкерлер де, ойдан
шығарылған көркемдік жинақтаулар да аралас. Отырар билеушісі ... ... ... ... ... Шыңғыс хан, оның елшілері мен
түменбасыларының аттары бұрыннан ... ал ... ... Хиссамедин,
Баршын сұлу тәрізді қаһармандар киялдың жемісі ретінде туған.
Отырар-орта ғасырда Арал бойындағы ... ... ... ... Иран мен Орта ... Сібірге, Моңғолияға және Қытайға ... ... ... әрі ... ... төтенше шаһар. Осы
маңыздылық оны моңғол шапқыншылығынан кейін жермен жексен болып қалса да,
қайтадан "тірілтуге" ... ... Оған ... көз ... "сойылын"
көтермегендер аз, бірақ тұрғындары соның бәрінде де қаласымен бірге ... ... ... ... ... ... ... Сейхун-Сырдария өзенінің өн
бойын самай салынған қырықтан астам шаһарға ықпалы ... ... зор ... оның да өз ... ... ... Мавренахр айдаһары Хорезм
шаһ Мұхамедке бағынышты Д. ... ... ... ... ... ... әміршісі Мұхаммед қасына үнемі қыпшақтан кеңесші ұстайды.
Иланшы Қадырханның өз басы ... ... ... ... Аузы ... ... өзі. ... Мұхаммедтің шешесі Түрікмен ханым
қазақтың қаңлы руынан шыққан Иланшы сол Тұрхан ... ... ... ... ... сол, Отырар қаласына шаһтың анасы "Әлемнің барлық әйелдерінің
падишасы" Тұрқан-ханымның қалауымен тағайындалған наиб (әмир, билеуші, әкім
шаһтың оң көзі, наместник деп ... ... ... ... ... ... пайымдайтындай, әкесі Тоған батыр таққа отырғызған ... ... ... ... ... шаһ наиб ... ... биліктен шеттетіп,
соның орнына жіберілген жаңа әкім.[3, 12]. Бірақ бұл жерде ... ... ... ... ... ... болып Шыңғысхан келердің алдында ғана
тағайындалса керек. ... бас ... ... ... ... "Иланшы" деген сөз оның лауазымына қатысты емес, әкесінің есімі.
Мәселен, Ошақбай батыр мен қала ... ... сына ... от ... ... оған ... баласы шаһар шетіне, Арыс жиегіне ... ... сұлу ... ... кездесіп тұрады - мыс, әмірші ... ... ... тояттатып кайтады-мыс",- дейді отты көсеп. [2,150]
Осы үзіндіде ... ... сөзі ... ... оны басқаша
өңін айналдырып түсіндіру қиянат.
Шаһ Отырардан сақтанып, оның ішкі ... өзі де ... ... ... ... сұғып, тақта сергек отырған. Қаланың гүлденіп ... ... олар онша ... ... ол жағы ... Мәселен, ибн
Мұхаммед шаһ өнбес дауды өлмес құлдай ... ... ... ... ... ... де ... және оған бағынышты қыпшақтармен қоңырат, қаңлылар
қоныстанған қырық қала тұрғындарына енді інжу суын ішкені үшін де ... ... ... естіртуге арнайы жіберген. Әкімдерді ол қалаларға
Хорезм шаһ өзі тағайындап Азиядағы Тудмордан кейінгі көркем, ең бай ізгі
тәкаппар қаланы ... ... ... ... ... он ... ... сонау сегізінші
ғасырдағы Дешті-қыпшақ даласының тарихи келбеті тамаша суреттелген.
"Ықылым сегізінші ғасырдан бастап осы күнге дейінгі ... ... ... деп ... Інжу үгіз өзені және Хорчук тауын, ... ... ... ... ... даласын, Есіл мен Ертіс өзендері
бойын желдей есіп, еркін кезіп ... сан қилы ... ... бұл. Көне
қара шаңырақ, аса айбарлы ел. Ескі шежірешілер көбіне Дәшті ... ... деп ... түсіреді"- деп сонау замандағы қыпшақтар елін
кереметтей көрінісін аша түскендей. [2, ... ... ... ... ... ... дәлірек
ойласа, Отырар мен оның қол ... ... ... ... ... жұрымына жатты. Інжу үгіз бойындағы дихан халық та ... ... ... себепкер мұсылман діні еді". Осы ... ... ... ... ... ... кезеңдердегі Араб жаушыларының қыпшақ даласын жаулап алған
уақытынан тарихи деректерге сүйене ... ... ... ... ... ... мен Испиджабты 840 жылы, Таразды 893 жылы, ... жылы ... ... ... ... діннен тор құрды, есін алды. Көп
ұзамай әлгі ... ... ... ... апиын жұтқан арабтарды кері
қуды. Бас бостандығын жеңіп алды. Бірақ арабтар бос кеткен жоқ, ... ... ... баба, ата деген дін ұстар ұяластарын қалдырды", деп
жазушы тарихи-тұрмыстық сипаты нақты деректерді де дәлелді жүйелі ... ... ... ... Отырар шаһарының атының қайдан келгендігі
туралы дерек. "Әуелде араб жиһанкездері Отырарды "Фараб" не "Бәрәб" деп
жазып ... ... ... мен Шәмседин Мақдиси "Бәрәб" деп атапты.
Отырар кітапханасында сақталған "Хупуд ... ... ... ... деген. Осыларды салыстыра келіп, жазушы "қос өзеннің қосылатын
жеріндегі ... ... ... ... сөз деп өз ... ... ... кетеді. [2,98] "Жібек жолы" ... ... сол ... ... ой ... арқылы әсерлі сөз етіледі. "Арыс өзенінің Інжу-
үгіз өзеніне құя беріс ... ... ... ... нешеме ғұлама,
өнерпаз, көріпкел, сәуегей, зергер ... ... ... екі жүз ... ... ... сан жүздеген тасболат тамдар, жәдігер, кешендер
бар, монша, мешіт, ... ... ... қышхана, гүртхана, әсем
әуездер бар. Ойлап кетсе ғажайып баққа ... ... ... ... көңілі тойып жүрген жұмақ пендесіндей ... ... ... ... ... осы бір ... ... моңғол шапқыншылығына дейін Қазақстан
жерінде ғылым мен ... көп ... ... отырықшы шаһари өмірдің
әбден қалыптасқанын көрсетуі. Қазақстанның орта ғасырлардағы ондаған
қалалары болғаны ғылыми ... ... бері ... келе ... ... көрініс таппаған еді. Жоғарыда айтып өткеніміздей, соның
бір дәлелі ежелгі қазақ мәдениетінің ошағы - Отырардың өмірінің сан қырынан
көрінгендігі.
Қазақстанның орта ... ірі ... ... ... ... ... ... қалалардың әсері көп еді. Тарихи мекендердің сол
дәуірдегі көрінісін жан-жақты саралап жеткізеді. ... ... ... айтылған жолдарға назар аудара кетейік.
"Сығанақ та қыпшақтың ежелгі қаласы. "Туман жазбалары" дейтін көне
шежіреде ... ... ... ... деп ... Бұл "суы нақ" ... ... ... ... ... келе, он бірінші ғасырда бұл қала
туралы кезбелер көбірек ... ... ... тілдерінің сөздігі"
деген еңбегінде "Сугнак ... ... ... деген түсініктеме бар.
Кейіннен өзі білетін араб тарихшылары сол Сығанақ пен ... ... ... ... ... ... ұтымында "қос өзеннің арғы
жағындағы" елдің тағдырын білдіріп түұатын бірден-бір темірқазық ... еді. ... ... мен ... ... екінші
шаңырағы, Ұлы Жібек жолының алтын қақпасы",- деген ... ... сөз ... ... көне ... ... беріп кетеді. [2, 96]
Ол кезде Отырарға орыс елінен, Хазариядан, ... ... елші мен ... жиі ... тұрған. Жазушы енді бірде Отырардағы
жер асты ... ... ... ... есеп өлшемдерімен
таныстырады. Ғылыми еңбектерде там-тұмдап және шашыраңқы айтылған
мәліметтерді ойша қорытып., одан ескі ... ... ... ... ... Отырар шаһарының, даладағы көшпенді елдің тұрмыстық,
ұрпақ, материалдық мәдениетін тәптіштеп, саналап айтуы да шығарманың тарихи-
этнографиялық ... ... сол ... көшпенді елдің тұрмыстық-ғұрыптық жағдайын
суреттеген мына жолдарға тоқталайық. ... бұл ... ... ... мен дін ... тұратын. Жәдігерлерді орта шаруа, отырыкшы
дихандар мекендейді, ал дін үйлерді кілең қолбасылар жайлайтын. ... ... ... ... шаһардағы жайы да қызық, жыға салып ... ... ... киіз үй ... ... күмбездеп тұрғызған дөңгелек
жайлар. Орталық көшеден шыға жұрт аяғы да саябырси түскен. Бұл тұстағы дін
үйлердің көбінің ... ... ... қол ... не аңға ... ... ... еркегі бар үйдің ғана есігі ашық тұрады. Сонда
ғана ... ... ... ... көз ... ... ... болады.[2, 147]
Романда тағы бір ескере кететін жайт, жазушы бір мезетте ... ... ... ... ... ... Бұл да ... шындыққа
келмейтінін айта кетуіміз қажет.
Осы айғағы Жібек жолындағы Отырар төңірегіндегілердің барлығын қазақша
киім ... ... ... дастархан жайдырып, қазақша салт-санаға, әдет-
ғұрыпқа бөлейді. Мәселен Ошақбай батыр мен Баршын арудың қосылу тойын ... ... ... ру ... ... ағытылды: алқа топта
жауырыны жерге тимеген палуандар, желаяқ жүйріктер, ... ... ... ... ... бір ... өзі де бір бөлек жүріп шаңнан
қорынған сыпалар, ... жер ... ... ... ... ... ... той болады деп сыбыс тарағалы ашыған жуан қарындарын босатып
үлгірген мешкейлер; жыршылар, жыраулар, ... ... ... ... дұрмек жұрт сабылып кетті".[2, 147] Осы үзіндіні келтіре
отырып, сыншы ғалым Т.Сыздықов өз пікірін білдіреді:" Ежелгі ... ... ... ... ... жүз бен рулар сараланып, салт-санасы, әдет-
ғұрып, өзіндік дәстүрі кемеліне келген XIX ғасыр оқиғалары көз ... ... ... туыстас халықтар әлі енші бөлісе қоймаған, тілі, салт-
санасы, мінезі, киімі, психологиясы, ... ... ... ғасыр
тынысы, рельефі сезілмейді.
Сондықтан ел тарихи әлеуметтік шындықтан алшақ кетпегені оң. Көркем
шығарма ғылыми-зерттеу ... ... ... ... дәуір ауаны
бұрмаланбағаны, тұрпайы ... ... ... бермегені абырой",-
дегенді айтады. [3, 24]
Жасалған ... ... ... ... деректе сақталған
оқиғаны баяндайды, бірақ ... ... ... ... ... ... ... мәнін тиянақты ашық көрсете білмейді.
Ел басқарып отырған ханның алғырлығы да, білгірлігі де, тіпті күші ... ... ... ... алады. Ханның мықты болмағы ... ... ... ... ... ең басты міндеті болып табылады.
"Жібек жолы" романында Шыңғыс хан тарапынан жіберілген алғашқы ... ... ... ... ... апат ... ... рет жіберілген
елші тобына Мұхаммед шаһ өзінің қолбасы, кеңесшілерімен ... ... осы ... ... екі ел ... негізгі мақсатын сөз етеді.
"Елшіге тіл тигізу кешірілмес күнә, айықпас қатер, көңілге ... ... ... ... ... дәл сондай сияпатпен шығарып салу
парызың".
Осы бір тұста "татар" елінің қайдан келгендігі жайында сөз ... ... ... емеспін, мағұлдың бір руы "татар" деген боламын.
Татарлар ержүрек, жаугер, екі сөйлемейтін ... ... ... ... ... 147] Бұдан аңғарғанымыздай, осы күнгі татар
халқының шығу тегі маңғұл ... ... ... ... ... ... пікір
қалыптасады. Мұның анық-қанығына жету әзірге даулы мәселе. Жазушының ұсынып
отырған нұсқасы, түп негізінде ... ... ... ... ... ... тұрмыс тіршілгін, әдет ғұрып, ырым-жорасымен,
өнерімен және кәсібімен ... ... ... ... ерекше
атап өтуге болады. Әсіресе жаугершілік заманы болғандықтан, қарудың қилы
түрін меңгере білуге, жарақтармен шайқасу тәсілдерін білу аса қажет ... бір ... ... ... көрінісіне назар аударайық.
"Дешті-қыпшақ жұртына дәстүр болып сіңген он екі ұрыс ... ... ... садақ тарту, сойыл қағысу, айбалта шабу, семсер сілтеу,
қылыштасу, сүңгі лақтыру, арқан ... ... ... ... ұру, ... және ... ұру деп аталатын"[2, 49]
Сондай-ақ сол кезеңдердеғі алым-салықтың түрлеріне ерекше ... "Ел ... қыз ... түңлік зекеті, қырман зекеті, түтін зекеті,
жол зекеті, таразы зекеті, қол зекеті деген жеті түрлі алым ... сан ... ... еңбектерін пайдаланған жазушының ... ... ... ... ... Ұлы ... ... сауда саттық қаншалықты ерекше
болғанын көруге болады.
"Ұлы Жібек жолының ... ... ... ... ... жолы деп
аталатын; аталмыш қалалардың ұстасы мен зергері бұйым жасап, сол керуен
жолына шығаратын, ... ... ... ... ... ... қондырған шолпы, алтын тана, жыланбас білезік, өрнек күмістен
істеген сырға, қып-қызыл ... ... ... ... берісі Бұхар, әрісі
Бағдат базарында қараған ... ... ... ... ... ... үйретті. Тұгіскен ұсталарын дүниеге мәшһүр етті",- деп
жазушы сауда - саттықтың гүлденіп тұрған кезін керемет суреттейді.[2, 53]
Жазушы Ұлы Жібек жолында Отырардың ... ... бар ... айрықша
аңғартады: "Жібек жолы мен Отырар егіз ұлдай. Бірінсіз бірінің ... ... ... астай дәмсіз. Бірінсіз бірі үлкен әңгіменің
кіріспесіндей ғана, орта жолдан үзілген қисса іспетті. Жер ана кұрсағынан
жарып ... ... ... ... жолы Отырар шаһарының кереге ... ... ... ... болуына барша болмысымен жәрдем етті. Отырар да
қарымтасыз қалған жоқ. Ұлы ... ... ... ... осы
жолдар арқылы тарихтағы Жібек ... ... ... ... ... ... ... дарыны, қиялы бай екенін дәлелдейтін мысалдарды
кітаптан көп кездестіруге ... Оның ... ... жазба, ауызша дерегі
тым аз дәуірдің көп кұпиясын қайта тірілтіп, тұтас, жұйелі қалыпқа түсіріп,
айта алғандығы. Тың тақырыпты ... ... ... ... бұл ... жолы шын мәнінде ұлттық сипат алып отыр. 70-80 жылдардағы қазақ
прозасындағы бұл жанрдың үлес салмағы ... тұр. ... ... сананың
қалыптасуына елеулі роль атқарған халық тағдырының аяулы сәттеріне, өз
тарихының бұрылысты тармақтарына ... ... ... ... ... ... жолы" шығармасын саралап, зерттей
келе мынадай пікір айтады:
"Жібек жолы" романын өз басым шартты түрде ғана тарихи шығарма ... ... ... ... ... ... ... автордың қиялынан
туған әрі роман сұлбасы көбіне ойдан шығарылған ... ... ... ... ... болмысы қыпшақтардың тарихи трагедиясының,
оның ішінде қазіргі қазақтардың көлеңкесіне айналған ... ... ... ... ру, жер, ... ... ... деп есептейтін
авторлық тұжырымға табан тіреген.[4]
Д.Досжан өзі берген бір ... ... ... ... ... - көне ... ... астында ұмытылып қалған ұлтымыздың
жоғарыда ... неше қилы бай ... ... ... еді. ... ... қалам тартқанымды, ол тақырыпқа көне ... ... әлі ... еді. ... жолы" шығармасында тарих, тарихи дәлдік,
уақыт дәл оқиға дегеніміз жай фон ғана; ал шығарманың былайғы ... ... ... ... трактовка меңзеу ишарасы - бәрі -бәрі қиялдан
алынған, ойдан шығарылған. Осыдан барып ... ... ... таза ... ... ... философиялық роман",- айтып өтеді.
Романдағы көптеген кейіпкерлерді Д.Досжан кесек қалпында, ... ... бере ... ... қазбагерлік, тілдік, этнографикалық экскурстар,
суреттемелер, түйіндер нанымды, әрі дәлелді ... ... ... ... ... әр ... ... берген. Ұстамды, көреген,
дана, рухани әлемі шұғылалы, кең қолтық, кең ойлап, мол пішетін, ... ... онша зәру ... ... ел ... ... ... аяғын андап басады. Саясатқа жетік, сұңғыла, табанды әкім.
Қаршасына жақын, ... ... ... ... ... ... ... бағыштаған кісілігі зор, бітімі келісті азамат.
Олай болатын себебі, ақыл-парасаты жоғары адамдарды төңірегіне мол ... ... ... ... ... ... Әнет баба, Исмаил ғұлама,
Ошақбай батыр Отырар әкімінің дауасы, сарқылмас ... Олар ... ... ... "Күннің батысы мен ... ... ... ... ... ... кітаптар"- Кайырханды шың басына
шығарған киесі. Ол өлімді аңсамайды, өмір жырына кұмар. Сара ... ... ғана ... ... ұрпақтың қамын жеп, қайғысын бөліседі.
Бүгінгінің жексұрындығынан безініп, жаманшылықтан сақтандыру үшін Отырардың
алтын заманы бітіп, ... қан ... ... ... ... ... де
қысылып қымтырылмайды, Исмаил ғұлама мен Хисаметжин ақынды жер асты жолымен
кұтқарып жібереді. Бұл ... ... мән бар. ... ... дүлей қолы Отырардай сәулетті қаланы, оның тері сор, бейнеті зор,
еңбеккер, өнерпаз жұртын монғол ... ... ... етіп ... күнін
сөндіру, үмітін өшіру мүмкін емес. Ажалмен жағаласып, жауыздықпен белдесуге
тұра алса, азамат мерейі қашан да үстем. Хисаметдин мен исмаил жел боп ... боп ... ... ... ... ... ... тағдыр
тәлкегінен сақтандырып, айдаһардың басын сонау әлжуаз ... ... ... сол ... ... ... ... байыппен амал-әрекет жасайтын, сөзі мен ... жоқ, ... ... ... ... ... емес, жауластықты
ойлаған қитұрқы елшісі Білгіш Тұйық-Оқты, сабыр елінің елшісін, ... ... ... ... ... ... ... белгілерінен, ілтипаты, сөз саптай махамынан ел-әдебі мен ... мен ... ... ... сай ... ... жұтқан ер, ел намысын жібермейтін ... ... ... ... характерін ұлтымыздың ең үздік ... ... ... ... ... өжеттілік, алған бетінен
қайтпайтын принципшілдік, патриотизм, оптимизм бәрі ... ... ай ... ... кеңірдектен сыңқанда да Қайырхан сыр ... ... ... Көк ... ... тағы бір ай ... соңғысы
болып қолға түседі. Арыстандай айбатымен ажалын қарсы ... Ол ... ... де ... ... ... ... әмірі, жаугершілік заманда жауға
жағасын оңайлықпен жыртқызбайтын, ел намысын ... ... ... ... жын-жықпылып, сезім иірімдерін толық шарлатады. Ол
араласпайтын қала ірі, төңіректегі дала тіршілігінің қалтарысы жоқ десе ... ... ... бағады: заманның аңысын андайды, көппен қояма-
қолтық ашық-шашық жүреді. Сондықтан төңірегіне қара-кұра көп ... ... ... ... ... әкім, жұрт қамқоры қалай шешсе,
күллі ел солай ұйғарады. Асылы, Қайырхан көзімен Досжанов бізгі ... ... ... ... ... ... жүздестіріп., беймәсіл қоғамының сыңайын байқатады...
Романдағы Хиссамедин ақын көзімен берілетін Қайырхан ... ... ... ... ... алып ... ... әп-сәтті кіші-гірім
төбешіктей қалыпқа келді. Жазық маңдайының қыртысы жазылып, сол жақ
шекесіндегі ... ... ... ... Қасы қою, көзінің үсті тұтас
жауып куеткен, қарашығы теренде жатыр. Қараған мезетте сол қарашық даланың
түнгі ... жылт ... ... ... ... ... қарып өтеді. "Көзім
тиеді" деп жас баланың жаң ... ... ... ... қарамайды екен.
Қарлығаш қанатындай жіңішке мұрты мен қою шоқша сақалы ашамай сүйекті, ат
жақты жүзіне елден ерек-сұс беріп тұр, тым ... ... Жас ... ... Екі ... екі ... ... қалқан жауырын, қапсағай
кеуделі. Осы епедейсіз денесіне ... ... аса ... ... ... ... қос ... келетін піл сұйегінен кұрастырып жасаған заңғар таққа
әзер сиып отыр ... ... ... жаңа ... ... жолы" романынан
басталады. Романның басты кейіпкері - ... ұлы ... ... ... ... суреткердің қуғынға, сүргінге ұшыраған ... ... ... ... әрі кең ... көркем
кестеленген.
М. Әуезов заманымыздың ірі тұлғалардың ... ... ... ... мол азап ... куғынға ұшыраған деғен кімнің ойында
бар. Сол азап жазушының өз ... ... ой ... ... ... ... нақты фактілерді, жұрт толық біле
бермейді. Бізге мүлдем белгісіз болып келген мұрағат қағаздары, ... ... Бұл ... ... ... ... ... тағдырын,
азап шегу жолын қамтыған аса көрнекті суреткердің, ойшылдың басына қара
бұлт үйірілген кездегі шығармашылық жан ... ... ... Бұл ... ... әрі ... ерік ... шығармасының мәнін романның соңғы сөзінде Дүкенбай жасырмай жазған:
"Жазушының өз сөзімен айтсақ: үш бірдей қоғамдық сатыны бастан ... ... қиын да ... ... жолы дейді". Бұл жол-
қылдан таймас таза ... ... бай ... ... ... ... күнді
тұнге ұрып қинала отырып кағазға үңіліп тер төгіп бейнет шегудің ... ... ... ... ... ... қатар
танымдық маңызы үлкен: өйткені онда Қазақстандағы, ... ... ... ... ... ... әлгі ... кездегі имандылық
образын жасайды.
Жазушы архивпен көп жұмыс жасаған. Шығарманың ... ... ... ... ... ... екі адамның бейнесін ғана көрсетеді.
Біріншісі - көбіктей көпіртіп, кітап жазып, ... ... ... ... да, ... қырындай өлең кітаптарымен-ақ атақтың
буына мас болып жүрген ақын. Екеуі де қызықты кейіпкерлер, жоқ жерден ілік
іздеп, ... ... ... ... ... ... Сөз ... күнге дейін қатарымызда жүрген кейбір қырсыздар ма деп қаласыз.
"Мұхтар жолы" романы "Тойда" ... ... ... ... ... М.Әуезовтың 60 жасқа толған мерейтойының басталу шағы сөз болды. ... ... ... алпысқа дейінгі кезеңнен елес беретіндей ой
толғамдар беріліп кетеді. ... ... ... ... ... ... той иесі-
Әуезов әлгіде жан қалтасына асығыс сала салған қол ... ... ... ... ... ... Мұқа",-деп сыбыр етеді.
Бәлі, шіркін! Сағатына үңіліп дегбірі ... ... ... ... ... бұған қаратып айтылар мадақ, марапат сөз аздық етеді
екен деп тегі қиналмайды.
Кешегі ... ... ... дос-жаранмен қайта табысыңыз,
татуласып үлгеріңіз... кісіге, тірлікке ... ... ... жан ... ... шам ... тырысыңыз... айтпаңыз... деген
пәтуаны санасына сіңіргендей сезіле ме-ау. Дегбірін ала түскендей ме ... көп те ... аз да ... үш ... ... ... ... ырзығы
қалғанын жобалап болса да, арғы бір аңғарымен болжағандай ма," осы бір ішкі
ой жазушының өткен ... елес ... ұлы ... ... ... ... ұлы жазушының көңіл-күйіне барынша жақын жазылған .[5,7]
"Тойда" тарауында қаламгердің ... ... ... ... үлкен тобын бастаған Константин Симонов ... ... ... осы тұста Әуезов арқылы бүкіл қазақ халқының бітім-болмысын
аша түскендей болды.
"Осы тұрғанда екі нәрсенің алдында басымды ... ... ... тұратын қасиетіне, тірі сөзді ұстанған мәрт мінезіне ризамын. ... ... ... ... жігіттерінің өз басын оққа байлаған
намысқойлығына ... ... ... ... оқып ... барша
болмысын танып-білдім, көз жеткіздім" - деген К.Симоновтың сөздері осының
айғағы.[5, 8]
Романдағы бір оқиға бір ... ... ... Әсіресе қаламгер
М.Әуезовтің осы тарауда өзінің алқа топпен сырласқандай ішкі ойын нанымды
көрсетеді. "Мен тегі ... ... ... мен ... ... көбірек көргенмен, бірақ бәрінен де ұдайы сау, сергек кеудемен,
әсіресе осы өмірді таза, мол сүюмен өтіп ... ... Абай ... ... ... екі қуаныш бірдей болмайды, екі ынтық қумарлық бірдей
болмайды, екі қорқыныш, екі қайғы, олар да бірдей болмайды". ... ... ... ... ... ... қағазға кестелеп көрсет.
Жастайымнан осы тәлімге бой ... ... ... халқымның жақсы-жаманды,
олқылы-толқылы тіршілік сапарынан бойымды еш тартпай, мидай ... өз ... етіп ... ... талпындым. "Абай" романы
дітіме, дініме айналды. Әр кітаптың тамыр төркіні" ең алдымен жазушының
өзінің ... орын ... ... ... тарауының өзі ішкі қақтығысы мол тұтас сурет. Ең арғысы,
дастарқан басындағы ... ... ... ... "күлген кезде жүзінен
күн шығатын" көрікті қызға шейін роль ... ол ... ... осында отырғандардың қызыкдайтыны жок.
Қорыта келгенде, "Тойда" тарауы былайғы тараулардың көз алатын
бастауы, тоғаны секілді міндет ... ... ... ... ... ... оқиғаларды қайта жаңғыртып,
келесі тарауда өрбітіп отырады.
"Жолда" тарауын бастамас бұрын, оқушы қауымын екі ай ... ... тура ... деп ... Яғни 1957 ... 10 ... Таң ... елі-
жапондар жеріне, Токиоға келіп түседі. Бұл елге барғанда, сол елдің айтулы
қаламгері Мурояма Томайосамен жолығысады.Таң ... ... ... ... тұрмыстағы тақуалық, тазалық, жинақылық жазушы назарынан тыс
қалмайды. Үй иесі ... ... киім ... кең ... ... Сол ... ... киіп, жалаң аяғымен еденді жұмсақ ... ... ... шыға ... үй иесі ... шайқап, қос алақанын
қабыстырып: "Мұхтар - сан ... ... ... "Будда болып
көрейінші бір",- деп Мұхтар ұшатын бүркіттей қомданып, қақ төрдегі креслоға
қонақтды. Үй иесі таңданғаннан тілі күрмеліп үнсіз ... ... әр ... ... бір-бір хайуанат отырады деп. Біреу де қоян,
біреу де түлкі, келесі де ... ал, ... ... өзі ... мол ... ... отты, маңдайы жазық милы адамның ішкі әлемінде жүз
жасаған, тояттаған аталы бүркіт отыр. [5, 56]
Әр ... ... ... мол әр сала ... ... ... ... көп айтылып жүрген ұстаздық тағлымы, Абайды ... ... Абай нәр ... ... ... ... ... ақылдың
культіне жоғары қоюы, оны ұлы ақынның ... ... ... ... жазылған, "Достықта" ... ... ұлы ... ... ... Мұса ... ... Кент суреткерлігі жайлы
тарқатып айтар ойлары мықты. Әуезов Индияға екі рет барған, ал, жазушы осы
екеуін біріктіріп, бір ізге ... ... ... ой ... ... Оқып
отырған мезетте адамның ел көруі, жер көруі емес, бейне ... ... өзі ... ой сапары секілді. Америка сапарында автор "жазушы ананы
көрді", "пәленшемен сөйлесті" деген жолжазбалық
шежірешілдіктен қашып, өзінше соны дерек ... сол ... ... ... ... туған жерге жете алмай жүрген, бір кезде қателесіп ... ... ... ... дерті туралы тебірене сөйлеуге бой
ұрады. Жалпы осы "Жолда" тарауы бұл адам туған жерден кіндігі үзілмей ... ... ... ... ой түйіндеуімен қымбат.
"Түстікте" тарауында Әуезов пен өзбек келіншектің арасындағы ... сөз ... Бұл ... ... айтқалы отырғаны: Әуезовтің ғашықтық
оқиғасы емес, суреткер адамның әдемі, сезімтал әйелге ... ... ... еді ... сауалға жауап іздеу секілді. Күн батар кездегі
Шымған тауының қанқызыл бояуға малынған ... ... тау ... ... ... ... оңаша сұхбат, қауынның шырын сөлі,
келіншектің қан қыздырған ыкылас-ілтипаты, бәрі-бәрі бірін-бірі толықтырған
тамаша суреттер. Автордың сөзімен айтсақ, "жер ... ... ... ... аралау, жылыстап қашып бара жатқан жастық дәуреннің соңғы рет қайта
қарайлауы іспетті еді.
Д.Досжан ізденісінен академик-жазушы М.Әуезовтің өмірі мен ... ... ... ... ... кеңінен көрінеді. Айталық,
"Мұхтар жолы"-М.Әуезовтің қиын тағдырын, сергелдең сәттерін әр алуан
пәлсапалық-психологиялық ... алып ... ... ... тұлғаға
айналған М.Әуезовтің 1930-32 жылдардағы істі болу сыры, ... ... ... ... т.б. ... ... ... тұрғыдан көрсетпеген". Әр алуан шегініс, тарих-таным таразысы
тұрғысынан сөз етіледі. М.Әуезовтің хаттары, ... ... мен оның ... ... ... "ұр да жық, мен ... сен тұр" сынды
салмақсыз бағыт-саясаты ... ... ... ... ... ... танымал тұлғалардың өмір-тағдырында із қалдырған кұбылыс
оқиғаларды әр ... ... ... шегініс, төл дүниесімен, дерек-шындық
көріністерімен де ... ... Ұлт ... ... әлеміндегі
ақтаңдақ беттердің ақиқат ашылу қажеттігі де кеңінен көрініс тапқан.
Жазушы М.Әуезовтің өмірі мен шығармашылығын тарих пен таным тұрғысынан
кеше мен бүгін ара ... ... ... ... ... Сүйікті жазушы тұлғасын жасау жолында бейнеттенген автор тек
әдебиетке байланысты емес, өнер, живопись, ... ... да ... оны көп ... Әуезов ойымен өзектестіре толғанғанын оңай
аңғарамыз. Ой ағымы, ішкі монолог шығарманың ... ... ... Досжанның ұлы ақын ғұмырының кезенді тұстарын алып жазған "Абай
айнасы" ... ... ... мол. ... ... емес қиял ... оқиғалармен жазылған. Айна бетіне ұстаздың нұры түскен, жанның
тамағы, жанның жарығы, толық адам, жүрек сауыты, ақыл ... жан ... ... адам саумақ секілді танымдық сипаттарға бойлай еніп, ақын ... ... ... ... Шығарма ұлы Абай тылсымын аша
түсуге әртүрлі әдіс-тәсілді ... ... ... Кітап кезеңді-
кезеңді оқиғаларға орай жылдарға бөлінген.
1882 жыл "Абай діні" тарауын алайық. Бұл қыс Абай ... ... ... ... ... Сол ... ... ақынның көңіл-күйі,
шабыт-шақыруы, жазған кезде былайғы дүниені ұмытуы аз болады. "Абай әйгілі
дастанның алғақы екі ... ... ... ... ... ... үстемелеп,
шығыстық ұғымға үйлесімді етіп еркін аударылған. Ақынның қиялына тірек
берген. Аударманың сапасы мен ... ... ... ... ... ақыл мен ақынның іштей сайысы, бірін-бірі ойша толықтыруы, ... Абай мен ... тірі ... кестелеген шайтан бейнесі екеуі екі
түрлі дүние, екі полюстегі үлкен әлемге айналған."
Қаламгер Абай мен ... ... ... ... мән ... осы ... ... ізденісі, жаңа қырын ашқанын ... "Осы өлең ... ... ... Абай жүрегін толғантқан сөз
қасиеті түптің түбінде ... ... ... ие, дін ... ... сол ... һәм ... сөздің ішкі ырғақ, оралымы
қандай.
Абай ақын мына жұмыр басты пенделерді қанағатқа, шүкіршілікке шақырып,
шайтан мінезге түсіп ... ... ... ... ... түбірлі ұғымдарын сыншыл, ақыл сынына салып,
оның өзіндік таным тұрғысынан адамгершілік дініне айналдырады. ... ... ... діни ... ... отырып таратады.
Абайда айтылатын гуманистік танымдар мен пікірлерде теологиялық ұғымдар мен
шығыстық ... ... мол ... әрине, оны қоршаған орта мен
тыңдаушылар кұрамына байланысты. Исламияттық ұғым, діни ... ... ... ... де Абай ... ... асыл ... тыңдаулы назарын үнемі бұрып отырады.[8, 208]
Д.Досжан ... ... ... ... ... ... ... ұйып, сеніп, жүгініп отырып жыр төкті, өз жүрегінің
лүпілін шариғат, хақ жолының ғаламдық үніне қоса ... ... ... ... ... маңайындағы әлеуметтік ортасына, тындаушысына бола, ... ... ... түсіне білсін деп хақ жолына жүгінді десек-
шолақ ... Абай ... Абай ... Абай ... топырақ
шашқандай қалып танытамыз" деп өзінің пікірін білдіріп ... ... ... сол, ... ... ... ... осы тарауда 11 ғасырдағы Имау ад-дин Әбілқасымның "Таза
шындық" ("Халиса" кітабы) кітабының I тарауынан үзінді келтіреді.
"Құдіретті ... Алла ... ... ... ... ... ұятты беріп тыныштыққа бөленгір адамға жұмсайды да: ... ... ... ... Адам ... таңдайды. Сонда тыныштыққа
бөленгір Жәбірейіл: "иман мен ұят, сен ... ... ... адам
екеуіңнен ақылды артық көрді", - ... ... иман ... "Сен кет.
Құдіреті күшті Алла маған ақылмен бірге болуды бұйырған",-дейді. Сонда ... ... Алла ... ... ... ... әмір еткен"-деп жауап
береді. Ақыры үшеуі ... адам ... ... ... Осы ... он ... сөзінде терең,
кеңінен қамтылғандығын айтып кетеді. Абай өз пайымын, өз дінін ... азық ... ... тақырыбы - қалам ұстаған әрбір кісінің күшін сынайтын, деңгейін
белгілейтін, білімі мен білігін өлшейтін қағидаға айналған анық. Ұлы ... ... көп ... ... ... ... ғалымдардың есебіне сенсек;
20-сыншы ғасырдың 30-шы жылдарынан бастап, күні кешегі сексенінші жылдардың
басына ... ... ... ... ... 2 мыңдай мақала мен зерттеу
еңбектері жарық көріпті. Соңғы 15 жыл көлемінде 3 мың 700 ... ... ... жарық көрген, жұзге жуық зерттеу кітаптары шығыпты.
Абай-шын мәніндегі әлеуметтік, қоғамдық ойлардың бастау бұлағына,
баспалдағына айналды. Ұлттық ... ... ... ... ... болды.
Дүкенбай қазақтың ойшыл ақыны Абайдың ... ... ... келе: оның ғұмырнамасын тұтас қайта ... ... ... ... ... ... тосын, соны қырынан қоя
білуімен, ой-өрісімен, пікір ауқымдылығымен, ... және ... ... жол ... ... он бес ... бес ғажайып эссе, ғылыми зерттеулер мен
еркін ... ... ... ... жұмдаса өрілуі.
Дүкенбай бұл кітапты ... ... ... ... ... өмірбаяндық
көркем шығарма ретінде ойластырған. Автор ... аса ... ... ... ... бір ... оқып шығуға болады. Кітапта
кімнің басым екені: Дүкенбай-зерттеуші ме, әлде Дүкенбай-суреткер ме, оны
ажыратып айту қиын деп ... жыл ... Абай ... ... ... өз ... мақала, ондаған кітаптар оқыдым, әйтсе де Дүкенбай кітабы осы
биография теңізінің толқыны астында ... ... ... дараланған
шоқтықты шығарма деп түсіндім. Автор орасан зор ғылыми дәйекті ... ... ... емес мұрағат деректерін іздеп тапқан, ақынның рухани
әлеміне еркін бойлаған, сол замандағы ... ... ... ... ... соны ... төгілдіре жырлап шыққан деп таныдық.
Кітаптың "Абайдың тұқым-тұяғы", "Еуропа есігі", "Абай және Пушкин",
"Абай және ... ... ... ... сияқты тараулары қазақ
әдебиеті классигін хрестоматиялық тұрғыдан ашып қана ... ... ... ой ... ... ... ... танымдық жанр-эссе кестесін жасайды. Меніңше, автор құр ... ... ... ... ақын жан ... ... жүгіне отырып талдау арқылы, "Жүрегімнің түбіне терең 6ойла"
деген Абай өсиетін ... ... ... Ғұмырнамалық кітапты
осылай ғана жазу керек сияқты.
Д.Досжан ұстазы Абай тақырыбына өз соқпағымен, өз қырымен келіп тізгін
тартқаны мәлім. ... ... деп ... ... ғұмырнамалық шығармасы
1994 жылы басылып шықты. Бұл таза ... ... я ... ... я ... ақын-жазушылардың пір тұтып тамсанған мақтау-мадағы емес,
кұрылымы айрықша, ғұмырнамалық толғаныс ысабындағы ойлы кітап. Ақынның ... ... ... ... ... эссе ... ... "Абай мен Байрон", "Абай
мен Пушкин", "Абай діні", "Абайдың қыры", ... ... ... ... ... ... ... деген тараулар ұлы ақынның жан
сарайы, өмір ... әр ... ... ... әдебиет әлемінде өзіндік айтары бар, сөз сиқыры ерекше
қаламгер Д.Досжан ғұмырнамалық кітапты ... ... ... өзіндік
тапқанын ғана елеп, екшеп жазып шыққан. Абай ... ... ... ... деп айтып жүрміз. Ұлы ақын ең әуелі адам мен адам жан
дүниесінің өзгеру метоморфозасын ... топ ... ... ... ... ... ... өзге бір кұпия өмірлік өлшеммен тебіренген. Жанның
табиғатын толық жан, қуатты жан деп ажыратып беруші ... ... ... ... ... ... рең, бояу қосып, бірегей танып айырған
ғұлама ... ... ... айтып аузынан тастамайтын имангүлді, ... ... ... ... ... ... ешкімге ұқсамайтын терең ойлы
философ. Ақынның осы қасиеттері кітаптың "1880 жыл, екі кісі боп ... ... ... ... оқылып қойғандай тұнымды көркем тілмен
сөйлейді.
Абайдың жан әлемі екі кісі болып ... рас. Бір ... ... да ... ... алмай, тіршілігінің кетері кетіп, ... ойы оза ... ... ... ... ақын, дидар болуға айналған
Абай да, екіншісі-күндегі тіршілік ... ... ... сөзін ұстап, бұрынғыша партияға бөлінген тартыстың, билік пен
әкімгершіліктің жолында шаршаған ру биі, ел ... ... Осы ... ... жаңадан табылған деректер арқылы тұтас бір галерея ... ... ... ... ... келіп, тартысты хал
туғызады. Екі болмыс, екі Абай бір-бірімен айтысқа түседі. Осы ... ... ... мына ... ... ... "40 ... асқан
соңғы Абай" бізге бір емес, екі Абай болып ... ... ... ... ... ортасынан оза шығып, сыншы,
ұстаз, ақылшы, ақын-данышпан болуға айналған Абай да, ... ... ... ... ... ... ... партия тартыстың, билік
әкімшіліктің жолындағы ру ... ел ... ... - дей келе,
қаламгер осы екі адам болып бөлінген ұлы Абайдың бүкіл бітім-болмысына
тоқталады.
"Бір Абай ... ... ... ылғи ұшан-теңіз қиялға беріліп,
үлкен мұң, көп арман арқалаған. Ішіне сөз сиқырын, сезім ... ... ... ... ... көрсетіп, іштегі арман мен өкінішке аз тыныс, аз
мағына ем болатын нәрсе ақындық болады. Өлең ... ... ... бері ... ... ... ... арқылы өмірді өлшейміз, өзімізді танимыз"-деген Төрехан Данияр
ағамыздың сөзіне дәлел бола ... осы бір ... ... ... ... бір қырын аша түскендей.
"Адамның табиғатынан келе жатқан ... ... ... ... ... жасаса да, "өзімдікі теріс болыпты" деп өзін іреп мінеп,
сынауды жақсы көрмейді. Әйтеуір бір себеп-салдар ... ілік ... ... ... ... ... өзін ... өзге кісінің өзінен
бір саты болса да төмен тұрғанын ұнатады. Жағымпаз, мүләйім мінез танытқан
сыбайласына "жоқ" деп бетінен қайтарып ... ... ... ... тағы ... ... ... тура карауға кұдіреті, жүреғі
жетпейді.
Өзінің дұрыс істемегенін жуып-шайғысы ... ... ... ... өз басындағы кемшілікке сыншыл мінез таныта алмау-
адамға анық, апат. Түптің ... ... ... ... ... ... ... Мінекей, осы шындықты барынша терең түсініп, өз
кінәсін, өз мінін көзге шұқып көрсетіп айту ... ... ... ... - деп автор Абай арқылы тіршілікке баға береді.[9]
Д.Досжан осы тарауда ... жан ... ... ... ... беріп кетеді.
"Осы орайда үлкен кісінің бір әңгімесі еске оралады. Адамның балалық
жас кезінде жаны ... ... ... күні бойы тынбай жүгіре беретіні
содан, есейген шағында жан жоғарылап кеудеге жетеді, ... ... ... ... паң, ... ... ... адам қартайған
уақытта жан жоғары жылжып кісінің ... ... қарт ... ... ... ... ... отырсақ, осынау ескі әңгімеде логикалық мықты
тұспал астарлы ... ... Жан ... айтқанымдай баста бар болса, тұрған
денесі орын болуға ... соң, ... ... ... жоғалып
кетпейді... Жан әр түрге түседі.
Мәселен.
сезімді жан;
аңғарлық жан;
ойлайтын жан;
ақылды жан;
дегендей әртүрлі кеп пен қасиеттері болады" (Жұлдыз журналы, 1992 ... 15 ... ... ... жан ... жөнінде ой-түйсіктеріне
терең тоқталады да, Абайдың жан табиғаты ойларын ортаға салады.
Ақын тағлымында жан ... ... ... ... ие ... ... ... "Сыналар, ей, жігіттер, келді жерің, сәулең болса, ... ... ... Жан ... ... немене екен соны білсең, әрнені
білгендерің?"-деп жұмбақ өлең кестелейді.
Біреулер үшін жан ... ... ... ... бақ, төртіншіге-бала, дүниеде қанша тіршілік иесі болса- ... ... ... бір ... бір ... дегендей, жете алмай
армандаған, жете қалсам деп ... ... ... қанат қып қайратын салып
талпынған межелері бар. Ол ... ... ... ... ... ... Діттеген биігіне шығып алған соң, оны да ... ... ... ... па!" деп шүкіршілікті ұмытатын тойымсыздар тағы бар.
Осылардың бәрінен ой көзімен елеп, ... ... ... ... етіп ... ... деп ... жан кұмары-
білмекке кұмарлық?
"Жан кұмары адамның рухани ... деп ... ... ... ... ... ... сурет өнері сол қажеттіліктің орнын
толтырар рухани байлық болып саналады. Жан ... ... есте ... сай бір ... бір ... ... тіршілікке құлшыныс
күштері,- деп саралап көрсетеді.
Ендігі жерде ... ... баса ... ... "Жан ... ... ... жиған нәрсенің аты ақыл, ғылым еді ғой деп Абай жауап айтады;
тіршіліктің сан тарау ... ... ... ... өтуге
қол ұшын беретін осы жан қуаты ... Жан ... ... адам ... ... тар, ... кем, ... бәрін айтып өтуіміздің себебі, Абайдың танымындағы жан
жөніндеғі пікірі қайталанбас дүние, айнымас тұжырым десек ... ... ... жан ... ... ой тұжырымдарын жан-жақты зерттей
келе, Д.Досжан Абайдың - оныкі дегені жан деп шешеді. "Жан-дененің, тәннің,
яғни адамның ... ... түп ... Ақын ... жолда анығырақ,
мазмұндайды. "Тән қалып, мал да ... жан ... ... ... ... ... қалмайтынын, қалса - құр әншейін иесіз, жансыз мал
мен дәулет қалатынын баян қылады. Ал дененің, адам демектің бас ... ол ... ... ... ... кісіні ғапыл қылып кетеді, я
өзіне дұрыстап мекен-жай бола алмаған, қасиеттеп күте ... ... ... ... соң тәннің мәні өзгереді, мазмұны жоғалады; ыдырайды, ... ... ... ... иесі, тәннің билеушісі, ол дұрыстып
асымдап ұстай
алмасаң ұшып шығып кетеді, ал қадіріне жете ... ... өз ... ... ... ... - өз ... сабақтайды.
Автор қолына тұскен соны деректерді шапанға жамау жапсырғандай бірінен
соң бірін үстемелеп тізе ... ақын жан ... ... салатын
ұрымтал тұстарды ғана аршып ала біледі. ... Омбы ... ... үстінен жазылған 30 том шағым, арыздың мәні бар-ау, оқырманға
қызық -ау ... ... ... етіп келтіруі - ғұмырнамалық шығарманың
ажарын аша түскен, тұздығы мол ... ... ... Біз ... ел ... ... ... алдынан жан баласы кесіп өтпеген аға
сұлтан кейпінде елестеуші еді. ... мына ... ... отырсақ,
кұбыжық түс көргендей боламыз. Өмір бойы алыс-жұлыспен жүріпті, ат үстінен
түспепті, үш -ақ жыл аға ... ... ... ... жетіп артылатын
дұшпан табу, дау, айтыс, арбасу, ... ... ... ... бақи жалғанға өзіммен бірге ала кетіпті. ... ... ... ... ... ... ғибадат етуші кісі түсетін
тақия жай салу, қажылыққа барған қазақ ... ... өз ... ... әңгіме. Бұрын ешқандай ... із ... тың ... ... ... ашық қариясы, қажы Мінайдар Жарасбайұлының архивінен алынған, Аңдамас,
Мырқы ... ... ... ана ... әрі мол ... ... ... басқару ісінде, мұсылман дінін таратуда асқан тапқырлығы тың кұжаттар
тілінде сөйленеді.
Кітаптың әр тарауы өзінше бір-бір новелла. "1885 жыл, ... ... ... ... ... ... Дауани, Шәмси, Жүсіп Қарабағи
уағыздарын бойына сіңіріп, нұр ... нұр ... ... Еуропаға бет
бұрып, оның әрі алыс, алыс та ... ... тым ... есігін ашқан кезеңін
елестете суреттейді. Құрғақ баяндау жоқ. ... ... ... ... көзі ашық ... Маковетский, Гросс, Долгополов секілді достар
еді. Ұстаздың ... ... ... ... достасуы, Михаэлистің
"Сибирские ведомости" газетіне жарияланған қазак, өміріне байланысты ... ... ... ... ... ... кемелденуіне жол ашқан. Көкірегі
қазынаға толған. Сол ... ... өз ... ... көшіріп қондырған
ұстаз енді Пушкинді, Лермонтовті, одан асып Байрон мен ... ... ... сөйлетіп беруге кұш салады.Сөйлету дегеннен шығады.
Біздер бұрын ақын Пушкиннен сегіз өлеңін тәржімалады деп ... ... ... ... әр ... сан ... оқып, әлгі Абай
қолынан шыққан 8 өленді жолма-жол салыстырып, зерттеу ... ... ... ... ... екі ... бар. "Пушкин ізімен" деп қана алуға
болатын, өлең мазмұнын барынша еркін мазмұндағаны, ... ... ... ... 3 ... ал, ... ... келмейтін, түпнұсқаны барынша
еркін, жаңаша баяу леппен сезініп, өзінше ... ... яғни ... 2 ... Мұның үстіне "Онегинның өлердегі сөзі" түпнұсқада
жоқ, Абайдың өз қиялынан шыққан жыр ... ... ... ... ... де Пушкиннен гөрі Абайдың қолтумасы секілді. Келесі "Абай мен ... ... қос ... ... қоя ... ... қарайлас, орайлас,
үндестік тауып, соны ... ... Ол екі ... ... ... ... білу, бұл қасиет екі алыпта да ... ... ... ... екінші-
ғашық бола білу, сүйіспендік сыры, бұл қасиет екі ... ... ... ... ... сәтін туғызады. Абай жан сұлулығы мен тән ... ... ... ... - нәпсілік жеңстіқана. Ер мен әйелдің
нәпсілік желікпен табысуын ежелгі грек құдайы ... өзі де ... ... ... ... ғана ... ... түскен өрттей,
лап етеді тез сөнеді. Жүрекпен, табиғи келісіммен ... ... ... басылмайтын шоқ секілді деп тебірене жырлайды Абай да, Байрон
да.
Пенденің жан ... ... ... ... ... ең бір бақытты кезеңі, ол жанса-адам қаймағы бұзылмаған адалдық
пен бұлтағы жоқ шындықты дүниеге паш етеді, өзі де сол ... ... ... ... Абай ... ... жан қуаты мол адамдарға
жыртқыш андар көп жуықтай бермейді екен. "Көрік тәңір ... деп ... ... ... ... екі ұлы ... ... жүрек культі
сырларын қатар қойып, елестете отырып үлкен ойларға табан тірейді. Ол ... мен ... ... ... жұмыр жердің екі шетінде ғұмыр кешсе дағы-
бірін-бірі айнытпай тауып, айтпай сыр бөлісіп жатқандығы, рух жан ... ... ... тағы бір татымды табысы-ғұмырнамалық соны деректермен
қатар-ақынның қара сөзіндегі ұлы пәлсапаның астарын ашып, көркем кестелі
тілмен сөйлете білуі. ... ... ... көзі бір ... ... сусындамақ, тағы айтады: қиянатшылыққа бір қадам ... ... я ... ... я, ең ... шала мұсылман. Қаламгер осыны былай
келтіріп айтады: ... адам ... иман ... іздеуі алабөтен сыр.
"Алланың, пайғамбардың жолындамыз, ынтамызды бұзбастық ... ... ... ... алла ... сегіз сипатының ең мықтысы тілек тілеу,
тілей отырып ынтаны көбейту, ынта ынтыққа жеткізеді, ... ... адам ... ... ие ... Рухтың келіп жанға айналуы-өмір
екенін Толстой әдемі, ұғыныңқы түсіндірген ... ... ... ... ... мас ... илану, елігу-адам жаратылысы мен
табиғат үндестігін паш етеді дейді жазушы. Дарынды адамдардың ең осал жері-
иланғыштығы, табиғат та сол ... ... ... ... және уақыт, ақылдың қыры секілді адам табиғатындағы сипаттар
кітаптың 12, 13 тарауында барынша ... ... ... ... ... я қасық, я құңгірт көрсетеді деп ұқтырады ойшыл ақын. Жүрек сауыты
мінез, мінез сауыты тағдыр. Алды-артын терең ... ... ... өмір ... ... ... жөні ... екен деп жөнді-жөнсіз
қызбалыққа ұрынған кісінің опық жеуі оңай.
Оның өмірдегі сыйқы да жаман. Базарға ... көп ... ... өз ... өзі ... таразыға салып, кірмен өлшеп, бір ... ... ... ... ... бар ма. ... ... осы емес пе.
"Жүрегін пайдасы үшін жұрт ұстатпақ, кірмен өлшеп базарға ұстап сатпақ".
Неміс ақыны Гетенің "Фауст" ... ... етіп ... ... желі
жалғыз-ақ нәрсе: жанын сайтанға сатқан адамның азабын ашу ғана. Сайтан
айтады: дүниенің ... ... ... ... ... ұзақ өмір ... қана жаныңды сатсаң болғаны дейді. Фауст айтады: жанымды сатқаным-
сайтанға айналғаным, адам ... ... ... ... ... Ал,
Абайдың аузынан шыққан иман сату, ұят сату, жүрек сату-шығармаларында жеті
жерде ұшырасады екен. Пайдасы үшін өз ... ... ... кіре ... ұсақтап сатып тұрған адамның сұмдық суретін Дүкенбай Досжан өзінің
бояулы тілімен келістіре ... Тағы да сол дана ... ... ... кім көрмейді" дейді. Абай жарығы оқыған адамға сәтімен ... ... ... ... сөзімен демеп, жетелеп отырады. Ақынның
бұрын-соңды қаға ... ... ... ой ... Д. ... ... леп, ... алып, көзге бадырас кұлпырып ғажайып адами сипат алады.
Тәуелсіздік тағлымы әлеуметтік-қоғамдық ... ... ... де ... ... ... түсіргені анық. Бұл ретте, әсіресе ... ... ... ... ... ... ... ретінде қабылданғаны шындық.
Марсельский және т.б. ... ... ... ... ... көп нәрседен хабар берсе керек. Мемлекеттік құрылым мен басқару
жүйесінің шешуші салаларында негізінен орыс ұлтының ... ... ... тергеу, қаржы мекемелері, дипломатия және т.б. өмірлік ... ... ... ... ... ... жергілікті халықты алдыңғы қатарлы прогреске жеткізу
жолында негізгі тірек атадан балаға, ұрпақтан ... ... ... бойы ... төл ... алтын діңгегіне сүйену керек
екенін жақсы түсінді. Олар қазақ халқының арасында оқу -ағарту ісін ... ... жою, ... ашу, ... жұмыстарды өрістеу ісіне ат
салысты. Ал ресми өкімет болса олардың бұл әрекетінен ұлтшылдық ... ... ... ... "халық жауы" еткісі келеді. Шығарманы оқу
барысында қызық та қасіретті тағдыр иелерінің өмірі көз ... өтіп ... ... ... ... үні ... ... рухани байлығы-автор тақырыбын тауып, тың да мол
материалдарды мейлінше еркін меңгерген, деректік-рухани ... ... ... да ... ... ... топта еске алар жайт, жазушы Алаш ардақтарының халық алдындағы
еңбек мұраларын, істі болу "сырын" ... ... ... ... "құжаттық
очерктің" кілтін табу үшін 1920-30 жылдардағы жағдайдың жай-күйіне
тоқталады. ... ... ... ... ... ... негізгі
тұйіні төмендегідей: "Бірінші: жаңа экономикалық саясат қазақ ... ме, ... ме, атыс ... ... ... ... оны қазақтың
базар нарқы қалыптаспаған қара табан кедейлері қалай қабылдады. ... ... ... тап ... жою, ... қауымына қазақ
қауымы қандай залалдарын өкеледі, соны аз сөзбен дәлелдер арқылы сөйлете
кетпекпіз. Үшінші: осынау саяси ... ... ... ... ... ... ... саяси қондырғылар: жаңа экономикалық саясат.
Төтенше ... ... бар ... ... ... ал енді ... ... жоспарды орындандар деу қандай сорақы кері әсерін тигізгені
баршамызға белгілі. Осындай асыра сілтеушілік саясаты ... ... ... ... ... ... көзжұмбайлықпен
қараудың ақыры орны толмас қателіктерге ұрындырады. Халықтың түсінбестігін,
наразылығын туғызады. Соның салдарынан ... ... ... ... ... ... ... әйгілі Созақ көтерілісі (халық
арасында "Аққалпақ" көтерілісі деп аталады)" бұрқ ... [10, ... ... ... ... шығу ... хақында, Алаш қозғалысы
мен ағайынды Әділовтердің ісі төңірегіндегі жазбалары, осы мәселелерге
байланысты күнделік шерткен ... ... ... кең ... танып,
таразылауында едәуір көмек еткен.
"Абақтының" маңызды қыры Алаш ардақтыларының ... ... ... ... абақтысында болып, онда
жүргізілген тергеу ісінің жазбалары рет-ретімен берілуі дер едік.
Әрбір тергеу ісінен соңғы ... ... ... де табиғи
жалғасын тауып, қонымды өріс алып отырады. Бұған ... ... ... баспасөз материалдарын да тиісінше пайдалануын орынды
деп ... ... ... ... архив кұжаттарын мейлінше еркін пайдаланып,
тартымды сөйлете ... ... істі ... ... тергеуге байланысы және
бір арна - Д.Әділовтің төңірегінде өріс ... Ол ... ... мағлұмат береді: "1800 жылы туған. Белгілі мамандығы жоқ.
Гимназияның 5 класын ... ... жері ... ... ... ауданы,
ҚазҚИС-тің мүшесі болған, Орынбор мен Ташкент, Қызылорда қаласында көбіне
ұйымдастыру, төтенше шаралар бойынша ... ... ... 1924 ... көтерілісінің тұғануына тікелей себепші болған Ақмоладан ... ... ... ... ағасы Байсейіт атып өлтірген". Бұдан
кейінгі жерде Д.Әбіловтің ұзақ тергелгені құжаттық деректер негізінде сөз
болады. Ж. ... А. ... М. ... т.б. бетпе-бет
жауаптасуы, онда толтырылған тергеу хаттамаларының ... ... Ж. ... ... ... түрмесіне тап болуы,
Д.Әділовпен арадағы қатынас, "Алқа" ұйымына ... ... ... ... дами ... Мұндай тұстарда автор көркем
туындағылардай қанық бояу, бейнелі өрнектерсіз-ақ кезең кестелерін ... ... ... ... ... ... пен дәйектің
үйлесімімен, авторлық көзқарастан абақтыдан жеткен алыптар сөзі естіледі.
Кезеңнің, уақыттың таңбасы ап - ... ... ... ... көзі" ашылады.
Бұл "Абақты" роман төңірегінде Ғ.Бельгер ... баға ... ... ... ... мен пасық идеология жолында көптеген
асқақ тағдыр мен өмірді қыршынынан қиған, жұрт әлі біле ... ... ... ... ... Жазушы мұнда кең көлемде, жан-жақты ой
толғайды".[4]
"Абақты" романында М.Жұмабаевтың абақтыдағы жайы, деректермен толық
беріліп ... ... ... М. ... ұлылығы жайында былай сөз етеді.
"М.Жұмабаев сөз қасиетін бойына мол ... ... ... ... ... бола тұра тағдыры тым ащы, олқылы - толқылы, көлеңкелі бұлтаң
Сарыарқаның үстіне сыймай өткен ... ... ... ... ... ... 1923 жылы ... оқитын қазақ
студенттерінің алдында "Мағжанның ақындығы туралы" деген лекция баяндама
жасайды. Автор осы ... ... ... ... ... ... ... тұтқандығын айтқысы келген. Сол 33 жастағы Аймауытовтың ... ... ... ... ... ... аз ... орыстың
бейнешілдігін қазаққа аударды, өлеңді ... ... ... ... ... сөзге жан бітірді, жаңа ... ... ... ... ... ... ... ойдың ақыны емес, нәзік
сезімнің тәтті
қиялдың ... ол ... ... ... ұлт ... Бұл ... ... Жұмабаевпен бір пікір төңірегінде, әдебиеттің дамуы дегенде басқаша
ойлайтынын ғана айтып отыр. Ал, ақын ... бас иіп, оның ... ... ... ... топтың сойылын соққан ақын емес, ол ұлт ... ... ... ... үшін ... ... ... жоғалтып
жібергені жанға батады. "М.Жұмабаевтың "Табалдырық" атты әдеби ... ... ... "Осы күнге дейінгі төңкеріс және әдебиет" тарауында
мынадай сөйлем бар. "Арғы-бергі төңкерісті бүткіл адам ... ... ... ... жүргізе алатын күш деп ... ... ... ... ... қас ... ... танбайды." Бұл
жерде М.Жұмабаевтың "адамның талғам-танымы" деп ... ... ал ... ... ... оның
республикадағы кіші тұлғалары-шаш ал десең бас алатын әпербақан әміршілер
солар ... ... ... соң ... ... 230]
Осы бір тұста Д. Досжан өзінің тарихи шындық туралы пікірімен
толықтыра түседі. Сол ... ... ... ... деп ... ... осы ... отыз томнан асатын эпостық жыр ... ... ... ... екен деп ... ... ... ғана алып қалған,
өзгесін оқытуға болмайды деп окулықтан ... ... ... ... ... ... ... М. Жұмабаев сезе отырып, ешқашан рухани
эстетикалық таным-талғамға төңкерісті қарсы қоймау ... деп осы ... ... ... ... пен ... ара ... қызықты жайтқа
тоқталып, өзінше мәлімет айтады: "Мағжан өмірін зерттеушілердің сол кездегі
деректеріне қарағанда Омбыда, мұғалімдер семинариясында оқып ... пен ... ... ... ... оқиға болады. Сұлу
қызға екеуі бірдей ғашық болып таласқан көрінеді. Бірі қиялшыл алғыр ақын,
бірі сері мінез міншіл сыпа, бір-бірінен ... ... ... ... Бірін-бірі жекпе-жекке шақырсады. Бұл оқиға кұлағына ... екі ... ... ... семинариядан шығарып, елге жібереді, екі
ақынның арасына арашаға кісі түседі. С.Сейфуллин ... ... ... жылы сөз айтпай кетуінің бір астары осы ... ... ... ... М.Жұмабаевтың 1928 жылы Мәскеуден бет бұруы жайында өмірінің
осы кезеңнен хабар беріп кетеді. ... ... ... ... ... ... ... етіп қиырдағы Қызылжарға келуінің бірнеше себептері болды.
Бірінші түркі тілді халықтарға ортақ қызмет жасап, ... ... ... ... бірнеше бөлшекке, филиалға бөлініп әр республиканың қарауына
жеке-дара шаңырақ көтеріп, бытырай бастаған. Екінші: ақын бұл кезде оқуын
тәмамдап, ... ... ... жиған білімді елінің кәдесіне ... ... шарқ ұра ... ... ... ... тікелей елге
оралуының үшінші себебі: бұл кезде әкесі қайтыс болып, мал-мүлкі кәмпескеге
түсіп тоналып, шаруалары күйзеліп ... ... ... аз да ... ... ... ... кезеңдегі жұрттың рухани бостандығын ойлап, мұңын мұндап, жырын
жырлаған таңғажайып үш бірдей басылымның шығып тұрғандығын ... ... ... қаласынан "Ұлы Түркістан" газеті жарық көрді, бас редакторы
М.Шоқайұлы; Ташкенттен "Бірлік туы" газеті ... ... ... ... еді; ... қаласынан "Бостандық туы" газеті шығып ... ... бас ... ... еді. Үш ... үш ... басында
қазақтың үш бірдей білімпазы болды. Келешекте біздер Жұмабаевпен деңгейлес,
пікірлес, мүдделес ... ... ... мен Міржақыпты тапқанымыз жөн.
Мұстафа. Міржақып. Мағжан.
Үш тағдыр иесі, үш айрық жолдың бас иелері-қазақ жұртының жолына басып
тіккен тума ... ... ... ... ... ... деп ... ерекше атап өтеді. Тек архивтің деректерді санамалап айта бермеді,
арасында өзіндік толғаныстарға тоқталып отырады. Өз сарынын, өз ... ... ... ... ізденісінің шексіз бай екендігін
бағалаймыз.
"М.Жұмабаевтың өмірінің кезеңінен тағы бір айта кететін шындық ... ... ... ... ... ... ... ұсынып отыр.
Сәбит Мұқанов: Мағжанның тілі келетін тақырыбы байларды, хандар мен
бектерді мақтау, күні ... өліп бара ... ... ... А.: ... ... ... М: Заманымызға сай тағылым таппаймыз, жастарды аздыратын,
бұзатын жалаңаш сезімінің көшірмесі ғана.
Жүсіпбек Аймауытов: кім өлең ... да, ... ... бірдемені алмай
қоймайды, алайын деп алмаса да, еріксіз, өзі байқамай алып ... ... ... ... даяр сөз, даяр түр ауызға түсе кетеді. ... ... ... ... ... ... ... бәрі Мағжан
өлеңінің даяр түрімен жазып отырғанын көреміз.
С.Мұқанов: Мен бұл пікірге үзілді-кесілді қарсымын. Ескішіл, байшыл
ақыннан, өлең ... ... ... өлең ... кеткеніміз артық",-осы
келтіріліп отырған деректен көруге ... ... жоқ, ... ... өз заманында, одан кейінгі жылдарда да ... жек ... ... аз болмаған. Кешегі күнге дейін Жұмабаевқа қарсы
күрес толастамаған.
Д.Досжан М.Жұмабаевтың өмірі жолының ... ... ... ... ... ... егжей-тегжейлі қамтылған десек
қателеспейміз.
Ендеше, бүгінгі буын, қалың көпшілік-тарих ... ... ... ... ... ... жеткен сөздің шындығы да, шуағы осы.
Өткен де ... сол ... ... ... тынғанымен
бәйтеректеріміздің кұдіреттен де күшті рухы ... ... ... ... бара ... көріп, кәу болып отырмыз.
Қорыта айтқанда, жазушы Дүкенбай Досжанның ... атты ... ... бай ... ... Қазақтың мандайына біткен
жұлдыздарының мағыналы өмірі мен азапты тағдырларына арналған бұл ... ... ... ... ... ... сүйіспеншілік
сезімдеріне тәрбиелеп, туған ... ... үшін ... ... "Алаң" романында Алматыдағы желтоқсан оқиғасы (1986ж),
оның туу себептері мен сол ... ... ... ... ... ... ... арғы-бергі тарихы мен телқабыс ... ... ... ... ... пен ... өмір-
тұрмыстағы барша көрініс-құбылыстар алаң арқылы өтеді. Алаң символикалық
сипат ала отырып, саяси-пәлсапалық, көзқарастарды, ... ... ... пен аярлықты, Ақиқит пен жалғанды. Ізгілік пен ... ... ... байыпты байлам-түйін жасап, ара-жігін ашады.
Адамзат ... ұлт ... ... ... да ... ... ... ізденіс, көркемдік таным арналары арқылы ашады.
"Алаң романы - ұлт мұратын ... ... ... ... ... ... сол ... Адам әлемін айқара ашқан
парасатты, сындарлы туынды.
Осы "Алаң" романың жайында қаламгер өзінің ... ... ... "Менің мақсатым кеше мен бүгін жазықсыз жапа шеккен ағалар мен
інілерді, ... мен ... ... ... ... ... татымды дүниенің аты "Алаң". "Алаң" егіз мағынаны мегзейді. Әуелі
жастарымыздың қаны мен көз жасына куә, күрсінулі жатқан Республика ... ... соң ... ... көзі ашық ... ояу жастарының
көкейіндегі елінің ертеңіне, ұлтының болашағына деген алаңдаушылық пен
мазасыздық сезіміне ұластырады".[11]
Тағы бір ... ... ... ... ... ... романының
бүкіл болмысын ашып тұратын тақырыбының өзектілігіне
тоқталады.
"Бұл екі күн өткен жастар толқуының ... ... сол ... ... бастап, осы кезге дейін толассыз жүріп жатқан ұлттық серпілісіміздің
көркем кестесі болмақ. Жарық дұүниеге келген әрбір ... ... ... алаң деп ... ... Сол ... қалай өтеді, қайтып жүреді,
бұғынып, қашып жүріп өте ме, әлде қасқайып, алшаң басып, бойын тік ... ... ... кете ме - ол жағы ... сын. ... осы сынды
біздің буын қалай көтеріп келе жатыр? Келер ұрпаққа нендей ... ... ... ... барады? деген сауалдарға жауап ... ... ... ... ... ... ... Мағжан, Мұхтар
ағаларымыздың қиын өткелін суреттеп, көрсетуге күш салудамын. Ол ... ... өмір ... жүріп еткенін баяндап шығу да шығармашылық міндетіме жатады.
Қысқасы, ... ... де сын ... ... алаңым болады деп
ойлаймын",- деген қорытынды жасайды.[12]
"Алаң" ... ... ... ... ... ... ... деп
аталады. Осы бөлімде желтоқсан ереуіліне белсене қатысып, от боп ... бірі ... ... ... ... ... Тараудың
бастауы Қайраттың есімінің қойылу ерекшелігі туралы ой ... ... - ... ... аты ... болса, былайғы тағдыры да сол
есімнің мазмұнына лайық өтеді деп жатады білгіштер. Жігіт жасына жеткенде
өмір жолым өзіме бұйырған есімнің ... ... ... ... іштей
сезем, сезем де күрсінем ", - деген жолдармен қазіргі таңда ел аузында
аңызға айналған қайран жастың ... ... ... ... ... ... ... айыпталған Қ. Рыскұловтың абақтыда отырған
кезіндегі сұлбасын жансыз рухқа айналған бейнедей көрсетеді.
"Тым тырыс дүние бейне теңіздің терең түбінде ... ... ... ... өзге ... қол үзіп ... - ... мөлиді о дүниеге
аттанған адамның тәні жансызданып жаны рухқа айналып жоқтыққа жұтылады
деген рас ... тап ... ... рухы ... емес ... ... ... пыр пырлап ұшып кеткен секілденеді. Сырт дүние мұның барша болмысын
баурап жолдағы ... ағаш ... ... ... ... шөпке
айналдырып табиғаттың бір бөлшегі етіп сыбырлатып мөлдіреп ... ... ... үлбіретіп тым тырыс жыраққа көз көрмес құлақ естімес
айдалаға қиыр сахара түкпіріне әкеткендей". [13, 41]
Қ.Рыскұловтың осынша алапат заман, алаңға ... ... сот, ... ... көрген азабын тәпкіштеп баяндай отырып, көркем тілмен
әрлендіріп, оқырман ... ... ... ... білді. Мұндай
жағдайлардың ... ... ... ... білмегенсіген хал танытты.
Халқымыздың келешегін сақтап қалуға жанын қиып ... ... ... артық
пиғыл жоқ жастарды осыншама азаптап, қинап соңында, ату жазасына кесуі.
Архив кұжаттарына сүйене отырып, ... ... ... өмірін, аянышты
сәттерін, қайтпас мінезін, қазақда тән намысқойлығын тамаша ... ... ... ... ... де, ... ер мінезін жоғалтқан ... ... ... ... хат жолдағанымен, олар иесіне жетпеді. Ебін
тауып інісіне жіберген хатының мазмұны былай еді:
"Сенен ... ... ... ет бауыр ерекшелерім, біріңе аға, біріңе іні
ретінде өтінерім: саушылықарыңды сақтай біліңдер. Екіншіден: мына аз кұн
жарық ... ұлы ... ... жетіндер. Үшіншіден: алға талпынып
оқыңдар, кітаптағы ғұлама ойын, адамзат ... ... ... ... ақ ... қалай ақтаймыз деп ойлаңдар, алдынан
кесіп өтпеңдер, Меккеге арқалап апар десе де көніндер. Бесіншіден: жылдар
айлар ауысар, замана желі ... ... ... солдан туар, ешқашан ешкімге...
менің жоғымды жоқтатпаңдар. Алтыншыдан: жаратқан ие өзі ... ... ... ... ... ... ... бұиырмайтынын, іштей сезем, айтып
жүруге, ұмытып кетпеуге ниет қылып ұл - ... ... деп ... ... деп аруагымды сыйлап ас беріңдер. Жетіншіден: осы ... ... ... ... ... ... жақсылығын жақсылықпен
қайтарыңдар. Тар қапастағы ақтық күндерімді осы ... ... Не ... хош ... соңыма ерген Талғарым, мен сендерге
енді жоқпын. Батар күнге ... бата ... ... ... ... кеудемнен
орын таппаған шыбын жаным-шырылдаған кішкентай дала ... ... ... ... бәлкім", - деген жолдармен сағыныш, қимас сезімге толы
ушбу хатын кез келген адамның жан сезімін ... ... ... Бұл ... ... ... хаты ... Осы бір қазақтан шыққан
қыршын жас аман болғанда, еліміздің бұгінгі тұрмыс - тіршілігіне қым-қуыт
араласып, өз ... ... ... азамат болар еді деген өкініш кез
келгннің көкірек сарайында сарнап тұрғандай...
Кешегі желтоқсан ... ... ... ... ... ... тағы
танытты. "Алаң" бейне қазақтың тағдыр ... ... ... ... қандысы, сыртынан мегзеп нұқыған, көзге шұқыған, бір-бірінің иығына
бұққан бас пайданың иелері әлгі ... ... ... ... түсіріп,
күндердің кұні өз намысын аяқасты етуі кәміл. Етсе-етсін. Аборигендердің
келешегін ... ... ... ... ... ет деп ... ... өндір, ортақ қазанға мұнай, алмас, астық, алтын, күміс кұйып
толтыр деп тапсырма ... ... ... ... ... ... абыройын
асыр, түбінде ұсақ ұлттар жайын жұтқан шабаққа ұқсасын, тұқымы ... ... да ... кәсіппен ұсақтағаннан ұсақтап бытырап бітсін.
Еділ бойында орыстың бетін тырнасақ - арғы жағынан татар ... ... бар. ... қай ұлттың бетін тырнасақ да-арғы жағынан ұлы халың
шыққаны жөн ғой ... ... ... ... түп ... ... ... өтеді. Бұл аз мерзімде болған келеңсіздіктерді емес, сонау
орыс ... ... ішкі ... ... кеткендеріне деген халық
дүмпуінің бір көрінісі ғана. Алдымен бейбіт жолмен шешуді ойлаған жастар өз
ойларын ... ... ... ... бет ... Пасық саясаттың иелері
үкімет басындағы өзге ұлт, басқа ... ... ... ... ... ... Осындай сәтті автор былай бейнелеп
кетеді.
"Желтоқсанның он жетінші, он сегізінші ... ... ... әлдебір шимай-шатпағын ұстап, біздер республика басшылығына шеттен
келген кісіні сайлауына қарсымыз ... ой, ... ... кет ... ... «Қой үстіне бозторғай жұмыртңалаған ... ... ... ... ... "шет ... тілшілер абыройды төгіп
жарияға жар салатын болды ... деп қан қысымы артып зығырданы қайнады, тісі
тісіне ... ... ... қорқыныш кейпіндегі бейнелеудің көрінісі
әрбір арампиғылды басшылардың бойларынан табыла кетті.
Д.Досжанның "Таразы" роман-толғауы ел ... адам ... ... кең көлемде көрсетеді. Романдағы Өмірсерік пен оның адал жары
Аңсаның ... ... ... ... ... ... ... әрбірімізге таныс-етене болса да ... ... ... ұлт ... ... дәстүрімен, өнеге салтымен табиғи
байланыстырады.
Романдағы адам мен табиғат ара қатынасы, экологиялық апат пен ... ... ... Өмірсеріктің Жібек жолы, Түркістан, ... ... ... ... ... Базар жырау,
Құлыншақ ақын т.б. рухымен тілдесіп-сырласуы кеше мен ... ... ... ... ... танытады.
Романдағы сталиндік зұлмат-Дүйсенкүл, Мағазбектің жалған жаламен елден
аластатылуы, кейіннен ақтылып, бұрынғы қызметтеріне оралуы халық ... ... жүйе ... ... ... қыр-сыры да зұлмат
жылдармен қатар, салыстырыла көрсетіледі.
Кітаптағы Абдолла, Иса, Танағүл, Тынышбек, Аңса секілді ... ... ... ... ... ... шындық турасында
көп еңбек етіп, тер төгеді. Абдолла мен Исаның ... ... ... монологы, Аңсаның әйел-ана сипатындағы орын-үлесі кезең, уақыт
тынысына сай суреттеледі. ... ... ... қиял ... ... ... күнделікті еңбек ... әр ... ... сай ... ... ... ... алғанда, кейіпкерлер жүйесі қоғамдық -рухани келбеттерімен, өмір-
уақыт талаптарына сай әрекеттерімен наным әсер қалдырады.
Д. Досжан ''Таразы" ... ... ... ... ... қилы ... ерекшеліктерін аңыз-хикаят, шежірелік үлгі-
өрнектерімен баяндау, диалог, толғаныс ... ... ... ... ... суреттейді. Жазушының шығармашылық ізденісі, болмысты
бояумен беруі, тіл-стиль ерекшеліктері, ішкі монолог, сыр-сезім сипаттары
қалың көпшіліктің рухани ... ... хақ. ... ... ... шақтың алуан үлгі-өрнектері кеңінен көрінетін-"Таразы"
романы қазақ прозасының белесті биігін танытатын ... ... ... кең ... сан ... ... Бұл ... туған
өлкенің өткені мен бүгінгі тығыз жымдасып, сегіз қырлы етіп өрілген ... ... ... Қызылкұмның көшуі; экологиялық апат; жаппай рухани
жұтау; мағынасыз, ойсыз, отсыз өмір кешу; адамдардың иман, ... ... міне ... ... ... ... Жердің ғана емес, адам жан
дүниесінің жұтап, кедейленуі; кісілік қалыптың ... ... ... ... "Таразы" романында осы әуен қуатты әлеуметтік, пәлсапалық
сарынға айналады. Былай қарағанда жеке кұбылыс сияқты ... ... ... ... ауқымға ұласқан. Бұл түсінікті әрі табиғи ... ... ... ... көз ... ... ... сұрқой оқиғаларға
көп алаңдайды, санасын үрей, ... ... ... тығырыққа тіреледі,
сондай кезде жайбарақат өткенді ... ... ... ... толы ... ... даңқты ата-бабалардың рухани салауы мен күш-
жігеріне үлкен жұбаныш, сүйініш табады. Биік ... ... ... ... ... ақ ... ... тұлғалар болып елестейді.
Таразы - салыстырмалы заттық ұғым. Оның атауы кұраннан алынған. Бұл
дүниедегі ісің о ... ... ... ... ой ... ... кілті
жер басып жүргеніңді неден білуге болады? Өмірге қандай із қалдырдың?
Ізгілік ... бе, әлде ... кұлы ... ба? Романның әр тарауында осы
сауалдар кезекпе-кезек ... ... ... ... отырады. Әр
тараудың эпиграф-бастауы кұранның ... ... ... ар безбенге
түседі, сұмдық суреттер елестейді. Кейіпкер мұратының кұлдырау, күйреу
себептерін ... ... ... ... ... негізін сақтауға, мәпелеп, аялауға тырысады. Оған қарама-қайшы
Біләл, Молдаберді секілді ен даланың ... ... ... ... бірі ... бірі ... ... жүрген жерінің бәріне жауыздық
пен бүлікшілік сеуіп кұртып
барады. Кейіпкер емес, күйік, жабайы ... ... ұя ... ... ... ... мол, кесапаты зор. Бұлардың кесірінен Арал теңізі ғана
азайып қоймайды өмірдің іргетасы саналатын рух түгесіледі, адам әу ... ... ... түседі. Адам мен табиғат егіз ... ... ... ... отырған ағаш бұтағын кескені. Адамгершілік
мұраты, ізгілігі жойылған адам жұмақ табиғатпен тең; Таразы ойлауды кезеңді
оқиға арқылы ... ... ... ... мол ұшырасып келген қазақы қалың роман
бұл емес, нағыз қазақ романы осы. Тараулары өрім деп ... әр ... ... ең бір ... қиын кезеңі суреттеледі. Жазушы халықпен
бірге жасасып келе жатқан асыл дәстүрлерді ... ... ... ... ғана ... ... жұғысты етеді. Көлеңкеше қалмай келе жатқан
дертті, кезеңді, кұбылыстарды жазушылық көзбен мінеп, шенейді.
Шығарманың тіл құнары бай. Кейіпкерлер ... ... ... мегзеген
сөз саптауымен ерекше. Елдегі шаруа, диқан, молда, әр қилы кәсіп иелері-
кішкентай адам бола тұра, өмірдің мол ... ... ... арқалай
жүріп әрқилы дүниетаным, көзқарас арқылы үлкен өмірлік ойларға баруымен
ұтымды.
Абдолла, Иса, ... ... ... Аңса ... ... ел ... әр қилы ұрымтал тұсын, адам ... ... ... ... алып ... Бір ... "өмірдің өзі осылай" деген
тұсын көркем тілмен кестелеген кезде авторлық баяндау мен ... ... ... мен ... ... ... ... Романдағы кейіпкерлер
ағыл-тегіл жүрек шерін ақтаруға бейім адамдар, кез келген бейне өз болмысын
боямасыз шындығымен ... ... ... қазақ кейіпкерлерімен қатар өзге ұлт өкілдері де бар.
Солардың бірі неміс Карлович-темірден түйме түйген, ... де, ... ... ... ... ... ортасына үлгі болатын бауырмал жан.
Зайтун есімді ... ... ... ағайынға жер күтуді, топырақ анадан
ырзық ... ... ... ісімен жүрісімен жалпыға өнеге азамат.
Оқиғаның шытырман
сәттерінің басымы Түркістан қаласында өтеді. Онда ... ... ... ... бас құрап, "тозып, кұрып бара жатқан жер ... ... ... кұрқарамыз ... нендей араша табамыз"... ... ... Сол ... бір үзік ... болсақ:
"Мінбеден түскен жапон жазушысы орындығына ілбіп жетіп, екі бүктеліп,
өз-өзінен можа болып қос алақанымен кұлағын басты. Иығы ... ... ... ... Галстугіне буынғандай болып жапон шалы орындыққа
шалқайды ..."[14,489]
Дүниені қиын апат, ... ... ... ... ... деп ... ... көрініс аса қызық.
Романның басты кейіпкерінің бірі Өмірсерік осы ... ... ... ... ... ерекше көңіл бөледі.
"Түркістан екі мың жылдық тарихы бар Қазақстанның ең көне қаласы, бұл
бір; екінші Орта Азия ... мен ... ... ... дәл
осы Түркістан; үшіншіден; мына заманғы эколоғиялық қатерге, кұм ... тұз ... ... ... ... ... да көне Түркістан;
төртіншіден; мұсылман қауымындағы шығыс халықтарының тәжім ... тәу ... ... осы ... деп ... ... ... көне сан
мың жылды тарихы бар шаһардың ертеңінің қамын ойлайды. [14,64]
Романның үлкен бір тарауы соғыс кезіндегі ... ... ... қалада туып өскен Абдолланың майданға аттануы, соғысқа кіруі, ақырында
неміс танкісінің ... ... опат ... ... Осы ... ... романға соғыс сүреңіне шегініс жасау қаншалықты қажет болды екен
деген сауал туары заңды. ... де Мұса ... ... ... ... қайта тіріліп ауыл-үйді аралап жүрген сүлдер рухы ... ... ... ... ... өмір туралы пәлсапасына керек
болған шығар деп кешіргің келеді. Біз Абдолла рухының ... есеп ... ... ... ұрпақда таза жүріп, адал сөйлеуге, ақиқат жолына
бас тігуге ... ... ... рухы ... ... үшін қажет-ау дедік.
Романда Жібек жолының кешегісі мен бүгінгісін салыстыра ... ... бар. Бұл ... ... ... ізін ... ... үшін емес,
кешегі өткен бабаларымызға қарағанда мына ... ... ... толыстық па, әлде жан дүниеміз жүдеу тартты ма деген сауалға жауап
беру үшін күш салған. Мұндағы Өмірсерік, ... Мұса ... ... ... есебінде көрінеді.
Романның күре тамыры, басты оқиғаның бірі музейшіл жігіттің ... ... Өзі ... ... кейінше жергілікті өлкетану музейінің
қоймашысы болған.
Мұражай иесі ... ... ... мен ... ... тұрған
дәнекер секілді. Көйлегінен жүрегі көрінген адал жан. Сол адалдығынан ылғи
опық жеп, өмірдегі тиесілі сыбағасынан айрылып жүреді, ... де ... ... ісі десе ... ... ... Сонысымен біреулерге жақпайды,
маңайына жақсылықтан шам жағады. Адамның адамшылығы өзгеге керектігімен
өлшенеді деген ... ту етіп ... ... ... кино таспасындай бірінен-бірі туындап
жалғасып жатады. Оқушыны өзіне еріксіз ... ... ... ... ... аңыздар да баршылық. Ондай қызықты эпизод аңыздың бірін
қысқаша әңгімелей кетейік:
"Ертеде Сыр елінің ... мен қыр ... ... арасында бітіспес
шайқас болып, Сыр елінің самсаған қолы шегініп ... ... ... ... ... ... ... қайсың барсың?" деп жар салады.
Көпшілік ішінен сойыл сүйреткен төртпақ жігіт "мен бармын" деп алға ... ... Қыр ... ... әлгі ... ат ... ... Жау жағы жеңіліп қашады. Сар елінің байбатшасы ... Әлгі ... ... Сен кімсің? Мен Шәміл деген кұлыңмын.
- Бүгіннен бастап кұлдықтан азатсың!
Сонымен ... ... ... бостандық алады. Жер шұқып, егін салып,
диқаншылықпен айналысып, елін тойғызады. Мастанып, өз ... өзі ... ... ... Әмір ... ... соғысып, түйеге тиіскен
шыбын секілді опат болады. Оның орнына момын ... ... ел ... Елді ... ... Отырар шаһарының терістік жағында
Бұзық-шілік дейтін кұнарлы дала жатушы еді. "Кімде-кім сол далаға ... су ... ... ... деп жар ... Өзі қарулы, балуан
жігіт Шәміл "мен арық ... су ... ... Сол ... ... ... саға алып арық қаза бастайды. Шілік даласына су шығарады, ел-жұрт
суға қарық болып, ырзық еніп, байпатша қызы Дүр сұлу мен ... ... ... ... ... дәурен ұзаққа бармайды. "Әкемнің кегін
қайтарамын" деп, Шәмілдің соңына түсіп жүрген баяғы қыр елі ... екі ... ... түсіп, ойда жоқта Шәмілді мерт қылады.
Ғашығының арқасына қадалған қанжарды суырып ... Дүр сұлу ... ... ... салып опат болады. Қайғылы қазаға еңіреген ел екі ғашықты бір
молаға жерлеп, басына "Шәміл-Дүр" деп ... ... ... содан ол жер
Шәуілдір атанып кетіпті дейді шығарма авторы."[14, 254]
Романда осындай астары басым аңыз, өнегелі сөз, ... өмір ... ... ... ... мол ... ... тәсіл шығарманың
көркемдік бояуын қанық ете түскен. Мистикалық сарын, діни, адамгершілік
уағыздар алма-кезек ауысып әр тарауға ... ... ... ... ... сол сөзіміздің куәсі.
Өмір-қиындығымен өзгеше, өрі өнегелі. Сол қиындықтың қас батырша
беттесе ... ... ғана ... зіл ... ... ... тұр. Қайыспай, қаймықпай өнегелі тура сөзін айта білген Өмірсерік,
рухани жұтауымызға арашашы болуға әзір тұрған мұражай иесі, бұгінгі өмірдің
сегіз қырлы, бір ... ... ... ... жолы ... да не қилы ... ақкөңіл адал Тынышбек оқырман көкейіне шам жағатын адамсүйгіш, адал
кейіпкерлер екені даусыз.
Көркем ... ... бір ... ... ... ортаға, заманаға
орай мінезін зерттеу, сол мінезден туындайтын нешебір оқиғаларды сарапқа
салу
ғой. Бұл ... ... аса ... Иса, Мұса, Досбол секілді
малшылардың мінез қыры, жан ... ... ... ... ... ... ... өкілдерінің өмір сүру тәсілдері, тағдыр
қақтығыстары өзінше бірегей мінез кұбылыстары демекшіміз. Шығарманы ... ... да әлгі ... жан ... ... ... ... ертеңге деген үміті, бүгінгі күресі. Әдетте замана желінің ығымен
кетпей, өтіне қарсы жүрген ... ... ... көп. Бір ... ... ... істеп тастаған дәнемесі жоқ, керісінше,
қағанағы қарық болып жетісіп жүргенін тағы ... Ылғи ... ... ... ... ... қарс ... жүрген мұңлық сипатында көрініс
табады.
Романның көп беттері кейіпкер мінезінің жұтаң тартуы, ... ... ... ... ... ... арналған. Өмір-қиындығымен,
күресімен қымбат. Жазушының өз кейіпкерлерін ылғи қиын тығырыққа ... ... ... шырғалаң үстінде көрсетуі аса ұтымды әдіс. Шығармадағы
Өмірсерік, Палмантай бейнелері осындай пенде басына бермесін дейтіндей ауыр
шындық арқалаумен іш ... ... ... идеясы бүгінгі күннің күйіп тұрған ең бір
өзекті мәселелері екенін айтқым келеді. Жер мәйегінің ... ... ... ... ... ... ... келгенде адам психолоғиясына
көлеңкесін түсірмей қоймаған. Көркем шығарма әуелі адам қалыбын зерттейді,
соның өз ортасына қалай ықпал етіп ... ашып ... ... ... ... де ... ... өз пікірлерін білдіріп ... Д. ... ... бірегейлігін ерекше атап ... ... ... ... ... ... жан ... еркін
енуі жағынан әдебиетімізде өз тынысы., ... ... ... ... ... ... сөз ... мәнері, ой ырғағы, сөйлем кұрылысы қай-
қай кейіпкердің ойлау, сөйлеу машығымен үндес, ... ... ... ... осы ... қаны тамған шындығынан өсіп-өнген көркемдік
кестесі мен келісімі, сөз жоқ, автордың елеулі табысы. Егер
Абай жүрегінің ... ... ... ... ... ... ... бүгінгі
өмір жарқылдап алдар бірақ" дегендей, үлкен тарауда саналы өмірін ... мен ... бөле ... жұрт ... жеп түн ... төрт бөлген
ел басшысының шындығына көз жеткізесіз.
"Таразы" романы жазушының көп жылғы ізденісінің, тіл кұралының әдемі
көрінісіндей елестетеді. Дүниеде әр ... ойға да, ... да ... ... ... ... ... Осы замандағы өзгермелі, құбылмалы қасиеттер
мен бітімдерді таразылап көрсетуге арналған жазушының қомақты еңбегі таразы
басын әділ басатын, ескеруге тұрарлық еңбек деп бағалаймын."
"Таразы" ... - ... ... ... ... күн ... заман мінездерін салыстыра зерттейтін бірегей толымды туынды. Роман
туралы автор ... өз ... ... ... таза ... тақырыпты
қозғауды қойып, тарихи параллелизмге жүгініп жазып жүрмін. Кейіпкер, оқиға
осы заманның көріністерінен өрбіп, өтіп ... ... де бір желі ... қос ішегіндей көне заманның, тарихтың әуенімен сөйлейді. Бүгін
мен кеше салыстыра суреттеледі. "Жібек ... ... ... ... ... ... мына ... қайта сөйлетуге күш ... ... ... Қожа ... ... іс-әрекеті кешегі домбырасын
күңірене шертіп, ... ... ... ... ... ... ... бойында төмпешік
болып қалған Раббас көрегеннің рухы романда қайта тіріледі. ... беті ... ... емес көне әуен ... көрініс
табады.
Жазушыға керегі тарихи дәлдік емес, сол кездегі тарихи кұбылысы, оқиға
жаңғырығы. Сол ... сол ... ... ... ... күйін
салыпты, тарихты бүгінгінің тілімен сөйлетіпті.
"Таразы" романында ... көне ... ... ... ... аша түсу үшін әдейі алдым. Қобызда жақсы келетін кұй домбыраға
түскенде жәй әншейін болып ... ... ... қай ... қай ... ... те ... мықты болғанын осынша жерді жаудан қорғап,
сақтап қалған жүректілігін жырлай берейік демекшімін. Оқушының көңіліне аз
да болса туған жер ... ұлы ... еге ... жүрегіне жылу, жігер
қоссақ, бейнетіміздің текке кетпегені» - дейді деп ойын түйіндейді.
Қорыта айтқанда, Дүкенбай ... ... ... ... ең ... мәселелерін көтерумен, сан мындаған оқырманын жаңа, тосын
белестерге жетелеумен қатар, көптеген ғылыми ... де ... ... ... ... ... еместігін дәлелдей түсті.
Тарих көрпесін көтеріп, есте жоқ ескі мезгілде рухымызды сақтап қалған
бабалар ерлігін паш еткен ... ... ... ... атты ... ... ... тыға түрен салғандай, қазақ ... таза ... ... ... ... көркем шығармашылықтың пионері
болды, тарихи ... ... ... оқырман қауымды елең еткізді.
Ұлттық қауіпсіздік комитеті кеңестік дәуір тұсында - Мемлекетік қауіпсіздік
комитеті болып тұрған шақта ... ... бас ие ... саяси
сенімсіз деген күдікпен соңына шам алып түскені кейінпі ашылды. ... ... ... шүйлігіп мақала жазды. Әйтседе қаламгер берік
мінезінен танбады, ... ... ... ... ... Ұстаздың
өмірбаяндыкқ кезеңді тұстарын қазық етіп ала отырып "Абай ... ... ... ең ... басына іс түскен жылдарын арқау етіп "Мұхтар жолы"
(1988), "Алыптың азабы" (1997) атты екі ... ... ... жылдары
тәуелсіздік жолына бас тіккен, ұлы мұраттарға өмірін ... ... ... ... (1992), ... (1992), "Таразы" (1992) атты
қыртысты ... ... ... ... Бұл ... ... ... жойқын
еңбек, анау-мынау зерттеушінің тісі бата бермейтін ... ... ... ... ... ... ... гәпті тілге
тиек етсін - ешқашан ескірмейді, өзінің өзектілік мәнін жоймайды. ... адам ... ... ... ... Мінез стихиясын тереңдете
зерттейді, тебірене жазады.
Пайдаланылған әдебиеттер
1.Бердібай Б. Тарихи ... Оқу ... " 1997- 336 ... Д.Досжан. Жібек жолы. Алматы: Жазушы, 1973
З.Т.Сыздықов. Қазақ тарихи романы. Алматы, 1996
4. Ғ.Бельгер. Отты жылдар өтінде. // Жалын, 1998.N ... ... ... жолы ... ... ... ... іздері //Лениншіл жас-1989, 31
каңтар
7. Д.Досжан. Абай айнасы. Алматы:Қазақстан, 1994.
8. М.Мырзахматов Мұхтар Әуезов және ... А., ... ... ... Д. " Мың бір ... адаммын...": (Абай
айнасы "кітабынан үзінді) // Егемен Қазақстан.- 1994.-19 қазан.
Ю.Досжан Д. Абақты. А.1992
11. Г.Серғазиева Тарихпен тілдескен // Алматы ... ... ... ... ... тұңғышы (жазушымен
сұхбат) Т.Данияр. //Жас алаш. 1992-22 қыркүйек.
13. Досжан Д. Алаң. Роман- А:Қазақстан., 1993.
14. ... ... ... - А.: ... басылымдар тізімі:
1. Досжан Д. "Менің мінезім - мінбе ... ... ... ... -2002- 7 қыркүйек-3 б
2. Досжан Д. Аңызға ... ... : ... ... ... // ... - 2001- 20 қазан (№ 119) - 5 б.
3. Д.Д. "Әуезовтің "сұғанақ сұрын" іздеп ... ... ... : ( Жазушының "Дала гладиаторлары" деректі роман туралы сұхбат
/ әңг. ... // ... ... - 2001-9 ... / №10 /. -9 б .
4. ... Д. ... қолжазба : Хикаят // Жұлдыз. - 2001. -№2. - 75 -
886. Көркем әдеб. Проза.
5. Досжан Д. ... ... ... ... өзі ... әңгімесі)
/ әңг.газ.тілшісі // Жас алаш - 2000; - 16 желтоқсан. ... /
6. ... Д. ... ... ... ... ... өзі туралы
әңгімесі / Әңг. Н.Жұмаханұлы) // Қаз. әдебиеті. -1999. -15 қазан (№42) -
106.
7. ... ... ма, ... ... ма?: ... Д. Досжановтың "Комс.
правда" газ. / № 228., 1998 ж./ ... ... ... ... ... обажал женщин" деген таңырыптағы сұхбаты тур.] /Әуезов М.,
Майтанов Б., Әкімов Т., Әбдіғұлов Р., Рай Қ., ... Диар // ... ... 22 ... (№ 4) -5 ... Д.Д. Мен ... : [ Жазушының өзі жайлы әңгімесі] // Қазақ
әдебиеті. - 1997. - 7 ... (№1). ... ... Н. ... шырайы : [ 1996 ж. мем. - сыйлыққа ұсынылған
жазушы Д. Досжановтың "Құм кітабы" атты хикаяттар мен ... ... ] // ... ... - 1996. - 3 ... (№1). - ... ... Д. Іңкәр ізденісі [ Жазушы Д.Д. "Құм кітабы" жайлы] ... ... : - 1996 - 12 ... Досжан Д. Жақсы болсаң жарықты кім көрмейді : М. Мырзахметұлының
"Ар ұялар іс ... ... ... атты ашық ... жауап хат // Түркістан .
- 1995.-24 ... ... Ә. ... ... [ ... Д. Досжанның "Таразы"
атты романы туралы] Ана тілі 1994.- 9 желтоқсан (№ 49). - 5 ... Ұлы ... жолы ... Қаз-ның көне қалалары. //
Ражайып Үдістан : - 1993 №7-76.
Д.Досжан. "Тарихи тақырыптың тұңғышы" [Жазушымен сұхбат] / Т.Х.
Данияр/. // Жас алаш - 1992 - 22 ... ... ... ақиқаттар : [ Жазушымен "Абақты"
атты кітабының шығуына орай сұхбат ] / Сұхбаттасқан : М. Қайықбайтегі. //
Алматы ақшамы. - 1992. - 27 ... Ж. ... ... ... ... ... ... //
Қазақ тілі мен әдебиеті - 1991 -№ 1 -64-67 ... ... ... істіболу
тарихы ] // Ленин жолы: - 1999 - 8, 11, 13, 15 маусым.
18. ... ... ... ... жазу ... ... ... жайлы интервью] Р.Балғарин.
19. Сейдімбеков А. Ізденіс іздері : [ Жазушы Д. Досжановтың "Мұхтар
жолы" атты кітабы жайында] // Лениншіл жас - 1989. 31 ... ... ... ... ... ... 1988. Сын : М. Балқияев
Расырлар тартқан жол // Қазақ әдеб. 1989. - 26 май 6-7 б.
21. Д.Досжан. Құмда қалған кемелер - ... ... : 1988 ... жинағы Арал тағдыры экол. миф. аңыздар ] Сын: Мұсаев А.
Көркемдік көрікті оймен қоса өрілген. // Орал ... - 1988. -2 ... ... "Құмда қалған кемелер" Алматы : Жалын, 1988. Сын: С.
Ғабдуллин Түрлі тағдырлар тағлымы : // ... жолы - 1988 - 14 ... ... Сөз киесі [ Жазушының шығарманы қалай жазуы туралы]
Жалын., 1985, № 6 141-147 ... ... ... ... ... ... : ... Әдеби-сын
мақалалар, қаламгерлік кескіндемелер, интервью. 6 кітап / Құраст: Б.
Сарбалаев / - А. 1985 102-114 ... ... ... ... және ... ... // Оңт. ... -
1998. - 16 желтоқсан.
26. Д. Досжан Ажалмен арбасу: "Ала»" романынан үзінді : [ Желт. Құрбаны
Қ. Рысқұл ... // Жас алаш - 1993 - 29 ... 31 ... ... ... [ Ж. ... істі болу тарихынан] // Жас алаш
-1991 -26,
28. Досжанов Д. М. Жұмабаев немесе ажалына асынан адам. // ... ... ... Мұхтар Әуезов Ж.Аймауытов. М. Дулатов // Жалын -1991.№
4-16-646.
30. Д.Досжан. Абақты / Міржақып Дулатұлының Москвадағы Бутырка
абақтысында іст. / очерк // ... жас : - 1991 - 9 ... ... ... Байтұрсыновтың істі болу тарихы // Жалын -1991 № 5
-14-376.
32. Д.Досжан Әуезов абақтыға не үшін қамалды [ Жазушы М. ... ... бір кезі тур. ] // Қаз. ... - 1991 1 ... ... Д.Досжан. Алыптың асуында [ Соңғы бес жылдағы шығ. тур.] // ... -1986 - 4 ... 4 ... Батырхан Т. Алыптың батасын алған Д. Досжанов тур. // Астана
ақшамы - 2002 - 7 қыркүйек, 3 ... ... Ұ. Ащы да ... ... ... [ ... ... азабы" атты кіт. тур.] // Қаз. әдеб - 1998 - 20 наурыз /№ 11/ - ... ... ... ... соңына шам алып түскен қаламгер : [
Жазушының: Қ. Жұмағали] Заман - Қазақстан - 1998 - 30 ... (№ 5-6, ... ... ... - 1997. 19 ... (№51) 23 6.
Аупбаев Ж. Ашылмаған арал : [ Жазушы Д.Д шығ. тур.] // Жас алаш -
1994-21 ... С. ... ... бе, ... ... бердің бе? // Жас алаш. –
1994 - 6 желт.
Әбілов Ел мен жер тағдыры. [ Жазушы: Д.Досжан ... // ... 1994 - 1 ... Н. Әділ ... // ... ... - 1994 - 30 қараша.
Кішібеков Д. "Таразы" тәлімі // Халық ... - 1994 - 29 ... Г. ... ... : [ ... Д. ... тур.] ... ақшамы - 1992 - 31 тамыз.
Төреқұлов Н. Сыршыл // Алматы ... 1992. 2 ... Т. ... ... ... [ Д. Досжан. шығармаларының.
тілі тур.] // Қазақ әд. 1987. 17 ... ... Н. ... пен ... ... // ... ... 1986 - 10
қараша.

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 53 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 900 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
"көркем бейненің танымдық, эстетикалық мәні"12 бет
«Хорды дирижерлау пәнінің теориялық негіздері»5 бет
Ілияс Жансүгіровтың "Күйші" поэмасы7 бет
Іскерлік ойындар6 бет
Білім беру жүйесіндегі инновациялык технологияның теориялык негіздері9 бет
Г.Салықбаева лирикасындағы дәстүр жалғастығы61 бет
Көркем бейненің танымдық және эстетикалық мәні8 бет
Көркем бейненің танымдық, эстетикалық мәні12 бет
Көркем бейненің танымдық, эстетикалық мәні жайлы11 бет
Көркем бейненің танымдық, эстетикалық мәні жайлы мәлімет8 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь