Қазақ даласындағы ойшылдардың бірі Шәкәрім Құдайбердиев

1. Шәкәрім Құдайбердіұлының өмірбаяны.

2. Шәкәрім шығармаларындағы діни.танымдық мәселелердің өзектілігі.

3.Шәкәрімнің дүние танымы және жан туралы трактаттары.

Пайдаланылған әдебиеттер.
Шәкәрім есімі еліміздің егемендік алғанға дейін әдебиет тарихына енбей, еңбектері ел аузында ғана сақталып келді. Осылай бола тұра оның есімінің ел ішінде даңқы өсе түскен. Мұның айқын дәлелі Шәкәрім шығармаларының қайта жаңғаруы болып отыр. Шәкәрім шығармаларының шағын жинақтар түрде жарық көруі, «ғалымның аты өшсе де, хаты өшпейді» деген аталы сөзді дәлелдегендей.
Оның еңбектеріндегі ақиқат ұшқындары мен қоса, сол дәуірдегі халықтың әл-ауқатын айқын көруге болады. бұған мысал ретінде мына өлең шумақтарын көрсете аламыз:
Ар – қайда рахым қайда әдеп қайда.
Быт-шыт боп неге жүрміз әрбір сайда.
Көз жұмып көппен көрген ұлы той деп,
Береді бұл надандық кімге пайда.
Ақынның дүниетанымы сол кезде бүкіл әлемді жайлаған жалған пікірлермен мүлде қарама-қайшы келді. Еуропадан белең алған бұл індеттің кесірінен сақтау үшін, қаншама еңбектер жазды. Оның еңбектері сол кезде еленбей қалғанымен арттағы ұрпағына таптырмас бағалы дүниеге айналды. Енді Шәкәрімнің ақиқатты үгіттеу мақсатында жазылған үш анық «мұсылманшылық шарттары» деген еңбектерін шығармаларындағы философиялық ұшқыр ойлармен тереңдеу танысып көрелік. Сонымен қатар ақын өміріменде қысқаша танысайық.
Ақынның қасіретті жаны, кеніш көңілі, трагедиялық тағдыры айқын таңбаланған. Сонымен қатар өзгеше мәдениет, кең өріс, бедерлі өрнек танимыз. Бір пендеге ғана емес, бүкіл адамзатқа тән сырлы мұң бар. Өлең өресін, өнер биігін айқындайтын көрсеткіш. Және біздің туған тілімізде, ұлттық әдебиетімізде Абайдан соң ғана мүмкін болған жетістік.
1858 жылы 24 шілдеде Семей облысы, Абай ауданы, Қарауыл ауылында туған. Ақын, ойшыл, композитор, аудармашы. Ата-анасынан ерте айрылған Шәкәрім немере ағасы — қазақтың ұлы ақыны Абайдың қолында тәрбиеленді.Болашақ ұлы ақын Абайдың жеті ағайында болғаны белгілі. Шәкәрімнің әкесі Құдайберді сол жетеудің ең үлкені еді. Парасатты, мейірімді, кең пейіл ағаны Абай айрықша сыйлаған көрінеді. Құдайберді Шәкәрімнің алты дасында қайтыс болды. Бұдан соңғы жерде жетімдік, жақсылық көрмесе де, әке бауырынан айырылған, қаршадайынан-ақ ерекше зеректігін аңғартқан Шәкәрімді Абай өз қамқорлығына алды. Туған әулет дәстүрі, үлкен орта ыңғайы, ақын аға тағылымы Шәкәрімнің азамат ретінде қалыптасуына ғана емес, ақын ретінде қанаттануына да ерекше әсер етті. «Әкеміздің бір шешесінен туған Ибрахим мырза, - қазақ ішінде Абай деп атайды, - сол кісі мұсылманша һәм орысша ғылымға жүйрік һәм Алланың берген ақылына да бұл қазақтан бөлек дана кісі еді, ержеткен соң сол кісіден тағлым алып, әр түрлі кітаптарын оқып, насихатын тыңдап, аз ғана ғылымның сәулесін сездім. Ибрахим мырзаның тұрағы қазақ іші болғандықтан, қадірі азақ білінді. Абай болмағанда дәмішманд, хәкім, философ кісі еді,» - деп жазады. Шәкәрімнің өзі кейініректе. Шәкәрім өз бетімен заманына сай жеткілікті білім алды. Шығыс және Батыс әдебиетін зейін қойып оқып, араб, парсы, түрік және орыс тілдерін еркін меңгерді. Алғашқы шығармаларында жастарды Абайдан үйренуге шақырады.
1905-1906 жылдары Шәкәрім қажылыққа барады. Жолжөнекей ақын Парижде аялдама жасайды. Стамбұлда да тоқтаған деген жорамал бар. Осы қалалардың кітапханаларынан алған материалдары бойынша "Түрік", қырғыз, қазақ және хандар шежіресі" және "Мұсылмандық шарты" еңбектерін жазды." Оның әдеби мұрасы сан алуан: философия, этнография, әдет-ғұрып және дін тақырыбы. Шәкәрім ғұлама ғалым әрі композитор ретінде де танылды.
1. Шәкәрім Құдайбедіұлы. «Үш Анық.» Қазақстан Алматы 1991 ж.
2. Шакәрім Құдайбердіұлы. «Қазақ айнасы.» Өлеңдер мен поэмалар. Алматы, Атамұра 2003 ж.
3. Бердібай Р. «Ел боламыз десек...» Алматы, Қазақстан 2000 ж.
4 .Кенжебаев Б. «Әдебиет белесі.» Алматы, Жазушы 1986 ж.
5. Қалижанұлы У. «Қазқ әдебиетіндегі діни – ағартушылық ағым.» Алматы, Білм 1998 ж.
6. «Құдайбердиев Ш.» Жұлдыз, 1991ж. 1 – саны.
7. Құнанбаев А. «Қалың елім қазағым.» Алматы, Жалын 1995 ж.
8. Әуезов М. «Шығармалар.» Алматы 5 -том 1961 ж.
9. Досжанов Д. «Абай айнасы.» Алматы 1994 ж.
10. Мырзахметұлы М. «Абай және Шығыс.» Алматы 1994 ж.
11. Уалиханов Ш. «Таңкдамалы шығармалар.» Алматы 1946 ж.
12. Бекхожин Т. «Шәкәрім Аманат өлеңдер.» Алматы Өнер 1989 ж.
13. Нысанбаев Ә. Есімов Ғ. «Қазақ философиясы және оның проблемалары.» Алматы 1992 ж.
14. Исмакова А. С. «Возвращение плеяды: Экзистенциальная проблематика в творчестве Ш.Құдайбердйева.»
15.Дидахмет Әшімханов. «Бес арыс.» Алматы - Жалын 1992 ж.
16.Ж.Алтаев Т.Ғабйтов А.Қасабек Қ .Мұхамбеталиев. «Философия және Мәдениеттану.» Алматы 2001 ж.
17.Шәкәрім Құдайбердіұлы. «Мұсылмандық шарты.» Мерей, Алматы 1993 ж.
18.«Шәкәрім қажы қазасы.» Пеьсалар жинағы. Нұрлы әлем 2004 ж.
19.Ғарифолла Есім. «Философия тарихы.» Алматы, Ы. Алтынсарин 2000
        
        ҚАЗАҚСТАН   РЕСПУБЛИКАСЫ   БІЛІМ   ЖӘНЕ ҒЫЛЫМ МИНИСТРЛІГІ
Әл-Фараби ... ... ... ... және ғылым методологиясы кафедрасы
Реферат
Тақырыбы: Қазақ даласындағы ойшылдардың бірі Шәкәрім Құдайбердиев.
Орындаған:
Тексерген:
Жоспар
1. Шәкәрім Құдайбердіұлының ... ... ... діни-танымдық мәселелердің
өзектілігі.
3.Шәкәрімнің дүние танымы және жан туралы ... ... ... ... есімі еліміздің егемендік алғанға дейін әдебиет тарихына енбей,
еңбектері ел аузында ғана сақталып келді. Осылай бола тұра оның ... ... ... өсе ... ... айқын дәлелі Шәкәрім шығармаларының ... ... ... ... ... шағын жинақтар түрде жарық
көруі, «ғалымның аты өшсе де, хаты ... ... ... ... ... ақиқат ұшқындары мен қоса, сол дәуірдегі халықтың әл-
ауқатын айқын көруге болады. бұған мысал ретінде мына өлең ... ...... ... қайда әдеп қайда.
Быт-шыт боп неге жүрміз әрбір сайда.
Көз жұмып көппен көрген ұлы той деп,
Береді бұл надандық кімге пайда.
Ақынның дүниетанымы сол ... ... ... ... ... пікірлермен
мүлде қарама-қайшы келді. Еуропадан белең алған бұл індеттің кесірінен
сақтау үшін, қаншама ... ... Оның ... сол кезде еленбей
қалғанымен арттағы ұрпағына таптырмас бағалы дүниеге ... ... ... үгіттеу мақсатында жазылған үш анық «мұсылманшылық
шарттары» ... ... ... ... ... ... ... көрелік. Сонымен қатар ақын өміріменде қысқаша танысайық.
Ақынның ... ... ... ... ... тағдыры айқын
таңбаланған. Сонымен қатар өзгеше мәдениет, кең ... ... ... Бір ... ғана емес, бүкіл адамзатқа тән сырлы мұң бар. ... өнер ... ... ... Және ... туған тілімізде,
ұлттық әдебиетімізде Абайдан соң ғана мүмкін болған жетістік.
1858 жылы 24 ... ... ... Абай ... Қарауыл ауылында туған.
Ақын, ойшыл, композитор, аудармашы. Ата-анасынан ерте ... ... ... — қазақтың ұлы ақыны Абайдың қолында тәрбиеленді.Болашақ ұлы
ақын ... жеті ... ... белгілі. Шәкәрімнің әкесі Құдайберді сол
жетеудің ең үлкені еді. Парасатты, мейірімді, кең пейіл ағаны Абай айрықша
сыйлаған көрінеді. ... ... алты ... қайтыс болды. Бұдан
соңғы жерде ... ... ... де, әке ... ... ерекше зеректігін аңғартқан Шәкәрімді Абай өз қамқорлығына
алды. Туған ... ... ... орта ... ақын аға ... ... ретінде қалыптасуына ғана емес, ақын ретінде қанаттануына да ... ... ... бір ... ... ... ... - қазақ ішінде
Абай деп атайды, - сол кісі ... һәм ... ... ... һәм
Алланың берген ақылына да бұл қазақтан бөлек дана кісі еді, ... ... ... тағлым алып, әр түрлі кітаптарын оқып, насихатын тыңдап, аз
ғана ғылымның сәулесін ... ... ... ... ... іші
болғандықтан, қадірі азақ білінді. Абай болмағанда дәмішманд, хәкім,
философ кісі ... - деп ... ... өзі ... ... өз
бетімен заманына сай жеткілікті білім алды. Шығыс және Батыс ... ... ... ... ... ... және орыс тілдерін еркін меңгерді.
Алғашқы шығармаларында жастарды Абайдан үйренуге шақырады.
1905-1906 ... ... ... ... ... ақын Парижде
аялдама жасайды. Стамбұлда да тоқтаған деген жорамал бар. Осы ... ... ... ... ... ... қазақ және
хандар шежіресі" және "Мұсылмандық ... ... ... Оның ... сан ... ... этнография, әдет-ғұрып және дін тақырыбы.
Шәкәрім ... ... әрі ... ... де ... әдебиетінің  бірегей классигі, ұлы Абайдың мұраттас мұрагер
шәкірті, аса ірі ақын, ойшыл философ, ... ... ... ... ... Шәкәрім ел басқару жұмыстарына араласып кетті. Жастықтың қару
қайратын ел ... ... ... ... ... жұмсамақ
болды. Сайлауға қатысып, шарға түсіп болыс болып та сайланды. Ел ... ... ... ... дау дамаилар мен арыз-жалаларды керіп-
білу, оған үлкен өмір мектебі болды. Қазақ қауымының тірлігін ... ... ... ол ... патша өкіметінің түгелдей қазақ халқын
аздырып, тозды-руға негізделіп жасалған ел билеу ... мен ... ... сұрқия саясатының түпкілікті мақсат мүддесін түсінді.
Оның бұл жолда тауы шағылып, сағы ... ... ... ... ... жазу жұмысына біржола ден қойып
кірісуі кырық жасынан, яғни 1898 жылға тұспа-тұс келеді. Туған ... мол бай ауыз ... ... ... ... ... шығыс пен
батыс әдебиетіне жетік көз жіберіп, әйгілі шығыс жұлдыздары Қожа ... ... ... ... ... Байрон, Пушұкин, Толстой сынды
керкем ой алыптарының шығармаларынан нәр ... ... ... ... ... ... езі емін-еркін меңгерген түркі тілдеріне қоса
араб, парсы, орыс ... онан әрі ... ... ... ... тамаша аудармалар жасады.
Ақын қырықтан кейінгі бүкіл саналы өмірін әдебиет, тарих, жаратылыс
тану, жағырафия, психология, музыка өнері ... ... ... ... ... ... ұлы Абай ... танымына құлаш ұрады. Ұстаз ой-
арманын әрі қарай жалғастырады.
1920—1921 жылғы ашаршылықтар, аша тұяқ қалдырмауға бекінген 1928 ... ... ... ... да ақын ... ... ... қалдырды, әуреледі, азаптады. Алайда, туған халқына қызмет ... ... ол, бұл ... сырт ... жоқ. Оның ... ... бар ... көзқарасы да бірқалыпты қалып қоймай, өзгерістерге
ұшырады, тіпті жасы ұлғайған қарт қаламгердің түңіліп, ... ... да ... ... оның ... ... адам ... Бұл трагедия кейін де оның ажалына себепші болды. 1931 ... ... ақын ... ... ... ... жазаға тартылып ГПУ
қызметкерлері тарапынан оққа ұшып қаза болды. Ұлы талант, ғұлама ... ... ... ұзақ жылдар бойы іздеусіз жатты. Ақын опат
болғаннан ... ... ... ... ұзақ жылдар бойында
буржуазиялық ұлтшыл "Алаш" партиясының қызметінде болды, ... бай ... ... болып, кеңес құрылысына қастандық жасады
деп заңсыз, дәлелсіз қаралап келді, тек 1988 жылы ... ... ... қайта табысты.
Шәкәрім шығармаларындағы діни-танымдық мәселелердің өзектілігі
Шәкәрімнің шығармаларына қарағанда көптеген ... ... ... ... ... қиын емес. Бірақ олардың ... ... ... ерекше көңіл бөлінеді, ол ең өзекті ... ... ... ... ... бойы оның ... әйгілі
мұсылман діншілдері, философтары күресіп келеді. ... ... ... жоқ, ... осы мәселе шешімнің әдістері өмірлік ... ... ... ... ... ... танымдық әрекеті немен
негізделген, ол өз ... ... ма, ... ... мен ... ... танымдық прогресі мүмкін бе және т.б.
Әрбір мұсылман Құрандағы оны толғандыратын мәселелерге жауап іздеуі
тиіс. Алайда, адам әрекетін сипаттайтын ... ... бар ... ... ... алғаш қарағанда біркелкі жауап бермейтіндей көрінуі
мүмкін. Мәселен: «Және сондай аяттарымызды жалғанға санағандар, ... ... Алла ... ... оны тура ... салады» /1, 6:39,
132/.
«Алладан бұйрықсыз ешкімнің иман ... ... ... Алла ... ... ... /1, 10:100, 220/.
«Тура жолды түсіндіру Аллаға тән. Ол жолдың қисығы да бар. Егер ... ... тура ... салар еді» /1, 16:9, 268/.
«Расында оған тура жол көрсеттік. Мейлі шүкірлік қылсын, ... ... /1, 76:3, ... ... адам өзінің іс-әрекетіндегі таңдау кезінде
толығымен Құдайдың еркіне бағынышты. Құдайдың күші адамның әрекетіне ... ... ... ... ... ... Мұндай жағдайда, адамның іс-
әрекетінде Алла ма, әлде адамның өзі ме, кім жауапты екенін анықтау қиын.
Құрандағы сүре мен аяттар әр ... ... ... ... ... тілеулестері қуғын-сүргін жағдайда жүрген кездегі Хз. ... ... ... ... ... аяттарында адамның ерік
бостандығын тану ағымы басым. ... Хз. ... ... позициясы
нығаюына байланысты және әсіресе хижрадан соң (пайғамбардың ... ... ... ... іс-әрекеттерінің абсолюттік алдын-ала
айқындалу идеясы, оларды Алланың ... ... ... ... біріне ойыстырылды.
Ерік жігер мәселесін шешуде Құранда ... ... ... діншілдерінің алдына мынандай сауалдарға жауап іздеу қажеттігін
қояды: Құдайдың өзіне байланысты іс-әрекеттерге адам жауап бере ... ... де биік ... Алла мен бәріне бірдей игілік жасайтын Алла туралы
түсінікті қалай үйлестіруге болады? Шын мәнінде, егер оның ... ... ... онда дүниеде кездесетін ізгілік пен жамандық соның еркімен
пайда бола ма? Онда ол ... ... ... ... өйткені жамандықтың
бар болуына жол беріп қояды. Егер ол ... ... ... жасап, жамандық
одан тарамайтын болса, онда ол бәрінен де күшті емес.
Сондықтан алғашқы халифтердің ... яғни Хз. ... ... ... соң ... осы ... ... тікелей қарама-қарсы
келушілерді жақтаушылар, яғни абсолюттік алдын-ала айқындау туралы ілімінің
ұстанушылары мен ерік-жігердің абсолюттік ... ... ... болды. Олардың пікір-таласы кейінгі жүзжылдықтарда жалғасын тауып
отырды. Оған қазақ діншілдері де қатыстырылған, бұған Орынбор мен ... ... ... ... ... ... дін ... А. Мақсудидің осы мәселеге орай айтқан
көзқарасы: «Егер адам өзінің ерік-жігерімен және тілек ниетімен әрекет ... оған ... ... Алла ... береді. Егер, адамның жігері болмаса ол
жер бетінде қамсыз қалып, ешнәрсе де қолынан ... ... 14-15/. ... Ислам ғалымдарының осы мәселеге айтқан көзқарасына сәйкес келеді.
Пікірталасқа Шәкәрім де қатысты. Ол ... діни ... осы ... ... үш ... ... оның әрқайсысына
өзінің қатынасын білдірді.
Біріншісі; адамның еркі жоқ және ... ... ... ... ... жасайды.
Осы тұрғыдан өз көқарасын ортаға сала келе, Шәкәрім Құдай белгілі
бір ... ... ... ... да алдын-ала айқындап,
адамдардан сол үшін ... ... ... оны о ... ... еді
деп есептемейді. Бұл ретте ол ... ... ... арқа ... Алла тағала пенделеріне залым қылмайды». Халифа Алтай аударған Құран
Кәрімде бұл аят былай ... ... Алла ... еш зұлымдық
қылмайды. Бірақ адамдар өздеріне өздері зұлымдық қылады» /1, 10:43, 214/.
«Біз көрсеттік тура ... ... ... ... ... ... ... қарсылық қылып кәпір болсын». Бұл аятты Халифа Алтай 29-пара 76-
сүресінде былай ... ... оған тура жол ... ... ... ... қарсы келсін» /1, 578/ және Шәкәрім тағы бір аятты келтіреді;
«Адамға өз ықыласымен ұмтылмай тұрып еш ... ... ... ... Алла ... ой-өріс беріп және пайғамбарлар
арқылы сақтандыра отырып, көмек ... егер ол ... ... ... ... Алла жербетіндегі бар нәрселердің ... ... ... пен ... да ... және де өз тілектерін пайғамбарлар арқылы
бере отырып, тарату істеріне ... /3, ... ойды ... ... егер Алла ... ... ... дүниелерді жаратып, бұдан былай өзінің жаратылыстарына
араласпайтын болса, онда пайғамбарлардың ... ... ... еді деп
топшылайды. Пайғамбарлар ешқандай да себепсіз, ешнәрсесіз пайда болады ... ол; ... ... ... ... жауыздығы үшін жазалаудың
қажеті жоқ /3, 16/.
Бұл ойды ол мынандай ... ... ... мен ... ата-анам немесе достарым немесе мен тұратын елді ... ... онда ... ... мынаны айтуға болады: «сондықтан мен күнәхар
болдым». Ал бұл үшін кім жауап беруі және кім ... ... ... ... ... қорытындыға келеді: егер жасалған күнә үшін, себепші болған
басқа біреу жауап берсе, онда оған да ... ... ... ... ... Адам атаға дейін жетуге болады, ал бұған жол беруге болмайды, өйткені
Құранда былай деп айтылған; ... ... ... ... ... жауап
бермейді» /3, 16/.
Үшіншісі; адамның ... ... Алла ... ... кітапқа» жазылған, сондықтан оның ғұмырында алдын-ала айқындалған
нәрсені орындауға еркі жоқ.
Бұл көзқарасты Шәкәрім үзілді-кесілді ... ... ... ... ... ... ... саналы адам өз малын ... ... ... өте келе ол ... ... ... Мұндай
жағдайда Құдай бәрін алдын ала айқындап қойған, сондықтан мен кедеймін деп
айтуға бола ма?»
Адамның ерік бостандығын ... ... ... ... Егер Алла әділетті десек, ал Құран Алланың әділеттілігіне
шүбә келтіруге рұқсат бермейді, онда ... ... бәрі де ... болуы мүмкін. Демек, әділетсіз ілім мен іс-әрекеттер адамның
өзінен шығып жатады. Егер бұл нақ ... ... онда ... ... және ол ... тек ... алдында ғана жауапты.
Шәкәрім жауыздықтың қайнарын адамның сезімдік ... ... ол екі ... ... ... қарайды: көзге көрінетіні (тәні)
және көрінбейтіні (жан дүниесі). Танымдық жан ... ... ... күші, жөн алып жүрушісі; нақ сол нәрсе пайданы залалды ... ... ... жан дүниеге жетуге талпынса, онда адам ... ... ... Егер ... өн ... «сезімдік -тілек» жеңсе, онда
дін алшақтайды. «Адам баласында, - деп жазады ол, - екі ... бар ... және ... Өзіне-өзі ұдайы қамқорлық жасау, өзін-өзі жақсы көру,
менмендік – бұл тән ... ... адал ... етуге ұмтылу – жан-
дүниенің қажеттілігі. Бірінші қажеттілік жеңгендер ... ... атақ ... нәрседен де, тіпті ... ... де ... ... ... пен игі істерден өзгені қаламайды» /15, 165/.
Сонымен, Шәкәрімнің пікірінше, субстанциялы мағынада ... ... ... әрбір болмыс, ізгілік болып саналады.
Адамның «сезімдік тілектерінен» жауыздықты ығыстыра отырып, ол
Құдайдан жамандыққа деген ... алып ... ... ... ... ... ... ұстанымдарын қалыптастырады.
Оның мәнісі мынандай:
Адамның еркі өзінің сезімдік тілектерінде де еркін. Құдай жаратқан
әсер әрбір жеке ... ... ... ... ... ... күнәсіна жазаланады және жаман істері ... ... ... Жеке адам ... ... ... өзі іске асырады, ал
Құдай өзіндік бір себепші ғана болады.
Бастапқыда «сезімдік тілектерге» орай адамға еркіндікті бере ... ... ... ұсынып тұрғандай көрінуі мүмкін, өйткені
индетерминизм еркіндіктің ... ... ... ... ... ... жігерлі шешімдерімізді шығарған кезде өзімізді еркін сезінеміз,
ал бұл сезім алдамшы болуы мүмкін емес деп ... ... ... ... ... ... ... ақиқаты да осындай.
Әйтсе де, Шәкәрім «сезімдік тілектерді» адамның ... ... ... ... тек жер бетіндегі өмірде ғана ... ... онда о ... ... ... бір әңгіменің болуы мүмкін емес, мұнда
ойшыл детерминизм позициясына ойысып отыр, өйткені ... ... ... тұтастай оның жер бетіндегі өміріне байланысты.
Демек, Шәкәрім Құдай жауыздықтың ... ... ... ... ... ... ... қорытындыға келеді. Әділетсіз нәрсені Құдайға
ысыра салуға болмайды, бұл ... ерік ... ... Олай ... тек адамның өзі ғана жауапты.
Жаңашылықпен ойлайтын философ ерік бостандығы проблемасына ... ... ... және бір жақтылығын айқын
ұғына отырып, ... ... асып ... ... ... ... ... айқындау және құдай жаратылысы ұстанымын
шектей отырып оларды логикалық ретке келтіруге тырысты.
Ерік бостандығы ... ... ... ... ... ислам діни өкілдерінен айтарлықтай жоғары ... ... ... ... ... тұрғыдан емес, «әлеуметтік-
этикалық» тұрғыдан қарады. Екіншіден, оны «қалыптандырды», бар ... ... ... ... Бұл ХІХ ... ... ХХ ғасырдың басында
қазақ діни-философиялық ойының дамуына қосқан үлес еді.
Өнегеліктегі сенімнен шығара отырып, Шәкәрім ... ... ... ... ... Оның ... адамның іс-
әрекеттеріндегі мына бір қылықтары аса ауыр ... ... ... ... ... ... ... бірлігіне сенбеу, демек,
айқын танымдық бағдардың жоқ болуы. Шәкәрім аятқа жүгінеді, онда былай ... ... ... ... жасаса сол адам үлкен күнәға батады».
- Аллаға жат болып тиетін ... ... ... аузы ... ... ... бақсыларға үн қату. Оларға барып бал
аштырғаннан, оқып білген дәрігерге ... ... ... ... мына бір ... ... ... «Ей Алланың құлдары,
ауруларыңызды емдетіңіз, Алла тағала даусыз ешбір ... ... ... ... ... ... /3, ... пұт жасау және оларға бас ию: «Тастың үңгірін, жалғыз ағашты әулие
деп, мал түнетіп, әлем ... бәрі ... ... іс» /3, 22/. күнә ... ... жоқ. ... айтқанда, Шәкәрім жалғандық ант қылмыстары
сияқты күнәларды ... ... ... ... ... ... отырып, ол
өтірікшілер ант қылмыскерлері он ... ... ... айырылуына болады деп есептеді. Оның үстіне жалған уәдемен
алданғанның шығынын қалпына келтіруі ... ... ... уәде ... ... пайдалы еңбекке қызықтыру және ... ... ... ... іс ... ... ... рұқсат. Осы орайда Абайдың ... еске ... ... ... әуелі бастан бала өзі ізденіп
таппайды. Басында зорлықпен яки ... үйір қылу ... ... келе ... ... /4, 136/.
Шәкәрім көптеген ізгілік жасаушыларды пайғамбарларға теңдестіре
қояды. Ол ... ... ... әділдікті,
мейірімділікті жатқызады. Мұның бәрін ол бір ғана ар-ұжданымен ұластырады.
Адам өзінің бойында осы ... ... оның ... ... ... ... ... өзін-өзі тану қабілеттілігі арқылы ... ... ... ... ... ... адамның белсенділігімен
қолжеткізіледі. Ал белсенділік адал еңбек пен білімге деген ұмтылыспен,
қайырымдылыққа ... ... ... Халықты ағарту үшін еңбек
ете отыра, Шәкәрім отандастарын қанағаттандыруға ғана жаратпай, оны қазақ
балалары ... ... және ... ... ала алатын мектептер құрылысына
жұмсауға шақырды.
Жалпы айтқанда ... ... ... ... ... ... бағыты бойынша – парасатты. Оның құрылымының ортасында формальды
түрде Құдай ал шын мәнінде – ол ... мен ... ... адам
баласына бағытталған және де сенімді бекіту өзіндік жеке мақсат емес, жеке
адам мен қоғамның имандылық тұрақтылығын бекітудің құралы ... ... ... ... ... шеше ... Шәкәрім тар
конфессионализмді танытқан жоқ, ол ... ... ... ... ... тарапынан өнегелі іс-әрекеттер мүмкіндігін жоққа шығарған емес.
Қазақ философиясында Абай ... ... ... ... ... ... Шәкәрімнің мұрасы біздің ұлттық ... ... ... ... ... өзі де, ... да қазақ
философиясының тарихындағы, оның ішінде діни және дүниетанымдық зерттеуді
керек ... ... ... ... ... сол ... ... мен молдалары ойынан биік тұрды. Оның ... ... ... ... ... ... үлгі-өнеге, Исламды
үлкен танымдық қуаты бар руханилықтың формасы ретінде қабылдаудың үлгісі.
Сондықтан уақытында елеулі рөл ... ... діни ... ... ... ... ... Оның үстіне тек ... ... ... ... ... ... Одағының қазіргі тәуелсіз
мемлекеттер достастығының басқа да Ислам аймақтарына ғана ... ... ... ... арқылы адамның анағұрлым өрескел, ерсіліктерін басып
жаншуға, сол арқылы халықтарының бүкіл ... ... ... ... өзге де ... жүйесі мен идеологиясының жолын
ұстаушылары үшін де өзекті десек ... ... ... едік. Сондықтан
Шәкәрімнің тек көркем әдеби шығармалары ғана емес, сонымен бірге ... ... ... бай ... ... ... ... етеді.
Шәкәрімнің дүние танымы және жан туралы трактаттары.
Адам сияқты боп көзімен көрмейді, ақыл көзімен көреді... Өлімнің соң бір
түрлі тіршілік бар. Ал екі ... ... іс – ... ... дегеніміз –
ынсап, әділет, мейірім.
Сөз басы.
Кетті, келді,
Толды, сенді,
Өзгелейді бұл ағаш.
Туды, өлді,
Жанды, сөнді,
Өршіп өнді қайтадан.
Дөңгеленткен,
Өңгеленткен,
Түк білімсіз күш пе ... ... ... іс пе ... деген не?
Мүлде өле ме,
Шын жоғалып сөне ме?
Дене жан деп,
Жоғары өрлеп,
Жаның мен деп келе ... ... ... ... ... ... ... адамдарға шейін
бәрі өзі нәсімдерінің жақсылықта болып, өсіп өнуіне қам ... Мұны ... ... ... бұл ... ... ... Сондықтан барша адам
шамасына қарай қай бірі өзі үшін, қай бірі табы ... қай бірі ... ... ... бақ ... Ақыл ... адам ... барша адамға бақ
іздеген болады.
Тіршілік туралы адамдар арасында айтылып келе жатқан жол бар. Бірі ... ... дене өлсе де жан ... өлгеннен соң бұлда тіршілікке, тіпті
ұқсаиайтын бір түрлі ұқсамай өмір бар. ... ... ... ... ойламай, сол соңғы өмірде жақсы болудың қамын қылу керек
дейді. Мұны ақырет-келгеннен соңғы өмір жолы деп ... Енді бірі ... ... ... бәрі ... ... ... оны былай қылайын деп
жаратқан иесі жоқ, һәм өлген соң тірілмейтін жан жоқ дейді. ... ... екі ... ... анық ... табу ... сау адамға қатты міндет. Неге
десең адамды түпкілікті бақытқа жеткізбек болсаң ... ... ие ... соң да бір ... өмір ... жолдың шын, өтірігін білуіміз керек.
Егер шын болса ... ... ... ... ... ... ... егер өтірік болса, оған әуреленбей жалғыз осы дүние қамын қылу үшін,
олай ... бұл ... ... Оны ... әр түрлі дін деп жайынан
хабары, әр түрлі ғылым жайынан әр бір ... сол ... ... ... болу керек, және қатты керек бір шарты - өзінің тұтқан
діні, оқыған-ұғынғаны, ... ... ... ісі ... жақсы кісі
айтты деп нанып қалған сөзіне бір жала байланып қалмай ақылын ... ... сол екі ... ... ... айтқан сөз, қылған істері
һәм оларға қарсы айтқан сөздердің бәрін ноқтасыз, ... сау ... ... ... адам әдет ... ... шыға алмай, арқандаулы ат
сияқты болады. Және өзінің мынау жөн дегенін ... ... ... ... десең, қайсысы болса да әбден сыналып, тазарған соң шын болмақ.
Бұл екі ... ... ... шыққанын тексерсе, адамдардың біз һәм
әлемдегі барша нәрселердің қайдан пайда болғанын, мұны кім жаратқан ... ... Неге ... адам ... оны ойламай тұра онемайды және ... бір ... ... мұны кім ... бұл неге керек демей қоймайды?
Сондықтан ... ... ... әр түрлі ой жүргізген. Тіпті, ескі
замандағылар жаратушыны осы деп немесе ... ... ... бар ... от, ағаш, тас сияқтыларға табынған. Немесе әр нәрсенің бір тәңірі ... ... ... ... ... ... адам қолынан келмейтін істерді
істеген алдамшы жәдігесі, ... ... ... да ... ... деп ... да ... Сөйтіп, соқыр кісіге сандалып жүргенде
пағамбар дегендер шығып, барлықтың бәрін жаратқан ие бар, ... соң ... ... бар, осы өмірде өлшеусіз бақ, қиын азап бар, мұны ... ... ие ... ... Сіздерге ұқтыруға бұйырды деген. Ол кездегі
адамның бір қатары бұған нанып ерсе де бір ... нана ... ... ... ... әдетінен шыға алмаған.
Енді біліп жаратқан ие де жоқ, өлген соң өмір де жоқ жолдың түбінде де
осы барлық әлем ... бар ... ... ... ... ... сөзден мәлім
болды. Ескі заманның білімділері әр нәрсенің түпкі ... ... ... ... ... негізі
А). Иманның мағынасы.
Иман дегеніміз Алла Тағаланың барлығына, бірлігіне онан ... ... ... ... бәрі ... анық ықыласпен нанбақ. Иман айтқан
да «Ләә иләһа иллаллаһ Мухаммед расулуллаһ» дейміз, оның мағынасын ... ... ... жоқ және Мұхаммед (с.а.у.) Алла Тағаланың бізге тура
жолды көрсетуге ... ... ... ... Мұның мағынасын білмей құр
айтқанынменен иман болмайды. Және анық шын ... ... құр ... ... о да иман емес. Аятта: «Кейбір адам Аллаға һәм ахырет болатынына иман
келтірдім десе де, ішкі ... ... ... соң, ол ... ... ... Әлбетте әр қашан шын ықыласпен нанып иман айтып жүру керек. егер де
иман дұрыс болмаса ... ... ... ... да ол ... ... «
Иман шарт» деген кішкене кітапта иман һәм тәуба ... ... ... ... ... ... ... жеті рәкәні бар. Бұлардың мағынасы
«Әуелі Алла Тағаланың барлығына, ... ... ... ... ... ... кітаптарының баршасына нанлым. ... ... ... күні болмақтығына нандым. Баршылық жақсылық,
жамандық істер Аллаһ Тағаланың тағдырынсыз болмайтындығына нандым. Һәм
өлген соң ... ... ... ... достар! Осы иманды әр қашан айтып, салақ болмай жүру керек. құранда
неше жерде баһшт тақуалар үшін деген, ... деп ... ... ... ... ... ... азабынан қорқынышты рахматынан үмітті болып, қауіп
пенен үміттің ... ... ... ... «Тілек, дұға қылыңыздар. Қауіп
пенен үміттің арасында болып...», - деген.
ә). Аллаһ Тағаланың барлығын ақылмен ойлап ... ... Алла ... ... ... яки ... жолыменен
ұғып, нанып иман келтірген кісіде мұсылман ... ... ... ... ойлап осы дүниенің бір құдіреті күшті иесі болса керек деп, өз
ақылыменен дәлел таппаған кісі ... ... ... және ... ... ... біреудің алдауына еріп кетуге жақын тұрады. ... ... ... Адам шын ақыл ... ... осынша неше
түрлі ғаламды жаратқан бір иесі бар екенін біреуден ... ... ... Алла ... ... ... ... көп. Алайда болса, ақыл
менен білуге бұйырған. Аятта: ... ей ... ... ... ... ... һәм ... барша жаралған нәрселерге», - ... ... ... ... ... жоқ бір ... барлығын білесіз.
Жағпар Садық хазіреттері айтқан екен: «Алла Тағаланың барлығына бал
жинайтұғын ... ... не ... ... ... ... ... бал
аузында ауы бар, ол екеуі таусылмайды, ... ... - ... шейх ... ... кісі ... парсыша бәйіт: «Ағаштың жасыл жапырағына
ақыл ... ... ... ... Алла ... ... бір кітап
сықылды емес пе?», - деген. Және адам ... ... «Осы мені кім ... ... анық ... ... бір ... жаратпағанын, кім жаратты деуге
де болмайтынын. Кім себеп боды ... оның ... ... кім ... ... ... ... кім себеп, ақырында барша себептерді
біріне бірін себеп ... ... бір ... ... ие ... ... ... - Алла Тағала және адам ойлау керек: Қайдан шықтым, не үшін жаралдым,
түбінде не боламын», - деп. ... ... ... ... бар ... ... күшті Алла жаратты. Не үшін жаратты?
Жаратқан иесін біліп, соған құлшылық қылсын деп жаратты. Ақырында не
қылады? Кімде-кім ... ... ... ... ... ... ... қалдырмай таусылмас рахат берсе керек.
Неге десең: осынша ғаламды басқа жаратудың ... жоқ. ... ... ... ... жаратса керек. Онда әншейін бір ойын сықылды болады
ғой. Аятта ұқтырып ... « ... ... ... һәм оның ... ... ... жаратқаным жоқ:»- деген.
Енді жоғарғы аяттың мағыналарын һәм ... ... ... ... ... Алла Тағаланың барлығына шексіз көңіліңіз нанар.
Ей, достар! Алла ... ... одан ... Алла жоқ. ... ақылмен
ойлап білу керек. Құранда бұл туралы аят көп. Олай ... да ақыл мен ... ... ... « ... ... екі ... болса, дүние бұзылар
еді, »- деген. Және бір ... : « Алла ... ... жоқ және ... басқа Алла жоқ. Егерде басқа бір Алла болса, әрқайсысы өзінің
жаратқан нәрсесіменен кетер еді де ... ... ... еді. Алла ... ... »- деген.
Енді ойлап қараңыз, егерде Алла екеу болса, бір Алла бір нәрсені бар
болсын десе, бір Алла жоқ ... ... сол ... бар ... ма еді, яки жоқ
болар ма еді. Әлбетте бірінің айтқаны болмай ... ғой. ... ... Алла ... лайық болмайды. Сол себептен Алла Тағала жалғыз ... ... ... біреу серіктесіп жаратады десе, бұл да бос сөз, оның
үшін серікке мұқтаж болған соң, оныңда Алла ... ... жоқ. Және ... Анық ... ... Алла ... ... адам пайғамбарды
жаратқандай. Адам пайғамбарды топырақтан жаратып тұрып Адам бол деп ... ... Сол ... ... ... Мәриям ананың қарнында бала бол
деп еді, бала ... - ... Және бір сөз Алла ... ... ... ... ... тұғын істерді істеуге мұғжиза берген һәм әулиелерге
керемет берген. Бұлардың себебі ... тура ... ... ... ... дәлел болсын деп, әулиелердің күнәдан
тазалығының қадірін ... үшін ... ... ... Аллаһ Тағаланың сипаттарын білмек
Ей, достар! Жоғарғы сөздерден алла тағаланың не барлығын һәм ... Енді ... ... ... бар, өздігінен бар, біреу бар қылган емес, барлығының алды
жоқ, бурыннан бар. Арты жоқ, ... ... ... ... ... ... не ... жоқ, не теңдесі жок, ұқсасы жоқ және ... ... бұл алты ... ... ... ... Олар ... бар,
өздігінен бар, бұрыннан бар, жоқ болмайды, жалғыз, ешнәрсеге үқсамайды,
Бұлардан басқа кітапта зубутие деген сегіз сипаты бар. Олар ... ... ... ... ... яғни бір ... болғанын ұнатушы,
болғызушы, яғни бар қылса да, жоқ қылса да, сөилеуші, ... ... бүл ... ... ... ... ... тіршілігіміздегідей
дүниеменен емес, біздің құдіретімізден қол аяқ, яки қарумен ... ... ... ... яки ... ұғып ... ақыры өзінің
ешнәрсеге ұқсамағаны сықылды сипаттары да өзгенің ... ... ... ... сипаттары деген болады. Олар; ұйықтамайды, өзгермейді деген
сықылдылар. Оны ешбір кемшілігі жоқ десе сонан ұғуға болады. Ақырында бәрін
жиып айтқанда Алла ... ... ... ... ... ... ... Шәкәрім Құдайбедіұлы. «Үш Анық.» Қазақстан Алматы 1991 ж.
2. Шакәрім Құдайбердіұлы. «Қазақ айнасы.» Өлеңдер мен ... ... 2003 ... Бердібай Р. «Ел боламыз десек...» Алматы, Қазақстан 2000 ж.
4 .Кенжебаев Б. «Әдебиет белесі.» Алматы, ... 1986 ... ... У. ... ... діни – ағартушылық ағым.» Алматы,
Білм 1998 ж.
6. «Құдайбердиев Ш.» Жұлдыз, 1991ж. 1 – саны.
7. Құнанбаев А. ... елім ... ... ... 1995 ... ... М. ... Алматы 5 -том 1961 ж.
9. Досжанов Д. «Абай айнасы.» Алматы 1994 ... ... М. ... және ... ... 1994 ж.
11. Уалиханов Ш. «Таңкдамалы шығармалар.» Алматы 1946 ж.
12. Бекхожин Т. «Шәкәрім Аманат ... ... Өнер 1989 ... ... Ә. ... Ғ. «Қазақ философиясы және оның проблемалары.»
Алматы 1992 ж.
14. Исмакова А. С. «Возвращение плеяды: ... ... ... ... ... «Бес ... ... - Жалын 1992 ж.
16.Ж.Алтаев Т.Ғабйтов А.Қасабек Қ .Мұхамбеталиев. «Философия және
Мәдениеттану.» Алматы 2001 ... ... ... ... Мерей, Алматы 1993 ж.
18.«Шәкәрім қажы қазасы.» Пеьсалар жинағы. Нұрлы әлем 2004 ... ... ... ... Алматы, Ы. Алтынсарин 2000

Пән: Тарихи тұлғалар
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 16 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Оқу – тәрбие үрдісінде бала мінезін тәрбиелеу38 бет
Шәкәрім Құдайбердиевтің педагогикалық көзқарастары5 бет
А.Құнанбаев, Ш.Құдайбердиев, М.Әуезов шығармаларындағы педагогикалық идеялардың сабақтастығы және оны оқу-тәрбие үрдісіне ендіру 21 бет
Абай Құнанбаев, Шәкәрім Құдайбердиев және Мұхтар Әуезовтің педагогикалық идеялары7 бет
Шәкәрім Құдайбердіұлының өмірбаяны13 бет
Шәкәрім Құдайбердиев аудармаларының ерекшелігі32 бет
1723 ж. Қазақ даласындағы тойтарыс10 бет
А. Байтұрсынов, М. Дулатов, Ш. Құдайбердиев, М. Жұмабаев жайында қысқаша мәліметтер6 бет
А.С.Пушкиннің шығармаларын аударудағы Шәкәрім Құдайбердіұлының шеберлігі80 бет
Абай және Шәкәрім – сазгерлік өнер мәселесі61 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь