Көне Түркі мәдениеті (VІ-ІХ ғғ.)

КІРІСПЕ
1. КӨНЕ ТҮРКІ МӘДЕНИЕТІ (VІ.ІХ ғғ.)
1.1 Көне Түркі жазба ескерткіштері тарихи контексте
1.2 Түркілердің ежелгі наным.сенімдері (Тәңіршілдік, Христиан, Будда діндерінің таралуы)
2. ҚАРАХАН ДӘУІРІНІҢ РУХАНИ МӘДЕНИЕТІ (Х.ХІІғғ.)
2.1 Түркі.ислам мәдениеті және Қожа Ахмет Яссауи ілімі
2.2 Ұлы ғалым ойшылдар (М. Қашғари, Ж. Баласағұн)
ҚОРЫТЫНДЫ
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі
Тақырыптың өзектілігі. Араға көптеген жылдар салып еліміз егемендікке қолы жеткеннен кейінгі уақытта қазақ елінің жүріп откен жолы мен тарихын жаңаша көзқарас тұрғысынан жазу уақыттың қойған талабы болды. Отандық тарихтың өткен кезеңдеріндегі шындығы бұрмаланып, ақиқаты айтылмай келген оқиғалар мен құбылыстарын ой елегінен өткізуге деген қажеттілік туындады. Қазақстан тарих ғылымының әр саласы бойынша шынайы зерттеулер жүргізіле бастады. Зерттеуімізге арқау етіп отырған «Түркілердің рухани мәдениеті (VІ-ХІІ ғғ.)» атты тақырып осының бір жалғасы болып табылады.
Көне түріктер дәуірі немесе көне түріктер заманы деген ұғым тарихи археологиялық әдебиеттертерде екі түрлі мағынада қолданылады. Саяси даму үрдісін білдіргенде VI-VIII ғасырларды қамтиды, яғни көне түрік мемлекеттері заманын көрсетеді (тар мағынасында). Ал еңді тарихи-этно-мәдени даму үрдісін білдіру үшін кең мағынада қолданылғанда V-XІ ғасырлар аралығындағы мезгілді көрсетеді. Тарихи-хронологиялық жағынан алғанда бұл кезең ұлан-байтақ территорияны мекендеген әртүрлі тайпалардың бәріне түсінікті ортақ тілдің, өзара жақын әдет-ғұрыптың, қоғамдық қарым-қатынастың қалыптасуымен сипатталады.
Көне түріктердің рухани мәдениеті өте бай. Оған дәлел Орхон-Енисей ескерткіштерін және ондағы Күлтегін мен Тоныкөктің қалдырған жазбаларынан-ақ көруге болады. Көптеген ірі, әлемдік діндердің түріктерге келуі солардың ішінде ислам дінінің түріктер арасына таралуы мен ислам дінін онан ары гүлденіп дамуына түріктердің қосқан үлесі орасан зор болды.
Сонымен қатар Түркі тарихында ерекше орын алатын кезең түркі ислам мәдениетінің қалыптасу кезеңі болды. Тарихта түріктер Аббаси, Самани, Қарахан, Селжұқ және т.б. мемлекеттік жүйелерде ислам өркениетінің кең таралуына, өркендеуіне жан-жақты үлес қосты. Бұл үлестерді мемлекеттік басқару, моральдық құндылықтар, жауынгерлік-соғыс өнері, дін ғылымы, философия, астрономия, математика, тіл, мәдениет, дін және әдебиет салалары бойынша талдап көрсетуге болады. Әр сала бойынша түрік-ислам өркениетіне жол салған тарихи тұлғаларымыз Әбу Насыр әл-Фараби, Ибн Сина, Матуриди, Баласағұни, Қашқари, Иүгнеки, Яссауи және т.б. сияқты даналарымыз болатын. Бұл өркениеттің негізінде Ислам дінінің ең негізгі тірегі Құран жатты. Мысалы, Фараби Құрандағы болмыс, Алланың заты, сипаты, саналар әлемі, мемлекеттік жүйе, кемел адам мен кемел қоғамның мәнін рухани арылу мен рухтың дамуына негіздейді. Ибн Сина да Құрандағы рухани хәлдер мен махаббат және құдайлық ғашықтық мәселесін сөз еткен. Матуриди болса, тауил және тафсир, ақыл мен нақыл, амал мен ой теңдігін, негіздері мен ұстанымдарын реттеді. Баласағұн Құрандағы құт-хикмет мәселесі төңірегінде ой толғады. Қашқари Құран аяттарын түркі тілінде сөйлетті. Иүгнеки мен Яссауи Құран хикметін моральдық-этикалық тұрғыдан түсіндірді. Құран арқылы ойлау жүйеміз жалпы қоршаған әлеміміз болмыстық, мазмұндық, құндылық тұрғысынан қайта түлеп-толықты. Құран мен хадисті негізгі танымдық өлшем деп білетін түркілік сопылық мектеп, Алланы оның аяттары мен сипаттары арқылы білуге тырысатын ислам дінінің ішкі мәні болып табылады. Қазақ даналығының негізі сопылық философиямен тікелей байланысты.
1. Клосон Дж. Происхождение тюркского рунического письма. Пер. С англиского. Д.Д. и А.А Васильевых //Зарубежная тюркология. М., 1997.
2. Тойнби А. Постижение историй. М., 1997.
3. Бартольд В.В. Обзор истории тюркоских народов //Соч.,т.5. М., 1936.
4. Аманжолов А.С. Түркі философиясы және жазу тарихы, А.,1996.
5. Бичурин Н.Я. Собрание сведений.., Т.1. Алматы. 1998.
6. Айдаров Ғ. Күлтегін ескерткіші. Алматы. 1995.
7. Стеблева И.В. Древнетюрксих книга гаданий как произведение поэзии // История, культура, языки народов Востока М., 1972.
8. Малов С.Е. Памятники древнетюркской письменности. М., 1951.
9. Гумилев Л. Н. Көне түріктер. Алматы, 1994.
10. Уәлиханов Ш. Таңдамалы шығармалар. Алматы, 1985.
11. Сүлейменов О. Аз и Я. Алматы, 1992.
12. Қоңыратбаев. Ә. Оғыз-қыпшақ ұлысы және шамандық культы // Қазақ эпосы және түркология. 1994.
13. Марғұлан Ә. Ежелгі жыр, аңыздар. 1995.
14. Фитрат А. Яссавий Ким Эди (Мақалалар ва "Хикматлар" деп перчалар). -Тошкент: Байбута Дустқараев. 1994.
15. Тәжікова К.Х. Ислам: дүниетаным, идеология, саясат. -Алматы: Қазақстан, 1989.
16. Кенжетаев Д.Т. Қожа Ахмет Яссауи философиясы және оның түркі дүниетанымы тарихындағы орны. Докторлық диссертация. А., 2007.
17. Б.М.Бабажанов. Зикр джахар и сама: сакрализация профанного или профанация сакрального? А., 1998.
18. Мырзахметұлы М. Яссауи ілімін жалғастырушылар //Түркістанда туған ойлар. -Алматы, "Санат", 1998.
19. Сүйіншәлиев Х.Ж.VІІІ-XVІІІ ғасырлардағы қазақ әдебиеті. А.,1989.
20. Қоңыратбаев Ә. Қазақ эпосы және түркология. А., 1987.
21. Келімбетов Н. Қазақ әдебиетінің ежелгі дәуірі. А., 1986.
22. Бердібаев Р. Ғасырлар толғауы. А., 1977.
23. Қыраубаева А. Ғасырлар мұрасы. А., 1988.
24. Дербісәлиев Ә.Б. Шыңырау бұлақтар. А., 1982.
25. Қожа Ахмет Яссауи. Диуани Хикмет. Жармұхамедов М., Дәуітұлы С., Шафиғи М. Ақыл кітабы. А., 1993.
26. Ахметбек А. Қожа Ахмет Иассауи: Көмекші оқу құралы.-Алматы, 1998.
27. Нұртазиина Н.Д. «Диуани Хикмет» Ясави как источник по истории духовной культуры средневекового Казахстана: Методическое пособие к курсу «История восточных цивилизаций», -Алматы: Қазақ Университеті, 1998.
28. Муминов Ә. Яссауийа бастаулары //Яссауи тағылымы. -Түркістан:Мұра, 1996.
29. Жандарбек З. Қожа Ахмет Яссауи және Қазақ хандығы. //Түркістан тарихы мен мәдениеті. -Түркістан. 2000.
30. Нысанбаев Ә. «Қазақстан: Демократия. Рухани жаңару. - Қазақстан. Демократия. Духовное обновление» А., «Қазақ энциклопедиясы», 1999.
31. Бомбачи А. тюркские литературы. Введение в историю и стиль //Зарубежная тюркология.1975г.
32. Баскаков Н. А. Очерки истории функционального развития тюркских языков и их классификация. Ашхабад. 1988г.
33. Ғабдуллин м. Қазақ халқының ауыз әдебиеті. Алматы. 1996.
34. Гумилев Л. Н. Қиял патшалығын іздеу. Алматы, 1992.
35. Акатаев С. Құн мен көлеңке. Ғылыми танымдық аңсар. Алматы, 1990.
36. Аджи М, Тайна Святого Георгия. Алматы, 1997.
37. Петров А.М. Великий шелковый путь. О самом простом, но мало известном. М., 1995.
38. Айдаров Ғ. Орхон ескетркіштерінің тексі. Алматы. 1990.
39. Күлтегін //Ежелгі дәуір әдебиеті. Алматы, 1991.
40. Аюпов Н. Г. Тенрианство. Учебное пособие. Алматы, 1998.
41. Кляшторный С.Г. Мифологические сюжеты в древнетюркских памятниках // Тюркологический сборник. М., 1981.
42. Аджи М. Полынь половецкого поля. М., 1994.
43. Зия Гокали. Түрікшілдіктің негіздері //Жас Түркістан 1998. №2. 55б.
44. Агелеуов. Г. Е. Йол – Тенгри – Бог пути вмиротворчестве древних тюрков// Военное искусство кочевников.
45. Жубанов Х. Исследования по казахскому языку. А., 1966.
46. Потапов Л. П. Умай – божество древних тюрков // ТС. 1972.
47. Восточный Туркестан в древности и раннем средневековье: Этнос, языки, религии. М., 1992.
48. Бартольд В. В. Тюрки. Алматы, 1998.
49. Кумеков Б. Е. Государство кимаков ІХ – Х в.в. По арабским источникам. А., 1972.
50. Қашқари М. Түрік сөздігі 3 кітап. А., 1998.
51. Есім Ғ. Шаманизм дегеніміз не? // Ақиқат. 1996.№ 2. 47 б.
52. Огуз-наме. М., 1959.
53. Грум-Гржимайло Г.Э. западная монголия и Урянхайский край. Т.2. Л., 1926.
54. Стеблева И. В. К реконструкции древнетюркской мифологической системе // Тюркологический сборник. М., 1972.
55. Байпаков К.М. Средневековая городская культура Южного Казахстана и Семиречья. А., 1986.
56. Бируни А. Избранные произведения. Т.1. ташкент.1957.
57. Сұңғытай С: Несториан дінінің ортағасырлық қазақ тайпалары арасына таралуы // Қазақ тарихы. 1996.
58. Путешествие в восточные страны Плано Карпини и Гильома Рубрука. А., 1993.
59. Валиди З. Қысқаша түрік-татар тарихы. Қазан. 1915.
60. Тугушева Л.Ю. Уйгурская версия биографии Сюань-Цзана. 1978.
61. Ибн Фадланның Еділге саяхаты. М., 1939.
62. Махаева А. П. Көне түріктердің рухани мәдениеті. А., Қазақ университеті. 2002.
63. Кенжетай Д. Қожа Ахмет Яссауи дүниетанымы. -Түркістан, Тұран Баспасы. 2004.
64. Нұртазина Н. Д. Қазақ мәдениеті және Ислам: - Алматы, 2002
65. М.Қашқари. Түбі бір түркі тілі («Диуани лұғат ат-түрік»). А., 1993.
66. Қазақ даласының ойшылдары ІХ-ХІІ ғғ. А., 1995.
67. Кононов А.Н. Махмуд Кашгари и его «Диуани лугат ат-турк» //Советская тюркология. 1972. №1.
68. Жүсіп Баласағұн. «Құтты білік». А., 1986.
69. Е.Қартабаева. Орта ғасырлардағы Араб-Түрік мәдени байланыстарының тарихы. Оқу құралы. Алматы, 2007.
        
        КІРІСПЕ
Тақырыптың өзектілігі. Араға көптеген жылдар салып еліміз егемендікке
қолы жеткеннен кейінгі уақытта қазақ елінің жүріп ... жолы мен ... ... ... жазу ... қойған талабы болды. Отандық
тарихтың өткен кезеңдеріндегі шындығы ... ... ... келген
оқиғалар мен құбылыстарын ой елегінен өткізуге деген қажеттілік туындады.
Қазақстан ... ... әр ... ... ... ... бастады. Зерттеуімізге арқау етіп отырған ... ... ... ғғ.)» атты ... ... бір жалғасы болып табылады.
Көне түріктер дәуірі немесе көне ... ... ... ұғым ... әдебиеттертерде екі түрлі мағынада қолданылады. Саяси даму
үрдісін білдіргенде VI-VIII ғасырларды ... яғни көне ... ... ... (тар мағынасында). Ал еңді тарихи-этно-
мәдени даму үрдісін білдіру үшін кең мағынада қолданылғанда V-XІ ... ... ... Тарихи-хронологиялық жағынан алғанда бұл
кезең ұлан-байтақ территорияны мекендеген ... ... ... ортақ тілдің, өзара жақын әдет-ғұрыптың, қоғамдық қарым-
қатынастың ... ... ... ... ... өте бай. Оған ... Орхон-Енисей
ескерткіштерін және ондағы Күлтегін мен Тоныкөктің қалдырған жазбаларынан-
ақ көруге болады. Көптеген ірі, әлемдік ... ... ... ... ... дінінің түріктер арасына таралуы мен ... ... онан ... дамуына түріктердің қосқан үлесі орасан зор болды.
Сонымен қатар Түркі тарихында ерекше орын алатын кезең ... ... ... кезеңі болды. Тарихта түріктер Аббаси, Самани,
Қарахан, Селжұқ және т.б. ... ... ... ... ... өркендеуіне жан-жақты үлес қосты. Бұл үлестерді ... ... ... ... ... дін ... астрономия, математика, тіл, мәдениет, дін және әдебиет салалары
бойынша талдап көрсетуге болады. Әр сала ... ... ... ... тарихи тұлғаларымыз Әбу Насыр әл-Фараби, Ибн Сина, ... ... ... ... және т.б. ... даналарымыз болатын.
Бұл өркениеттің негізінде Ислам дінінің ең негізгі тірегі Құран ... ... ... болмыс, Алланың заты, сипаты, саналар әлемі,
мемлекеттік жүйе, кемел адам мен кемел ... ... ... ... ... ... негіздейді. Ибн Сина да Құрандағы рухани хәлдер мен ... ... ... ... сөз ... ... болса, тауил және
тафсир, ақыл мен ... амал мен ой ... ... мен ... ... ... ... мәселесі төңірегінде ой толғады.
Қашқари Құран аяттарын түркі тілінде сөйлетті. Иүгнеки мен ... ... ... ... түсіндірді. Құран арқылы ойлау жүйеміз
жалпы қоршаған әлеміміз ... ... ... ... қайта
түлеп-толықты. Құран мен хадисті негізгі ... ... деп ... ... ... ... оның аяттары мен сипаттары арқылы білуге
тырысатын ислам дінінің ішкі мәні болып табылады. ... ... ... ... ... байланысты.
Жоғарыда аталғандардан түйетініміз көтеріліп отырған тақырыпта көптеген
зерттеулер жазылғанына қарамастан кейбір тұстарына келгенде әлі де болса
өзінің ... ... ... ... ... ... қатар бұл
мәселе төңірегіндегі дау-дамай жыл өткен сайын өрши ... және ... ... тақырыпта бірқатар іргелі зерттеу жұмыстары жазылғанына
қарамастан әлі де болса ... ... ... ... ... аталғандардың барлығы таңдап ... ... ... ... ... ... Көне түріктердің рухани әлемі-аса күрделі
мәселелердің бірі. Бұл жөнінде зерттеушілер арасында бір-біріне қарама-
қарсы пікірлер, ... ... ... аз емес. Евроцентристік
көзқарасты жақтаушылар көне түріктер ерекше діндар болмады, саудаға ... емес еді, ... төл ... ... ... құлықсыз
болды[1], қатаң даланың жыл мезгілдерінің ығына жығылып, көшіп-қонып
жүріп, табиғатқа тәуелділікке ... ... ... ... жоқ ... ... Алайда Оңтүстік Сібір мен Орталық Азияда ұзақ жылдар бойы
жүргізілген ... және ... ... ... ... ... ... деген үстірт түсінікті
теріске шығарып, ғылыми ... ... ... ... ... ... және ... зерттеушілердің
қатарына В.В.Бартольд [3], А.С. Аманжолов [4], Н.Я. ... [5], ... [6], И.В. ... [7], С.Е. ... [8], Л. Н. ... [9],
Ш. Уәлиханов[10], О. Сүлейменов [11], Ә. Қоңыратбаев. [12], ... ... ... ... ... ... ... екінші тарауында қарастырылатын түркі ислам
мәдениетінің қалыптасу кезеңінің зерттеушілеріне тоқталар ... ... ... Яссауи сияқты тұлғалардың аты түгіл, оның атымен байланысты
тариқатын да ... ... ... ... жүйе ... кейбір
жалпылама этнографиялық зерттеулер болғанымен бұл дүниелер сол идеологияға
қызмет ететін ... тар ... ... аса ... ... ... Фитраттан[14] К. Тәжіковаға[15] дейінгі уақыт ішінде Яссауи дүниетанымы
сол дәуірдің идеологиясы шеңберінде қарастырыды.
Жалпы бүгінге дейін Яссауиді жан-жақты ... ... ісі О. ... ... А. ... М. ... К. ... сияқты түрік ғалымдарының
еншісінде болып келді[16].
Қожа Ахмет Яссауиді Өзбекстандық ғалымдар да ... ... ... ... ... ... ... негізгі зікір формасы - жахрий
және ритуалдық би - сама ракс ... ... ... ... ... ... жасаған[17].
Отандық абайтанушы-ғалым М. Мырзахметұлы[18], Х.Ж.Сүйіншәлиев [19],
Ә.Қоңыратбаевтың[20], Н.Келімбетов[21], Р.Бердібаев[22], ... ... ... ... ... ... үлес қосып келеді.
Яссауитану және тарих мәселесі өзекті тақырып. Бұл тақырып ... ... ... ... келеді. Н.Нұртазинаның да Яссауи
мұрасының тарихи, танымдық мәнін төл категориялық ұғымдарын сақтай ... күн ... ... ... ... ұсыныстары өзіндік
құндылығымен ерекшеленеді [27]. ... ... ... ... ... ... ... еңбектері бар [28].
Тарихшы З. Жандарбек өзінің Қожа Ахмет Яссауи және Қазақ хандығы ... ... ... ... келтіреді. [29].
Қазақ философиясының бастауы ретінде Фараби мен Ибн Сина, Яссауи
ілімдерін көрсеткен және сол ... ... ... ұйымдастырған
философ Ә.Нысанбаев болды. Ол Қазақстанда ислам философиясының қалыптасуына
және дамуына түрік ... ұлы ... Қожа ... ... ... қызметі
үлкен әсер етіп, өшпес із қалдырғандығын көрсете отырып,[30] Әбу Насыр Әл-
Фараби мен Қожа ... ... ... және ... ... тағдырындағы ұлы
тарихи тұлғалар ретінде баға берді.
Тақырыптың мақсаты мен міндеті. Сондықтан да көне ... ... ... ... әрі жан-жақты зерделеу заман
талабынан туындап отырған мәселе. Осыған ... көне ... ... ... ... мен оның ұлы ... ... Қожа Ахмет Яссауи,
М.Қашқари, Ж. Баласағұн секілді даналардың еңбектерінің тарихи орны ... ... Оның Орта ... ... ... ... әсерін
талдау мақсат етіп алынды. Мақсатымызға қарай біз мынадай міндеттерді
анықтадық:
- Көне ... ... даму ... ... Түркілердің қоғамдық және әлеуметтік құрылысын анықтай;
- Көне түркілердің діни ... ... ... ... ... сопылық танымның орнын
анықтау;
- Яссауи философиясының қалыптасуындағы сопылық
мәдениеттің орнын көрсету;
- Яссауи даналығының мәнін философиялық тұрғыдан көрсету;
- Ұлы ойшыл ғұламаларымыздың түркі ... ... ... теориялық және методологиялық негіздері. Зерттеудің
методологиялық ... ... ... ... ... теориялық
принциптері құрады: зерттеліп отырған тақырып ... ... ... методологиялық әдістерді пайдалана ... ... ... ... ... ... жайлы түрлі
көзқарастардағы деректер мен зерттеулердегі озық ... ... ... ... ... ... ... арқылы түсінуге
болады. Негізінен алғанда, Яссауи ілімінің мәні мен мақсаты, ... ... ... негізделген.
Жалпыдан жалқыға көшу принципін сақтай отырып анализ, ... және ... ... ... ... ... ... хронологиялық шеңбері. Зерттеу жұмысы VI-ғасыр мен ... ... ... ... Осы ... ... арысы Көне Түркі
дәуірінен, берісі Қарахан дәуірді яғни ислам ... ... ... ... ... ... ... басым бөлімі
Түркілердің Ислам дінін қабылдағаннан ... ... ... құрылымы. Диплом жұмыс кіріспеден, екі ... ... ... әдебиеттер тізімінен тұрады.
1. КӨНЕ ТҮРКІ МӘДЕНИЕТІ (VІ-ІХ ғғ.)
1.1 Көне Түркі жазба ... ... ... уақыт бойы еліміздің жазба мәдениеті терең тарқатылмай, қазақтар
үш-ақ әліпбиді: арап, латын және ... ғана ... ... ... ... ... ... халықтардың жазба мәдениеті
тарихы ерте замандардан бастау алатындығы айқындалып, бабаларымыз бір емес,
бірнеше әліпбиді меңгеріп, оны ... ... ... ... жеке басы ... өтеу үшін ... ... белгілі
болды.
Түрік тілдер тарихындағы ең алғашқы ... ... ... ... табылған жеріне қарай «Орхон-Енисей жазуы» деп аталған
жазу. Бұдан өзге көне ... ... ... ... ... ... ... жазуларын да білген. Руна-бұл дыбыстық жазу, оның ... жеке ... ... ... ... Фонетикалық жағынан
алғанда руна жазуы түрік тайпаларының тіліне барында бейімделген, әрі
дыбыстық ерекшелігін дәл бере ... ... ... бір ... бірнеше таңба
арқылы беріледі, руна жазуының ... ... ... ... ... ... және ... нұсқаларын есепке алғанда,
40-тан аса таңба бар. ... ... ... ... жазуының таралу
аймағы» деп осы жазу үлгісі бар, ... ... ... ... Мұндай аймақтар-Сібірдегі Енисей, Лена өзендері анғарлары,
Монғолиядағы Орхон, Онгин, ... ... ... Орта Азия ... ... пен Сыр ... ... пен Іле қойнауы. [2] Руна тектес
жазуы бар ескерткіштер хазар мемлекетінің ... ... Дон ... және ... ... да табылған. Алайда руна жазуының ... ... ірі ... табылмауынан сыры ашылмай, құпия ... ... жазу ... ... ... көлемі көне
түріктердің сауаттылығы ... сөз ... ... ... ... ... графикалық, қорларына шолу жасай отырып, көне
түріктер мекендеген аймақтарда жазу-сызу қолданылған (Д.Д.Васильев), ... ... ... ... кең ... ... және
ешбір «қаңғыбас, кезбе ... ... ... ... ... ... ... руникалық эпитафиялар тек ақсүйектерге
ғана емес, қалың оқырман қауымға ... ... ... ... бұйымдардың өзінде жазудың болуы тұрғыңдардың жоғары сауаттылығын
айқындайды (А.Н.Бернштам) және көне ... ... ... ... паш ... ... деген тұжырымға келіп отыр. Бұл ойды
сол дәуірдегі ... ... да ... ... ... VI ғ. ... ... тарихшы Менандр император Юстиан II-ге түрік елшілігін
басқарып келген соғдылық ... өз ... ... скиф жазуымен жазылған
жолдау хат тапсырғанын баяндаса, ал VII ғ. ... тағы бір ... ... ... ... ... ... қағаны хат жазғанын
айтып, одан өз еңбегінде үзінді келтіреді. Қытай жылнамаларында түріктердің
кісі, ... және өзге де мал ... ... ағаш тақтайларға жазып
отыратындығы айтылады. Жазудың, жазба мәдениеттің көне түріктерге дейін де
болғандығын б.з.д. 176 ж. ... ... ... Қытай еліне хат
жолдауы жайлы мәлімдейтін құжаттар[62. 8б] және «Есік» қорғанынан табылған
күміс тостағандағы жазу да ... ... ... V ғ. жазылған сақ
дәуірінен қалған күміс тостағандағы жазба мұра ... ... ... ... рас. Дегенмен, осы сақ жазуының негізінде, әрі оның
көне түріктер руникалық таңбаларына ұқсастығына қарап, белгілі ... ... ... ... жасайды:
Түрік тілдес тайпалар бұдан 2500 жыл бұрын әліпбиі бар жазуды білген ... ... ... ... ... арғы ... 1500 жыл ... яғни
б.з.б. V ғасырдан бастап б.з. X ғасырына дейін қолданған төл жазуы. ... көне ... ... ... бар жазу тек V ... пайда
болды деген жылдар бойы қалыптастырылған болжам ескіріп қалды.
Көне түріктер руна ... ... ... ... үй
қабырғаларына өз ойларын жазғанда, сондай-ақ қолжазбалар, ... ... төл ... ... (732 ж.) ... ... (735 ж.) және «Тоныкөк»
(716ж.) жырлары тасқа қашалып жазылған руникалық ескерткіштер ішіндегі ең
көлемдісі, әрі көне ... ... ... өздері жазған аса құнды
бірегей жәдігерліктер болып табылады. ... ... ... ... ... ... 3,15 м, ені 1,24 м, ... 0,41 м.
Күлтегін ескерткішінің негізгі бетінде 40 жол жазу бар, ол ескерткіштің сол
жақ бетіндегі 13 жол ... ... ... ... ... ... 40 жол жазу үлкен жазу деп, ал 13 жол ... деп ... Кіші жазу ... ... ... ... ... түрік халқының ата-бабалары туралы, елге ерен істерімен белгілі
болған Елтеріс, Капаған, ... ... және ... ... ... ... туралы айтылады. Жыр авторы-Йолығ Тегін жырдың басты
идеясы етіп халық бірлігін алған. Ел бірлігі арқасыңда бастыларды еңкейтіп,
тізелілерді бүктіргендіктерін ... ... ... ... ... ... тарихи жәдігерлік, өкінішке орай 1961 ж. үстіне жай ... ... Бұл ... ... ескерткішінің тек орны ғана сақталған. [6,
9б.]
Білге қағанға қойылған тас ескерткіштің ұзындығы 3 м 45 см, ені 1 м ... және ... 72см. Сырт ... ... ... ... да, ... да Білге қаған және Күлтегін ескерткіштері бір-бірімен ұқсас, текст
мазмұны бір-бірін ... ... ... екі ... ... ... ... биіктігі 1 м 70 см, оған 1-36 жол, ... ... 60 см, ... ... ... яғни 37-62 ... орналасқан. [38, 9б.]
Жыр авторы Тоныкөктің өзі деген болжам бар. Бұл жырда түрік халқының
табғаштарға бағынышты болып қалуы, кейін бас ... ... ... ... кезде қалған сайлауда, жауды жеңуде Тоныкөктің ... ... зор ... ... ... да ел ... сол ... басын
қосып, ынтымаққа жеткізуде ақылгөй Тоныкөк секілді қариялардың, ел
басшыларының ... рөл ... ... жазуы ескерткіштерін алғаш рет ... ж.ж. ... және ... ... ... Орыс ... 1889 ж. ... Монғолия жерінен, Орхон өзені бойынан Білге
қаған мен Күлтегінге арналған ескерткіштерді, ... Д.А. ... 1897 ж. ... ... ... Шығыс Түрік қағанатының
қағандары Елтеріске, Білгеге кеңесші болған, данагөй ... ... ... ескерткішті табады.
Руна жазуы әліпбиінің сырын 1893 ж. дат ... ... ... тіл ... ... профессоры Вилгельм
Томсен (1842-1927) ... еді. Осы ... ... ... әліпбиді
пайдалана отырып, В.В.Радлов (1837-1918) Орхон ескерткіштері ... ж. орыс ... ... ал ... өзі ... ... ... 1895 ж. жарыққа шықты[47, 335 б.].
Содан бері көне түрік руна ... әр ... ... жұмысы
үздіксіз жүргізіліп келеді.
Руна жазуының VIII-IX ғ.ғ. қағазға жазылған ... ... ХХ ғ. бас ... ұйымдастырылған археографиялық экспедициялар
тапты. Көне түріктер тіліндегі қолжазбалар мен жеке ... ... ... мен ... тапқан үлкен жинағы Берлинде, Неміс
ғылым академиясыңда, В.В.Радлов, С.Е.Малов, ... ... ... олжалар Петербордағы Азиаттық ... сэр ... ... Лоңдонда, Британ музейінде, П.Пельо жинастырған қолжазбалар
Париж ұлттық кітапханасында, бірнеше ... ... ... Стокгольм
этнографиялық музейінде және Анкарадағы этнографиялық музейде, жапон ғалымы
С.Отани басқарған экспедиция олжалары Киотода сақтаулы ... ... ... ... көне түріктердің батыс, я шығыс
үлгісі бойынша өз өңдірісі болғандығын, қағаз көбіне тұт ағашынан, ... ... ... ... ... да ... жазады. Қытай
шеберлері VIII ғ. Самарқанда қағаз өндірісінің негізін салады. Осы жерден
қағаз өндіру ... ... жолы ... ... тарап, онда жазу үшін
қолданылып келген пергамент пен папирусты ығыстырып ... Ал ... және ... ... ... ... ... б.з.д. IV ғ. басталған.
Кітап жасау ісі Шығыста ерте кезден басталған. Түркістан б.з.д. II-I
ғ.ғ. өзінде-ақ ... ... ... ... ... ... ... тіліндегі бізге жеткен алғашқы кітап қатарында 583 ж. ... ... ... ... ... ... ... тілінде
шыққан «Хуастуанифт» Vғ. жазылған деп есептейді.
Шығыс Түркістан жерінен табылған VIII-IX ғ.ғ. жататын кітаптар мен
үзінділердің көбі ... ... ... ... ... ... текстерді көбейтіп, кітап етіп шығару өзінің арғы бастауын мөр
дайындау ісінен алады. Ксилографиялық кітап ... ... ісі ... ... алдымен болашақ кітаптың көлеміне сәйкес келетін қатты тегіс тақтай
әзірленеді, тура осыңдай өлшемде жұқа ... ... ... ... ... ... ... әріптер тақтай бетіне ойылын салынад. ... ... ... бояу ... да ... ... қағаз бетіне түсіріле
беретін болған[47, 322 б.]. ... ... руна ... ... ... деп ... Кітаптың аты жоқ, тек бас жағында «Бұл ... ... деп ... Екі ... ... ие ... сөзін (біліктілік
және сәуегейлік) зерттеушілер алғаш сеуегейлік деп аударуына ... ... ... ... «Книга гаданий») деген атау берілген.
Әйтсе де «Біліктілік кітабы» десе шынайырақ болатын секілді.
Кітапша бүктелген 29 парақтан ... ... 13,2x8 см, ... ... 65 бөлімнен тұрады, оның әрқайсысы «бұл жақсы немесе бұл жаман»
деген ой қорытумен аяқталып отырады.
В. Томсен «Ырқ ... VIII-IX ғ.ғ. ... деп ... ... ... ... дүниеге келген «Ырқ бітік» түріктердің
мұсылмандықты қабылдағанға ... ... ... көпшілікке
беймәлімдеу тұстары және наным-сенімдері жайлы, оларды қоршаған орта туралы
соны мәліметтерге толы.
«Ырқ бітіктің» жазылу стилінде Орхон жазбаларымен ... ... ... ... ... кітабын» төрт топқа бөліп қарауға
болады:
1. Адамдар мен жануарлардың ... ... ... Мифологиялық және ертегілік сюжеттер;
3. Табиғатты суреттеу;
4. Мінез-құлық туралы нақыл сөздер.[7, 153 б.]
«Ырқ бітіктің» діни-мәдени ... ... ... жататындығы туралы
зерттеушілер түрлі пікір айтады. В.Томсен мен неміс ғалымы А.Фон Габен бұл
манихейлік ... ... ... ... ... кіші динтар, бурвагуруге
(манихейлік қауымның терминдері) және біздің тыңдаушыларымызға арналған деп
жазылған. Алайда С.Е.Малов «Ырқ бітік» ... ... ... ... ... 13 б.] ... дәлелі-кітапта манихейлік діні құдайлары
еске алынбайды және бұл діннің ережелері жазылмаған деген ... ... ... зерттеген И.В.Стеблева кітап мазмұны шамандыққа да,
манихейлікке де тән белгілерді қамтиды, ... бұл ... ... ... ... ... діни ұғымына бейімделіп, оның
ерекшеліктерін бойына сіңіріп алуы сияқты ... де ... ... ... 222 б.]
Барынша көңіл аудартатын жағдай сол, «Ырқ бітіктің» авторы ... ... ... ... пайдалана отырып, көңілге қонымды,
барша оқушысына түсінікті ой қорытулар жасай ... ... ... ... әрі кең таралғандығымен ерекшеленеді. Түркияда ХІХ
ғ. өзінде де (көбіне әйелдер ... ... ... тойы және ... ... ... сәуегейлік кітаптар болған. Осы тұрғыдан
қарағанда «Сәуегейлік кітабы» мұндай жинақтардың бастау көзі ... ... көне ... кітап болған және ол «бітік» деп ... ғ. аяғы XIV ғ. ... ... «Кодекс куманикус» сөздігінде де кітап
сөзі түрікше бітік делінетіні көрсетілген.
Көне ... ... ... ... ... бойынша жазылған 31
парақ шыққан (Мұны 1905-1906 ж.ж. неміс ғалымы А.Лекок ... ... Туюқ ... ... ... ... VIII ғ. жазылған деп
білген бұл трактаттар асыл тастардың сиқырлы ... ... ... ... ... көне ... мақал-мәтелдердің жинағы да
Шығыс Түркістан жерінен, үңгірде ... ... ... 346 б.]
Олардың бұрыннан келе жатқан ескі дәстүрге және ... ... ... ... ... ... шығарма «Алтын жарықта»
қаза болған ... ... ... фольклоры дәстүрімен берілген.
Көне түріктердің жазба ескерткіштері әліпбиі жағынан да, жанры жағынан
да, стилі жағынан да бір ізді емес. Неміс ... ... ... ... ... жазба ескерткіштері дегеніміз түріктердің ... ... ... ... ... брахми, манихей және сириялық (эстрангело)
әліпбиімен ... ... ... ... деп ... көне ... ... ескерткіштерін жазылу мерзіміне,
жазылған жеріне, қай ... ... ... келетіндігіне және жанрлық
сипатына қарай топтап бөледі.[47, 330 б.]
Көне түрік жазба ескерткіштері табылған ... ... ... ... топталады:
1. Монғолия жерінен табылған ескерткіштер: Бұлар негізінен «Орхон
ескерткіштері» деп ... және ... ... Толы ... ... ... ... жазылған бұл текстердің ең ... ... ... ... сондай-ақ Тоныкөк ескерткіштері.
Осы топқа Кулишор, Чойрэн, Онгин, Селенга, Сэврэй, Терхин, ... ... ... ... ... ... Гоби және
Хангай тауынан табылған майда жазулар, сондай-ақ соғды ... ... ... ... ... аңғарынан табылған ескерткіштер. ... ... деп тағы ... бөлінетін бұл топқа 150-ден аса үлкенді-кішілі
кұлыптастардағы, жартастардағы, алтын, күміс ыдыстардағы және ... ... ... ... тобы. Жартастар мен тұрмыстық бұйымдарға
жазылған оқылуы киын 16 қысқа жазуды топтайды.
Алтай ... ... ... 50дей болатын әртүрлі
заттардағы және кұлпытастағы жазу кіреді.
Шығыс Түркістан ескерткіштері ... ... ескі ... төрт ... храмдағы екі жазу, Миран мен Дунхуаньнан
табылған қағазға ... ... ірі ... және қола ... ... Орта Азиялық ескерткіштер тобы. Оның жетісулық ... ... ... ... ... ... ... және
ағаш таяқшалардағы ұзын саны 12-дей болатын жазулар кірсе, ферғаналық ... мен ... ... қысқа қайрылған 17 жазудан тұрады. Муг
тауларынан табылған теріге жазылған құжатта осы топқа ... ... ... Бұл топ тағы ... донецскілік, дунайлық және
поволжелік деп бөлінеді. Тұрмыстық заттардағы азды-көпті ... ... ... ... ... тарихи-саяси және хронологиялық
негізде топталуы:
Шығыс Түрік қағанаты тұсындағы ескерткіштер-Орхон жазбалары және Алтай
ескерткіштері. Жазылу ... ... Тек ... майда жазулар VII
ғасырда, ал Чойрэн жартасындағы жазу VII ғ. соңына қарай ... ... ... ... ... ... жазбалары, Суджа жартасындағы
жазу және Монғолиядағы бірнеше жартастағы VIII-X ғ.ғ. жазылған ... ... ... ... VIII-X ғ.ғ. ... Мұны ... тобы ... құрайды.
Батыс Түрік қағанаты кезіндегі ескерткіштер-Жетісу және Ферғана тобындағы
жазбалар (VIII ғ.)
Шығыс Түркістандағы ұйғыр мемлекеттерінің IX-X ғ.ғ ... ... ... және ... ... ... камтиды.
Хазар қағанаты ескерткіштері тобына шығыс-еуропалық руника, Жетісудағы
таяқшадағы жазу және солтүстік ... ... ... ... ... осы ... жазылған деп тұспалданады.
Мазмұны жағынан алғанда, аталмыш жазулар түрік, ұйғыр және қырғыз
ақсүйектерінің ... ... ... ... ... ... ... саяси оқиғалармен байланыста қаралады
және кейіпкер өз атынан сөйлейді (I ... ... ... ... ... ... түрік қоғамына арналған үндеу іспетті және ... ... ... ... ... ... көзін
жеткізгілері келеді. Тарихи материалдар ... ... ... ... ... ... ... тарихи оқиғалармен)
оқиғалардың дұрыс баяндалғанына, бірақ толық емес екеніне көз жетеді. ... де, ... ... ... ... жол беру ... ... сонымен көне жазба түрік ... ... ... бөлінеді:
1) Үндеу, үгіттеу жанрында жазылған жазбалар. Олардың көп ... ... ... ... күш болып есептелгенін көрсетеді.[9, 332 б.].
2) Құлыптастық лирика. Жетісу және Енисей ... ... ... ... ... ... мұны көне ... «мазарлар поэзиясы» деп сипаттайды. Құлыптастағы қысқа
қайрылған ... ... аты, ... ... ... ... оқиғалары
(қандай жағдайға байланысты екендігі, мезгілі көрсетілмейді) баяндалады,
сонымен бірге маркұмның жете ... ... ... ... ... үй ... өте келте жазбалар (Тайкирчулу, Хэнтэй,
Тоныкөк мазарындағы жазу және басқа да ұсақ ... ... ... қандай да бір оқиғасы үзік-үзік беріледі.
Магиялық, діни және әдеби текстер. Қағазға жазылған жазбалар, мысалы: ... ... ... ... ... түскен жазбалар. Олар Дунькуаннан және
Мираннан табылған.
6) Тұрмыстық заттардағы: айна, ... ... т.б. ... Онда ... болмаса зат иесінің аты немесе тілектер, өсиеттер жазылған.
Түркі тілдес халықтардың ежелгі әдеби ескерткіштерін тарихи-деректік,
әдеби, тілдік т.б. қырынан ... ... ... мәселелер аз емес.
Соның бірі ежелгі түрік әдебиеті дәуірін айқындау.
Итальяңдық ғалым ... ... ... ... дейінгі (X ғ.)
кезең түрік әдебиетінің ең көне кезеңі деп ... 192 б.], орыс ... ... көне ... ... ... V-XV ғ.ғ аралығында Орталық Азияда
жазылған ескерткіштер дейді.[8, 3 б.] ... ... ... ... ... ... VI-IX ғ.ғ. қамтиды деген болса[32, 43 б.],
қазақ әдебиеті тарихының білгірлері де әрқалай пікірде.
Тарихшы ғалымдардың да көне түріктер ... ... ... тоғыспай
жатқаны байқалады. Бұл жеке тақырыпқа арқау болатын мәселе. Дегенмен де оны
бірлесе отырын шешу, бір ізге ... ... тек ... ... ғана ... сол ... ... де (олардың әдебиеті ... ... ... да) ... ... ... ... көрген емес. Көшпелілер жыр-аңыздың екі
жанрын: батырлар жыры мен жын-пері хикаяларын жасаған. Мұның ... ... ... ... олар ... ... ... жолмен қабылдап,
өздерінің сезім түйсіктерін білдірген[34. 39 б.]. Түрік ... ... ... ... ортақ жамандық пен
жақсылық тартысы аңғарылады.
«Фольклордың кейбір элементтерін, тіпті, қайткенде де ... ... ... 346 б.], -деп ... ... ... «Сай-Солонг жырында көне аңыздың негізі бар деп ... ... ... көмекке келген Ирбис-бурканның өзі жайлы:
«қалың жартасты тесіп өтіп, мен жарық дүниеге өзім ... - деуі ... шығу тегі ... аңызбен сәйкес келетіндігіне назар аудартады.
Одан әрі: ... ... шығу тегі ... олар тау
жартастарының ішіне айдап кіргізіліп, одан шыға ... еді ... ... олар ... ... бір ... отынды үйіп, лаулата
от жағады. Ал тау темір рудасы болғандықтан, ол ... де, ... ... сол ... ... жарық дүниеге шығады. Мұндағы варианттар
дәлме-дәл ... ... ... алтайлық Сай-Солонгты бәледен
құтқарады да, оның қарындасына ... ... олар ... өмір ... Батырлар жырының өзі үшін елеусіз ... осы ... ... мәні бар. Ол ... Алтай тұрғындарының түркіттердің
қалғандарымен бірігіп кеткендігін қуаттайды»,- деп ой түйеді.
Түрік қағанаты дәуірінен сыр шертетін сюжеттер алтайлық ... ... ... ... ... бір ... жырында көрініс береді.
Зерттеуші В.М.Жирмунский бұл жырды ең көне нұсқа деп есептейді.
Батыр Алып-Манашқа туыстары Қырғыз ... сұлу ... ... ... ұнатпаған батыр Ақ Қанның қызы Ерке Қарақшы сұлуды іздеуге кетеді.
Ақ Қан оны ... ... ақ ... ... ... жәрдем сұрап хат
жібереді. Көмек беруге жіберілген өкіл ағасы тұтқын үшін берілген ... жеп ... ... ... киіп, батырдың әйелін алу үшін ... ... ... босап шыққан батыр Ақ Қанның елін шауып, малын
алып, еліне ... той ... ... мұндағы Ақ Қанды табғаш билеушілерімен, Алып-манаштың өкіл
әкесінің опасыздығын ... ... мен ... ... сатылуымен ұқсастырады. Жырдағы өз құқын сақтап қалу идеясы Иоллығ
Тегін мен Тоныкөктің бағдарламалық ой-пікірімен үндесіп ... ... бұл ... ... ... ... кезінде туып, екінші ... ... өмір ... ... және содан Алтайға өтіп, біздің
уақытымызға дейін сақталын қалған болса керек деп ... ... ең биік ... ... ... түркологы
О.Қоңыратбаев оның эпостың туынды ... деп ... ... ... сюжеттер ғана емес, тарихи оқиғалар да негіз болды,
Орхон жырлары ... ... ... ... әдеби дәстүрдің
болғандығын байқатады. Бұл жырларды қазақ эпосы ... ... ... ... ... ... нәтижесінде әдебиеттанушы
ғалымдарымыз көне түріктердің ... ... ... ... ойлай
алушылық өнері ұрпақтан-ұрпаққа, ғасырдан-ғасырға үздіксіз жалғасты деген
тұжырым жасап ... ... ... ... (Тәңіршілдік, Христиан,
Будда діндерінің таралуы)
Тәңіршілдік-монотеистік сипаттағы діни жүйе. Ол бір құдайды мойындайды
және ... ... ... түрік империясының, ... ... ... ... ... табынудың идеялық негізі-табиғат заттары мен құбылыстарын жанды
деп қарау болып табылады. Тәңіршілдік сана әр ... ... жаны бар ... ... ... ... адам ... оларға сезім мен
сана тән-мыс.
Тәңірге табыну алғашында дін түріңде емес, космологиялық түсініктер мен
идеялардың ... ... ... ... мінажат етумен байланысты
пайда болады. Жеке бір халық қана ... ... ... қателік болады.
Тәңірге сенудің терең тарихи тамырлары бар. Ол күллі дін ... ... ... ... б.э.д. бірнеше ғасырлар бұрын пайда болған Орталық
Азиядағы ең көне мифологиялардан келіп шығады. «Тәңірі» атауының шығу ... ... және ... ... ... ... ... сөздерімен
байланыстырыла қарастырылады. Бұл сөздердің бәрі бір ғана мағынаны-аспан,
мәңгі көк аспан дегенді білдіреді. ... ... ... ... ... бүкіл тіршіліктің иесі[42. 13б.].
«Тәңірі-құдай»[10, 181б.], - деп көрсетеді Ш.Уәлиханов. Ұлы Абай ... ... ... ретінде көп қолданған.
Тәңірінің «жасаған» ұғымына айналуы VII-VIII ғасырларда Орталық Азияда
Түрік қағанатының пайда болуымен тығыз байланысты. ... ... ... ... уағыздап, дәріптеді.
Қоршаған орта, табиғат көшпелі түрік тайпаларының ... ... ... рөл ... бұған қоса одардың кәсіби қызметі, яғни
малды күтіп-бағу табиғи-климаттық жағдайларға тәуелді болды. ... ... ... діни ... ... ... ... алды.
Тәңір құдайдың пайда болған уақыты қай кез ... ... ... ... бір ізді ... ... ... Жан-Поль Ру біздің
заманымыздың аз алдында десе, қытайлық тарихшылар б.з.б. V-III ғ.ғ. ... ... ... О.Сүлейменов Шумер ескерткіштері негізіңде
б.з.б. IV мыңжылдықта пайда болған деген ойды ... Ол: ... ... 4 мың жыл ... ... ілім ... қалыптасып, жер
бетіндегі ең ескі ... және ... ... ... ... ... діндеріне елеулі әсерін тигізген тәңіршілдік»[11, 259б.],
-деп жазды.
Әуелгі түрік дәуірінің өне бойында Тәңірге табынушылық ... ... ... ... Көк ... қара жер,жаралғанда,
Екеуінің арасында адам баласы жаралган» -
дейтін Култегін жырының үлкен жазбасындағы жыр ... [11, ... ... ... және адам бір ... ... деп түсінгендіктеріне
меңзейді. Кеңістікті Жоғарғы, Орта және Төменгі әлем деп (жоғарыда-аспан,
төменде -жер, екеуінің арасыңда ... деп бөлу ... ... ... ... ең жоғарғы сатыда бір обьект ... және ... ... ... бар. ... кұдай көне түріктер
түсінігі бойынша бірнеше сипатқа ие: а) жоғарғыны, яғни көкті көрсетеді; ә)
жаратушы қызметін атқарады; б) ... ... де ... в) ... байланысты қаралады. Осыған орай, Күлтегіннің үлкен жазбасынан
тағы да мысал келтірейік:
«Түркі халқы:
«Қырылайық, жойылайық» десті,
Ажалға ... ... ... ... ... жері, суы
Былай депті:
«Түркі халқы жойылмасын»,-дейді.
Орхон жазбалары ... ... ... ... ... билік
жүргізеді. Оның жердегі әмірін жүргізуші қағанның іс-әрекеті де тікелей
Тәңірінің ... ... ... ... ... ... ... қатынды
Көтерген Тәңірі,
Ел берген тәңірі
Түркі халқының атақ-даңқы
Өшпесін деп,
Мені қаған етіп ... ... ... он екі жорық жасадым.
Сөйтіп тәңірі жарылқады.
Тәңірінің адамдарға қатысы Тоныкөк жырынан да байқалады:
Соғыстық,
Бізден ... есе ... ... жарылқағандықтан,
Көп деп біз қорықпадық.
...Жеңдік. [39]
Өзінің мәні жағынан ... ... ... ... ... Діни
көзқарастардың дамуы барысыңда көк аспан ... ... ... ... ... ... ... түсінігі алмастырады. Мұндай ... ... ... оның ... ... ... күнді, айды, планетаны,
жұлдызды, адамды, табиғат құбылыстарын, жан-жануарды, өсімдіктерді қамтиды.
Еңді табиғат ... және ... ... ... ... ... ... туралы ұғымға айналады. Тәңірі әрі рух, әрі
дене, әрі олардың бірлігі секілді бейнеге ие ... ... ... ... ... сөзі бірнеше мағынада қолданылады.
1)Аспан, дүние бөлігі ретінде; 2) ... ... 3) ... ... 4) әмір ... ... Осы ... менде Тәңірі аспанда,
жерде, суда, тау мен жануарлар әлемінде де болса керек. ... ... «Жер ... «Аң ... «Су ... «Құс тәңірі» деген ұғымдар
сақталған. Барлық сөз тіркестерінде «Тәңірі» сөзі ... ... ... ... ... ... ... бойынша жердегі өмірмен байланысы бар көк
аспанның негізгі атрибуттары бұлар күн мен ай ... ... ... «көк ... күн мен айды ... ... ... жиі
кездеседі. Орхон түріктері күнге карап бағыт-бағдарды айқындаған.
Көне түрік дінінде түрік Тәңірісі ... ... ... ұлы ... Зия Гөкалып. Түрік дінінің өзегі болып табылатын ил (ел)
сөзі ... ... ... «Елші, Елхан» «бейбітішілік қағаны»
деген болатын. Түрік елхандары ... ... ... бейбітішілік
орнықтырған, бейбітішілік саясатына бастамашылары еді.
Тоғыз қабат аспан әлемі туралы түсінік ұзақ уақыт бойғы даму ... және де өзге ... ... әсер ... ... керек. Мысалы,
монғолдардың түсінігінде аспан тоқсан тоғыз қабаттан тұрады, соған қарай
Тәңірі атты 99 құдай бар. Ал ... ... ... тән ... ... тек ... ... Троица туралы түсінік
қалынтастырған[42, 210б.]
Көне ... ... ... да ... ... ... Бірақ
олардың саны нақты қанша болғанын айту қиын. Әйтсе де осы ... ... ... көре ... атап өткен жөн.
Тәңіршілдік діни жүйесінде маңызда орын алған Бұт Тәңірінің бейнесі
көне түріктер мәдениетінде қаған билігінің ... және ... (ер) ... ... ... бірлігі идеясын әйгілеген құдай болды деп
түсіндіреді зерттеушілер Ю.А.Зуев пен Г.Е. ... ... Жол ... ... ... деп ... «Ырқ
бітікте» Ала атты жол тәңірі және Қара атты жол ... ... ... атты Жол ... тән ... ... а) оның ала аты бар; ә) ... қозғалыста болады; б) Адам баласы мен тікелей қарым-қатынас жасауға
мүмкіндігі бар; г) ... ... ... жасауға әзір.
Көптеген түрік халықтары тілінде де «Ұмай» мен «ұма» сөзі мағыналас.
Олар ... ... ... ... ... Ұмай сөзінің төркіні
алтайша ана емген, сақаша бие деген мағынаны береді[45, 84б.]
Сонымен Ежелгі түркілердің ... ... ... ер ... ... ... қабылданған. Көне түріктердің Ұмай анаға
табынуы Күлтегін, ... ... ... Мұнда қағанның әкесі
Тәңірге, анасы Ұмай анаға теңестіріледі.
Көне ... ... Оған сөзі ... ... деп ... Жер-су культіне байланысты түркілер таудың жартастың, өзен-
көлдердің рухына сиынған.
Тау культінің ... ... ... және ... келетін әрекеті
жатады. Әр рудын өзінің қасиетті тауы болады. ... ... ... ... оң ... ... тауын, ал екінші түрік қағанаты
түріктері ... ... ... ... ... қасиетті, құт мекен
деп, қадыр тұтқан.
Бұл таулардың, өзендер мен ... ... ... ... емес, сол
таудың, өзен мен көлдің өзін қастерлеп, құдірет тұту, яғни біз бұл ... рух ... ... өзін ... ... ... ісін көреміз.
Бабалар қалдырған жер-суды қастерлеу — жер-су ... ... ... ... бұл наным жер-суды иесіз калдырмау қажет, әйтпесе
жер-су киесі ұрады деп түсіндіріледі. Көне түріктер ұғымында жер-су ... өмір ... ... ... ... ... өлген
адамның денесін өртеп, жер ананың қойнына күл мен көмірін ғана жерлеген.
Егер адам күзде не қыста ... ... ... ... ... шөп шығып, жапырақтар жайқала бастаған кезде жерлейтін болған. Бұл
әдет наным-сенімінен табиғаттың төрт кезеңіне толық табыну байқалады.
Көне ... ... ... ... ажал ... ... өлім ... Эрклиг жайлы айтылады. Ол әрбір адамның жанын ... ... ... ... ... ... мен ... күштер арасында жүретін қоғамдағы ерекше
әлеуметтік топ шамандар болды. Шамандар көне ... ... ... рөл ... атауы көне түріктерге дейін белгілі болған. Бұған б.э.д. бірінші
мың жылдықтың аяғына қарай ғұндарда шамандар ... деп ... ... куә бола ... ... ... шамандарды ву деп атаған.
Қазіргі заманда оқымыстылар бұл сөзді шаман деп нық сеніммен аударып жүр.
Қытай ... ғұн ... «Жер ... ... ... ... Сондай-ақ ғұн жауынгерлеріне шамандар магиялық күштер ... ... ... Енді ... ... болу үшін қытай
деректерінен үзінді келтірейік: «Сюннулер өздері ... ... өне ... ... ... қой мен ... жерге көміп, рухтардан хан
әскеріне өлім жіберілмеуін сұрауды өтінген»[41, 131б.].
Тарбағатай ... ... ... ... тайпаларының шамандары 449 ж.
жужандармен соғыс кезінде жауға соққы беру үшін нөсерлі жаңбыр, қарлы ... су ... ... ... ... ... ... болғанын және оның
кейбір қызметі мен әдістері біздің заманымызға ... ... ... ... ... шыққан жас шаман әйелдің билеушінің
(әміршінің) сарайында қызмет еткені, теле және ұйғыр тайпаларында шамандар
қызмет ... және ... ... ... ... құрбандық шалып, қойды
көметіндігі айтылады[5, 219-220бб.]
Зерттеуші Ә.Қоңыратбаев шамандықкөбіне ... ... ... ... ... 116б.]. Ғалым одан әрі: «Шаман діні Түрік қағанаты ... туып ... жоқ ... Шамандық Ұмай түрінде ... ... жаңа ... ... оның басы ... ... нағыз
иелері — Қорқыт аталар, Бабай түктілер болған еді. Бұл ... Сыр ... -IX ... орнығады», — деп жазады.
Шамандық түріктерге қайдан келген деген мәселеге Ә.Крңыратбаев былай
деп жауап берген: ... ... ... бір ... ... Ол
VI—VIIғ.ғ.) Үнді елінен Тибет пен Қытайға, содан соң түрік-моңғолдарға
өткен» [12, 117б.].
Ал ... ... тағы бір ... Л. П. ... ... ... уәж айтады: «...көне будда дінінде үндістерге жануарларды союға,
қан шығарып, құрбандық шалуға тиым ... ... ... үнді ... ... ... ... ғалымы М.Элиада (Шаманизм және оның жүзеге асу әдістері. Париж,
1951) өз еңбегінде көне дәуірде түріктерде ... дін ... ... ... бір француз оқымыстысы Жан-Поль Ру (VII—VIII ғ.ғ. Орхон түріктерінің
діні. Париж, 1962) шамандықтың дін ретіндегі рөлін ... ... ... ... ... ... көне түріктерге
дейін ғұндарда, онан соң түріктердің өз арасында шамаңдар болды ... ... ... ... ... ... аңыздардан бастаған
жөн. Бұл аңыздар Чжоу ... ... ... ... ... бабалары ішінде қасқырдан туған Ичжининишыду атты кісінің
рухтармен байланыс алатындығы, сондықтан аяқ ... жел мен ... ... ... ... түркологы, әрі лингивисті Жан-Поль Ру көне түрік текстерінде
шамандық жайында айтылмайтындығын дәлелдеген. Ғұлама түрколог ... ... ... ... ... ... «кам» сөзі ешбір
жерде кездеспейді», — деп жазды[3, ... ... ... ... басқа деректерге сүйене отырып
ашуға болады.
«Кам» термині ерте дәуірлерге жататын деректерде кездеседі. Ол ... ... ... V ... ... ... ғұндарға байланысты
кездеседі. Ғұңдар жоғарғы шаманды «кам» деп атаған. Ата ... ... ... қай ... мен ... қолайлы екенін білу кірген. Ал
еш-кам, яғни қағанның серігі деген ... ие ... ... ... ... титулын Аттиланың өкіл әкесі алған.
Чжоушу жылнамасында: «Әр жыл сайын қаған ... ... ... үшін ... ... үңгіріне ертіп келеді, ал бесінші ... Көк ... ... ... беру үшін өзен маңына жиналады»[5,
235б.], -делінген.
Зерттеуші ... ... ... ... ... бастау
алатындығын айта келіп, қарапайым халық қана емес, ... ... ... ... ... шексіз болғандығын жазады. М.Қашқари «кам» сөзіне былайша
түсініктеме береді: балгер, емші, ... ... ғ. ... ... ... ... сәуегейлігі жайлы
мәлімдесе, араб тарихшысы ... (VIII ғ.) ... ... ... ... ... шақыра алатынын, ол үшін хазарлар ерекше
ыдыс қолданатынын айтады. Хазар шамандары ... ... ... ... де ... көрінеді.
Алтай шамандары тек жауларынан кек алу үшін ғана емес, ауа ... ... үшін де, ... ... ... жауын-шашын шақыру, ал тым
бұлтты күндері оны тоқтау мақсатында улы-тасты ... ... ... дұға оқитын болған.
Феофилакт Симокатта көне түріктер табылған объектілер от, су, жер,
аспан және ауа деп атап ... ... ... ... хабардың
бәрін бүгіндері зерттеушілер растап отыр, тек ауаға табыну жайлы мәлімет
жоқ. Бірақ алтайлықтардағы көне дәстүрлерде жел, ауа есу, жел есу ... ... ... ... ... ... құдіретті күштерге,
рухтарға қайырылу. Желпуіш ретінде кейде қайың бұтағы, ... төрт ... ... жел сөзі көне түріктерде табиғаттың құдіретті күштерінің ... ... ... ... ... жапырақты бұтақпен жел
ескенде шамандар рух шақыруды мақсат еткен. Көне түрік жазбаларында желпіп
отырған кезде бабалардың ... ... ... ... ... ... ... ашулы рухтар келді деп есептеген.
Шамандар желпу арқылы рухтарын ... ... ... ... келген
адамға аурудың неден болғанын, малын кім ұрлағаны т.б. айтып береді екен.
Желпу шамандық өнерін үйрену ... яғни ... ... ... ... ... Ал жас ... оны үйренерде ... ... ... ... ... ... тағзым ететін болған.
Осы рухтардың көмегімен шаман тылсым күштерге ие болып, адамдардың
болашағын айтын беру, жел, ... ... ... т.б. ... ... маңызды міндетінің бірі өлгендердің рухын жер асты ... салу ... ... ... ... ... ... көрінеді. Орхон
жазбаларында тәңірі сөзімен қоса ... сөзі ... Тас ... сол, олардың бәрінің қолына ыдыс ұстатылған. Жалпы, түріктер
қолында ... бар тас ... ... ... ... ... ... тастар
көбіне молалар маңына қойылған.
Сонымен шаман дегеніміз табиғат сырын ұға алатын, ... ... ... ... ... ... өзі ақын, музыкант, балгер және
дәрігер болын саналған.
Шамандардың көне ... және жаңа ... ... ... ... ... этнография, археология ғана емес, ... ... ... ... де баса ... ... Бұл ... жеке басында көптеген қасиеттің, ... ... ... дәлірек айтсақ күрделі қоғамдық тұлға екендігін білдіреді.
Өкінішке орай, шаманның ... ... ... ... ... ұзақ ... зерттеуден тыс қалды.
Бурят оқымыстысы Д.Банзаровтың 1848 жылы жарық көрген «Монғолдардың
қара ... ... ... ... ... ... ала ... деген ұғымға зерттеушілердің басым көпшілігі үстірт қарап келді.
Тіпті, Шоқанның: «Осы шығарма соншалықты құнды ... бұл ... ... ... ... дей алмаймыз... Біздің ойымызша Банзаров
шамандықтың негізі жайлы тіптен дұрыс шешімге келе ... ... ... ... ... ... ... пікірі ескерілмеді.
Шоқанның 1862 жылы жазылған «Қазақтардағы шаманизм қалдығы» деген еңбегімен
танысқан ғалымдар, ... ... бар деп тұр ғой деп ... ... ... ... ... бұл еңбегінде ашық айтқан.
Қазіргі танда бұрынғы атеистік ұғымдардан санамыздың азат етілуі, ой
еркіндігі ғалымдарға шаманизм ... дін бар ма, бар ... оның ... ... сауалдар төңірегінде мықтап ойлануды, бұрынғы кеңестік дәуірдегі
исламға дейінгі ... ... ... ... ... ... сын ... қарауды талап етіп отыр[51, 47б.]. ... ... не ... не ... ... жоқ, - деп ... ... мәселесінде
тың пікірлер айтып жүрген қазақ ... ... дін ... жеке іс-әрекет екенін кезінде айтқан ғалымдар
болған.
Ғылымда әлі күнге шамандықтың жалпыға бірдей қабылданған ... ... ... ... ... ... мен кұдіретті рухтар
арасын жалғастырушы ретінде түсіндіреді. Көне ... ... ... нанымы да осы ұғымға саяды.
Табиғат пен адам бірлігіне тұрпайы көзқарастан туындаған ұғым-тотемизм.
Көне түріктерде бөрі түріктердің ... ... ... тотем болып
саналады. Осы күшті де еркін, ақылды жыртқышты түріктер «Көк құрт» ... «Көк ... ... атау «көк ... келген құтқарушы» деген
мағынаға ие болған.
Көне түріктер өз ұрпағын құтқарып ... ... ... ... ... ... ... «көк» сөзін қосып айтқан.
Бәрінің құтқарушылық миссиясы көне түрік аңыздарында, ... ... ... түріктердің қасқырдан таралғаны туралы ежелгі аңыздар қытай
жылнамаларында кездеседі.
Түріктердің арғы бабаларын Линь ... ... ... бір он ... бала аман қалады. Дұшпандар бала жас болғандықтан өлтіруге
аяп, аяқ-қолын шауып, көлге лақтырып кетеді. Бұл ... оны ... ... ... аяп ... ет ... асырай бастайды және аштықтан құтқарып
қалады. Мұны естіген дұшпандар баланы да қасқырды да өлтіруге бел ... ... ... алып, Алтай тауларындағы бір үңгірге әкеледі. Үңгірдің
ішінде айналасы бір лиге созылып жатқан көкорай шалғыңды жазық бар ... ... ... ... ... екен. Осы үңгірде қасқыр баладан он
ұл тауыпты. Бұл ұлдар ержетіп он тайпа ел ... ... ... ... яғни «бері» деп аталған. Ол ерекше қабілеті және ақылдылығымен ... ... ... ... ... ... келесі бір аңызда қасқырға байланысты ... ... екі сұлу қызы ... ... ... ... ... көк Тәңіріге бағыштауды ұйғарыпты. Сөйтіп жапан түзде үй тұрғызып,
сол жерге қыздарын орналастырып, көктен кыздарын алуды ... ... сол үйді ... ... ... ... күйеуге шығып, ұл табады.
Одан тараған ұрпақ көбейе келе бір мемлекет болыпты: соңдықтан да бұл ... ... ... ... әнді жақсы көреді екен. Теле
тайпаларының түп атасы осы қыздың ... ... ұлы ... саналған[5,
225б.].
Зерттеуші Л. Н. .Гумилев бұл қытай жылнамаларында келтірілген аңыздарда
екі ... ... - ... және ... ... ... ... 78б.]. Бөрі бейнесі мифологиялық мәнге ие, ал түріктердің
бір ... арғы ... ... ... ... ... бар ... құтқарушы ретіңдегі рөлі «Оғыз-наме» жырында[52, 32-37бб.]
«Эргенеком» дастанында, татар халқының ақ қасқыр ... аңыз ... ... ... ... ... ... қазақ ертегісі «Ақ қасқырда» да
сақталып қалған. Онда тас үңгірде жас жігіт пен қасқыр ... ... 40 ... ... ... не көрсең де көнбіс бол дегенді. Осы сынына
шыдаған ерін ақыры бақ дәулетке жеткізеді. Қасқыр 40 ... ... ... ... ... жар ... Мұнда ақ қасқырдың бейнесінде көнеден келе
жатқан ырым, нанымдар сақталған.
Көне түріктердің наным-сенімінде бөріден өзге де ... ... ... рөл атқарды.
Акқу құс культі көне түріктер арасында кең ... және ... ... ... ие ... 209б.]. ... табыну өзінің бастауын
ерте кездерден алатынын Обь өзені бойындағы неолиттік ер адам моласынан
шыққан аққудың бас ... ... ... 1954 ж. қазған), Пазырық 5-
қорғанынан (таулы Алтайдағы) шыққан киізден жасалған төрт аққу бейнесі ... ... ... аңғартады[46. 20б.].
Аққу культі түрік тілдес тайпалар арқылы өзге ... ... ... ... аққу ... ... ... өз
үстемдігін орнатқан түрік тайпалары ала келсе ... ... ... ... ... әлі ... аққуды киелі құс санайды, сондықтан оны ату және
етін жеу үлкен қылмыс болып есептелінеді.
Ә.Марғұлан: «Қудың даусы жаратылыстағы ... ... ... ең ... ... Екіншіден аққу киелі құс, оны ешқашан атып өлтірмейді (табу),
... тарихи заманда аққу түркі ... бір ... ... ... - деп ... ... аңыз ... сақталып қалған. Ертеде аю адам секілді
кейіпте болған. Ол аңға шыққаңда мол олжа ... ... ... де ... Бір күні көре ... досы оның киім-кешегін қызғаныштан жағып
жіберіпті. ... ол бұл ... ... ... аюға ... ... аң
аулауға кетіп қалыпты, содан бері адам кейпіне келе алмай жүр екен.
Алтай-саян түріктері мен ... ... бас ... ... ... үшін ... ... я шатырына іліп қойып, ол аюдың өзге ... ... және ... ... ие деп ... ғұрпы сақталған. Буряттар
аю культіне байланысты көптеген элементтерді түріктерден қабылдап алған.
Көне ... итке ... ... да болды. Ит, әсіресе, жерлеу
ғұрпында үлкен орын алған, себебі, ит өлген ... ... ... ... ... 35б.].
Қойға табыну Сыр өңірінде ерте кезде-ақ орныққан. Зерттеушілер бұл
бейне ... ... ... ... деп ... ... фарн соңғы кезге дейін молшылық, байлық-береке, отбасы ... ... ... ... ... мен ... ... кең
таралған және ол белгілі бір ... ... ... ... ... керек.
Шамандар қойды құрбандыққа шалып, оның қанымен науқас адамды ырымдаған.
Қой мен қораз түрік тайпалары түсінігінде маңызды орын ... ... ... сраошидің ең жақын көмекшісі ретінде адамдарды зұлым күштер
каупінен сақтаушы ... ... ... ... да ... ... болуы қажет еді. Қалалы ортада қой мен ... ... ... ... ... ... ат та көне ... аса жоғары әспеттелген.
Орта ғасыр дәуіріндегі жауынгерді атсыз елестету қиын. Аттылы ... ... ... ... ... атын бірге көму дәстүрін
ұстанған. Жауынгердің сәйгүлігімен бірге жерлеу дәстүрі о ... ... де ... ... ... негізінен құдай кейпіндегі батыр-баба ретінде
ұғынылған. Үздіксіз соғыстар мен шапқыншылықтар салт атты ... ... ... орын алған ерекше идеологияны туғызды. Аттылыны
әспеттеу ... ... ... байланысты қалыптасты[62,
34б.]
Батырдың атын шығарған сәйгүліктердің де әспеттелген, құрметті атауы
болған. Мысалы, ... ... оның ... ... ... Алып ... ... дәріптеле еске алынады.
Көне түріктердің сәйгүлікті пір тұтуы олардың заң ... ... ... ... өлім ... ... аса қатаң шара
қолданылған[5, 235б.].
Бүркіт секілді қыран ... пір тұту күн мен ... ... байланысты
шыққан. Бүркіт адамдарға күннен от әкеліп ... ... ... ... ... ... ... шыққан тегін бүркітпен
байланыстыру ғұрпы да орын алған. Мысалы, ... күн ... ... ... боз атқа мініп, «Мен меркітпін» деп айғайлап ... ... ... ... руынан екенін білдірсе, найзағай мен күн күркіреуін
токтатады деп сенген. Найзағай аспанның, я күннің ашу-ызасынан болады ... ... ... жерінде болған Сюань-Цзань түріктері отқа
табынады, сондықтан олар ағаш ... ... ... ... бар деп есептейді. Отқа табынғандықтан ағаштан жасалған нәрсеге
отырмайды, олар ... ... ... ... деп ... ... ... қытайлық тақуа Сюань-Цзанның мәліметтерін одан
әрі нақтылай түсіп, түріктердің отпен аластау, ... ... бар ... ғ. ... жайлы парсы тарихшысы Гардизи: «Қырғыздар үндістер
секілді өлген адамды өртейді және былай дейді: «От ең таза ... ... бәрі ... ... адам да от ... жамандықтан және тірі
кезіңде жасаған күнәсінен тазарады»[62, 35б.],- деп жазады.
Бұдан сонау тас, қола дәуір тайпалары кезінен бастау ... отқа ... ... де ... нық орын ... ... қиын емес.
Кейбір ғалымдар отқа табыну көшпелілер әлеміне зорастризм діні арқылы
келді деген пікір ... ... ... төрт ... - ... отты,
жерді және ауаны құрметтеу тән болып келетін зороастризм дінінің өзі қашан,
қай жерде пайда ... ... ... орай ... жүзі ғалымдары бір ауызды
пікірге келе алмай отырғандығын да айта кеткен жөн. Түрікмен ... көне ... ... ... терендей, әрі кең жайыла
таралуына күмән келтіреді. Ғалымның ойынша, ... ... көне ... ... ... ... негізделген діни жүйе - маздеизм ... ... ... ... ... ... пайғамбар Заратуштра өзі
шығарған он жеті ұлы гимн-Гаталармен ... ... ... ... ... б.э.д. VII ғ. деп есептейді және ... ... ... Авестаның өзге бөлігінен түрі мен ... ... ... ... ... ... жазған Амудария мен Аралды ... ... ... еді ... ... ... Ал зерттеуші Х.Г.
Көроглы Авестаны Орта Азияны, Кавказды, Үнді елдерін мекендеген ... ... ... деп көрсеткен болатын.
Авестаның негізгі идеясы - жарық пен түнек бастауларының дуализмі.
Бірінші бастау жарық пен жақсылықтың ... ... - ... ... түнек пен зұлымдықтың рухы кейпіндегі - ... ... ... ... ... оған ... ... қарсы тұрады.
Ахура Мазда культі құдай ретінде Заратуштрадан көп бұрын пайда болған.
Неміс иранисі Г.Хумбахтың ... ... ... ... ... ... одан әрі дамыта түссе ... ... ... ... жеңіп, барлық бақташылар тең болатын мейрімділік
патшалығын орнатуға, сөйтіп сүт ... ... бар ... жер ... ... алады деген ілімді негіздеген[41, 19б.].
Көпшілік мүддесін қорғау нышандары бар Заратуштра уағыздарын көне
түріктердің ... VI-VII ғ.ғ. ... ... ... ... одан ерте ... сақ, массагет тайпалары кезінде орын ... ... ... В.В.Струве, С.П.Толстов, ... ... ... ... бұл ... ... ... Орта Азия
және Қазақстанмен байланыстыра ... Олар бұл ... ... ... ... аймаққа жатқызады. Белгілі ғалым С.П.Толстов өзінің
«Ертедегі Хорезм» деген еңбегінде: «Сырдария мен ... ... ... дінінің ең алғаш қалыптасып, толысып, берік жүйеге келген
жері»[62, 36б.], - деп жазады.
Көшпелі ... әр ... ... ... тән ... ... (зират,
мола, бейіт) болатыны мәлім. Ата-баба жатқан рудың зираты ... ... ... түпкі мекен-жайы ғана емес, осы зиратта жерленген
адамдар «О ... де ... ... ... есептелген. Ру қауымы
жеке адамның ... ... ... билеп алғаны соншалық, ол ... тыс өмір ... деп ... ... да ол «о ... өзі
рулық сипатта болады деп пайымдап, өз руының адамдары жатқан ... ... ... Сол ... де ... ... жерлерде қазаға
ұшырағандарды жақын туыстары ру қорымына ... ... ... санаған.
Әйтсе де көшпелі тұрмыс рулық қорымға әкеліп жерлеуге жағдай туғыза
бермеген.
Сүйек ... ... ... ... сай ... де, бұл салттың
зороастризм дінінің негізгі шартынан ... ... ... ... ... ... ... айқындайды. Бұл мәдени
ықпалдың бір жағы. Ал оның басқа жағы да бар. ... отқа ... ... ... ... бір бөлігі. Бірақ бұдан отқа табынуды көшпелілер
әлемі зороастризм діні ... ... ... ... ... ... ... табыну жаңа тас ғасыры мен қола дәуірінің алғашқы діни ... ... ... да ... ... көшпелі халықтар отқа
табынуы зороастризмнен үйренеді деген тұжырымы ... қона ... ... ... ... және ... ... діндердің
түріктер арасына таралуында көп рөл атқарған соғдылық миссионерлер болды.
Соғдылықтар іскер, әрі білімпаз халық болған және қытайлық ... ... ... қарағанда, Суябтан Кушан патшалығына дейінгі ... ... елді ... ... ... оны, яғни ... ... Соғдыны
қазіргі Өзбекстан, Тәжікстан территориясындағы, Зеравшан мен ... ... ... ... деп ... IV-VIII ғ.ғ. ... ... автономиялы патшалықтар өмір сүрген. Шығыстың мәдени және
экономикалық ... ... ... орын ... Мервтен Қытайға және
Монғолияға дейінгі керуен жолдары бойында соғдылықтардың ... ... ... ... V-VIII ғ.ғ. ... ... Шу өзені аңғарына
соғдылықтардың үлкен толқыны қоныс аударады. Соның нәтижесінде VI-VIII ... ... 18 ... ... мен ... ... түріктер, сириялықтар, парсылар мекен еткен. Суябта ... онда әр ... ... ... араласып-құраласып тұрып
жатқандығын мәлімдеген[62, 39б.].
Көне түріктер заманында Жетісуға соғдылықтардың көптеп қоныс ... ... ... ... ... байланыстыра қарастырады.
Шығу тегі арамейлік соғды тілі халықаралық қарым-қатынас тілдерінің
бірі ретінде түрік мәдениетіне өз ... ... ... Түріктер мен
соғдылықтардың бейбіт қатар тіршілік кешуі иран-түрік мәдениеттерінің де
тоғысуына алын келді. ... ... беки ... ... көрші елдердің аландаушылығын туғызбай қоймаған.
Шығыс Түрік қағанатында болған бір қытайлық шенеулік өз императорына
түріктер өздері аңғал көңілді және ... ... ... ішіне іріткі
салуға болады, бірақ өкінішке ... ... ... қу да ... көп ... ... ... үйретіп бағыттап отырады деп
мәлімет жеткізген. Бұл мәліметтің астарына бағдарлап қарағанда, соғдылықтар
түрік-қытай ... ... ... күш» ... ... ... болады. Түрік қағандары соғдылықтарды «тат», яғни
тәуелді алым-салық төлеушілер деп атаған. ... ... ... ... ... ... ... ақша эмиссиясына соғдылықтар бақылау
жасағаны VIII ғ. Түрік, Түргеш ... ... ... ... ... ... ... жазуымен көркемделуі байқатады.
Соғды тілінде тек теңгелер емес, сонымен бірге буддистік, христиандық,
манихейлік діни ... да ... ... ... ... ... жаулап алғанда көптеген ... ... ... ... ... ... ... тұтынушы соғдылықтар Жетісуға және
Шығыс Түркістанға қоныс аударады. Оның үстіне соғдылықтардың керуен ... ... ... ... ... манихей, христиан, ислам діңдерін
тарату миссиясына алғышарт жасап берді.
Б.з.б. VI ғасырда Үндістан жерінде пайда болған ең ... ... бірі - ... көне ... ... таралуында соғдылық
миссионер қызметі жоғары қойылады.
Біздің заманымыздың I ғасырында-ақ ... ... ... ... ... болатын. Кушан патшалығында тіпті ресми дін ... II-III ... ... ... мен ... буддистік
миссионерлердің үлкен толқыны аттанады. Дәл неге осы кезде буддизм ... ... ... бұл діни ұмтылыстың сыртында Кушан
мемлекетінің саяси пиғыл-мақсаттары ... ... деп ... ... арқылы Шығыс Түркістаннан Монғолияға, Тибетке,
Қытайға, әрі қарай ... ... ... ... ғасырларда Шығыс Түркістанда тұратын ашина түріктер будда дінін
ұстанушы отырықшы оазис халқымен етене жақын байланысқа түсті[5, ... ... ... ... ... ұстай отырып, өз төңірегіне
будда дінін ұстанушы соғдылықтарды көптеп ... ... ... де ... Азияда будда ілімін таратуда соғдылықтар маңызды рөл
аткарды деп көрсетеді. Бұғұт жазуының соғды тілінде будда ... ... ... да ... ... ... ... буддизмді ресми түрде қабылдауы император Удидің
тұсында Солтүстік Чжоу ... бұл ... ... ... бірден
жүзеге асқан еді. Солтүстік Чжоуды тастап шыққан атақты миссионер монах
Чинагупта өзінің жолдастарымен түріктер ... он ... ... ... ... ... табысты насихаттаған.
581 жылы басталған қағанаттағы әлеуметтік-саяси дағдарыс, оның ізінше
Ұлы державаның құлауы бұл үрдісті тоқтатып тастады.
Алайда қағандықтың шығысы мен ... ... ... ... ұзақ
уақытқа дейін сақталып келді, ал Енисей қырғыздары мен қимақтардың арасына
бірсыдырғы ... ... ... қағаны Таншеху қытайлық тақуа Сюань-Цзанды жылы
қабылдап, оның уағыздарын көңіл қоя тыңдаған. ... өзі де ... ... ... оң ... қарағандығын мәлімдеген.
Археология зерттеулер нәтижесіңде Жетісу жерінен бірнеше буддистік
дәстүрмен ... ... және ... ... ... VII-VIII ғасырларда буддистік ғибадатханалар салу ісі ... ... ... түріктердің билеушілері будда дінінне бүйрегі ... ... ... ғұрыптарды ұстанғанымен, мұнда буддизм
жетекші рөлге ие бола алмаған.
Дегенмен әуелі ортағасырлық буддизм ескерткіштері Жетісудан өзге Соғды,
Маргиана, Ферғана ... де ... ... ... ... ең әйгілі
буддизм ескерткіші болып ... ... ... ... Ол ... аса ... ерекшеленеді. Бұл жерден
Будданың 12 ... ... ... ... 600-ге жуық өнер ... ... үнділік-буддистік мәдениеттің жергілікті халық
мәдениеті жетістіктері әсеріне ұшырағанын да ... ... ... және ... ескерткіштер буддизм Тохаристан халқының тек
қалалық кана емес, селолық бөліктерін де ... ... ... Тохаристаннан буддистік абыздарды қуып шығады. VII ғ.
Соғдыда да буддистік ілімді уағыздау тоқырайды. Буддизм орталықтары енді ... ал VII-IX ... ... ... қарай ығысады.
Шу аңғарынан, әсіресе Краснореченск қаласы ... ... ... ... ... ... ғибадатханалар
буддистік миссионерлердің белсеңді қызметін паш етеді.
Қытай деректерінде Шығыс Түрік қағанатының билеушісі Білге ... ... ... ... ... ... ... жайлы мәлімдеген[5, 279б.]. Тоныкөк будда ілімінің түріктердің
жауынгерлік қабілетіне нұсқан келтіретінін тілге тиек етіп ... ... ... ... мәдени байланыстарға қарсылығы емес, керісінше,
түрік мәдениеті доминанттар мәдениетінің ыкдалында кетпеуі үшін ... ... ... ... ... ... дейінгі аралықты
буддистік культпен тікелей байланысты жер асты және жер үстінде орналасқан
үңгірдегі монастырлер жиі кездеседі. ... ... ... ... архетектуралық мұрасын құрайды. Үңгірлердің ... ... ... ... ... ... жер асты
монастырын жақында Испиджабтың қираған жұртына ... ... ... ... бір ... бірнеше мінәжат ету орындарынан (чатья) және
монахтар тұратын ... ... ... ... таяу жердегі
жерасты монастыры да ... ... ... ... ... ... Түркістаннан табылған үңгірлердегі монастырлар көбіне адам аяғы
баса алмайтын тау шатқалдарына немесе өзен бойындағы тік құз ... ... ... және т.б. ... ... мақсаттарға
қолдануға қолайсыз жерлерде салынған.
Орталық Азияның Оңтүстігі мен Шығыс Түркістандағы буддистік ... I ... осы ... ... ... махаяна бағыттарындағы
діни шығармалары таралғандығын көрсетіп отыр.
Буддистік миссионерлер ирандықтар мен түріктер ... өз ... ... ... ... үнді ... кейіннен соғды әліпбиін
пайдаланса, уақыт өте келе тіпті түрік тілін де ... осы ... ... ... ... да талпынған. Будданы түріктердің
бурхан деп атауы4 осындай миссионерлер ... ... ... керек.
Түрікіше «Алтын жарық» деп ... ... ... ескерткіштер ішінде ерекше орын алады. Оның ... ... ... көне ... ... ... ескерткіш, әрі
мұсылмандыққа дейінгі көне ... ... ... ... 43б.].
«Алтын жарықты» X ғасырда қытай тілінен түрік тіліне Бешбалық тұрғыны
- Сынгку Сели Тулунг аударған. Шығарма ұйғыр әрпімен ... ... ... ... көне ... сөздерінің кейбірі әлі күнге
дейін қазақ тілінде қолданыс табуы оның көненің ... ... ... ... ... Оны ... ... В.В.Радлов және
С.Е.Малов жариялаған. 1930 жылы ... ... ... аудармасын
бастырып шығарған.
Көне ұйғырлардың буддистік мазмұңдағы шығармалары 1500 өлеңді құрайды.
Буддистік мазмұндағы ақындардың ... ... ... ... ... ... Чисуя Пудун, Калым-кейши, Кики, ... 44б.] және ... ... ... ... бірінде тибет тілінен түрік
тіліне діни текстерді аударумен шұғылданған қырғыз ақсүйектері ... ... та ... ... ... өзге діңдермен қарым-қатынасы біршама
зерттелген мәселе болып табылады. Осыған орай ... ... ... ... ... буддизм мен манихейлік ұзақ уақыт бейбіт қатар өмір
сүрді, тілті буддизм шығыстағы манихейліктер ішіңце несгориандыққа да үлкен
өсер ... Одан әрі ... ... мен ... ... ... байланысты атау қиындау деп көрсетеді.
Осы кезде көне түріктердің ... ... ... еді ... келсек, қытайдың қоғамдық өміріңде буддизм IV ғ. басында-ақ айқын
құбылыс ретінде байқалады.
Қытай деректеріңде Ци ... ... ... ... түрік қағаны
Тобоға өз мемлекетінің бай да күшті болуы ... ... ... ілімін
ұстануында деп мәлімдегені және оның ... ... ... буддизмнен өзге конфуциандық және даосизм діни жүйелері болды.
Сонда қытайлықтар қай діңді ұстанды, бір ... үш ... ... ... бе деген сауалға зерттеушілер қытайлықтар кез-келген сол ... ... өзі ... бір дінді ұстанған, бірақ олардың діни ... ... ... ... етті деп ... ... 45б.].
Мұндай жайт қытайлықтардың жақын көршілері көне түріктерге де тән болған.
Буддизм еш жерде мемлекетті идеологиялық жағынан ... ... өзі ... ... ... және сол ... жағдайға бейім
екендігін көрсетті.
Шығыс Азия елдерінде буддизм ... ... ... ... ... ... ... Буддизм бұл аймақта жергілікті ... ... ... өмір ... отырған қоғамдық тәртіпті қолдауға қызмет етті.
Мысалы, буддизм культіне жаңа екпін берді. ... ... ... я ... ... ... ... іліміне көрсетілген әрбір ілтипат
адамның о дүниедегі ата-аналарына игі әсер етер деп ... ... шеті ... ілімінің гүлденуіне, екінші шеті, құрмет тұтқыш балалардың о
дүниедегі ата-бабаларының ... ... ... ... ... ... белсенді қызметі де оның тез таралуына игі
әсерін тигізді.
Монах-буддистердің ел билеушіліренің көңілінен шыққаны тек ... ғана ... өзге де ... тарихынан байқалады. Тан әулеті
императорының өтініші ... ... ... ... ... ... нөсер
шақырса, Вангван деген монах король Чинпхйоньванды емдеп, ... ... ... өзге ... секілді (мысалы, ислам, христиан) VI-XII ... ... ... ... Ұлы ... жолы ... одан ... қайшы келмегендігін де айта кеткен жөн. Алыс ... ... ... ... ... болатындығы, өзгелер оның жолыңда,
тігпі, өмірін қиятындығы (мысалы, «Коян туралы джатакада») немесе барлық
жолды ... ... тән ... ... ... ... ыстыққа да суыққа да төзе білуді бойына сіңірген, жолаушы көпестерді
алыс ... ... ... ... кеме ... ұстап отырған кісі
бейнесіндегі Бодхисотво туралы («Супараге туралы джатакада») шығармаларымен
өзіне ... ... ... ұмтылған[62, 44б.].
Буддизмнің Орталық Азия түріктері арасына таралуы ізтүссіз кетті деуге
болмайды. Ол түріктердің мәдени өмірінің әр саласында, жазба мәдениетінде,
әдебиетінде, ... ... ... ... ... өзіндік із
калдырғанын қазіргі археологиялық, палеографиялық ... ... ... дін ІІІ ғ. Персияда пайда болып, Италиядан ... ... ... тез ... 55б.]. Бұл ... ... ... -
жартылай мифтік кейіптегі уағыздаушы Мани (216-276) деп есептелінеді. ... ... 12 ... ... ... көрінеді. 24 жасында дін
реформаторы ретінде танылады. Мани ... ... ... ... бірақ адамдар оны пайдаланғанда бұрмалап жіберген, сол үшін оларды
қалпына келтіру керек деп есептеді.
Манихейлік өзіне барлық ... ... ... ... ... пен
түнектің дуалистік концепциясын, христиандықтан мессианствоны, буддизммен
жанның енуін жинап алған.
Зороастризмдегі ... ... ... ... дуалистік идея
құрады, дүниені екі бастауды: жарық иен түнектің, ақ пен қараның күресінің
аренасы деп қарады.Соңдықтан да ... ... ... - ... азат ету дел ... Мани жер ... адамның өмірі түнектен
бастау алады, оны азат ету үшін адам ... ... ... ... ... ... Ет жеуге, неке құруға, шөпті жүлуіа, тіпті су мазасын алмау
үшін жуынуға тиым салған әлеуметтік институттардың ... ... ... манихейлік доктринаға сасанидтер алғаш қарсылық көрсетеді. Ал ... ... ... кері ... айқындалған кезде Маниге және оны
қолдаушыларға қарсы үкімет тарапынан қатаң қуғын басталады. Мани ... 276 ж. ... ... ғғ. ... ... ... шіркеуінің тарапынан да қуғынға
ұшырап, тоқырайды. VIII ғ. ... ... тек ... ... ... ғ. ... манихейлер зороастризмді уағыздаушылар қысымына шыдай
алмай, шығысқа және солтүстік шығысқа ағылады.
Енді Мерв қаласы ... ... ... ... ... ... Араб ... дейін манихейлер Батыс және Шығыс
Түркістанның діни және ... ... ... рөл ... ... ... таратушылар соғдылық көпестер еді.
Көне түріктердің арасына манихейлік уағыздың тез таралуына Месопотамия,
Персия және Ортагық Азияның оңтүстігінен арабтардан ... ... ... ... ... ғ. ... арабтардың қысымымен манихейлердің жоғарғы басшысы өз
резиденциясын Тохаристанға көшіреді, кейіннен (X ғ. ... ... ... ... Жетісуда манихейлік тұрақтар ... ... ... «Екі ... - ... ... ... табылған, көне ұйғыр әліпбиімен жарық көрген) «Он оқ елін ... ... ... ... ... ... ... өзге Баласағұнда, Шағылбалықта өмір
сүрген. Тараз қаласынан манихей астрологиялық кұдайының символы - ... бар қола ... ... ... ... зираттардан
өлікті киімімен жерлеу ғұрпы байқалады.
VII ғ. Батыс Түрік қағаны Шығыстағы барлық манихейлердің ең құдіретті
қамқоршысы деп ... ... ... ... ... ... (кейбір
әдебиетте Бегю қаған) тұсында манихейлікпен (желіге әуестенушілікпен)
алмастырылады[9, 381б.].
762-840 ... ... ... ... ... дін ... сүрді. Бірақ 779-795 жылдары қағанат ішіндегі төңкеріске байланысты
дағдарыска ұшырап, кейін бұрынғы статусын ... ... ғғ. ... ... Азия ... уағыздалғанымен, ол тек
ұйғыр мемлекетінде ғана бекініп қалды. Оның басты себебін білдіретін ... ... ... Әйтсе де, Л.Н.Гумилев Идигяньхан мен ... ... ... ... ... ... болжамды ұсынады және де бұл дінге көшудің аса ... ... ... ... не ... ... сауалға әртүрлі болжау айтылады.
Француз ғалымдары Э. Шаванн мен П. Пельо манихейлік май жеп, сүт ішуге тиым
салатындықтан ... ... ... мен ... аштықтан өлмеу
үшін бау-бақша өсіруге ... ... ... дала төскейлерінде
егіншілікпен айналысу үрдісі тарай бастады дейді.
Кейбір зерттеушілер ұйғырлар саяси мақсатта, яғни Қытайға қарсы күресте
соғдылықтарды өз ... ... үшін ... ... деп ... ғ. ... ... қағанатын қырғыздар құлатқан кезде, манихей діні
дағдарысқа ұшырап, оның орнына қайтадан буддизм келеді. Сөйтіп, он ... ... ... ... арасына таралуы күшейе түседі.
Манихейлік енді ресми емес дінге айналғаннан кейін өзінің өмір сүруі
үшін күресін күшейте ... Осы ... ... ... ... ... ету дұғалары мен гимндерінің көркемдік деңгейіне, әсіресе
олардың ... және де ... ... ... аса үлкен көңіл
бөлінеді.
Гимндердің жазылу үлгісін зерттеген Л.Ю.Тугушева жыр жол. Дарының
ұзақтығы және ... ... ... ... Абай әлі ... ... - ... ұқсастықты тапқан[60]. Сөйтіп, ғалым ... осы бір ... жыр ... ерте ... келе ... ... тілінде манихейлік тақырыпқа жазғандар ұйғыр ақсүйектері
ортасынан шыққан Тонға күл тарқан және ... шор ... ... ... заманымызға дейін жеткен манихейлік мазмұндағы текстер әртүрлі
тілдерде: ... ... ... бактрия, тохар, ұйғыр, қытай, грек, латын,
сирия тілдерінде ... және ... ... III-X ... аралығын
қамтиды. Манихейлік шығармалардың мазмұнын құдайға құлшылық ету кезінде
айтылатын ... ... ... ... ... шәкіртке жауабы ретінде жазылған) құрайды.
Жиырмаға жуық түрікше көшірмесі табылған ... ... ... ... деп ... ... ... адам есімімен аталған
бұл шығарманың бірнеше көшірмесі негізінде зерттеуші ... ... ... ... бере ... 221 ... толық тексін құрастырып
шығарған[62, 46б.].
Манихейлік осындай тарихи, тарихи-жағырапиялық ... ... ... ... емес, үзінді күйінде жетіп отыр.
XI ғасырдың ... ... ... ... ... ... ... манихейлердің бірде-бір қауымы болмаған. Бірақ Манидің
ілімін тек ... ... ... жәие ... ... бөлігінде
тұратын түріктер ғана ұстанды деген ... ... ... ... ... Себебі, Қытайда манихейлікке қарсы күрес
басталғанда, оның буддизм кейпіне кіргені ... ... ... тәрізді
оқымыстылардың өзі де айыра алмай қалған[56, 213б.].
Мұсылман ... ... ... ... Көне ... біршама уақыт
христиан дінін насихаттаушылар ықпалына да түсті. Көне ... ... ... ... ... ... дінінің несториандық тармағы ең әуелі Византияның сол кездегі
бір провинциясы - Сирияда, православие шіркеуінде ... ... ... ... - ... ... 380-450 ж.ж.). 428 жылы Рим патшасы оны
Византиядағы Константинопольдің патриархы етіп тағайындайды. Ол ... ... ... ... ... ... ... мистикалық
ұғымды сынайды. Несторидің пікірі бойынша қасиетті қыз Мариядан ... ... ... ол ... тән ... ... ... болу дәрежесіне
жетеді. Ал христиан дініндегі ортодоксты діни ілім адам мен ... ... деп ... ... Нестори және оны жақтаушылар ... ... ... ... ... ... Олар ... Кіші
Азия, Иран, Орталық Азия жерлеріне кетіп, сонда дін таратады. Оның пікірін
жақтаушылар несториандар деп ... ... діні ... ... ... ... кеткен. Бұл дінді ... көбі ... 14б.]. ... ... II ... ... ... қудалау
басталып, V ғасырда жазылған деректерде олардың Шығысты ... ... ... ... ... ... VII-IX ... Самарқанда, Бұхарада, сондай-ақ
Жетісуда христиандар ... ... ... ... ... жазуынша, 591 жылы шығыс Рим
императоры Маврик парсы шахы II Хұсрауға ... ... ... Түрік
қағанына қарсы соғысады. Соғыста қолға түскен түрік тұтқындарын парсылар
Константинополге алып ... ... ... ... ... салынған
түрік жасауылдарын көріп Рим императоры қатты ... ... ... ... жас ... түрік елінде жұқпалы ауру
тарапты. Христиан миссионерлері аурудың алдын алар деп ... ... ... ... ... Содан бастап олар христиан дініне
кірген екен. «Христиан діні Каңлы түріктеріне ... 561 ... ... ... ... ... мандайларына крест белгісі бала
кездерінде ... ... ... ... ... ... ... көпшілігі
отыз неше жастарда еді. Сөйтіп 591 жылдан кем ... отыз жыл ... діні ... ... ... ... - деп жорамалдайды француз
тарихшысы Е.Шаванн. Көшпелі түріктер арасына христиан діні Батыс ... және ... ... ... ... ... және
Хорасандағы христиан миссионердері арқылы ... деп ... ... бұл ... Ұлы ... жолының бойындағы басты саяси және
экономикалық билік ... ... ... еді. Ал ... ... сол
дәуірде епископтік дәрежедегі шіркеулері бар христиан дінінің шығыстағы ... ... ... ... ... ... ... орталығы
- Мервте көптеген монастырлар және метрополит өмір сүрген[62, 49б.]. ... ... ... да ... Тегінде несториандар Жетісуға,
Казақстанның онтүстігіне осы жерден өткен болуы керек. X ... ... ... ... ... ... мойынсындырып, ерекше
қарлұқ метрополиясын ... Одан ... яғни ... ... ... ... ... жұмыс істеп, Сырдарияның төменгі бойыңда
христиандар ... ... ... ... орнынан табылған таста
христиандықтың символы - крест және көгершін бейнелері ... ... ... ... ... ... ... және
григоровтық деген атпен белгілі екі күміс табақшалардағы бейнелерде ежелгі
христиан иконографиясының сюжеттері бар. Екі ... да ... ... тағы ... қаласының солтүстік шығыс бөлігіндегі ескі жұртынан
археологиялық қазба кезінде христиан-несториандардың VII- VIII ғ.ғ. ... ... ... мемлекетінің территориясынан VI-IX ғ.ғ. ... ... ... ... символының, табылуы, оның Жетісу жеріндегі
крестерге ұқсастығы және жерлеу ғұрпындағы өзгерістер Енисей ... ... ... таралғандығын білдіреді. IX ғасырдың ортасында, тіпті
одан да ... ... ... ... ... ... ... жайылған, алайда ол дәстүрлі діңді ... ... ... ... ... оны ... ... қоғамындағы саяси
жағдайлардың ерекшелігіне орай ... ... ... жылы ... ... ... барып енеді де, үкімет оған жылы
ниет білдіреді. Тан ... ... ... ... мен ... ... ... олардың шіркеулер салуына қарсылық
білдірмейді. Буддашылармен тығыз ... ... ... ... ... тәж тақты тартып алған кезде, христиандар куғынға ұшырайды, бірақ
Тан әулетін жақтаушылар ... әйел ... ... ... тайдырды.
Император Сюань-Цзун 714 жылы Тан империясында буддизмге тиым салады да,
745 жылы ... ... ... ... 49б.]. ... осы ... несториандық наным Тан империясының ... ... ... ... ... көшпелілер арасынан соны үмбеттер табады, бірақ көп
уақытқа дейін бұл онша жемісті болмайды.
Осылай тарап келе ... ... ... ... ... ... ... біткен жергілікті діндер тарапынан қарсылық көрмеді, ... ... жаңа ... - ... мен ... ... мен ... ұшырады. Әуелгі екі дін ұзақ уакытқа дейін даладан жақтастар
таба алмайды. «Будда ілімі адамдарды ... де ... ... ... ... будда ілімін насихаттауға тыйым салады. Манихейлер ... ... ... Трансоксания мен Ұлы керуен ... ... ... ... ... 50б.].
Несториаңдық діни сенім көне түріктер арасына соғды, парсы, ұйғыр және
шам (сирия) саудагер-миссионерлері арқылы тараған болса ... ... ... мұражайда сақтаулы тұрған, сирия және ... ... ... 2 м болатын «Несториан дінінің Қытайға таралуы естелігі»
атты тас-бітікте миссионер Олопеннің қызметі ... ... ... Тай Цзун ... елін ... ... ... атты сириялық ізгілікті кісі қасиетті қолжазбаларын алып осында
келді...
636 жылы Олопен Чаньянға келді. ... ... ... ... ... ... етіп ... иелікке қонақты қарсы алу және ертіп жүру
үшін құрметті қарауыл ... Оның ... ... ... ілім ... жеке ... тексерілгеннен кейін, император оны
әділ, әрі шынайы деп ... ... және ... ... ... Олопеннің қызметін түрік қағанаттарында ... ... ... ... ... қорытынды:
а) әлемдік діндер ілімі көбіне жекелеген ... ғана ... ... ... ... ... көкке, суға жерге табыну дәстүрін
жалғастыра берген;
б) ... ... ... VI-IX ғ.ғ. көне ... арасында мемлекеттік
идеологияға айналын үлгермеген;
в) миссионерлердің қызметінің әртүрлі ... ... ... ... ... әр ... әрқалай болған.
г) Әлемдік діндердің көне түріктердің рухани ... ... ... үстіртін сипатқа ғана ие болды.
Христиандардың мәдени миссиясы ... ... ... соғдылықтар арасында сириялық әліпбиге негіздеген жазу тарады. Өз
кезегінде соғды әліпбиін ұйғырлар қабылдап алды.
Несториандық ... ... ... ойшылдар мен
жаратылыстанушыларға ұстаз бола білді. Сириялықтар ... ... Таяу ... көне өркениетінің мұрагерлері ретінде, өз ... де ... ... ... ... әлемін грек әдебиетімен
таныстырды. Олар сирия тілінен араб ... ... және ... ... ... ... даңққа бөленді. IX ғасырда
несториан ғалымдар Абу ... ... ... ибн ... ... Азияға
танымал болатын.
Несториандар түріктер мен соғдылықтар ... ... ... таратты.
Христиандықты қабылдаған соғдылықтар сириялық текстерді түрік тіліне
аударумен де айналысты. ... ... ... ... ... ... қолжазба
фрагменттер эстрангеломен жазылған.
Несториан сириялықтардың ағартушылық қызметінің нәтижелері VIII ... ... ... ... ... христиандық Сирия мен Месопотамиядан Жетісуға,
Монғолия және Қытайға дейін ... Оның ... ... өзіндік із
салғанын IX-X ғ.ғ. жататын керамикадағы жазулар байқатады. 1941 ... ... ... ... ... «Бұл ... ұстаз Иарук-тегінге
арналған. Шебер Пастун. Әрқашан ол (құмыра) толы болсын, аминь, аминь» деп
жазылған.
Иарук-тегін есімі көне ... ... ... ... ... және «аминь» сөзі ақсүйек түріктің ... ... ... ... ... ... бірі болғандығын
білдіреді[62,52б.].
IX ғасырда Жетісуға енген ислам бірте-бірте несториандықты ығыстыра
бастайды. Орталық Азияның оңтүстігіңде Саманидтер ... ... ... де ... ... ... ... Таразға жорық жасаған Исмаил Самани
893 ж. қаланы басып алғанда, Тараздың билеушілері исламды қабылдап, мұндағы
үлкен шіркеу мешітке айналдырылады.
IX-X ғғ. ... ... да ... ... ... кешеді Алайда
христиандық дәстүр ұйғырларда монғол шапқыншылығына дейін ... X ... мен ... ... несториандар болғандығын араб саяхатшысы Абу-Дулеф,
XIII ғ. ... ... ... ... ... П.Карпини мен Г.Д.
Рубрук жазын қалдырған[58 111б.].
Өздерін бір халықпыз деп сезінетіп түріктерде, түрік ... ... яғни көп ... ... ... ... ... билеуші қағандары неге жатжерлік ілімді мемлекеттік дін ретінде
қабылдауға қадамдар жасаған? Мәселені ... қоя ... ... ... ... экономикалық ахуалдармен және ішкі ... ... ... ... ... ғ.ғ ... Батыс пен Шығысты жалғастырушы ел ретінде өз жері
арқылы ... ... ... сауда керуендерін қабылдап өздері де көрші
елдерге қатынап тұрған. ... ... ... ... ... ... ... табиғи құбылыс.
Әуелгі ортағасырларда түріктер елі арқылы өтетіп Ұлы Жібек жолы қызметі
барынша қарқын алғанды. ... және ... ... ... ... ... ... да бөтен жердің діні үшін орын болмады. ... ... ... және ... ... ... ... болған
көшпелі түріктерде бүкіл жер жүзіне тауарлармен ... ... ... ... ... ғасырларда бүкіл Азия жаңа діндерді тарататын аймаққа ... ... ... ... ... ... христиан діні мен
манихейлік орын алды.
Қалыптасқан саяси ахуалдарға орай діни наным-сенімдерді идеологиялық
құралға айналдыру дәстүрі ортағасырлық ... ... орын ... ... ... ... мен Араб ... діни ыкпалынан
кұтылу үшін IX ғ. басында иудей дінін қабылдаған.
IX ғасырдың екінші жартысында ... ... ... ... экономикалық көмек ала отырып, ислам дінін қабылдаған.
Хазарларға қарсы бұлғарлар Араб халифатымен одақ кұрып, ... ... ... ... ... бытыраңқылық пен діни синкретизм VII-VІІІғ.ғ.
арабтардың табысқа жетуіне септігін тигізді.
«Арабтар өз тарапынан ... ... ... ... ... ... осы орайдағы тәсілі ... яғни ... ... ... Хишам (724-743) Сұлуға мұсылман дінін ... оған осы ... ... ... Түркеш ханы діні бірлік
халифке не үшін қажет ... ... ... ... білетіндігін аңғартса.
Хан елшісінің катысуымен әскерлерінің байқауын өткізді»[9, ... ... жаңа ... ... ... ... және ... пайдалануды көздегенін білген Сұлу қаған халиф әскерлеріне
қарсы ... ... ... ... ... ... әрі ... «сүзеген» деген атқа ие болды.
VIII ғ. ... ... Орта Азия мен ... ... ... ... соның ішінде түрік тайпаларының да, арабтарға қарсы
күресіне толы болды.
Исламның Орта Азияда орнығуы IX ... ... - X ... Бұл ... ... ... ... Пиреней түбегіне дейін
созылып жатты.
Түріктер арасына исламның таралуында сауда, миссионерлік насихат,
экономикалық жәрдем ... ... ... секілді т.б. бейбіт шаралар да
кеңінен қолданылды. Ислам да жергілікті наным-сенімдерге бейімделе ... ... ... мола ... ... ... наурызды тойлау т.б.
мұсылмандықка дейінгі ... ... өз ... ... ... әлемінде түріктердің орны өз алдына жеке тақырыпқа арқау
болатын мәселе. Дегенмен, ... ... ... ... қалай
қабылдады: өз еркімен бе, әлде күшпен бе ... ... бар ... айта ... Қалай дегенде де ислам түріктердің мәдени өміріне зор өзгерістер ... ... ... ... ретінде мекен-жайларына келіп кірген
халықтарға қолайлы тіршілік жағдайын жасауға тырысқан.
Мұсылмандар ... ... ... олардың өз айналасындағы
халықтармен ортақ тіл таба білетін ғажайып қасиетін атап өтеді. Олар ... жаңа елге ... ... ме, әлде ... ... ... немесе әскери тұтқын, құл ретінде келе ме - бәрібір, әйтеуір
ұдайы көрсетіп, кез келген ... да олар ... ... ... ... барша саласында табыспен алға жылжуды ойдағыдай
жүзеге асырып отарған
Азияның тарихында өзінің өктем сөзін айта ... ... ... ... олардың телім-тәрбиелік дәстүрді аса қадір тұтқандығын
білдірсе ... ... тек ... ... бір ... ... ғана жат жерлерде
жақсы атаққа ие болған.
Көне түріктердің әдет-ғұрыптары, киім кию, шаш қою, ... сырт ... ... жылнамаларында там-тұмдап болса да баян етіледі. ... ... ... ұзын шаш ... тері және жүннен киім
киген, жібектен де сенді етіп (Сюань-Цзаннің айтуынша) шапан т.б. ... ... ... ет ... ... қасиеттері жайлы түркітанушы З.Валиди: «Дүниеде көп
ғасырлар ғұмыр кешу ... ақыл мен ... ... ... ... өте ... тұрып, кең сахарада сүт, қымыз, ет т.б. ... ... ... ... әсер еткен. Осы жағдайдан оларда әлсіз
кісілерде болатын жалыну, көз бояушылық, кісі алдында ... кісі ... ... ... ... ... болмаған»[59, 9б.], - деп жазды.
Егерде ел ... ... ер ... тән емес ... ... бола ... ... қолданылатың заң жүйелері болған.
Қытай жылнамасы «Таншуда» көне ... заң ... ... ... ... заңдары бойынша:
- Бүлік шығарғандар, сатқындық істегендер, кісі өлтіргеңдер, әйел
зорлағандар, сәйгүлік ұрлағандар өлім жазасына кесіледі.
- ... ... ... ... салған жаракатьна қарай
жазаланады. Көз шығарғандар қызын беруге ... қызы жоқ ... ... ... Дене ... бірін майып қылғандар жылқы төлеуге тиіс;
- Ат және басқа заттарды ұрлағандар оның ... он есе ... ... ... ... ... ... баруы екіталай екендігі
белгілі нәрсе. Мінездері өр және табанды ... ... көне ... болын қалыптасуына даланың қатаң табиғаты да әсер ... ... ... қасиетіне көңіл аударған ортағасырлық әр
тілді авторлар ... ... ... ... ... ... Араб жылнамашылары түріктердің бар ... ... ... ... бұл өнер түріктерге зор ләззат пен мақтаныш
әкелетіндігін, әрі ... ... ... ... он оқты ... атып үлгергенде, араб жауынгерінің бір ғана оқ ататынын айтып
таңқала әңгімелеген.
Көне ... ... ... жете ... ұмтылысы қорғаныс
қажеттілігінен де туындаған. Осы жағдайды З.Валиди сынды білгір ... ... ... деп ... «Түріктердің онтүстік тарапында қытайлар һәм
Иран халықтары тұрған. Олар көп уақыт түріктермен соғысын ғұмыр ... ... ... ... ... алым (хараж) беріп тұрған. Түрік жеріне
шапқыншылық жасап кірсе де, еш ... таба ... Ұлы ... ... ... зор ... хақында қытайлықтар мен ирандықтар арасында небір
қорқынышты хикаяттар тараған. ... да олар ... ... ... ... ... 5б.].
Көне түріктердің соғыс тактикасының табысты болуы әрбір жауынгердің
жеке әзірлігіне байланысты болды. Жекпе-жек сол ... ... ... ... ... ... ... әскердің айбынды тобын
құрайтын және олардың өлімі ... үрей ... ... оны ... ... ұрыс ... қарапайым түрі - жауды орағытып өту
немесе тұтқиылдан тап беруді ... ... ... ... аттаңдық, Алтын қойнауын жолсыз астық, Ертіс өзенін өткелсіз
кештік. Түн қаттық. Болшыға таң ата ... «Күн ... түн ... желіп
бардық, қырғыздарды ұйқыда бастық», - деуі осыны аңғартса керек.
Дұшпанның әскері, жер жайы т.б. жөніңде ... ... ... жол
бастаушы, хабаршы жігіттердің ... ... екі ... ... ... ... де ... «Оғыздардан елші келді»; «Жершіл жігіт
іздедім»; «Үш хабаршы келді»; ... сөз алып ... және т.б. ... ... көне ... ... ... іс-қимылдарын
білдіргендей.
Сап құрап соғысу тактикасын түріктер сирек болса да қолданған. ... ... ... ғана ... тау-тасты өңірде онша көп орын алмаған.
Түрік қағанатының әскері әр уақыттарда 100 мыңнан 400 мыңға ... Көне ... ... оң және сол ... ... Түрік қағанатының
қолбасшысы Қапағанның кезінде екі қанатқа және орталыққа ... ... ... ... ... ... бөлу ... де
болғанға ұқсайды (қытай деректері мәліметтеріне қарағанда).
Түрік әскерлерінің ішінде бөрілер деп ... ... ... ... ... атты ... ... болған. «Оққағарларды бөрі деп
атайды, ол - ... ... бөрі ... есте ... Олар ат
үстінен садақты шебер атады, табиғатынан жауыз, аяуды білмейді»[5, 233б.],
- делінеді қытай жылнамасында.
Түрік ... ... ... ... пен жебесі бар атты жауынгерлер
құраған. Таяу қашыктықтағы және қоян-қолтық ұрыстарда найза, ... ... ... үшін түріктер «бөрінің алтын басы бар туларды», ... үшін ... ұшты мөрі бар ... ... әскермен санасып отырған, жауынгерлер қолдауынсыз олар ... ... ... ... деректеріне қарағанда, жужандарды түпкілікті
жеңген Мую хан Кигинь (Мұқан қаған) қатаң да ... ... да ... болып,
көптеген ұрыстарда әскерді жеңіске бастап қана ... ... ... ... ... ... ... келгенде түрік қағаны өз қолымен ер
тұрман жасап отыр екен дейді. Түріктер ... ... ... және басқа қару-
жарақты басынан аяғына дейін өз ... ... ... да бұл ... ... жұмыс үстіндегі тағы бір қасиеті, арабтардың байқауынша,
ешкімнен жәрдем және ақыл сұрамайды екен.
Қытайлық тарихшылардың ... ... ... ... қарағанда, еркіндік сүйгіш, өр мінезді жауынгер түріктерді басқару
да ... ... ... Дегенмен де «Елхан» атанған Бумын, одан кейінгі
Мұқан, Күлтегін секілді ержүрек қолбасшылар, Тоныкөктей данагөй ... ... ... ел ... ... ... көзге
түскен.
Жалпы көне түріктер дәнді-дақылдардан да дәмді тағамдар ... ... ... ... ... ... құру аң ... түрлі ойындар ойнап, ән
салу Көне түріктерге де тән болған.
Сюань-Цзань (VII ғ.) түрік қағанатының билеушісі - Шеху ... ... ... ... етіп ... Оның ... екі ... жуық адам
болғандығын, үстеріңдегі киімдері, астарына мінген сәйгүліктері мен асынған
қару-жарақтары көз тартарлық екендігін қызыға әңгімелеген[60, 6б.].
Ойын-тойларда жігіт қызды ... оның ... құда ... кісі ... «ал ... ата-анасы мұндайда, сирек жағдайда болмаса, көбіне
келісімін берген». ... ... ... ... қой ... тартылған[5, 359-
361бб.].
Түріктерде әмеңгерлік жолымен некелесу ... да ... ... ... ... ... сүймейді», - дейді қытай жылнамалары.
Түріктердің өлікті жерлеу дәстүрінде құрбандыққа жылқы, қой сою, мәйіт
жатқан үйді салт атпен жеті рет ... ... тіле қан ... ... көз
жасы мен қанды қатар ағыза ... ... ... ... ... өлікті атымен және пайдаланған (тірі кезінде) заттарымен қоса
өртеп, күлін жинап алып ... ... ... әрі мола ... ... ... ... мыңға дейін тас бағана қойылатыны айтылады. Әйтсе де,
тас мүсіндер жайлы ғалымдар арасыңда әртүрді пікірлер бар. ... ... ... мән ... ол өлтірілген дұшпандардың бейнесі, түрік
қағанаты ... ... ... көрсету үшін осылай істеген десе, Я.А Шер
секілді ғалымдар, бұл ... ... өзі ... Аталған екі көзқарас та
деректер мәліметімен расталады. ... Ибн ... (X ғ.) ... ... санына қарай ағаштан адам белгілерін ... ... оған ... ... ... ... деп көрсеткен[61. 358б.]. Плано Карпини (XIII
ғ.) түрік тілдес халықтар тас мүсіндерге арнап ас ... ... ... зерттеуші Л.Р.Кызласов балбал деген бар болғаны өңделмеген тас
бағана, ол өлтірілген дұшпанға арналын қойылған, тас мүсін ... ... ... ... ... ... сөзі деректерде көпше мағынасында
қолданылады, мысалы Күлтегін, ... ... ... ... ... яғни тас бағаналар мен тас мүсіндерді ... білу ... ... ... көне ... балбал тас қоюы дұшпан о дүниедегі кісіге
қызмет етеді деген түсініктерімен байланысты болса, ал тас ... ... ... ... ... болған.
Мұндай тас мүсіндерге қыпшақтардың иіліп тәжім етуі, аттылының атынан
түсіп, садағын жерге қадап, иіліп, ал ... мал ... келе ... бір ... тас ... ... калдыруы жайлы мәліметті Низами
еңбегінен кездестіреміз.
Қазіргі түрік тілдес халықтарда ... ... ... ет ... шашу шашу сонау ерте ... ... ... ... VIII-IX ғ.ғ. түрік тайпаларының этникалық
негізіне айналған Еділ бұлғары ... Ибн ... ... ... ... «Бір ... адамы екіші үйдің иесіне дәм татқызғысы келсе: «Біздің
үйге жүріңіз, сөйлесейік, менін ошағым жақсы» ... ... Бұл ... көршіге мейман достық істеп, жақсы ниет білдіру».
«Егер жолаушы басқа ... жол ... ... оған ... үйіндегі
түйе, жылқылар немесе ақша керек болса, ол керек ... ... де ... ... ... бейтаныс кісі келіп: «Мен сіздің қонағыңыз
боламын. Қажетіне қарай түйе, жылқы ... бар, ... ... ... ... десе, ол сұрағандарының бәрін де береді».
«Ол дастарқанға ас әкелуді бұйырғанда іші қуырдаққа толы астау қойылды.
Олардың ... ... ... асату (ет асату) көрмей, бірде-бір адам
тамаққа қол ... ... ... жеп ... соң, ... ... тамақты өз
үйіне алып кетеді екен».
«Олардың әдет-ғұрыптары осындай. Ханымға ... ... ... ... ... теңгелер шашып, қошамет көрсетті»[61. 356-360бб.].
Түріктердің зейін-зердеге деген құрметін Л.Н.Гумилев былайша көрсеткен
еді: «Қайыршы сопыны ... ... ... алын,
ауқаттандырады, оның сөзін ықыласпен тыңдайды, ең соңында оның ... ... ... ол ... сопы ... бір ... әкелмек болып
уәде етеді».
Көне түріктерде мүсін жасау, қолданбалы өнер және ... ... ... ... болған.
Мүсіндерді түріктер көбіне тастан қашап жасаған, ... ... ... ... ... үшін ... 0,5 метрден 2,8 метрге дейінгі
тастар ... ... ... ... ... Тас ... көбіне
ерлер мен әйелдердің басы, бетәлпеті ғана ... ... ... ... ... ... кару-жарақ таққан ерлер мүсіндері де сирек болса ... ... ... дәуіріндегі бейнелеу өнері жайынан жартастағы суреттер
(петроглифтер), ... ... мен діни ... ғибадатханалардың
қабырғаларына салынған суреттер, сондай-ақ саздан, ағаштан жасалған
бұйымдардағы бейнелер мол мағлұматтар ... ... ... ... ... ... және геометриялық нақышта)
Қостөбе сарай кешендерінен байқалса, ағашты өрнектеу үлгілері Құйрықтөбе
қамалындағы сарай бөлмелерінен көрінеді.
Ортағасырлық еуразиялық ... ... ... салт ... ... үлкен орын алады. Дунайдан Қиыр Шығысқа дейінгі аралықта
таралған петроглифтердің басты сюжеті - осы атты ... ... ... ... элементі - ту. Ту көне түрік ру-
тайпалары бірлестігінің, әскери білімдердің, биліктің т.б. ... ... да, ... да төрт ... болған. Жалаулар тудан көлемі жағынан
кішілеу болып келеді. Найза ұшына түрік ... ... ... байқалады.
Тулар Жетісудағы петроглифтерде, Курыкан петроглифтерінде көбірек
бейнеленген. Тулардың классикалық түрлері ... ... ... ... металл, ағаш және т.б. өрнектеп, оюлар бедерлей білген.
Ою өнеріңде жұқалап ою арқылы өрнектеу жрне ... ... ... ... ... және ... ... және діни-магиялық
сипатта берілген және терракоталарда зороастрялық, буддалық ... ... ... ... және ... өз кейіптерін көрсететін
нақыштар бар.
Ою-өрнектердің алуан түрін түріктердің киім-кешек, ... ... ... ... ... ат ... ... ай секілді немесе жүрек тәрізді.т.б. өрнектермен керемет етіп
безеңдіріп, пайдаланған. Бұл бабаларымыздың әсемдікке ... ... ... ... ... ... ДӘУІРІНІҢ РУХАНИ МӘДЕНИЕТІ (Х-ХІІғғ.)
2.1 Түркі-ислам мәдениеті және Қожа Ахмет Яссауи ілімі
Тарихи тұрғыдан түркі ислам философиясының ... ... ... ... ... ... ... Қарахан, Селжұқ және т.б.
мемлекеттік жүйелерде ислам өркениетінің кең ... ... ... үлес ... [63, 115-123 бб.]. Бұл ... ... ... құндылықтар, жауынгерлік-соғыс өнері, дін ғылымы, философия,
астрономия, математика, тіл, мәдениет, дін және ... ... ... ... ... Әр сала бойынша түрік-ислам өркениетіне жол салған
тарихи тұлғаларымыз Фараби, Ибн Сина, ... ... ... ... және т.б. ... даналарымыз болатын. Бұл өркениеттің
негізінде Құран жатыр. Мысалы, Фараби Құрандағы ... ... ... ... ... мемлекеттік жүйе, кемел адам мен кемел қоғамның
мәнін рухани арылу мен ... ... ... 45б.]. Ибн Сина ... ... хәлдер мен махаббат және құдайлық ғашықтық мәселесін ... [16, 63 б.]. ... ... ... және тафсир, ақыл мен нақыл, амал
мен ой теңдігін, негіздері мен ұстанымдарын реттеді[16, 64 б.]. ... ... ... ... ой толғады. Қашқари Құран
аяттарын түркі ... ... ... мен ... ... хикметін
моральдық-этикалық тұрғыдан түсіндірді. Құран арқылы ойлау жүйеміз жалпы
қоршаған ... ... ... ... ... ... ... Құран мен хадисті негізгі танымдық өлшем деп білетін түркілік
сопылық мектеп, Алланы оның ... мен ... ... ... ... дінінің ішкі мәні болып табылады. Қазақ даналығының негізі сопылық
философиямен тікелей байланысты [64]. Даналық, хикмет, терең ой, ... ... ... ... ойлау жүйесінің негізгі іргетастары.
 Жалпы түркілік даналықтың, сопылықтың бастауы осы Орта ... ... ... Сыр ... кең ... ... мектебінен бастау
алатындығы тарихтан белгілі. Орта Азияда ислам, ... ... де ... ... ... ... өркениеті тұрғысынан бұған
сай келетін ... ... ... ... ... ... ... Әрбір сала өзара бір-бірін толықтырып ... ... ... мен ... арқылы ерекшеленді. Ислам
дін ғылымдарының қалыптасуының нәтижесінде ... ... ... ... сыныптамасы жасалды. Бұл сыныптамалар бойынша ... ... және ... ... ... екіге бөлінді. Тафсир, хадис, ... ... ... ғылымдардың міндеті негізінен Құран мәтінін түсіну
және түсіндіру болғандықтан нақли ғылымдар қатарына жатады.
Исламдағы әрбір ғылымның зерттеу ... ... ... ... сұрақтары да, ұстанымы мен идеясы да өзгеріп отырады. Кәламның мақсаты
негізінен ғақли методтарды қолдана ... ... ... ... қорғау, анықтау және негіздеу болып табылады. Алайда методтар
қаншалықты рационалды болса да, ... ... ... ... ... ... ғылым қылған оның Құранмен доктриналық байланысы, ... ... ... ... ... ... ... болатын. Кәлам ғылымы Алла, әлем және адам ... ... ... ... Бар және Бір екендігін дәлелдеу ... ал ... ... болмысын, оның Бар екендігін (мағшуқ)
Алланың махаббатына жету идеалымен ауыстырды. ... ... ... ... орын ... Кәлам ғылымының даму процесінде ... оны ... ... ... ... ... ... уақыт өте келе философияның қарастыратын мәселелерімен
параллель ... және сол ... де ... ... ... ... [16, 73 б.].
Сонымен кәлам, философия және сопылықты өзара байланыстырушы негізгі
фактор исламның ... ... ... және ... ... әлем және ... терең ойлы рационалдық негіздердің болуы дер едік. ... ... ... өзін ... ... әлем туралы мәлімет
беруі және адамды болмыстардың ішіндегі маңызды орынға ... ... осы үш ... ... ... мен ... ортақ
болуы өзара байланысты күшейтті. Алайда бұл байланыстың тарихи себептері де
бар. Кәлам, философия мен ... ... өз ... ... ... ... ... тарихи үлкен мұраларды ... ... ... ... ... ... сөйлем мен ұғыну мәселелерін
шешу үшін өзара диалог жасауға ... ... Осы ... ... үш
түрлі таным яки, көзқарас өзара ықпалдасты. Кәлам ғылымы өзінің зерттеу
объектісіне «қай сенім?» ... ... ... «қай ... ... ... «қай ... сұрағымен қатынас жасайды. Берілетін жауаптар
да ретімен сүннет және жамағат, дәлел (бурхан) және толық адам ... ... ... ... бір және ... болғанымен Алла, әлем және
адам қатынасын әрқайсысы өзіндік сұрақтар мен ... ... ... ... ... және методологиялық мәселе
сопылық танымның ислам ... ... ... ашып ... Дегенмен кәлам, философия және сопылық салаларындағы ойшылдардың
Алла туралы тұжырымдарын тарихи тұрғыдан салыстырғанымызда сопылардың Алла
түсінігі жоғары ... ... ... адам мен Алла ... ... ... ... болуы үшін жасаған теорияның негіздері
мен практикалық психотехникалық ... ... ... ... ... етті. Сонымен ислам философиясы тарихындағы ... ... ... ... өзара әдіс, таным және ойлау жүйелері арқылы қалыптасқан
Алла, әлем және адам қатынастары арқылы қоғамдағы ... ... ... ... Санадағы ақиқат - өмірдегі қолданыстардың кескіні. Сондай-
ақ үш саланың да негізгі өлшемі құдайлық аян екендігі белгілі жәйт.
Исламдағы дәстүрлі түсінік ... ... ... ... ... ... материалдық (заттық), рухани (психикалық) және мағынауи
(спиритуалистік) ... үш ... ... тұрады. Бұл жүйе Яссауи
терминологиясында ... ... ... ... және ... ... әлемі ретінде белгілі. ... ... үш ... ... табылатын материалды, рухани және мағынауи әлемдеріне ... ... да ... ... мен рух ... үш қабат бар. Ислам
терминологиясында бұларды рет-ретімен тән, жан және ақыл деп ... [17, ... ... тұрғыдан ақыл (сана) - адамдағы ең ... тану және ... ... ... ... ... Бұл жауһардың қайнар көзі
құдайлық сана болатын [16, 94 б.]. ... мәні де ... ... Адам санасы, Әлем мен Құранның да бірдей метафизикалық негіз бен
жаухарға ие болуы ислам ғылымы ... ... әсер ... ... ... ... және ... бұлар исламдағы аян түсінігінің
негізгі үш тұғыры десе де болады. Тәңір осы үш ... өз ... ... Адам ... ... болғандықтан микрокосмосты, яғни өзінің мәнін
және өзіндегі құдайлық принципін білуге, тануға міндетті. Сондықтан адамның
санасы - ... ... жеке аяны ... ... ал ... объективтік аяны (ал-уахиу-ул кулли) Құран болса, осы
ұстаныммен ... әлем де ... аян, әрі ... ... ... ... таным мен болмыс немесе таным арқылы бар болу тең
ұғым. ... сол өз ... ... асып ... ... ... ... таным жеткіліксіз, оған қоса амалды да жүзеге асыруы ... ... ... алу, оны жүзеге ... ... ... ... ... ... бұрын жүзеге асыратын үш түрлі ... ... адам ... мен ... тең ... ... ... асырып,
яғни парасатты адам (фазыл) болып, шексіз ... ... ... екіншісінде адам тек таным, ілім иесі болып қалады, бұл жерде ол
амал арқылы жүзеге ... ... ... ... ... ... яки, адам ... да қалауды да жүзеге асырмаса, өліммен бірге
жоқ болады[18].
Фарабидің өз дәуіріндегі ... ең ... ... дін мен ... көпір салып, оны пайғамбарлық (нубувват) және ... ... ... анықтама бергендігінде жатыр. Оның пікірінше
нағыз философ пен пайғамбар арасында ешқандай айырмашылық жоқ. Әрқайсысының
мақсаты - ... бұл ... мен о ... ... қол ... ... ... философ өз күшімен (ақылымен) Аллаға жету үшін көп еңбек
еткендіктен пайғамбардан символикалық ... ... ... ... ... ... ... пайғамбардан да жоғары деп айтпаған [19, 95 б.]. Әл-
Фарабидегі философ - белгілі бір дәрежеден кейін ... ... ... Бұл ... оның ... Ибн ... секілді философ-
сопылардың пайғамбарлық пен әулиелік жайлы көзқарастарына көп әсер ... ... ең ... ... - ең ... әрі бойында
пайғамбарлық пен философ болу ... бар ... Ал бұл ... ... бар. ... да Хз. ... «Бірінші басшы» деп
есептейді.
Түркі ислам философиясының ең ... ... ... ... Әбу Әли Ибн Сина ... ... жүйесі арқылы Жүсіп Баласағұнның
«Құтты Білікті» жазуына, жалпы түркі ... ... ... ... ... Ибн Сина негізінен исламдық ойлау желісін ұстазы Фараби салған
жол арқылы ... ... ... ... ... ... Бұл
сөзімізге Ибн Синаның «Ғашықтықтың мәні» туралы трактаты дәлел болады [21,
75б.].
Кәламдық тұрғыдан өзіндік ... ... ... қалыптастырған
түркі ислам философиясында кәламдық-доктриналық ... ... ... ... әлем және адам туралы идеялары да ... Ибн ... ... жатыр. Өйткені олардың дүниетанымдық кеңістігі мен
негіздері ортақ болатын. Орта ... Әбу ... бин ... ал- ... ... ... ... Таухид кітабы» және «Тауилат ал-Құран»
еңбектерімен ... ... ... ... ... ... және ... жолдарын методологиялық тұрғыдан негіздеп, аян,
хабар ... және ақыл ... ... тұтастығын дәріптеді.
Матуриди «Таухид» және «Тауилат» еңбектерінде Алла мен адам арасындағы
қатынас туралы өте көп ой ... Онда ... ... ... ... жаратушылығы, хикметі, осы дүниедегі жамандықтың болуы, адам қалауы,
еркі, діни ... мен ... және оның ... ... ... Матуриди кәламы, Алла мен адам арасындағы байланысты түсіндіруде
өзіндік дүниетанымдық ерекшеліктері бар түркі мұсылмандық, суннилік мәндегі
түсінікті ... [29, 55б.]. ... ... ... Орта
Азияда сопылық философиясының өркендеуіне ықпал ... ... ... ... ... ... ... мағыналарын ашып беруде «тафсир»
орнына «тауил» методын ... ... ... ... ... Алланың хикметін құтын
іздеген ойшылдар ішінде ең танымалы әрі Қарахан мемлекеті ... ... атты ... ... түркілік мәдениетінде өзіндік із қалдырған Жүсіп
Баласағұн (1017-1077) болатын. Жүсіп Баласағұн да адам мен Алла ... ... ... ... ... Адамдық танымның негізі
Алладан келеді. Алла ... ... ерік пен ... ... Өзін ... ғана Алланың құты тұрақтайды. Бұл сопылық танымның негізгі ұстанымы.
Сонда ғана адам Алланың құты ... ... ... оның ... ... [30, ... ... музыка саласы бойынша да өзіндік орны бар ойшыл
Фараби болатын. Ол ... мен әлем ... ... ... пен үйлесімділік
орнатып, мұны әлемнің метафизикалық құрылымының ішінде тұжырымдады. Музыка
өнерінің маңыздылығын қоғам мен ... ... ... ... Оның ойынша, музыканың мақсаты адамның ақиқатқа және ... ... ... ... ... ... көмектесу. Негізгі
мақсат Алланы тану және Оған ұқсап бағу. әл-Фарабидің сана (ақыл) теориясы
мен таным теориясы «Үлкен ... ... ... мен ... құрылымы
арасындағы ұқсастықтар, рухтың «белсенді сана» мен «интуитивтік байланысы»
құбылысының теориялық негізі мен музыканың рухтың ... ... ... ... ... орны өте ... Фарабидің ойлау жүйесіндегі
танымның мәні, танымға жету жолдары мен музыканың рухты танымдық ... және ... орны ... дәрежеде қарастырылған.
Яссауи мәдениетінің музыкасы яғни өлеңдері аспаптары, ... ... ... мен діни ... ... ... музыка туралы ойлары
мен түсініктерін Фарабидің музыка түсінігімен үндес. Яссауи мәдениетінде
зікір, сама, би ... діни ... ... ... ... ... Ракс, сама сопылық таным бойынша ғибадаттың ажырамас бір бөлігі.
Негізінен Құранның оқылуы, намаздағы дұға, азан да ... ... ... ... ... ... ... (ракс, сама) Яссауи
мәдениетінде жақсыға шақыратын, жаманнан ... ... ... бірі[26].
Ислам дінінің негізі болып табылатын Құдайлық аян, ... және адам ... діни ... ... өзіне тән ерекшеліктерімен
тарихи процесс ішінде нақты көрініс тапқан. Бұл ерекшеліктерді шартты түрде
кезеңдерге бөлуге болады. Исламда дәстүрлі діни ... ... ... пен кәлам ғылымдары басты назарда болып, қоғамда факихтер ... ... мен ... ғана ... ... ғасыр). Екінші
саты - суфизм және тариқатқа негізделген исламдық түсінік кезеңі (ХІ-ХVІІІ
ғасыр). Бұл кезеңде ... мен ... ... діни ... мен
түсіндірмелері негізге алынды. Даруни, яғни ішкі мәнге негізделген, рухани
сипаттағы түсініктер мен идеялар үстем бола бастады. Үшінші саты - ... ... ... ... Бұл ... мұсылмандардың ғылым мен
технологияда дамыған, ғылым мен мәдениетте, саясат, экономика салаларында
өздерінің үстемдігін көрсете бастаған Батыстық ... ... ... Бұл ... ... ХІ ... бастап байқалатын, әсіресе
өркениеттераралық қақтығыстарда айқын көрінетін. Қорғаншақтық кезеңнің
ерекшелігі - отарлаушы, ... ... ... ... ... ... үстемдіктеріне жауап ретінде мұсылмандар өздерін ... ... мен ... ... жұбата бастады.
Төртінші саты - үйлестіруші, түсіндіруші-телуші, синтездеуші исламдық кезең
(ХХ ғасырдан бүгінге дейін). Бұл кезеңде ... ... ... ... ... ... ағымдары мен ұсынған жолдары
арқылы исламның әр түрлі тақырыптарына қатысты ... ... ... мен ... ... ... әрекеттері - осы
кезеңнің негізгі ерекшеліктері. Интеллектуалдық ортада тарала бастаған бұл
түсінік ХVІІІ ... ... ... ... ... ... - құт ... даналық. Ал даналық - ... ... ... иесі - ... ... осы жолдың өкілдері өздерінің хәлі мен
мақамдарына қарай әр ... ... ... ... ең ... ұстаным -
хәл. Ол тікелей рухани, психотехникалық тәжірибе арқылы дамыды. Сондықтан
сопылық философиядан ... ... ... ... Ал, ... ... ... мазмұны да суфидің мәні
сияқты әрбір сопылық ағымдар ... ... ... ... ... сопылық тәжірибе -құралсыз тікелей жүзеге асырылатын тәжірибе.
Яғни, бұл тәжірибеде адамдық мен ... ... ... ақылдың көмегінсіз,
Тәңірмен тікелей байланысқа түседі. Бұл бірлік, тұтастық тәжірибесін ... ... ... ... оны бөліп, анализ жасау мүмкін ... ... ... пен объект арасындағы айырмашылық жойылады. Мұндай хәлді
жеткізуде тіл, ойлау құралдары дәрменсіз. Сөзбен ... ... өз ... ... ... - ... хәл, оның ... жеткізілуі мүмкін емес. Бұл хәл - трансцендентті табиғатта
болғандықтан ... ... бұл ... ... өткізбеген кісіге түсіндіру
тағы мүмкін емес. Сондықтан суфилер хәлдерін түсіндіру үшін ... ... ... теңеу сияқты жабық ... ... ... ... ... ... негізгі тарихи кезеңдері бар. Олар дегдарлық (зухд),
тасаууф (суфи) және тариқат кезеңі деп ... ... ... Кезеңдер
сопылықтың тарих ішінде дамып, өзгерістерге ұшырауының ерекшелігіне қарай
жіктелген. Ислам философия тарихында Абу Зар ... ... ... ... ал-Басриге (ө. ж. м. 728) дейінгі аралықты суфизмнің алғашқы
зухд, тақуалар дәуірі деп атайды. [16, 32 б.] Бұл ... ... ... ... ... ... қарағанда парасатты іс пен
көркем ... адам ... ... практикалық мәндегі қозғалыс
болатын. ... ... ... тарихи тұрғыдан VІІ-VІІІ ғасырларды
қамтиды. Дегдарлық кезеңінің өкілдері Хасан ал-Басри, ... ... ... бин ... ... философияның тариқат және тариқаттар кезеңіне келсек,
тариқаттың негізі - сопылық мәдениет. ... ... - ... ... ... жолы мен ... осы ... кезеңінде қалыптасты. Бұл
кезеңді шартты түрде Яссауитанудың алғашқы ... - ... ... деп
атаймыз. Бұл сатының мақсаты мен сипаты Қожа ... ... ... мен ... ой нұсқаларын жинақтау мен ... ... ... ... ... ... ... қамтиды. Бұл кезеңде
Хусайн бин Али ал-Уайз ал-Кашифидің, Әлішер Науаидің, Дәруіш Али ... ... ... ... (Хасан) Хазинидің, Зарнуқидің,
Сығнақидің және т.б. сопылардың рисалаларында ... ... ... ... ... ... тариқатының дәстүрі, ілімі,
этикасы, қағидалары мен ерекшеліктері дәріптелген[17, 23б.].
Яссауитанудың ... ... ... ... ілім ... ... қамтиды. Бұл дәуірде жалпы түркі халықтары отаршылдық зобалаңына
ұшырап, Яссауи ілімінен рухани пана ... ... ... пен ... ... түркі халықтары «түрки ілімнің» орталық желісі ретінде
«Диуани Хикметті» негізге алды. ХІХ-шы ... ... мен ... бас ... ... ... ... атты мұрасының (1878-1910
жылдар аралығында) Қазан, Ыстанбұл, Самарқанд, Әндіжан, Ташкент және ... рет ... ... де ... ... ... оралуының айғағы болса
керек.
ХІХ-шы ғасырдың соңы мен ХХ-шы ғасырдың басындағы ... ... ... ... ... мен ұлттық әрекеттердің жандануы
нәтижесінде алғаш  ғылыми-танымдық негіздегі Яссауитану зерттеулері Түркия
мен Орта Азияда бой ... ... ... бұл ... Яссауи
дүниетанымын зерттеу-ұлттық рухты танумен тең деп ... оның ... ... айнасы болып табылатын мәдениетіміздің ұстыны ретінде
өзімізді танудың негізгі тақырыбына айналды. Осы тұста Яссауитанудың үшінші
кезеңі өткен ғасырдың ... Фуат ... ... ... ... ... [16, 25б.] атты еңбегі арқылы жаңа сатыға көтерілді. Бұл
кезең ХХ ... ... ... ... ... Бұл кезеңнің
ерекшелігі А.Фитрат, Е.Бертельс, М.Шайзада, Э.Рустамов, К.Тажикова және
басқалардың еңбегінен нақты ... ... ... ... ... батыс ғалымдарының еңбектерін елеп, екшеп
саралағанымызда, бір-біріне қайшы келетін, бірнеше топтарға ... ... ... ... ислам топырағынан туған төл ... ... ... ... ... үнді, будда, ... ... ... ... ... ... ... түсіне алмауы табиғи құбылыс. Өйткені сопылық
исламға тән құбылыс. Егер ... ... мен тегі ... ... пен
тақуалықтан, Құран мен пайғамбардың діни тіршілігінен шыққандығын
қабылдайтын болсақ, оның ... неге ... бір ... ... ... Батыс зерттеушілері Маргулио мен А.Массигнеон, Тримингем,
Корбин, Каспер, Гардет және т.б. ... ... ... ... енді ... ... ... кезінде сопылықты
христиандық арқылы түсіндірген ... ... ... ... ... ... ... өзегінен шыққан табиғи даму құбылысы
ретінде көрсетеді.
Қазіргі салафилер (уаххабилер) - ... ... бойы өмір ... ... ... ... мазхабына қарама-қайшы көзқарастағы ағым.
Өйткені біз өмірден өткендерге, рухына Құран бағыштаймыз, тариқат, ... ... ... ... орнатамыз осылар элементтерді исламға жат
деп қабылдайды. ... ... ... ... күн ... ... күнә деп
есептейді. Уаххаби ағымындағылардың айтқанындай жоғарыдағы ... ... ... серік қосу (ширк) және дінге жаңалық қосу
(бидғат) болса, біздің ата-бабаларымыз қай ... ... ... ... ... мүмкін.
Рас, Пайғамбарымыз алғашқыда қабірді зиярат етуге тиым салған. Кейіннен
пұтқа табынушылық тоқтаған соң, ... діні ... ... ... соң, қабірді зиярат етуге рұқсат ... ... ... ... ... ... ... ету, әулиелерді ардақтау
сауапты.
 Мазарға қабіртас, ескерткіш қою мәселесіне келсек, ... ... Ибн ... ... ... оның қабірінің үстіне белгі тас әкеліп
қойған. Себебін сұрағандарға «Осы жерден ... ... ... ... ... дұға ... ... деген екен. Демек, дінімізде өлгендерге
белгітас қою шариғатқа жат емес ... ... ... - барлық мұсылман әлемінде кең таралған. Ол
өлілерді еске алу үшін жасалған шара, ғибраты, хикметі мол нәрсе. Құран ... өлік ... үйге ... оның ... ... ... ... «Құран Кәрім оқылғанда және Алла Құран оқығанға да,
оны тыңдағанға да, сауап жазады. ... ... ... ... Құран
бағыштаса, Алла оқушыларға берген сауабын кемітпестен мәйітке де жазады»
дейді. ... ... ... ... ... ... және ислам дінінің
жандануының бір жолы деп ... ... ... ... ... оның ... сауап амалдары тоқтайды, бірақ
үш нәрсе тоқтамайды. Садақа-и жария (жақсы іс), ... оған ... және ... ... ІІ] « Уаххаби идеясының теоретигі саналған
ғұлама Ибн ... өзі, ... үш ... ... ... жерлеу
рәсімінен кейін Құран оқуды өсиет еткен» [16, 47 б.] дейді.
Тауассул пайғамбардың өзі «Әй, ... ... тек ... ғана ... сұраймын» деген еді. Пайғамбар бір бишараға: «Әй, Алла, Сенен Сенің
пайғамбарың арқылы сұраймын. Әй, Мұхаммед, Сіз арқылы ... ... ... пайғамбардың хаққы, үшін мінажатымды қабыл ете гөр» деп дұға жаса
дейді.
Сопылықты сынаушыларға С. Нұрмұратовтың мына бір тұжырымдамасымен жауап
беруге ... «... ... ... ... ... ... жүйелерде,
діни ағымдар да, ғалым зерттеушілер де болған. Бұл ... ... ... ... сана оның ішкі ... ... жатып-ақ, оприорлы түрде
жоққа шығаруы мүмкін. Кәдімгі жан үшін теңіздегі шалқып жатқан кең ... орын таба ... ... ... ... дүниесі түсініксіз
болып қала бермек [16, ... ... ... ... ежелден тек Алланың болмысы ғана
бар. Біздің бүгінгі Бар деп ... ... ... ... ... ... бір және тек - бұл да ... болмысы. Ал бұл әлемдегі әр түрлілік,
айырмашылық тек көріністе, түрде, формада ғана. ... ... да Алла ... ... ... қалай пайда болғандығын осы Болмыстың бірлігі
теориясына сай ... ... ... ... шыңы - болмыстың
бірлігі (вахдат-и вужуд) доктринасы. Жоғарыда да айтқанымыздай бұл ... ... ... сопылардың еңбектерінде де орын алған. ... «Бір және ... ... ... ... ұстанымдары
осының дәлелі. Ибн Араби бұл доктринаның негізгі желісін Баязид, Бағдади,
Халлаж, Ғазали, Яссауи, Тирмизи, ... ... және т.б. ... ... ... ... ойларымен өріп шығарған. Ол ... ... мен ... ... ... ... ... сопылық философиясын
құрды деуге болады.
Яссауи хикметтеріне ... ... ... Хз.Мұхаммед
Пайғамбардан, Али Шерден, Мансұрдан және Арыстан Баптан бері келе ... ... ... ... ... Қожа ... Яссауи жолы - осы ... Осы ... ... пірі - Әбул-Муғис Хусейн бин Мансұр әл-Халлаж әл-
Байдауи аты аңызға айналған әулие. Қазақ мұсылмандық түсінігінің ... ... ... бастап Яссауи арқылы жалғасып мәнге айналған. Осы ... ... мен ... ... де көруге болады. Яссауи
дүниетанымында бұл мән тұтастық негізде қарастырылады. Сопылық мәдениеттің
ең ... ... мен ... ... ... ... Хикметте,
Жауахир ул Абрарда, Мират-ул Қулубта және т.б. ... ... ... ... да ... ... ... әулиелер сұлтаны Қожа
Ахмет Ясауи есімімен жоғары болды. Қожа Ахмет Ясауи ... ... ... Қожа ... Құл Қожа ... Әзірет Сұлтан, Пир-и Түркістан, Сұлтан
ал- арифин, Ата Ясауи ... т.б. ... ... ... ... туған және қайтыс болған жылдары анық ... ... ... ... ... болған жылын 1166/67 жыл деп
көрсетеді. ХVІ ғасырдағы кейбір дерек ... ... ... ... кезі 1120 жыл ... Ал ... ... туған жылы бірде
1093, бірде 1103, енді ... 1105, 1107 деп ... жүр. ... ... өмір сүрген уақытын 1103-1228 жыл аралығы деген тоқтамға келді.
Ерте кездердегі дерек ... ... ... ... жері ... ... болжам бар. Оның бірінде ол Сайрамда ... жас ... ... ... деп айтылса, екіншісінде Ясыда туылып, Ясыда дүниеден өткен
делінеді. Қалалы ортада өмір сүргендіктен, ол парсы және ... ... ... деп ... жөн. Ұлы ... ... дерегі бойынша, ол
Әзірет Әліден тарайтын пайғамбар ... Арғы ... – Сыр ... ... ... бірі болған Ысқақ бап. Қожа Ахмет Ясауидің туыстары
туралы аңыздар көп ... Оның ... ұлы ... ... ... ... ... Махмуд және ұлы атасы Ифтихар екені де осы ... ... ... ... ... ... де деректер бар. Қожа
Ахмет Ясауи жайында еңбек ... ... ... ... ... ... Мұса ... қызы Айша хатун деп көрсетеді. Ал халық аузындағы
аңызда ол ... ана деп ... ... ... ... ХІV ... бір еңбекте оның Садыр шайық атты ағасы ... оның ... ... әкесі дүниеден өткен соң ол Қожа Ахметтің
қамқорлығына өткенін жазады.
Қожа Ахмет Ясауи өміріне қатысты деректер тым ... Аз ... ... көп ... ... сопылық қауымдастықтар
арасындағы тартыспен байланысты деп есептеген жөн. Ол ... ... ... ... ... оны өз силсалаларына
қатысты етіп көрсеткісі келген немесе өздерін онымен генеологиялық жағынан
байланыстыруға ... ... ... өміріне қатысты кейбір ... ... ... ... орын ала ... Мәселен, Қ.А.Ясауидің
Юсуф ал-Хамаданиге шәкірт болғандығы жөнінде ... ... ... ... ... ... ... бойынша Қожа Ахмет Ясауи Юсуф ал-
Хамаданидің төрт ... ... ... ... ... соң ... Бұхарада немесе Самарқандта болған әл-Хамадани бауырластығынан бас
тартады. Сөйтіп өзінің ... ... ... бір ... ... нақышпандия тариқаттары өз дәстүрлерінің негізін
қалаушы етіп көрсететін Абд ... ... ... деп ... ... - ... ... дүниетанымының негізгі ұстындық
ерекшеліктерін бойына сіңірген жалпы ислам сопылығының ажырамас ... ... ... ... ... ... ... алғышарттары XІ
ғасырларға дейінгі түріктердің мұсылман кеңістігі ішіндегі әр ... ... ... қатар жүріп жатқан Ислам Аббаси халифатынан
тәуелсіз жекелеген саяси биліктердің (хандықтардың) ... ... ... Бұған қоса сол дәуірдегі Ислам өркениетінің материалдық-рухани
тұрғыдан басқа мәдениеттерге қарағанда үстемдігі, ... ... ... ... дүниетанымындағы Көк Тәңірі сенімі, құрбан шалу
ритуалдары, рухтың мәңгілігі, этикалық-моральдық ... ... ... ... ... ескі ... ... орны,
олардың жауынгерлік рухы сияқты құбылыстар мен ұғымдардың Яссауи іліміндегі
тек Тәңірі, құрбан, рухтың ... ... ... ... ... ... және ішкі ... ұғымына формалық жағынан ұқсас
болатын. Түріктер ... ... соң ... ... ... қысқасы
мәдениеттерін исламдық рухпен қайтадан қалыптастырды. Дәстүрлі түркілік
дүниетанымның негізі сыршылдық (мистикалық) дін ... ... ... түрік мұсылмандығының ең маңызды ерекшелігін қалыптастырудағы
себептерін ұғыну қиынға соқпаса ... ... ... ... Қожа Ахмет Яссауи тариқатының негізгі ерекшелігі туралы
Хазини өзінің «Жауаһир ул Абрар мин ... ... ... ... ... ... ал ... «Хақ жолындағы
әулиелердің сырлары) деген еңбегінде ... ... Онда ... ... он ... ... ... қамтылған.
А) Ұстаз бен шәкірт арасындағы қатынас: Ә) Тариқат  жолының түпкілікті
(аһкам) үкімдері, Б) Шайх ... ... В) ... ... ... дәстүрлі жолы (сунна), Ғ) ... алты ... ... Д) ... алты ... тәртібі, Е) Тариқатқа кірген
муридтің ... ... төрт ... бар: ... ... ... бауырмалдық-өзара ынтымақтастық (ихуан), мемлекет басшысына риясыз
беріктік (рабт-и Султан). Ж) Яссауи тариқатында зікір мен ... ... ... ... ... құрал мақсат емес. Яссауи тариқатының
тарихи таралу ... мен ... ... ... ... тұрғысынан ХІІ
ғасырдың жартысында Мауераннаһр, Түркістан, Ферғана яғни, ... ... ... және ... мен ... таралды. Яссауи мәдениетінің Үндістандағы мұрагерлері
Хайдариййа тариқаты, Кіші ... ... ... ... ... ... құрылған Бекташиййа тариқаты да Яссауи ілімінің жалғасы
ретінде тіршілігін жалғастырып келеді. Алтын Орда ... ... Хан ... ... ... ... дін ретінде танылуы нәтижесінде суфилік Еділ
бойына XІІІ-XІV ғ. енді. Яссауи жолы ХVІ ... ... ... Ош,
Өзбекстан жерінде өзінің өміршеңдігімен танылса, ХІХ ... ХХ ... ... дейін яғни, Кеңестік дәуірде де аты аталған аймақтарда өз
тіршілігін сақтап қала білді. ХІХ ғасырдың екінші ... ... ... ... ... (1870) ... басшылығымен Яссауиййа
тариқаты қайта жаңғырды. Кейіннен бұл ... ... ... ... көтерілістеріне мұрындық болды. 1920 жылы осы «Лахчилер»
тариқатының жалғасы ретінде Әбутәліп Сатыбалдиев деген шайхтың басшылығында
«Шашты ... ... ... ... ... ... ... іс-шаралар жүргізген [16, 35б.].
Яссауи философиясынан сөз қозғау - оның дүниетанымдық ұғымдары ... ... ... ... Ал сопылық категориялардың
мазмұны сопының хәлі сияқты әрбір сопылық ... ... ... ... Сопылық тәжірибе - «адамдық меннің» ешқандай сезім немесе
ақылдың көмегінсіз, Тәңірмен тікелей ... түсу ... Оны ... қиын ... анализ жасау да мүмкін емес. ... ... тіл, ... ... ... Сөзбен түсіндірудің мүмкін
еместігі - сопының жеке тәжірибесі, басынан өткен хәлі ... ... ... - трансцендентальдық мәндегі құбылыс болғандықтан оны сөзбен айшықтау,
бұл хәлді ... ... ... ... одан да ... Сондықтан
сопылар хәлдерін түсіндіру үшін символдар, антропоморфты ұғымдар, метафора,
теңеу, ... ... ... ... ... ... хәлі - ... процесс.
Яссауи философиясы бойынша болмыстың жаратылуы мен тіршілігінің ... ... Адам ... ... ... Ол ... ... іштей Хақпен
біртұтас. Жалпы ислам философиясында кемел адам сипатын ... ... ... ... көрсете білген тұлға - Хз. Мұхаммед (с.ғ.с) пайғамбар.
Сопылық философияда Хз. ... ... ... ... ... ... пайда болу мәртебелерінің алғашқы сатысын (ат-
та‘ййунат-ул 'ула), ал ... ... ... ... ... ... 'анбиййа'и) құрайды. Хз.Мұхамметтен бұрын да талай пайғамбарлар
(124000 пайғамбар) Тәңірден аян ... ... ... ... жеті атының бірі –«Зикр» (еске салу) болуының себебі де сондықтан.
Сопылар адамның табиғатындағы «ұмытшақтық» (инсан-ұмытшақ) ... үшін ... ... ... тапқан. Оны зикр (еске алу) теориясы
деп атайды. Зікір - ... ... үшін ... ... ... ... рухани
шабыт сияқты техникалар мен құралдардың мақсаты - ... ... ... бұзылған, тұмшаланған, ауруға шалдыққан жүректі» айықтырып,
сауықтырып емдеу, сол жүректі ... сүйе ... ... ... ... - санадағы шаң-тозаңдарды сілкіп, «алғашқы ақиқаттарды» санада, рухта
қайта ... әрі ... ... ... болу ... баянды қылу үшін
ұмытшақтық пен ғафлеттен құтылу. Түпкі мақсаты - ... ... рух ... еске ... соған оралуға кедергі келтіретін барлық
күнә - ... ... ... ... ... ... адамға ескертіп
отыру. Сонымен ... ... - ... ... ... ... ең басты ғибадат. Өйткені зікір адамның «иман» дәрежесінен
«ихсан» мәртебесіне көтерілуіне ықпал ... ... ... ... алғанда Яссауи көзқарасы адамның рухын арылтып, еркіндікке
жетелейтін, өзіндік ... бар ... ... ... ... ... - жүректің пәктігі мен тазалығы. Яссауидің «Көңілдің
айнасы» атты рисаласы да ... адам және оның ... ... ... ... ... ... көрінісі. Ақиқаттың көрінісі болуды
оған Алла жүктеген. Дегенмен, мына дүние сынақ алаңы болғандықтан ... ... ... ... ... алады. Көңіл алданса,
болуы тиіс биіктіктен көріне ... да ... Бұл ... көңіл (жүрек)
иесін бұл дүниеде, ақиретте бақытқа жеткізуші емес, керісінше ... ... ... ... өзінің жаратылыс мақсатына сай бағыттап,
бақылап, құдайлық мақсатпен үндестіру үшін оны дамыту, ... ... ... ... қала ... Яссауидің көзқарасы бойынша, дүние ... ... ... көп, ал ... - шайтан адамға өз дегендерін оңай
қабылдатуға шебер.
Адам қалб-и салим дәрежесіне көңілдің азығын тауып беру ... ... ... ... ету, ... сұрау, Алла да ғани, яғни бай ... ... ... ... ... ... ол адамның көңілі
пәк, арылған, нәпсісін жеңген, дүниеге құл ... ... ... адал ас ... ... ... ... - бай, сендер - кедейсіңдер»
аяты Алла мен адам ... ... ... ... ... ас» ... «арам ас» кірген құлдың мінәжаты мен кешірімі қырық күнге ... ... ... ... салим болудың шартары: адал ас, тәрк-и
дүние, әрдайым ... ... іс және т.б. кете ... ... ... ... ... сау жүрек иесі адамдардың ерекшеліктері. Бұған қарама-
қарсы өлі жүректер, қара ... де бар. ... ... ... ... ... -сопылардың әрдайым Алламен бірге болу хәлі, яғни,
ихсан дәрежесіне ұласып, «тірі жүрек» сипатына қол ... ... ... ... ... пайғамбарды өзіне үлгі қылып,
соған еліктеген піріміз. Түріктерге пайғамбарын, дінін ... ... ... ... ... өзі де түріктерге жол басшы рухани
ұстаз болған тұлға[16, 47б.]. Міне, Құрандағы «үлгі алу», ... ... ... ... ... Ахзаб сүресі (33), 21-ші аятта «сіздер үшін
Алланың елшісі ең көркем, кемел мысал, ... ... ... Ал ... ... бағу ... мұсылманның оның ісін, сөзін, амалы ... ... мен ... ... ... ... ... Өйткені,  «Сен
болмағанда әлемді жаратпас едім» хадисіндегі барлық әлемнің жаратылу себебі
де осы «Мұхаммет нұры» болатын. Ахмет Яссауи «Диуани ... атты ... де ... рух әлемінде «Мұхаммет нұрынан» үлес (файиз) алғандығын
баяндайды. Соңында ... ... ... ... нұрды барлық момын-мұсылмандар тапсын, тіршіліктің ... ... ... ... рахметіне жетсін деген ниет, түсінік, ой
жатыр[27].
Ислам философиясында адам ... ... ... ... күмәнсіздік хәліне жетуін йақин, яғни, айқын таным дейді. ... ... ... түрі ... де ... Айқын таным -
органикалық бірліктің, сана мен еріктің ... ... ... айқын таным -
ойлау, теориялар, идея арқылы жасалған ғылымға қарама-қайшы, ... ... ... ... ... ... бұл ... Алла туралы және оған
ұқсап бағу, оны қайталау ілімі. Бүгінгі ... ... ... деп,
сананың моральдық тіршілікте әртүрлі күмәнданудан ада болуды айтады. Бірақ
бұл айқын таным дәлел арқылы ... иман нұры ... ... ... ... иманның орны - жүрек немесе көңіл десек, сол жүректің ... мәні ... ... ... ... ... көз жеткізуін айтады.
Ислам философтары «айқын таным» арқылы жететін нәтижені хикмет деп
анықтаған. Бұл да бір ... құты ... ... ... ... ... жолындағы түркі ислам ойшылдарының тұжырымдауынша белсенді сана мен
адамдық сана ... ... ... ғана ... ... ... Имам Ғазали «айқын таным» концепциясын Құран аяттары ... ... ... ... Ал ... ... жоқ.
Ақылды адамның Алланы тану, білуі үшін, Оның ... Өзі ... ... ... Оған ... ... керек. Алланың адамға
берген мүмкіндіктері де шектеулі болғандықтан Алла оның естуі, көруі, сезуі
дәрежесіне жеткенше, Оған ... ... ... ... ... да Алла ... ... шарасы жоқ. Адам Алланы да Алла арқылы таниды. ... ... жол жоқ. Міне ... ғана ... тану ... ішіне күдік
араласпайды. Бұл нағыз айқын таным.
Йақин - айқын таным, адамның ... ... ... ... Бұл ... ... иманға қатысты. Түркі сопылық дүниетанымда
ақиқатқа дәлелдермен емес, таза иман ... ... көз ... ... ғайып әлемін тамашалауды айқын таным дейді.
«Йақин» (айқын ... мен ... ... ... ... ғана
Хақиқатпен дидарласып, Хақпен байланыс құрғанын нақты айта алады. Хикмет
ілімі -Тәңірдің нұры мен ... ... жол. ... келе ... ... шариғат, тариқат, мағрифат және хақиқатта айқын таным
арқылы қол жеткен нәтиже ... ... ... ... ... ... ... перде-әлем-мақам-йақин-мужахада-инаят-махаббат
шеңберінде тұжырымдалады. Оның «...бірінші мақам - малакут, екіншісі -
лаһут, үшіншісі - ... ... - ... ... ... ... ретінде ұсынып, «Жабарут мақамы - шариғат, Малакут
мақамы - тариқат, Лаһут мақамы - мағрифат, ... ... - ... ... деу арқылы абстрактілі-категориялық әлемдерді хәл іліміндегі
шариғат, тариқат, мағрифат, хақиқат ... ... ... ... ... әлемді қоғам өміріндегі
моральдық-рухани жетілудің ... ... ... ... ... ... ашудың сатылары бар. Олар шариғат, тариқат, мағрифат және хақиқат.
Осы мақамдарға сай иман да ... ... ... ... ... ... ... иманына-»иман-и гүл», хақиқат иманын
-»иман-и нұр», мағрифат иманын -»иман-и сыр» деп иман дәрежелерін ажыратып
көрсеткен. ... ... ... ... нұр» дәрежесі жоғарыда
келтірілген «Мират-ул Қулуб» рисаласындағы хақиқат ... ... ... ... гүл» ... ... мақамының, яғни ғашықтық жолының иман
категориясын көрсетеді. Бұл ... ... ... ... ... ... «иман-и гүл» сопылық дүниетанымда «жаратылғандарды Жаратқан
(Тәңір) үшін сүю» ұстанымына негізделген. Демек, «иман-и ... ... ... ала ... ... немесе ойлап тапқан символы емес, Яссауи
жолындағы сопылық ... ... ... ... ... ... ... оның ішкі және қоршаған әлемінен алған
тәжірибелер ... ... ... Демек адамды тану үшін оны қоршаған
ортасы, өткені, ... ... ... ... ... Бұл тұтастық
бұзылса, адамның тұтастығы да бұзылады. Яссауиді түсіну тарихтың үш кезеңін
тұтас қарастыруды қажет етеді. ... ... ... де, ... де
Яссауиді түсінудің жолы өте нәзік діни мәселелерді сала мамандарының
қоғамға дұрыс ... ... ... ... ... бір ... алпыс үш жасқа дейінгі өсу сатысын хикметтерінде көрсетіп кеткен.
Яссауидің де осы ілім ... ... ... ... ... шағы
болғаны белгілі. Міне осы кезеңдердегі оның айтқандарын тұтас қарастыруымыз
керек. Сонымен қатар, Яссауи мәдениетіне тән еңбектерді де ... ... қоса ... ... ... ... ... де Яссауиден кейін
өмір сүрген ізбасарларының ... ... Ұлы ... ... (М. ... Ж. ... ... М. Қашқаридің өмірі мен шығармашылық өмірі (шамамен 1030-
1126ж.) X-XIII ғ.ғ. «шағылысты ... (Н. ... ) атты ... уақытқа
сай келді. Бұл дәуірдегі мәдени шығармашылықтың дамуына арабтардың
мәдениеті әсер ... М. ... ... ... ... ... араб ... гүлденген дәуірі өткеннен соң пайда болды. М.
Қашқари қарахандықтар династиясына жататын тайпадан шыққан. Оның ... ... ибн ... Барысхан билеуші болған. Бұл хандық Х ғасырда пайда
болып үш ғасырдай өмір ... ... ... тіл ... ... ... теңдессіз
ескерткіш ретінде бағаланды. Кітаптың «Диуани лұғат ат-түрк» ... ... боп ... ол - XI ... ... ... түркі
тілдерінің толық жинағы болып табылады. Дегенмен, кітаптың мазмұны еңбектің
атынан әлдеқайда кеңірек. Мен бұл кітапты ... ... ... ... М. ... ... ... ұйқасты
ақ өлеңмен, ... ... мен қара ... ... Мен қиынды оңайлаттым, түсініксіз жайды түсіндірдім, ... ... ... іздеуші сөзді өзінің катарынан таба ... әр ... өз ... ... сөз ... анықтадым. «Түрік, турікмен,
оғыз, жігіл, яғма ... ... мен ... ... ... ... ... тілі мен салты санама әбден
қалыптасты. Соларды мұқият зерттеп, ... ... ... ... ... әрі таусылмас әдеби мұра болып қалсын деген ниетпен
түркі елдерінің сөздігін жасап, ... ... ... ... деп ... 10б.].
«Диуани лұғат ат-түрк» таза филологиялық еңбек қана емес, солай болған
күннің өзінде де бұл ... ... ... ... ... ... де ... арта түседі. М. Қашқаридың ... - көне ... ... және ... ... ... ... ретінде
бағалы, әдеби және мәдени дәстүрлердің өркендеуіне, кемелденуіне ықпал
еткен, араб ... ... ... өзін ... ... үлкен
мүмкіндіктер туғызған бірегей тілдік ескерткіш. Жалпы «тілдер-дерексіз
емес, нақты, өмірлік тәжірибеден ажырамайтын, ... ... ... ... ... ... шығармашылығы исламға дейін және ислам ... ... ... ... ... ... ... әдебиеті, классикалық поэзиясы, ғылыми-әлеуметтік-философиялық,
діни-теологиялық ой-пікірлері) синтезіне негізделген.
М. Қашқари ... ... ... ... кісі ... ... ... ат-түрк» атты еңбегі түркі тілдес халықтардың ... мен өмір сүру ... ... ... ... ... ол - мәдени-әлеуметтік, адамгершілік және діни ... ... ... ... ... ... Қашқари еңбегінің
энциклопедиялық мән-мағынасы жайында айта келіп, белгілі түрколог А. Н.
Кононов былай деп ... ... ХІ ... түріктердің өмірі туралы:
олардың, материалдық мәдениетінің бұйымдары, тұрмыс жайлары туралы...
этнонимдері мен ... ... ... ... ... ... ... қызмет адамдарының титулдары мен аттары,
тағам-сусындардың аттары туралы, үй жануарлары мен жабайы ... ... мал ... ... ... ... мен дәнді дақылдары
туралы, астрономиялық терминдер, халықтық календарь, ... ... ... ... ... ... туралы, аурулар мен дәрілердің
аттары, ... ... ... туралы, географиялық терминология мен
номенклатура туралы, металдар мен ... ... ... ... және
әкімшілік терминологиясы туралы, түрлі тарихи және мифтік қаһармандардың
есімдері ... діни және ... ... ... балалардың
ойындары мен ермектері және тағы басқалар ... көп ... ... ... табылады»[67, 12б.].
Оның шығармашылығын зерттеушілер IX-XI ғасырларда өмір ... ... ... ... ... ... мен ... құндылықтары жөнінен мағлұмат беретін бұл еңбектің әдеби, тарихи,
мәдени ... ... орны ... екенін талай атап өтсе де, осы күнге
дейін М. ... ... ... ... ... ... тек ... жағынан қарастырып келгеніміз баршаға аян. Сондықтан ол әрі
қарай ... және ... ... ... ... ... М. Қашқари шығармашылығына өз ықпалдарын тигізген әр
текті дәстүрлер мен ағым-бастаулардың ішінде сырт көзге бірден түсетіні ... ... ... Сол ... ... және ... ... есепке
алсақ, бұл өз-өзінен түсінікті. Алланы, пайғамбарды мадақтаусыз ешбір ... ... ... ... ... ... ... поэмасының авторы
секілді М.Қашқари да өзінің еңбегін Алла мен пайғамбардан ... ... ... ... тек ... соң ғана ... жазуға кіріседі.
«Мейлінше жасампаз, әрі шебер құдайды - Алланы құрметтейік, ардақтайық. Ол
Жебірейіл арқылы Мұхаммедке ... шын мен ... не ... ... бұйырған. Ол нағыз сау адамның өзі ауру ең тілге жүйрік шешеннің
өзі мылқау қалған ... ... ... күш береді. Мұхаммедті және
барлық даңқты киелілерді қолдап, құрметтейік»[66, 101б.].
Бірақ, оның шығармашылығын талдап көргенде ислам ... ... ... байқаймыз. Дегенмен, Махмұд өз дәуірінің бел ... де рас. ... ... М. ... дүниетанымында көне түріктік
сенім-наным мен сопылық түсініктер біршама орын ... ... ... ... ұғымның орнына әрдайым «Тәңір» (аспан, көк) ... ... ... ... мысал келтірейік; «Тәңірім аспанды кең
жаратыпты, жұлдыз бар онда ғажап, дара ... ... ... ... ... ... ... Қашқари көзқарасының қалыптасуына XI ғасырда Орта Азия мен Иранда
кең тараған, мәдени өміріне әсер ... ... ... ілімі
ықпал етпей қоймады. Осы уақытта түркі ... ... ... ілім ... ... ... ... түркі халықтарының ішінде сопылық
ілімнің классикалық өкілі Қ. Иассауи ... (XII ғ.). ... ... «Құтадғу білікте» біршама анық көрсетілген. Ал, Қашқари Баласағұни
шығармашылығымен таныс болуы ... деп ... ... ... олар
бір уақыта, бір мемлекетте қатар өмір сүрді. ... ... ... ... ... - ... осы пікірімізді
дәлелдей түседі. Академик В. В. ... атап ... М. ... ... ... ... екі жыл ... жазылған Ж. Баласағұнидың
шығармасымен таныс болды ма, әлде таныс болмады ма белгісіз. М. ... ... ... ... ешкім болмаған. Дегенмен, М. Қашқари
кітабында келтірілген халық даналығы үлгілеріндегідей ... ... ... бір ... дәл сол ... ... отыратын жекелеген өлең
шумақтары кездеседі. «Құтадғу білікті» оқыған, онымен жете таныс әрбір адам
М. Қашқари келтірген ... ... ... ... яғни адам сөзінде деген
мақал Баласағұниды еске салад[3, 114б.]. Ж. Баласағұни мен М. ... ... ... айрықша үлес қосқан ғалым И. В. Стеблева.
Сол ... ... ... ... келтірейік: «Егер сен даналықтың
кемеріне жетіп меңгерсең, енді оны еңбектене іске асыр» (Ж. ... ... ойы да осы ... ... кісіге кезіксең, сөзін тыңда,
кісілікті ... ... ... ... ... ... сопылық реңк ерекшелік, ... ... ... ... ... ... ... «Әлемдегі күн мен түн ... ... ... ... ... ... кедейлікке
үндеу: «Адамның дүние-мүліктері - оның ... ... ... ... яғни ... ... ... домалатып түсіретіні секілді, дүние де иесін
төмен тарта жөнелер»; адамдардың пендешілігіне наразылық: «барлық ... бола ... ... ... ... ұмтылған күшігендей соған
ұмтылады. Олар мүлігін жауып ұстап, сараңдықтан жыланып, ... жиып ... ... бола ... ... олар ... мен туыстарын
басып ұстайды»; өздігінен жетілуге үндеу: «ізгілікке талпын, оған ... ... ... ... «жол» (йол) сөзінің семантикасы, мағынасы назар
аударарлық. Физикалық мінездемеден басқа, белгілі бір ... ... ... ... ... ... да ... Сондай-ақ, таңдау мәселесі
пайда болады. Таңдаудың дұрыстығы «жолға түсу», өмірлік принциптерді ... ... ал ... «жолдан шығу, шегіну» дүниеге көзқарастан
айрылумен сипатталады. Түркілер үшін (жол) адам ... ... ... ... ... ... тағдыр есебінде.
Бақыт-дәулет берсе Тәңір қолына,
Сәтті күндер туады оның жолында.
Атымен Тәңірімнің ... ... ... ... түйдім.
Гүліме таудың таза суын кұйдым,
Мәртебем сонан менің биіктетті.
Тәңір жолын берген артық ойлана,
Шек келтіріп, оныменен ойнама
М. ... ... ... ... ... ... ... жинаған өткір
мақал-мәтелдерге өте бай. Ежелгі түркілердің, сол ... ... ... ... ... ... ... даналығы
жинақталған. Қоршаған орта ... ... ... ... ... ... танысуға мүмкіңдік береді.
М. Қашқаридың әлеуметтік-имандылық көзқарастары - халқы туралы, оның
әділеттілік пен бақытқа лайық өмірі ... ... ... жалпы
дүниеге көзқарасының құрамдас бір бөлігі. Адам баласының бәріне ... ... пен ... ... ... ұғымын дәріптейді[65,
102б.]
Қонақ келсе, кұт келер. Құт-береке қонақпенен ... ... ... белгісі, нышаны.
Қонақты қарсы алғын, асыңды күттірме,
Қуана жар салғын, бір затын зыттырма.
Қонақты құт деп білген ... ... ... жаны ... ... қар ... 82б.].
М. Қашқари еңбекті, қоғам мен адам ... ... ... ... ... Еңбек пен бақыт бір-бірімен өзара тығыз байланысты.
Ал, жалқаулық, жұмысы жоқтық ащы сынға ұшырап, мазаққа ... ... еш ... ... адам ғана өнім ... «Жазда қатты қимылдаса,
қыста сүйсі-ңер», «Еріншекке есік те ... та) асу ... ... ... ... басы ... ... бұл көлеңкесі де
жүк болар»[65, 41, 66б.].
Аға ұрпақ өкілдерінің даналық ақыл-кеңестері мен ... ... ... ... ... ең қастерлі де бағалы қасиеті
- ... ... ... ... ... қояды. Осыған орай, М.
Қашқаридың тіл немесе сөз ... ... ... ... ... ақпарат алмасудың маңызды құралы ретінде тусінуі өте маңызды.
Сонымен, халықтың түпсіз терең даналығы, ... ... ... қағидалары, эстетикалық талғамы, ... тіл ... тіл ... ... ... ... ... Міне, осыны жақсы
түсініп М. Қашқари өзінің жоғарыда келтірілген даналық сөздерін бізге ... ... ІХ-XII ... Жетісу қоғамдық ой-дүниесіндегі
көрнекті тұлғалардың бірі Жүсіп Баласағұн болды.
Түрік және ... ... ... ... туындап, араб
дүниетанымының қуатты ықпалымен толысқан ойшыл өз шығармашылығында ... орны мен ... ... ... ... ... ... өзінің
биік философиялық мұраттарын дүниеге келтірді. Оның ... ... ... - бограханов тілінде түрік сөздерімен жазылған өмірлік ақыл-ойдың
философиялық ескерткіші. Автор өзі айтқанындай, егер араб, тәжік ... ... мол ... ол ... ... даналықтардың (алғашқы)
біртұтас «жиынтық мұрасы»[68.]
Ж. Баласағұн 1015 (1016) жж. қазіргі Шу өзенінің бойындағы ... Құз орда деп ... ... ... ... әкімінің отбасында дүниеге
келді. Түрік білімімен қатар парсы-тәжік және соғды ... ... ... ... ... ... көшпенді әрі отырықшы, түрік және соғды,
сондай-ақ басқа да мәдениеттердің тарихи біте қайнасқан орны ... ... де ол ... ... саясатшылардың, ел билеушілері мен
әскери басшылардын, көпестер мен қолөнершілердің дүниеге ... ... ... ... деп жазды: «Жерді мәдени игерген аймақ пен дала
арасында пайдалы байланыс болуына қолайлы жағдай ... еш ... жоқ. ... Шу ... ... ... жайған қалалар болды.
Олардың ішінде әсіресе Тараз бен Баласағұнның орны ... ... А.Ю. ... и искусство Средней Азии. Л., 1940г. с.32.)
Баласағұн өз еңбегін түрік династиясының аса ... ... ... ... ... ... ... қол өнер т.б., жақсы
дамыған болатын. Түрік тілінде аса ... ... ... ... ... ... бірі «Құтты білік» шығармасы. Бұл еңбекте ғылым мен
мәдениеттің әрқилы салалары саяси жағының басымдылығымен әр қырынан ашылды.
«Құтадғу білік» әр ... әр қилы ... ... Әйтседе, ерекше назар
аударарлық нәрсе - кітап қазақ, қырғыз, өзбек, ... ... т. ... ... ... ... ... тілінде жазылды. Кітапты
ірі философиялық-танымдық тұрғыда қарастырғанда оның ... ... ... ... ... ... ... жақын. Жалпы алғанда, Баласағұн
еңбегін әр қырынан, оның ішінде этикалық, дидактикалық, ... ... ... ... тарихи және танушылық ... ... ... біз ... - ... ... ... шараларына (компонентіне) баса назар аударып, танымдық-
тәжірибелік моральдық жақтарына ден қоямыз»[66, 61б.].
Бұл ... ... пен ... ... ... ... ... жауап берген «Құтты біліктің» орны мен маңызын айқындауға мүмкіндік
береді. Танымның бастау көзі ретінде әділеттілік пен ... ... ... заманнан бері таным белгісі саналған әділеттілік пен
бостандықты білдіретін қайықтың қос ескегін күрей ... адам ... ... ... дами келе ... ... ... ұмтылуға, өзін-өзі
тануға, сана-сезімге әкеледі. Заңдылық жолымен одан әрі даму ... ... пен ... ... ... ... ал сана-сезім
символ мен сан ұғымдарына ұласады. Танымның ... ... ... ... ... пен символистикалық бірігуімен түсіндіріледі, яғни
ақиқатқа жету жолының одан айқын бірегейлігін білдіреді.
«Құтты ... ... ... үш ... тиі ... ... нұсқа 1439 ж. Гератта көшірілген, Каир тізбесі Хирукв
кітапханасында 1896 ж. ... ... ... ... ... 1913 жылы ... Бұл еңбек өзінің дүнеге келген
күнінен бастап-ақ оқырмандарға күшті әсер ... ... ... ... өз ... сай, қай ... немесе қандай
жағынан қарастырылуына орай әр түрлі атады. Мәселен «Мемлекет ... ... ... ... ... ... «Әмірлер тәжі» және т.б.
Еңбекте жалпы философиялық-әлеуметтік танымда тәжірибелік және танымдық
жақтарды біріктіретін кең ауқымды ... ... ... ... Бұл ... ғылыми немесе тарихи әдістен гөрі, көркем әдіспен
игеруді әліптеді. Мұнда негізінен символ мен ... ... ... мен әсерлеуді, уақыт кеңістік, шындық және постулатпен бірге қатар
қолдану басым ... ... өзі ... ... және ... әдістерін
ұштастыра қолданудың мысалы. Бұл ортағасырлық Шығыс ойшылдарына тән үйлесім
Баласағұн ғибратында суреткершілік және ... ... және ... ... ... ... даналығының біртұтастығынан хабардар
етеді.
Баласағұнның жалпы философиялық танымы онын қоршаған ортаға пессимистік
көзқарасынан көрінеді. Бұл оның ... ағым ... ... суфизмге
жақындығынан еді. Жалпы бұл тенденция жаңалық та ... ... ... ... ... ... ... ал, қазақ мәдениетінің танымал
зерттеушісі Қияс ... ... деп ... ... берілген адам үшін өмір
әр қашан өгей». Сонымен қатар сопылық Аллаға экстатикалық жақындау ... ... ... ... діні ... ... Тәңірі, Жер-Су, Ұмай, митра
культі, манихей сенімдері, буддизм, зороастризм, ... ... ... ... шаманизм қалдықтары сақталған еді ... ... ... ... ибн ... басып кірген кезеңінен бастап
аймақың мұсылмандануы ... ... ... ... ... ... ұшыраған мұсылмандықтың бұрмалануына әкеліп соқырды. Бұл
дүниенің қызығынан бас тартқан және ... ден ... Қожа ... ... ... айқын көрініс табатын бұл уағыз өзінің
демографиялық бағдары мен ой ... ... ... ... ... былай деп жазды: «Мақсатына орай этикалық-дидактикалық
трактат болғанымен Ж.Баласағұн дастаны аса көркем әдеби ... ... Ада ... ... мен ... ... ... тойымсыздығы сипатталған».[54, 102б.]
Алайда, осымен айналыса отырып, ғалам мен адамның барабарлығы мұратын,
идеясын ... ... ол ... ... ... ... Ғұлама
бұл салада от, су, ауа және жер ... ... ... ... ... ... ... көздей отырғанымен, этикалық ой жүйесі
ережелеріне көбірек мән береді. Жұлдыз әлемі мен ... ... ... ... ... ... Көк ... ішінен ақ сандық
шығатындай ол жеті сферадан және адам ... ... Адам ... ... көне ... келе жатқан ... ... ... - эстетиканың қағидаларын басшылыққа ала отырып,
қалыптасқан әлемде өмір сүрді.
Дұға оқып ... деп хан ... ... ... ... ... мал ... сүйер деп,
Үміттеніп шарапаты тиер деп.
Күміс егер сақтай алса, Күні үшін ... ... да ... еді ... беріп қалса адамдар ажалдан,
Ел жуаны өлмес еді, жарандар[68, 1135 б.].
Бұл ... ... ... діни ... ... ... салтанатты
шеруге, сыртқы салтанатқа тіксіне қараушылықпен, ... ... ... болу ... ... ... үндесіп жатыр. Дінге маманданудың
мағынасыздығы жайлы пікірлердің тууы да бекер емес, ... ... ... ... ... тиек етіп мал табу ... ... Жетісу
аймағының қоғамдақ ойларын терең зерттеген В. В. ... ... ... табынушылыққа) пікірлеріне бұрып тұрса, басқаға ... мәні жоқ: онда ... ... ... ... деген сүйіспеншілікпен
қанағаттану керек» деп жазды. Дін ... ... ... ... ... ... басқа діндерде де талқыға түсіп,
теріске шығарылды.
Философиялық және көркем ойлауды көркемдік әдістермен жеткізу Баласағұн
шығармашылығына үлкен ықпал жасады. Жалпыға ... мен және ... ... ... ... суреткерлік шабыт пен ішкі
арпалысын бір бойына сыйғыза білген терең ой, ... ... мен ... ... Ең ... өмірге асқақ тұрғыдан қарап, оның терең құпияларына
үңіле білуі керек, яғни мұның мәні бостандыққа ... ... Егер ... ... ... туындаса, ал көркем шығармашылық шабыт құдіретін
айқын танытады, бар мүмкіндіктердің ішінен ... ... ... ... жету жолын адам мен әлемнің, ұлы ғалам мен ... ... ... ... ... Белгілі төрт құдірет-от, су,
ауа, жер жайлы антикалық мұратқа сүйене отырып сүйене отырып, ... ... ... араласуынан жаралды, ал өмір солардың өзара қатынастылғының
әрекеттесуі деп түсінді. Бұл ғаламдық үйлесімге ұласатын табғаттағы ... ... ... ... ... ... ... - жер, одан әрі жеті планетаның жұлдыздар
орналасқан белдеуі бар. Жер сияқты олар да ... ... ... ... Оңай ... ... (Марс), Иашик (Күн), Сәбит
(Венера), Арзу ... ... (Ай) ... жеті ... ... Ай ... әлемді жер мен көкке бөледі, барлығы да үйлесімді,
бағыныңқылы субординацияда тіршілік ... Бұл Ай ... ... ... да ... Бұл ... да ... иерархия қағидасына құрылды.
Қосмологиядағы төрттаған Баласағұнның әлеуметтік ... ... ... ... ... ақыл және ... ... аталды және «Құтты
біліктің» төрт кейіпкерінің бойына жинақталады[8, 218б.].
Білім - өмір нәрі, парасат - ғаламат сарайы ... оған ... ... ... ... деді ... ... сатының әрбір
деңгейінде адамдар білімдар болуы керек. Танымның шегі жоқ парасат ғылым
мен ... ... ... ... алады. Ойшылға парасаттың орасан ... ... сену тән ... жұмысын қорытындылай келе, әлем мәдениетінің ... әсер ... ... орны бар ... ... ... ... қанық болдық. Мұны біз сонау сақтар мен ... ... ... көне ... ... мәдениеті мен Орхон-Енисей
ескерткіштерінде бейнеленген Күлтегін мен Тоныкөктің қалдырған жазбаларынан-
ақ көреміз.
Түріктер арасында көптеген әлемдік ... ... ... өз ... белгілі. Олар Христиан діні, Буддизм және тағы басқада діндер
өз ықпалын тигізгені ... ... ... ... ... ... кең
тарады. Ислам діні келгенге дейін Түріктер ... ... кең ... ... ... болатынбыз.
Түріктер Ислам дінін жақсы қабылдай отырып оны ары қарай дамуына ықпал
еткені тарихтан белгілі.
Түріктер арасында ... ... ... мен онан ары гүлденіп дамуына
қосқан үлесі орасан зор ... ... Оны біз ... ... ... алатын кезең түркі ислам мәдениетінің қалыптасу кезеңінен көреміз.
Тарихта түріктер Аббаси, Самани, Қарахан, ... және т.б. ... ... ... кең ... ... ... үлес
қосты. Бұл үлестерді мемлекеттік басқару, ... ... ... дін ... ... астрономия, математика,
тіл, мәдениет, дін және әдебиет салалары бойынша талдап ... ... сала ... ... ... жол салған тарихи тұлғаларымыз Әбу
Насыр әл-Фараби, Ибн ... ... ... Қашқари, Иүгнеки, Иасауи
және т.б. сияқты даналарымыз болатын.
Әсіресі Орта Азия ... ... ... ... ... ерекше
үлес Қожа Ахмет Яссауи болатын. Яссауи философиясы ислам діні негізінде
қалыптасқан ... ... ... ... ... ... ... психологиялық және моральдық қағидалары мен ұстанымдары да ислам
философиясымен параллел бағытта болды. Айырмашылығы танымдық ... ... ... ... ... философиясы ішкі танымға, интуитивті
қабылдау және тауил түсіндірмесін негізге алады. Негізгі мұраты ... ... ... оған жету үшін өзін өзі тану және ... ... ... ... Бар және Бір екендігін дәлелдермен емес ішкі
сезіну арқылы онымен үндесуді ғибадаттың ... деп ... ... ... адам арасындағы тұтастық пен бірлікті айқын таным арқылы негіздейді.
Яссауи философиясы рух ... сыр. Оны ... үшін ... ... ... ... мүмкін емес, ол жолды рухымен сезіну және
сол жолда жүру ... ... ... ... ... ... ... Қазақ даналығының негізгі желісі. Бүгінгі ойлау жүйеміздегі,
құндылық әлеміміздегі, ... және ... ... ... бастауында Яссауи философиясы жатыр. Түркі
дүниетанымы тарихында ... ... ... ілім ... ... ... ... дана ретінде орын алады.
М. Қашқари энциклопедиялық жан-жақты терең білімді кісі болған. Оның
«Диуани лұғат ... атты ... ... ... халықтардың ойлау
логикасы мен өмір сүру ... ... ... ... ... ... тіл ... тұрғысынан бағалы, теңдессіз ескерткіш
ретінде бағаланды. Кітаптың ... ... ... деп ... боп ... ол - XI ғасырға дейінгі жазылған түркі тілдерінің
толық жинағы болып табылады. Философиялық және ... ... ... жеткізу Баласағұн шығармашылығына үлкен ықпал жасады
Ж. Баласағұнның «Құтты ... ... сол ... ең ... бірі ... табылады. Бұл еңбек жалпыға маңыздылығы мен және
шындыққа негізделген ... ... ... ... ... ... арпалысын бір бойына сыйғыза білген терең ой, қуатты қисын мен құнды
пікір түйіндеген ... ... ... ... ... Дж. Происхождение тюркского рунического письма. Пер. С
англиского. Д.Д. и А.А ... ... ... М., 1997.
2. Тойнби А. Постижение историй. М., 1997.
3. ... В.В. ... ... ... ... //Соч.,т.5. М., 1936.
4. Аманжолов А.С. Түркі философиясы және жазу тарихы, А.,1996.
5. Бичурин Н.Я. ... ... Т.1. ... ... ... Ғ. ... ескерткіші. Алматы. 1995.
7. Стеблева И.В. Древнетюрксих книга гаданий как произведение поэзии //
История, культура, языки народов Востока М., ... ... С.Е. ... ... ... М., 1951.
9. Гумилев Л. Н. Көне түріктер. Алматы, 1994.
10. ... Ш. ... ... ... ... ... О. Аз и Я. Алматы, 1992.
12. Қоңыратбаев. Ә. Оғыз-қыпшақ ұлысы және шамандық культы // ... және ... ... ... Ә. ... жыр, ... 1995.
14. Фитрат А. Яссавий Ким Эди (Мақалалар ва "Хикматлар" деп перчалар).
-Тошкент: Байбута Дустқараев. 1994.
15. ... К.Х. ... ... ... ... -Алматы:
Қазақстан, 1989.
16. Кенжетаев Д.Т. Қожа ... ... ... және оның ... ... ... ... диссертация. А., 2007.
17. Б.М.Бабажанов. Зикр джахар и сама: сакрализация профанного или
профанация сакрального? А., ... ... М. ... ... ... ... туған
ойлар. -Алматы, "Санат", 1998.
19. Сүйіншәлиев Х.Ж.VІІІ-XVІІІ ғасырлардағы қазақ әдебиеті. А.,1989.
20. Қоңыратбаев Ә. Қазақ эпосы және ... А., ... ... Н. ... ... ежелгі дәуірі. А., 1986.
22. Бердібаев Р. Ғасырлар толғауы. А., 1977.
23. Қыраубаева А. ... ... А., ... Дербісәлиев Ә.Б. Шыңырау бұлақтар. А., 1982.
25. Қожа ... ... ... ... ... М., Дәуітұлы С.,
Шафиғи М. Ақыл кітабы. А., 1993.
26. Ахметбек А. Қожа ... ... ... оқу ... ... ... Н.Д. ... Хикмет» Ясави как источник по истории
духовной культуры средневекового Казахстана: ... ... ... «История восточных цивилизаций», -Алматы: Қазақ Университеті,
1998.
28. Муминов Ә.  Яссауийа бастаулары //Яссауи тағылымы.  -Түркістан:Мұра,
1996.
29. Жандарбек З.  Қожа ... ... және ... ... ... мен ... ... 2000.
30. Нысанбаев Ә. «Қазақстан: Демократия. Рухани жаңару. - Қазақстан.
Демократия. ... ... А., ... ... 1999.
31. Бомбачи А. тюркские ... ... в ... и стиль
//Зарубежная тюркология.1975г.
32. Баскаков Н. А. ... ... ... ... ... и их ... Ашхабад. 1988г.
33. Ғабдуллин м. Қазақ халқының ауыз әдебиеті. Алматы. 1996.
34. ... Л. Н. Қиял ... ... ... ... Акатаев С. Құн мен көлеңке. Ғылыми танымдық аңсар. Алматы, 1990.
36. Аджи М, ... ... ... ... ... ... А.М. ... шелковый путь. О самом ... но ... М., ... ... Ғ. ... ескетркіштерінің тексі. Алматы. 1990.
39. Күлтегін //Ежелгі дәуір ... ... ... ... Н. Г. ... ... пособие. Алматы, 1998.
41. Кляшторный С.Г. Мифологические сюжеты в ... ... ... ... М., 1981.
42. Аджи М. Полынь половецкого поля. М., 1994.
43. Зия Гокали. Түрікшілдіктің негіздері //Жас ... 1998. №2. ... ... Г. Е. Йол – ... – Бог пути вмиротворчестве древних
тюрков// ... ... ... ... Х. Исследования по казахскому языку. А., 1966.
46. Потапов Л. П. Умай – божество ... ... // ТС. ... ... ... в ... и раннем средневековье: Этнос, языки,
религии. М., 1992.
48. Бартольд В. В. Тюрки. Алматы, 1998.
49. ... Б. Е. ... ... ІХ – Х в.в. По арабским источникам.
А., ... ... М. ... ... 3 ... А., 1998.
51. Есім Ғ. Шаманизм дегеніміз не? // Ақиқат. 1996.№ 2. 47 ... ... М., ... ... Г.Э. ... монголия и Урянхайский край. Т.2. Л.,
1926.
54. Стеблева И. В. К реконструкции ... ... ... ... ... М., ... Байпаков К.М. Средневековая городская культура Южного Казахстана и
Семиречья. А., 1986.
56. ... А. ... ... Т.1. ... ... С: ... ... ортағасырлық қазақ тайпалары арасына
таралуы // Қазақ тарихы. 1996.
58. Путешествие в ... ... ... ... и Гильома Рубрука. А.,
1993.
59. ... З. ... ... тарихы. Қазан. 1915.
60. Тугушева Л.Ю. Уйгурская версия биографии Сюань-Цзана. 1978.
61. Ибн Фадланның Еділге саяхаты. М., ... ... А. П. Көне ... ... мәдениеті. А., Қазақ
университеті. 2002.
63. ... Д. Қожа ... ... ... ... ... Баспасы.
2004.
64. Нұртазина Н. Д. Қазақ мәдениеті және Ислам: - ... ... ... Түбі бір ... тілі ... ... ... А., 1993.
66. Қазақ даласының ойшылдары ІХ-ХІІ ғғ. А., 1995.
67. Кононов А.Н. Махмуд Кашгари и его ... ... ... ... 1972. №1.
68. Жүсіп Баласағұн. «Құтты білік». А., 1986.
69. Е.Қартабаева. Орта ... ... ... байланыстарының
тарихы. Оқу құралы. Алматы, 2007.

Пән: Мәдениеттану
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 87 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Көне Түркі мәдениеті4 бет
Көне түркілердің жазба мәдениеті13 бет
Талас өңіріндегі көне жазбалар – ежелгі түркі жазу мәдениетінің бастауы6 бет
"Ежелгі түркі әдебиетінің ескерткіштері."6 бет
1.Түркітануға байланысты алғашқы зерттеулер. 2.Орыс ғалымдарының түркітануға байланысты зерттеулері. 3.ХХ ғасыр басындағы түркітану тарихы5 бет
Ежелгі ғасырлардағы қазақ ғұламалары6 бет
Түркітану ғылымы және Түркітануға кіріспе3 бет
Түркітануға байланысты алғашқы зерттеулер орыс ғалымдарының түркітануға байланысты зерттеулері. ХХ ғасыр басындағы түркітану тарихы5 бет
Қазақ әдебиеті тарихы пәні4 бет
Қазақтың ұлттық салт – дәстүрлері туралы ырымдар7 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь