Қазақстан Республикасындағы соттарды мамандандырудың басты кезеңдері мен мақсаты

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 3
1 СОТ ӘДІЛДІГІ СОТ БИЛІГІНІҢ НЕГІЗГІ НЫСАНЫ РЕТІНДЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .7
1.1 Сот билігінің түсінігі және оның нысандары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...7
1.2 Сот билігінің әділсоттылық арқылы жүзеге асырылуы ... ... ... ... ... 19
2 ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНДАҒЫ СОТТАРДЫ МАМАНДАНДЫРУДЫҢ БАСТЫ КЕЗЕҢДЕРІ МЕН МАҚСАТЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...25
2.1 Қазақстан Республикасында мамандандырылған соттардың қалыптасуы мен даму кезеңдері және әлемдік тәжірибемен арақатынасы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...25
2.2 Мамандандырылған экономикалық, әкімшілік соттардың қызметі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 31
2.3 Соттарды мамандандырудың қарқыны: кәмелетке толмағандардың істері бойынша мамандандырылған соттардың келешегі ... ... ... ... ... ... ... ... .42
3 МАМАНДАНДЫРЫЛҒАН СОТТАРДЫҢ ӘДІЛ СОТТЫЛЫҚТЫҢ САПАСЫН АРТТЫРУДАҒЫ МАҢЫЗЫ МЕН РӨЛІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... 54
3.1 Сот әділдігінің сапалы көрсеткіші мамандандырылған соттардың қызметі ретінде ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..54
3.2 Сот билігінің беделін көтеру әрі күшейтудегі мамандандырылған соттардың рөлі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...56
ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..59
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕРДІҢ ТІЗІМІ ... ... ... ... ... ... ... ..61
Дипломдық жұмыстың өзектілігі. Қазақстандағы мамандандырылған соттар жүйесін құрудың мемлекеттің экономикалық, әлеуметтік дамуындағы рөлін сот билігінің мемлекеттік билік тармақтарының арасындағы орны мен соттардың тәуелсіздігі принципі тұрғысынан сараптау. Мамандандырылған соттарға қатысты жетістіктер мен болашақта атқарылар шараларды шет мемлекеттердің тәжірибесін саралай отырып талдау.
Мамандандырылған соттар жүйесінің тұтастай мемлекеттік міндеттерді жүзеге асырудағы қызметі ерекше. Себебі, соттарды мамандандыру кез келген сала бойынша даму кепілі. Демек, мамандыру ісін сапа, сот әділдігі, заңдылық қағидаттарына бағыттау арқылы заң үстемдігі мен азаматтар құқығының бұлжымастығын қамтамасыз етумен қатар құқықтық, демократиялық, өркениетті мемлекет құруға бір қадам алға жылжитынымыз анық.
Қазақстанның әлемдік қауымдастық алдында дербес мемлекет ретінде танылғанына көп уақыт бола қойған жоқ. Сүйіндіретіні сол, Қазақстан дүниежүзілік қауымдастық алдында танылып қана қойған жоқ, даму бағдарының негізгі бағыттарын өркениеттілік өлшем шеңберінде айқындап, осы жолмен нық адымдап келеді. әрине болашақты қағаз жүзінде болжау бөлек те, оны тиімді жүзеге асырып, айқын жетістіктер мен нәтижеге жету мүлде басқа әңгіме. Тап осы тұрғыдан келгенде қазақстандық өркендеу көрсеткіші кезіндегі кеңестің шекпенінен шыққан мемлекеттер ішінде оқ бойы озық тұр, әрі демократиялық өрлеу барысында толымды тәжірибе жинақтаған мемлекеттердің жоғары бағасына ие болды.
Айтып отырған ілгерілеулер қоғамдық өмірдің саласына қатысты. Ерекше атап өтетіні, жер бетіндегі мемлекеттердің өзара қарым-қатынас пен серіктестік бағытын салмақты, бейбіт арнаға бұруы уақыт өткен сайын күрделеніп, тіпті ғаламдық деңгейдегі бас ауруға айналып отырған аласапыран заманда Қазақстан халықаралық қарым-қатынаста өзге елдермен бейбіт, ынтымақтастық, өзара тиімді байланыс орнату стратегиясын ұстанып отыр.
Шынтуайтына келгенде, басқа жұртпен байланыста қандай да бір мүдделестер тобына ілеспей, тұғырлы ұстанымнан танбаудың елдегі тұрақты дамуға бере шапағаты мол. Соның бір дәлелі, биліктің бір тармағы ретінде белгіленген сот саласында алыс-жақын шет мемлекеттермен байланыс берік орнықты. Әлемдік кеңістіктегі құқықтық мемлекеттер қауымдастығына кіру қазақстандық сот жүйесінің, тұтастай алғанда қазақстандық құқықтың дамуына негіз салған алғы шарттардың бірі болды.
Сот-құқықтық реформаның жетістіктері Қазақстан Республикасының Президенті жанындағы Шетелдік инвесторлар кеңесі мен ЮСАИД-тың Заңнаманың дамуын бағалау бағдарламасы бойынша сарапшылары тарапынан жоғары бағаланды. Қазақстандағы сот реформасының ең үлкен жеңісі сотттардың тәуелсіздігі принципін орнықтыруы десек қателеспейміз.
1. Қазақстан Республикасының Жоғарғы соты мен Германияның сот қызметкерлерінің ұйымдастыруымен өткен «Қазақстанда әкімшілік соттарды құрудың қажеттігі және оны заңдармен қамтамасыз ету проблемалары» атты халықаралық ғылыми конференция материалдары. «Заң газеті», № 64. - 5 қараша - 2003.
2. Мелани Пайсер. Судьялар съезі: пайым мен парыз / Заң газеті. - №46-47. - 2005.
3. С.З. Зиманов. Независимость судьи - фундаментальный принцип правосудия. Международная научно-практическая конференция. 9-10 октября 2003г. - Москва, Россия.
4. Қазақстан Республикасы Президентінің 2005 жылғы Қазақстан халқына Жолдауы «Қазақстан экономикалық, әлеуметтік және саяси жедел жаңару жолында» / Заң газеті. - №15-16.
5. Б. Тұрғараев. «Әлеуметтік теңдік пен тұрақтылық кепілі» / Заң газеті. 23 ақпан. - №15-16.
6. Қ. Мәми. «Қазақстандағы сот реформасының даму кезеңдері». - Астана, 2003.
7. Фридмэн Л. «Введение в американское право» // Государство и право. - №3. – 2001.
8. Н.А. Бекбергенов, «Правоохранительная система в Республике Казахстан». (Учебное пособие). Астана, - Фолиант. - 2000.
9. Становление судебной власти в обновляющийся России / Под ред. Топорнина Б.Н. - Москва, 1997.
10. Сулейменова Г.Ж. «Суд и судебная власть в Республике Казахстан». - Алматы, 1994г.
11. Комментарий к Конституционному закону Республики Казахстан «О судебной системе и статусе судей Республики Казахстан». - Астана, 2003.
12. Қ. Мәми. «Сот билігінің тәуелсіздігі» // Заң. - №6. - 2003.
13. Қ. Мами. «Форум достиг своей цели» // Заңгер. - №4. - 2004.
14. Инго Риш. «Распределение дел в суде и независимость судьи» // Заңгер. - №4. - 2004.
15. Қазақстан Республикасының Конституциясы. Алматы, 1995. - 30 тамыз.
16. «Құқықтық реформа туралы мемлекеттік бағдарлама» / Егемен Қазақстан. - 1994.
17. Н. Колоколова. «Судебная власть и государственное управление» // Законность. - № 7. - 1999.
18. «Қазақстан Республикасының сот жүйесі мен судяларының мәртебесі туралы» Қазақстан Республикасының Конституциялық заңы. – Алматы, 2004.
19. Ш. Шарипов. «Судьяның тәуелсіздігі» / Оқу қүралы. Алматы - Дәнекер. - 2003 ж.
20. «Сотқа сенім - мемлекетке сенім» / Егемен Қазақстан. - 4 маусым 2005.
21. «Сот жүйесін реформалау» / Заңгер. - №5. - 2001.
22. К.Х. Халиков. «Особый характер, исключителъностъ и полнота судебной власти» // Заңгер. - 2003.
23. Х.Ю. Ибрагимов. «Правоохаранительные органы» / Учебное пособие. - Алматы. - 2000.
24. Қазақстан Республикасының Конституциясына түсініктеме. Алматы. - Жеті Жарғы. - 1999.
25. А.Ф. Закәмлистов. «Судебная этика». Санкт-Петербург / Юридический центр. - Пресс. - 2002г.
26. Н.Ә. Назарбаев. «Соттар қызметінің заңдық қана емес, саяси да мәні бар» / Егемен Қазақстан. - 8 маусым. - 2001.
27. Қазақстан Республикасы Президентінің 2000 жылғы 1 қыркүйектегі «Сот жүйесінің тәуелсіздігін күшейту бойынша шаралар туралы Жарлығы» / Егемен Қазақстан. - 2000.
28. К. Мами. «Развитие судебной системы и утверждение судебной власти в Республике Казахстан» // Заңгер. - №10. - 2003.
29. М.Т. Алимбеков. «Сот жүйесін мамандандыру туралы» // Заңгер. - №4. - 2004.
30. М.М. Алиев. «Қазақстан Республикасының сот жүйесі және құқық қорғау органдары». – Алматы. - 2004.
31. Д.Н. Козак. «Суд в современном мире: прблемы и перспективы» // Заңгер. - №2. - 2001.
32. М.Т. Әлімбеков. «О спецализаций в судебной системе. Состяние и перспективы развития судебно-прававой реформе в Республика Казахстан и Российской Федерации» // Материалы международной научно-практической конференции. Москва. - 2003.
33. Қазақстан Республикасы Президентінің 2002 жылгы 9 ақпандағы «Мамандандырылған ауданаралық экономикалық және әкімшілік соттарды құру туралы Жарлығы». – 2002.
34. М.Г. Кәмиршинов. «Экономическим судам один год» // Заңгер. - №2. - 2003.
35. Г. Мырзаке. «Эксперимент удался» // Заңгер. - №8. - 2004.
36. К. Қыдырбаев. «Экономикалық дауларға тықыр таянды» // Заңгер. - №4. - 2002.
37. К. Мами. «Становление судебной власти - объективное требование времени» // Заңгер. - №3. - 2001.
38. В.С. Стефанюк. «Осуществление судебно-правовых реформ на постсоветскәм пространстве; состояние, перспективы» // Заңгер. - 2003.
39. А.А. Таранов. "Подведомственностъ и подсудность расмотрения дел об админстративных правонарушениях" // Заңгер. - №9. - 2002.
40. Алматы қалалық мамандандырылған ауданаралық әкімшілік сотының 2004 жылдың 12 айына арналған статистикалық мәліметі.
41. Б. Ельчибаев. "Быть ли суду элитным?" // Заңгер. - №1. - 2004.
42. М.С.Бақтығүлов. Заңгер. - №2. - 2005.
43. Қазақстан Республикасының Әкімшілік қүқык бұзушылық туралы кодексі. - Алматы, 2005.
44. "Ювенальная юстиция" / Юридическая газета. – №52.- 2004.
45. М. Утанов. "Суд по делам несовершеннолетних альтернатива общим судам" // Фемида. - №6. - 2003.
46. К.А. Бегалиев. "Меры борьбы с безнадзорностью и преступностью среди несовершеннолетних" // Предупреждение преступности. - №1. - 2002.
47. Б. Мельникова. "Ювеналъная юстиция" / Учебное пособие для студентов юридических вузов. – Москва. - 1999.
48. Ювенальная юстиция. (интернет).
49. А. Баекова. "Ювеналдық юстиция - болашаққа сенімді қадам" // Заңгер. - №4. - 2004.
50. Доктор Lawensyein. "Кәмелетке толмаған қылмыскерлерді қайта тәрбиелеу". www.rambler.ru
51. Г. Мергенова. "Время создавать ювенальные суды" / Юридическая газета. - 24 декабря 2004. - №172-173.
52. К.Ш. Утешова. "Административная законадательство требует совершенствование" // Заңгер. - №4. - 2003.
53. Н.А. Назарбаев. "Идейная консолидация общества - как условия прогресса". - Алматы, 200.
54. А.С. Макаренко. Соч., Т. 4.
55. М.М. Алиев. "Қазақстан Республикасының сот жүйесі және құқық қорғау органдары". - Алматы, 2004.
56. Алимкулов Е.Т. Заң ғылымдарының кандидаты ғылыми дәрежесін алу үшін дайындалған диссертацияның авторефераты. – Алматы, 2008.
57. Н.Ә.Назарбаев. "Сотқа құрмет — мемлекеттік билікке құрмет" / Заң. - №46-47.
        
        МАЗМҰНЫ
КІРІСПЕ................................................................
........................................3
1 СОТ ӘДІЛДІГІ СОТ ... ... ... Сот билігінің ... және ... Сот ... ... арқылы ... ... ... ... ... БАСТЫ КЕЗЕҢДЕРІ
МЕН
МАҚСАТЫ.....................................................................
......................................25
2.1 Қазақстан Республикасында мамандандырылған соттардың қалыптасуы
мен даму ... және ... ... ... ... әкімшілік соттардың
қызметі.....................................................................
...............................................31
2.3 Соттарды мамандандырудың ... ... ... ... ... ... ... ... ӘДІЛ ... ... АРТТЫРУДАҒЫ
МАҢЫЗЫ МЕН РӨЛІ....................................54
3.1 Сот әділдігінің сапалы ... ... ... Сот ... беделін көтеру әрі күшейтудегі мамандандырылған
соттардың
рөлі........................................................................
...............................56
ҚОРЫТЫНДЫ..............................................................
............................59
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕРДІҢ ТІЗІМІ..............................61
КІРІСПЕ
Дипломдық жұмыстың өзектілігі. Қазақстандағы ... ... ... ... экономикалық, әлеуметтік дамуындағы рөлін сот
билігінің мемлекеттік билік тармақтарының арасындағы орны мен ... ... ... ... ... ... жетістіктер мен болашақта атқарылар шараларды шет ... ... ... ... ... жүйесінің тұтастай мемлекеттік міндеттерді
жүзеге асырудағы қызметі ерекше. Себебі, соттарды мамандандыру кез ... ... даму ... ... ... ісін сапа, сот әділдігі,
заңдылық қағидаттарына бағыттау арқылы заң ... мен ... ... ... ... қатар құқықтық, демократиялық,
өркениетті мемлекет құруға бір қадам алға жылжитынымыз анық.
Қазақстанның әлемдік ... ... ... мемлекет ретінде
танылғанына көп уақыт бола ... жоқ. ... сол, ... ... ... танылып қана қойған жоқ, даму бағдарының
негізгі бағыттарын өркениеттілік өлшем шеңберінде айқындап, осы ... ... ... ... ... ... жүзінде болжау бөлек те, оны тиімді
жүзеге асырып, айқын жетістіктер мен нәтижеге жету мүлде басқа ... ... ... ... ... ... ... кезіндегі кеңестің
шекпенінен шыққан мемлекеттер ішінде оқ бойы озық тұр, әрі ... ... ... ... ... ... ... бағасына
ие болды.
Айтып отырған ілгерілеулер қоғамдық өмірдің саласына қатысты. ... ... жер ... ... ... ... ... бағытын салмақты, бейбіт арнаға бұруы уақыт өткен сайын
күрделеніп, ... ... ... бас ... ... ... аласапыран
заманда Қазақстан халықаралық қарым-қатынаста өзге елдермен бейбіт,
ынтымақтастық, өзара тиімді ... ... ... ұстанып отыр.
Шынтуайтына келгенде, басқа жұртпен байланыста қандай да ... ... ... ... ... танбаудың елдегі тұрақты
дамуға бере шапағаты мол. Соның бір дәлелі, биліктің бір тармағы ... сот ... ... шет мемлекеттермен байланыс берік
орнықты. Әлемдік кеңістіктегі құқықтық мемлекеттер қауымдастығына ... сот ... ... ... қазақстандық құқықтың дамуына
негіз салған алғы шарттардың бірі болды.
Сот-құқықтық реформаның ... ... ... ... ... ... ... мен ЮСАИД-тың Заңнаманың
дамуын бағалау бағдарламасы бойынша сарапшылары тарапынан жоғары ... сот ... ең ... жеңісі сотттардың тәуелсіздігі
принципін орнықтыруы десек қателеспейміз. Германия аймақтық ... ... ... ... ... GTZ жобасының жетекшісі
Инго Риш «Қазақстан қай ... ... да ... ... кеңістікте
жетекші, көшбастаушы: оның экономикалық мүмкіндіктері ... ... мен ... ... өте жоғары деңгейде дамыған» дейді [1].
Ал «Орталық Азиядағы сот ... ... ... USAID/IRIS
жобасының директоры Мелани Пайсер «Мен ... ... ... және ... ... арта ... куә
болғаныма қуаныштымын. Соңғы бірнеше жылдың көлемінде сот реформасы мен ... ... ... ... ... ... Айта кететіні,
қазақстандық судьялар қызметі сот әділдігін жүзеге асыру, олардың ... ... ... ... ... мен ... орындалуын
қамтамасыз етуге бағытталған. Ал Қазақстанның сот жүйесі өкілеттіктеріне
тән қасиеттер: істің мән-жайын көре білу, озық ... өз ... алу және ... ... ... ... және әділетті сот
төрелігін атқарудың алғышарты болып табылады» деген пікірде [2].
Сот реформасының бағыты әу ... өз ... ... сот билігін
құруға, азаматтардың құқықтары мен бостандықтарын сот арқылы қорғау аясын
кеңейтуге және ... сот ... қолы ... ... Егер қол ... ... осы ... қарайтын болсақ,
көзге көрінерліктей оңды нәтижелерді анық байқаймыз. Тәуелсіздік ... ... үшін ... да ... сот ... ... Мұны
азаматтардың өз мүдделерін қорғап, ... ... ... ... ... ... ... сот төрелігі үшін маңызы зор ... ... Бұл ... ... өз ... жұмыс істеудің кепілдігін және
сот жүйесінің бірлігін сіке асыруды қамтамасыз етіп отыр. ... ... ... ... ... ... қарау әрекеттерінен аман
алып қалудың, судьялардың тәуелсіздігін және сотттардың қызметіне жағдай
жасауды қамтамасыз ... ... ... уыстан шығармай сақтап
қалудың сәті түсті.
Сонымен бірге, бірқатар позиция тұрғысынан алып ... ... ... мақсатына әлі де толық қол жеткізілген жоқ. Мұқның өзі
оларды іске асыру ... ... ... ... ... етеді. Қазіргі
кезде ел Президентінің өкімімен құрылған Сот жүйесін одан әрі ... ... өз ... ... Осы ... Елбасының алға
қойған міндеттерін жүзеге асыру бойынша кешенді ұсыныстар әзірледі. Олардың
арасында ... ... одан әрі ... сот рәсімдерінің
ашықтығы мен анықтығын қамтамасыз ету құқықтарымен ... ... және ... сот ... ... ... сондай-ақ
судьялардың жауапкершілігін арттыру жөніндегі шаралар бар.
Жер ... адам ... ... ең биік ... ... салты мен тіршілік ережелерін осы қастерлі борыштың айналасына ... ... ... мемлекеттер азаматтар құқығының кепілі
ретінде сот билігінің тәуелсіздігін бекітті. Мұның мағынасы ... ... ... ... ... азабын тартып, шындық іздеп шарқ ұрған адам
әділдікті соттан іздейді, ақ пен қара аражігін ажыратып берер ... ... ... ... сот ... ... ... тең. Әділбилік ханға
да, қараға да ортақ. Ендеше алдына жүгінген адамның дауына тура кесім айту
үшін сотқа ... заң ... өзге ... ... сырт күшке
мойын бұрмайтын дербестік, яғни тәуелсіздік. Сәйкесінше, сот билігінің
тәуелсіздігін нықтай түсу ... ... ... одан әрі ... ... сөз.
Қазақстан Республикасы ҰҒА академигі, заң ғылымдарының докторы Салық
Зиманов соттардың тәуелсіздігі принципіне нақты, әрі ... баға ... ... «Сот ... ... ... ... формаларынан тәуелсіз
болу арқылы ғана жүзеге асырылатындығымен айрықшаланады. Оның ... мен ... ... ... ... ... [3]. Дүние жүзіндегі
құқықтық мемлекеттердің соттардың тәуелсіздігі принципіне ... ... де ... Олар сот ... ... ... ... арқылы
азаматтар құқығының сақталуын шегелей түсумен қатар, тұтастай ... ... ... ... ... ... алып отыр.
Сот билігінің құқықтық реформадан бастау алатын шараларды ... ... ... оның өзге ... ... ... ... басшысы ұстанымының маңызды рөл ойнайтыны анық.
Бұл тұрғыда Қазақстан Республикасының Президенті Нұрсұлтан ... озық ... ... ... сот ... ... болады. Елбасы жыл сайынғы халыққа арналған дәстүрлі Жолдауларында
сот саласының мәселелеріне ерекше ... ... ... ... ... 2005 жылдың ақпан айындағы ... ... және ... жедел жаңғырту жолында» атты Жолдауында
қоғам өмірінің түрлі саласында атқарылған сүбелі ... ... ... ... мен ... құқықтық қорғау реформасына қатысты өзекті
мәселелерді көтеріп, салмақты ой айтты. «Біз ... ... ... ... ... ... кең ауқымды сот жүйесі
реформасының қарсаңында тұрмыз. Сот ... ... және осы ... ... сай ... тиімді сот төрелігін жүргізу
жөніндегі ұсыныстар әзірлеу үшін ... ... ... ... ... ... мәселелермен:
1) сот өндірісін оңайлату, оның объективтілігін, ... ... ... мен ... ... қамтамасыз ету;
2) сот жүргізу шеңберінде және сот ... ... ... ... ... ... ... сот корпусының тәуелсіздігін қамтамасыз ету заң шеңберіндегі
әділетті шешіміне айналуға тиіс; судьялардың біліктілігін ...... ... сот ... ХХI ... ... ... және
сауда проблемаларына сәйкес келтіруге мүмкіндік береді;
4) қылмыстық сот жүргізу мен сот ... ... ... ... ... ... ... сот жүргізу тәжірибесіне алқабилер соты институтын енгізу
қажет. Осы мақсатта 2005 жылы «Алқа билер ... заң ... ... мен ... ... ... Конституциялық заңға және
алқабилер сотын енгізу мәселелері жөнінде ... да ... ... мен ... ... тиіс;
6) сот рәсімдерінің ашықтығы мен анықтығын ... ... ... шұғылдануымыз қажет» [4].
Елбасының бұл тұжырымы туралы заңгер Бекет Тұрғараев былай дейді:
«Президент биылға Жолдауында «біз ... ... ... ... сәйкес келетін кең ауқымды сот жүйесі ... ... ... және сот ... мен ... ... қорғау
реформасына байланысты атқарылуға тиіс нақты шараларды атап ... ... ... ... ... ... ... [5].
1 Сот әділдігі сот билігінің негізгі нысаны ретінде
1. Сот билігінің түсінігі және оның ... ... ... сот ... ерекше көңіл
бөліп, сот пен судьяның ... ролі мен ... ... ... ... ... ... арқылы Қазақстан Республикасының
Конституциясы ... онда тек ... ... мемлекеттік және
қоғамдық құрылыстың мәртебесі ғана емес, сонымен ... ... ... да ... Бұл жаңа ... Конституцияда билік
бөлу территориясы нақтылы түрде көрсетілді. Қазақстан ... ... 4 ... “Республикада мемлекеттік билік
біртұтас, ол конституция мен заңдар негізінде заң шығарушы, ... ... ... ... олардың тежемелік әрі тепе-теңдік жүйесін
пайдалану арқылы, өзара ... ... ... ... ... асырылады”
- делінген. Бұл билік бөлу территориясы барлық демократиялық мемлекеттердің
конституциясында ... ... ... ... өз ... өзіне жүктелген міндеттерді атқарады. Демек, бұл биліктің әрбір
тармақтары өз ... ... ... ... және ... тек өз ... ... ісін атқарған жағдайда демократиялық
қоғам деп айтуға болады. Қазақстан Республикасында мемлекеттік билік біреу,
оған заң ... ... ... өкіметті, сот билігін қарсы қоюға
болмайды, себебі бұлар мемлекет билігінің үш бұтағы, бірақ ... ... бір ... ғана болуы қоғамға өте қауіпті. Сондықтан да бұл үшеуі әр
қайсысы жеке өз өкілеттігі ... ... ... ... олармен
араласа, жұмыс істейді.
Сот билігі мемелекет билігінен туындайтын ұғым.
“Сот ... - ... ... ... ... мен ... ... заңмен қорғалатын мүдделерге қол сұғушы адамдарға
мемлекеттік ... ету ... ... мақсатында сот құзіретіндегі
жауапты биліктік өкілеттіктердің жиынтығын айтамыз” - деп ... ... ... ... К.Х. ... Республикасының Конституциясының 75-82-баптары аралығындағы
“Соттар және сот төрелігі” деген тараударында ... мен сот ... ... ... ... ... сот қызметін
жетілдірудің стратегиялық бағыты айқындалды. Біздің ...... ... ... үстем мемлекеттік ірі ұғым.
Сот билігінің мемлекет атынан әрекет ету құқығы, оған ... ... ... асырылады. Адамдардың жеке азаматтық танылған және
кепілдік берілген ... мен ... ... ... ... ... айқындай отырып, Конституция бұл құқықтар мен
бостандықтардың ... ... ... тәртіпті адамдардың
құқықтары мен бостандықтарының, денсаулық және қоғамдық имандылықты қорғау
мақсатында қажет ... ... тек ... ғана ... ... ... ... құқықтар мен бостандықтарды шектеуге қатысты
түсіндірмеде азаматтардың кейбір конституциялық құқықтарын ... ... ... ... үкімдер шығару, атқарушы ... ... ... ... ... ... ... шағымдарды қарау,
мемлекеттік билік немесе басқару органдарының ... ... ... тек ... ғана ... ... Республикасы Конституциясы
соттардың құқықтық мәртебесін айқындай отырып, сонымен қатар алдағы ... ... одан әрі ... іс ... ... негіз болғанында
атап көрсету керек. Бұл “жалпы алғанда заңдылықтың ... ... ... ... ... кепілдіктерін кеңейту”,- деген сөз.
Теорияда құқықтық мемлекеттің ең басты белгісі – жеке тұлғаның ... ... және ... ... мен ... ... ... құқықтық мемлекеттегі соттың айрықша ролі көрініс
табады. Азаматардың құқығының ... сот ... іске ... құқықтық мемлекетте, әрине, сот ... ... ... билікті бөлісу теориясының негізін салушы, озық ... ... ... зерттеуші Ш. ... ... Ш. ... ... ... ... ... игілігі үшін
мемлекеттік билік органдарының толыққанды ... ... ... ... ... мемлекеттерде биліктің үш тармағы: заң шығару,
атқару және сот ... ... ... және бұл ... құрылымының ең тиімді үлгісі екендігін негіздеп көрсеткен де
сол. Ш. Монтескье ... ... ... ... ... мен ... де айқындап берді.
Айталық, ол заң шығару билігінің нақты қолдану мерзімі бар заңдарды
қабылдайтынын немесе ... ... ... Ал, екінші билік, яғни атқару
билігінің міндеті - бейбіт келісім жасау болмаса соғыс ашу және ... мен ... ... сипатталады. Үшінші, сот билігінің кызметіне
қылмыс жасағандарды жазалау немесе азаматтық ... шешу ... ... ... ... ашып ... ... заң шығару
билігі атқарушы билікпен бірге бір адамның қолына ... ... ... ... ... онда мұндай ортада еркіндіктің болуы
мүмкін еместігі туралы байлам жасайды [6, 76 б.].
Ойшылдың осы ... заң ... ... Қ. Мәми ... Сот ... заң ... және атқарушы биліктен бөлмейінше
еркіндік жоқ. Оның пікірінше, егер судья (би, ... бір ... ... ... табылса, онда озбырлыққа жол ашық. Сот билігі ... ... ... ... ... сойылын соғуы мүмкін. Және
ең ақыры бір адамның, бір ... ... үш ... ... де ... ... біріктіру (заңдарды әзірлеу мен қабылдау, қоғамдық
шешімдерді орындау, сондай-ақ азаматтық ... ... және ... ... ... де ... ... болады.
Сонымен бірге, Ш. Монтескьенің конституциялық жобасында биліктің тепе-
теңдік идеясы жеткілікті түрде айқындалмады. Мысалы, заң ... ... ... ... ... (үстем) рөлін белгілеген ол сот билігін
солармен қатар қойды, оның ... қай ... ... ... ... ... ... жүгінсек, сот билігін арнайы органға емес,
белгілі бір уақытқа сот төрелігін іске асыруға ... ... ... ... ... болады. Ол: «адамдар үшін соншалықты қорқынышты
сот билігі, белгілі кәсіппен де, белгілі ... де ... ... ... сот ... ... нәрсеге айналады» деп қателесті
[6, 8 б.].
Сот билігі мен әділ сот егіз ... ... олар ... ... Сот
төрелігі сот билігінің ең маңызды белгілерінің бірі болып саналады. Бірақ
сот ... ... ... ғана ... ... ... дәл ... заң ғылымының алдында тұрған маңызды ... ... ... ... ... ... биліктің өзіндік тармағы ұғынылады. Ол
билік соттар арқылы жария, жарыс сөз, қағида бойынша, сот мәжілістерінде
құқық туралы ... ... және сот ... заң белігілеген
басқа да нысандары арқылы алқалы ... ... және шешу ... ... ... сот ... дербестігі мен тәуелсіздігі атап
көрсетіледі, биліктің ... оны ... ... қағидаттары мен
нысандары нұсқалады.
Жалпы, билік бөлісу теориясы көптеген елдердің мемлекеттік құрылымдық
тәжірибесіне сенімді ... ... ... Ол ... ... ... мен еркіндіктерінің негізгі кепілдіктерінің бірі болып саналады.
Себебі, билік бөлісу ... іс ... ... ... ... ... жаңғыру үстінде екендігін байқаймыз.
Бұл қағидаттың артықшылығы сонда, мемлекеттің ішкі саяси тұрақтылығы
мызғымастық сипатқа ие ... ... ... ... ... ... арқа ... отырып, орын алған қандай да бір ішкі әлеуметтік
шиеленіс немесе қиындықтардан ұтымды жол тауып шығуға ... ... ... ... тиімді жүзеге асырылу үлгісін АҚШ тарихынан
көруге болады. 1787 жылы қабылданған АҚШ Конституциясы ... заң ... екі ... тұратын Конгреске берілді. Ал атқару билігі
Президенттің, сот ... ... ... соты мен ... ... төменгі соттардың қарауына тапсырылды. Осылайша ... ... ... - ... ... ... АҚШ-та барынша толық әрі
дәйектілікпен жүзеге асырылды.
Айта кететіні, АҚШ ғалымдары ... ... ... үш ... көп ... сот билігінен бастайды. Бұл кездейсоқ емес. Нақ сол
өркениетті елдерде сот билігі іс ... ... ... ... [6, ... ... ... басқа тармақтарына бақылау жүргізуге және олардың
шешімдеріне шағымдар ... ... ... ... ... ... 16-20 ... билігі» түсінігі терең талдауды қажет ететін ұғым. Мәселе оның
мемлекеттік басқару жүйесінің бір ... ... ... ғана емес, оның
өзге билік буындарынан бөліп қарастыратын ... әрі ... ... ... ... Сот билігінің ауқымды зерттеу ... ... ... ... бір ... ... аталмыш тақырыпқа
тиісті көңіл бөлінбегендігі байқалады.
Мұның негізгі ... ... ... ... Қазақстанда нағыз сот
билігінің нышандары ... жоқ [8]. ... ... ... мен заңдарында сот билігіне оң көзқарас байқалғанмен,
ақиқат жағдай -бұл ережелермен ... ... Сот ... өзге
мемлекеттік құрылымдар секілді алдымен партияның нұсқауын басшылыққа алатын
бағыныштылық жағдайда қызмет етті. Бұл жерде ... да бір ... ... ... ... өзі артық. «Соның нәтижесінде сот
тәуелсіздігін жариялаған ... ... ... іс жүзінде
орындалған жоқ. Конституция нормалары алғашқы күннен бастап партиялық
аппараттың табанының астында ... сот ... сөз ... ... асырылды»
[9, 3-6]. Кеңес дәуірінде біртұтас мемлекеттік ... ... ... сот ... ... ... ... ретінде белгіленбеуінің
себебін осыдан іздеуге болады.
Сот төрелігіне арналған ғылыми еңбектерде сот ... ... ... ... ... ... [10, 8-6]. ... республикадағы
демократиялық талаптарға жауап беретін, шынайы мағынасындағы сот ... ... ... ... ... ... болады.
Сот билігі мемлекеттік биліктің бір тармағы ретінде алғаш рет 1990
жылғы 25 қазандағы ... ... ... тәуелсіздігі туралы
Декларацияда айтылады. Жалпы егемен Қазақстан өміріндегі сот ... ... 1991 ... ... алады. Осы жылдың 16 желтоқсанында
қабылданған «Мемлекеттік тәуелсіздік туралы» ... ... ... заң
шығару, атқару, сот билігіне бөліну арқылы жүзеге асырылатыны бекітілген
болатын.
Ал 1993 жылғы Конституцияда сот ... заң ... ... ... ... ... Мұны тәуелсіз Қазақстанның
конституциялық құрылымы тарихындағы ... ... ... ... бар. ... ... және ... бөлісу принципінің белгісі осы
Конституцияда орын алды. Оның «Конституциялық құрылымның негіздері» ... ... ... ... ... ... мемлекеттік билік заң шығару, атқару және сот биліктеріне
бөлу принципіне негізделеді. Соған сәйкес ... ... ... ... ... дербестікке ие, тежемелік және тепе-
теңдік жүйесін пайдалану ... ... ... ... ... ... ... Қайрат Мәми атқару органының сот қызметтеріне
араласуы салдарынан тәуелсіздік қағидаты бұзылатыны ... деп ... ... пен ... егіз ұғым емес ... ... жасайды.
«Өйткені, дербестік - ол тәуелсіздік емес, ол тек маңызды шарт (жағдай) пен
сот билігінің ... ... ... ... сот ... ... ұштағанында дербес болып жарияланған ... ... пен ... ... арқылы құрылған қоғамды мемлекеттік басқару механизмінде
өзінің рөлі мен орны ... ... ... ... ... байланысады.
Осы биліктің дербестігінің маңызды кепілі, ... заң ... ... ... тәуелсіздігі болып табылатыны шүбәсіз» [12].
Сот билігінің мақсаты: азаматтардың құқықтары мен ... ... ... органдар мен ұйымдардың құқықтары мен заңды
мүдделерін ... ... ... ... ... ... ... мүлтіксіз орындалуын қамтамасыз ету болып
табылады. Демек, сот билігіне, біріншіден құқыққа, әсіресе, оның ... ... ... шешу ... жүктелсе, екіншіден ол
мемлекетте заңның сақталуын, орындалуын қамтамасыз етуші билік ... ... Сот ... ... ... билігін тек сот қана жүзеге асырады;
1) Сот төрелігі процессуалдық ... ... ... ... ... нысанында тараптардың қатысуымен іске асырылады;
2) Республика соттары біркелкі заңдарды бірыңғай қолдануға тиіс;
3) Соттардың заңды ... ... ... мен ... ... Сот ... ... дербес және жеке дара болады;
5) Сот тек ... ... ... ... заңдарында бекітілген қағидаларға бағынады және ... ... ... ... ... ... Сот жүйесінің өз алдына жеке дара құрамына тек сот органдары
кіреді;
7) Сот ... ... тек қана сот ... ... ... Сот
билігінің басты орі ерекше нысаны, бұл сот әділдігі. Сот әділдігін жүзеге
асыру түрлері ... ... ... ... ... яғни ... ... істердің түрлерімен тығыз байланысты. Сот билігі азаматтық,
қылмыстық және заңда белгіленген өзге де сот ісін жүргізу ... ... ... Қазақстанда демократия мен құқықтық мемлекеттің дамуына
байланысты билікті ... ... ... анағұрлым толық іске
асатынына сенім мол. Осы ... жаңа ... ... жаңа
болмыстарды қолдануға жарамды бұрынғы әдістерін қайта қарау – мемлекеттік
басшылық жүйесіндегі сот ... рөлі мен ... ... ... ... Биліктің осы тармағына деген қатынастарды өркениет
талаптарына ... ... ... сезіліп отыр. Себебі, ... ... ... құру адам ... ... ... қорғауды қамтамасыз ету осыны талап етеді.
Сот билігін ... ... ... ... ... ... ретінде ретінде қарастыруға болады. Осы билікті соттар
арнайы құрылған мемлекеттік орган ... ... ... жүзеге асырады.
Сот органдары Конституцияда көрсетілген тәртіп бойынша құрылады. Оларға
құқықтық даулар мен істерді шешу ... және ... ... ... құқықтарын, бостандықтары мен ... ... ... заң ... ... беріледі, олар ерекше іс жүргізу
нысандарында әрекет ... және ... ... ... ... ... ... құқығына ие. Бұл ... ... ... орындалады.
1993 жылғы Конституцияда судьялардың тәуелсіздігін айқындауға талпыныс
жасалды. Мәселен, Конституцияның 101-бабында былай ... ... және олар ... мен ... ... ... ғана
бағынады». Айта кететіні, бұл егеменді елдің сот құрылысын ... ... ... ... ... ... ... түбегейлі шеше алмады. Сондықтан, 1995 жылы жаңа Конституцияны
қабылдау сот реформасының қажеттілігіне де ... ... ... ... Конституцияда шынайы мағынасындағы ... сот ... ... ... ... ... Бұл ... өкілеттік мерзімі 10 жыл ретінде анықталды. Ал дүниежүзілік
тәжірибеге сүйенсек, судьялар өмір ... ... ... ... ... ... ... мерзімді шектеу олардың
тәуелсіздігіне қол сұғу ретінде бағаланатынын ... 1993 ... ... ... ... ... қамтасыз ете
алмады. Заң ғылымдарының докторы Қайрат Мәми ... ... ... даму ... атты еңбегінде былай дейді: «Сонымен тәуелсіз
Қазақстанның 1993 жылғы бірінші Конституциясы ... реңі ... ... ... ... яғни ... ұстанымдар ымыраласу тұрғысында
әзірленді, сөйтіп билікті бөлісу теориясы амалсыз бұлыңғыр көрсетілді» [6].
Билікті бөлісу ... ... ... ... аса ... негізі
ретінде тек ақыл-парасатты ғана еншілемейді, сонымен ... ол ... ... жол ... Бұл сот ... ... тани ... деген сенімнің артуынан, соттардың тәуелсіздігін қамтамасыз етуге
және олардың тек заңға ғана бағынуларына бағытталған ... ... қол ... үшін жауапкершілік белгілеуден көрініс табады.
Заң шығару және атқару тармақтарынан тәуелсіз әрекет ... сот ... аса ... ... ... ... ... болып табылады. Осы қағидат ... ... ... ... ... жоятын немесе кемітетін нормативтік құқықтық
актілердің шығуына рұқсат етілмейді.
Орталық Еуропа мен ... ... ... ... үшін
еуропалық құқықтық дәстүрлердің жолын қуушылық тән. Шын ... ... ... ... ... ... да ... әділеттің еуропалық үлгісін алған. Соған сәйкес, ... және ... әділ сот ... ... ... ... олар әділ соттың ерекше нысанындағы конституциялық соттардан
бөлектенген ... ... ... ... ... шек
қоюлар кезіндегі сот органдарының дербестігі конституциялық соттардың
ерекше ... ... ... Тек ... ... және ... ... кейбір Конституциялары ғана прокуратураға тәуелсіз ... ... де ... ... ... ... сот билігінің
тармағына жатады.
Тәуелсіздік жылдары еліміздің сот ... ... және ... ... Олар ... ... әділсотты жүзеге асыруға
қабілетті тәуелсіз сот билігінің қалыптасуын қамтамасыз етеді.
Соттардың заңға қалай бағынатынына қарамастан, оны ешкім ... ... ... жоғары тұрған соттар тексереді.
Судьялардың тәртіптік алқасы да бар.
Сот билігінің конституциялық-құқықтық ... ... ... ... істерді жүргізу заңдарының нормаларынан ... ... ... ... ... мыналарды жатқызады:
1) заңдылық;
2) сот әділдігін тек сот арқылы ғана жүзеге ... ... ... және ... тек ... ғана ... сот әділдігін азаматтардың заң мен сот алдындағы теңдігі негізінде
жүзеге асыру;
5) азаматтарды сотта қорғау құқықтарымен қамтамасыз ету; -
6) ... ... мен тең ... ... ... сот істерінің жариялылығы немесе ашық қаралуы;
9) сотта істі қараудың туралығы мен ауызшылығы;
10) сот ісін жүргізу тілі;
11) сот ... іске ... ... ... ... ... сот әділдігін жүзеге асыру кезінде адамның және ... мен ... ... ... сот процесінде тұлғаның ар-намысы мен қадір-қасиетін құрметтеу.
Жоғарыда көрсетілген ... ... ... Қазақстан
Республикасының Конституциясы мен заңдарында бекітілген. Сот төрелігін
жүзеге асыруда ... ... ... ... ... ... айтқанда оның сыртқы және ішкі тәуелсіздік
сияқты маңызды санаттарының маңыздылығын атап ... ... ... дегенде біз судьяның ішкі пайымын, оның ықпал ету мен ... ... ... ... Ал ... сот ... тәуелсіздігіне келсек, біз мұны да маңызды деп есетейміз және
қазір сот төрағаларын әкімшілік ... ... ... ... шаралар
қабылдау үстіндеміз» [13].
Қазақстан Республикасында сот жүйесін ары қарай реформалау келешегі
төңірегінде сөз қозғасақ, сот ... ... ... ... ... елдердің кемелденген сот тәжірибесінің озық үлгілері мен
қазақстандық сот тарихы ... ... ... тұстарын саралау
арқылы екшелуі тиіс. Оның үстіне құқықтық мемлекетте соттың беделді, ... ... ... болуы тиіс және соттан адамдар ... еме, ал ... ... ... ... ... мүдделерінің
сенімді қорғаушысын көрулері керек.
Германия жер сотының төрағасы Инго Риш ... ... мәні ... ... – Конституциямен бекітілген принцип деген ойда. «Бұл
лауазымы бойынша жоғары тұрған ешкім принципті ... ол ... ... әсер ете ... деген сөз. Тіпті, сот шешімдері мазмұны жағынан
дұрыс ... ... ... бұл ... ... ... шара ... бола алмайды. Судьяны жоғары тұрған адамның нұсқауына тәуелді болатын
мемлекеттік қызметкерден ерекшелейтін принциптің ... ... ... ... ... ... судьялар тұрақты мерзімге
тағайындала бастады. Бұл олардың ... ... ... ... ... рас. ... судьялардың артықшылығы емес,
оның қоғам мен ... ... ... ... заң ... Қайрат Моми [12]. Тәуелсіздіктің осындай ұғымы 1995 жылы БҰҰ-ның
жетінші конгресінде ... ... ... ... ... Бұл құжатта сот органдарының тәуелсіздігі
кепілденетіні және ... ... ... ... ... атап ... ... осы қағидаттардың Адам құқықтарының жалпыға бірдей
декларациясында жарияланған әрі ... және ... ... ... пактіде бекітілген барлық азаматтардың әділсотқа құқықтарын
қамтамасыз ету үшін қабылданатынына назар аударылады. Қайрат ... ... ... үшін ...... ... ... құрылымды қорғау үшін күрес, ол судьялардың артықшылықтары
үшін ... ... ... ... ... [12].
Қазақстан Республикасының 1995 жылғы Конституциясы бойынша билік
өкілеттіктерін қайта бөлу іске ... ... ... ... басты белгісі билікті бөлісу тұжырымдамасы екендігін дәлелдеп
берді. Осы түрғыдан алғанда 1995 жылғы Конституция бойынша сот ... ... және ... биліктен бөлінген әрі мемлекеттік биліктің тәуелсіз
тармағын білдіреді. Бұл Констиуция сот ... ... ... бірге, соттардың тәуелсіздігі принципінің кепілдіктерін
нақтылады [15].
Өзін құқықтық деп ... кез ... ... Конституциясы
азаматтардың құқықтары мен бостандықтарын қамтамасыз ететін болуы ... оның мәні ... кез ... ... ... ... теріс
пайдалану қиянатынан қорғауға жеке адамды заңдық құралдармен қамтамасыз ету
үшін арналған. Азаматтардың құқықтары мен ... ... мен ... қорғаудың кепілі әлемнің барлық өркениетті елдерінде
сот, ... ... және ... ... ... етілетін сот жүйесі болып табылады.
Қазақстан Республикасының сот жүйесі шын мәніндегі тәуелсіздікке ие
болды. Бұл мемлекет дамуының басты жетістігі ... ... ... таңда
сот жүйесінде мемлекеттік билік тармағына қажетті барлық атрибуттар бар.
Мұның өзі оны ... ... мен ... ... ... ... тұрақты күшке айналдырды.
Қазақстан Республикасының егемендігі жылдары сот билігін мемлекеттік
биліктің дербес, тәуелсіз және мықты тармағы ... ... ... ... ... ... Сот билігі өз өкілеттіктерін
азаматтардың ... мен ... ... ... ... бірыңғай экномикалық және құқықтық кеңістігі мүдделері үшін іске
асырады. «Қазақстан Республикасының сот жүйесі мен ... ... ... ... «Сот ... туралы», «Атқару өндірісі
туралы» заңдар сияқты негіз қалаушы заңдар актілері, сондай-ақ ... ... ... іс ... ... атқару,
Азаматтық, Азаматтық іс жүргізу кодекстері, Әкімшілік құқық бұзушылық
туралы кодекс, «Қазақстан ... ... ... ... және
бюджеттік төленетін басқа да міндетті төлемдер туралы» заңдар және ... ... ... мәселелері шешілді. Соттардың
дербестігін кепілдейтін жүйе қамтамасыз етілді, судьялар ... ... ... сот ... Сот ... ... құрылды, судья мамандығының беделі айтарлықтай өсті.
Осы көрсетілген іс-шаралар сот ... ... ... ... ... ... тигізді. Адамдар өз құқықтарын қорғауға және іс
жүзінде барлық дауларды сотта шешуге мүмкіндік алды. Олар ... ... ... ... ... ... ... туралы талап-арыздарымен сотқа
анағұрлым жиі жүгіне ... ... ... ... ... ... ... мен лауазым иелерінің заңсыз шешімдері
мен ... ... ... саны да ұлғая түсті. Соттар арқылы
осындай талап-тілектерін шешу сот билігінің мемлекеттік басқару ... ... ... ... ... іс ... ... асыру болып
табылады.
Қазақстан Республикасының сот жүйесін Қазақстан Республикасының
Жоғарғы соты мен Қазақстан ... ... және ... сот жүйесі мен ... ... ... ... ... ... жергілікті соттар құрайды.
«Қазақстан Республикасының сот ... мен ... ... ... ... ... ... негізгі
кепілдіктері белгіленген. Заңның ... ... ... ... ... ... заңда көзделген әділсотты жүзеге асыру рәсімімен;
2) сот төрелігін атқару бойынша судьяның қызметіне араласқаны үшін,
сондай-ак сот пен ... ... үшін заң ... ... ... ... тиіспеушілігі;
4) Конституциямен және осы Конституциялық заңмен белгіленген сайлану,
қызметке тағайындау, судья өкілеттіктерін тоқтату мен ... ... ... ... шығу ... ... ... сәйкес мемлекет есебінен материалдық
қаражат беру және оларды әлеуметтік ... ... ... тиым ... Республикасы Конституциясының «Соттар және сот төрелігі» деп
аталатын ҮІІ-бөлімінің 79-бабы ... ... ... «Соттар
тұрақты судьялардан тұрады, олардың тәуелсіздігі Конституциямен және ... ... ... тек ... белгіленген негіздер бойынша ғана
тоқтатылуы немесе тоқтатыла тұруы мүмкін» [15].
Сапалық жағынан жаңа сот ... ... жол ... сот
билігінің алдында тұрған негізгі басым бағыттарды ... ... ... ... Республикасы Президентінің 1994 жылғы ... ... ... мемлекеттік бағдарламасы туралы»
қаулысы болды [16]. Бұл ... ... онда жас ... әлеуметтік-экономикалық жағдайына жауап беретін, әрі
болашақтағы даму бағдарына жол ашатын негіздер көрсетілген еді. ... ... сот ... ... 1995 жылғы Конституциядан
және Қазақстан Республикасы ... 1995 ... 20 ... ... соттар және судьялардың мәртебесі туралы»
Конституциялық заң күші бар ... ... ... [17, 51 б.]. ... ... ... ... жүзеге асыруының тікелей нысаны
ретінде сот төрелігі туралы, сот ... заң ... және ... ... ... ... мен өзге де ... Конституцияға сәйкестігі жөніндегі істерді шешуде ... ... беру ... олардың билік органдарының арасындағы
дауларды қараудағы құзіреттері ... ... ... ... ... адамдардың әрекеттері жөніндегі шағымдары туралы жана ережелер
енгізілді» [6, 33 б.]. Айта кететіні, осы ... ... «сот ... ... ... 2000 жылы 25 ... ... ҚР «Қазақстан Республикасының
сот жүйесі мен судьяларының мәртебесі туралы» Конституциялық ... ... ... ... рөлі зор ... ... ... бұл
құжатты қазіргі кезде сот жүйесінің қызметін реттейтін басты және негізгі
нормативтік актілердің қатарына ... ҚР ... ... ... мен ... ... туралы» Конституциялық заңының 1-бабы
2-тармағына сәйкес, сот билігі Қазақстан Республикасының ... ... және ... мен ... ... бостандықтары мен заңды
мүдделерін қорғауға, республика Конституциясының, ... өзге ... ... ... ... ... орындалуын
қамтамасыз етуге қызмет етеді [18]. Осылардың барлығы соттардың мемлекеттік
басқару органдары жүйесіндегі ... де ... ... қазақстандық
мемлекеттіліктің даму келешегін сот билігімен байланыстырған жөн.
Заң ғылымдарының докторы, профессор Кәлимолла Халиқов түрлі пікір-
көзқарастарды ... ... сот ... ... мынадай анықтама береді:
«Сот билігі деп мемлекет атынан, оның ... ... сот ... ... ... ... мен ... және заңды мүдделерін қорғау,
республика ... мен ... өзге де ... халықаралық шарттарының атқарылуын қамтамасыз ету үшін заңның
негізінде және ол ... ... мен ... ... ... ... ... шараларын қолдану арқылы жүзеге
асырылатын, өз алдына дербес әрі тәуелсіз мемлекеттік ... ... ... ... болар еді».
Сот билігін өзге билік тармақтарынан ерекшелендіретін белгілері мен
функцияларын қарастыру оның ... мен ... ... аша ... ... ... ... Шарипов сот билігін ерекшелендіретін
белгілер келесі ережелерден туындайды ... ... ... Сот ... іске асыру мемлекеттік қызметтің ерекше саласын
қолданумен ұштасады. ... адам мен ... заң мен сот ... ... ... теңдігінің негізі бекітіледі. Мемлекеттік қызметтің дербес
түрі бола ... бұл ... ... ... ... үстемдігін, азаматтар мен ұйымдардың ... және ... ... ... және жеке ... мақсат етіп қояды.
2) Сот билігін жүзеге асыру мемлекеттегі сот саясатын ... ... ... ... Сот ... заң ... ... бекітеді және
бағыттайды.
3) Сот билігін мемлекеттің сол үшін арнайы құратын органдары - соттар
ғана жүзеге асырады. Еліміздің Негізгі заңы ... ... ... ... ... ... заң актілерін шығаруға тыйым салады.
4) Сот билігі мемлекеттік қызметтің ерекше әрі ... ... ... ... ... тиісті органдары - сот ... ... ... ... сот ... ... ... белгілерінің бірі -
оның бірлігінде.
5) Сот билігі процессуалдық заңды мүлтіксіз, қатаң сақтау ... ... ... Сот ... ... ... нысандарда және ерекше тәртіптердің шеңберінде іске ... ... ... ... Соттың заңды талаптары мен шешімдерін (үкімдерін) орындау мемлекет
күшімен іске ... ... ... ... оның органдары мен
лауазымды тұлғалары сот шешімдері мен талаптарының жүзеге ... ... ... ... ... ... Сот ... соңғы ерекше белгісі - оның ... ... мен ... ... ... жеке тармағы бола тұра,
оның басқа тармақтарымен тежемелік әрі тепе-теңдік принципі арқылы ... ... ... ... ... сот ... іске асыру
кезіндегі қызметіне араласуға жол бермеуінде [19, 13 б.].
Ал сот билігінің конституциялық-құқықтық принциптері қылмыстық істерді
жүргізу және ... ... ... ... ... көрініс
тапты. Аталған принциптер қатарына әдетте мыналар жатқызылады: заңдылық;
сот оділдігін тек сот ... ғана ... ... ... ... және сот ... ... бастамаларында әділ сотты жүзеге асыру;
азаматтарды сотта қорғау ... ... ету; ... ... ... мен тең ... сот ... немесе ашық қаралуы; ... істі ... ... ... сот ісін ... тілі; сот әділдігін іске асыруға азаматтардың
қатысуы; соттың объективтілігі мен ... сот ... ... ... ... ... құқықтары мен бостандықтарымен қамтамасыз
ету; сот процесінде тұлғаның ... мен ... ... ... ... қоғамдастықтағы кең ауқымды сот жүйесін ... ... ... бірі ... ... Сот ... қойған стратегиялық міндеттер негізінен жүзеге асырылды. Солардың
ішіндегі ең бастысы ретінде сот билігінің азаматтардың ... ... ... ... тетігіне айналғанын баса айту керек. Бұған жыл
өткен сайын халықтың сот ... ... ... арта ... ... ... соттардың халықтың бұзылған құқықтарын қорғаудағы рөлі
артып келеді. Жұртшылықтың сот ... ... ... ... ... Қазақстан Республикасы судьяларының IV съезінде
сөйлеген сөзінде былай деді: ... өз ... нақ осы ... ... ... ... ... түсуі ең бастысы болып табылады. ... жылы ғана ... ... ... жуық ... мен ... ... өзі 2000 жылғыға қарағанда екі есе ... көп. ... сот ... саласындағы барлық проблемаларды шешілді деу анық
болмас еді» дей келе, сот билігі өзінің ... ... ... ... ... ... ... алғанда судьяларға деген сенім сақталған
жағдайда ғана ... ... ... [20].
Қазақстан Республикасының Президенті мемлекеттік межедегі күрмеулі
мәселелердің шешілуі, соның ішінде адам мен ... ... ... сот ... ... ... ... екендігін әрдайым айтып
келеді және мемлекет осы мәселелерді орындауға қажетті жағдай ... ... ... ... Сот ... ... арқылы жүзеге асырылуы
Қазақстан Республикасының қазіргі жағдайына қарқынды даму ... ... ... ... ... тән. Бұл ... ... ортақ ұқсастық. Жоғарыда айтылған құқықтық мемлекет
институттарының бір жүйесі әділсот болып табылады. ... ... ... бір ... ... шектелген биліктің синонимы
ретінде саяси-құқықтық лексиконға берік ... ... ... ... қысқаша тарихи шолу бұл теорияның қазіргі түрі
болуы ықтимал және ... ... ... ... ... екенін
көрсетеді. Ал құқықтық мемлекет дегеніміз - халықтың тәуелсіздігіне
негізделетін ... ... ... үйлесімді құрылымы. ... ... ... ... шын мәнінде құрылуы бірінші кезекте қоғамдық даму
қарқынымен байланысты ... ... ... ... ... белгілі нышандарының бірі - билікті ... тән. ... ... ... ... біржақты деп айта
алмаймыз. Себебі, біріншіден біртұтас мемлекеттік ... заң ... және сот ... ... білдірсе, екіншіден билік
өкілеттіктерін мемлекеттік органдар арасында бөлуді айтады. Осы ... ... ... ... ... ... биліктің дербес көзі ретінде
мемлекеттің билік өкілеттіктерін тиісті құзыреттілік жүктелген мемлекеттік
органдарға беруі деп ... ... ... ... ... ... бөлінуі
деген сөз. Екінші ... ... ... қоғамдағы мүдделер
үйлесімділігіне қол жеткізу мақсатында ... ... ... ... ... ... ... бөлісуі деуге болады.
Құқықтық мемлекеттің негізгі белгілерінің бірі қоғамның ... ... ала ... өмір сүруі және ... ... ... ... Ал заң ... ... ... күшінің болуы
қоғамның зайырлылығын білдіреді. Осыған байланысты ... ... ... ... ... және ... ... Сондай-ақ,
судья сот төрелігін жүзеге асыру кезінде ... және ... ... мен ... ғана бағынады. Ал сот
төрелігіне араласу заңмен ... ... ... Қазақстанның
Конституциясы мен заңдарына ғана бағынышты. ... ... ... ... ... ... алуға тиісті. Бұл - оның міндеті.
Демократизм принципінің идеясы сот ... ... ... ... ... ... судьяның тәуелсіздігі принципінің
мәнін аша түседі. Ал демократиялық, зайырлы, құқықтық мемлекеттің ең ... адам және ... ... ... мен ... ... республикадағы сот билігінің қызметі заңдылық принципіне сәйкес жүзеге
асырылуы ... Сот ... ... ... ... соттың өз
қызметінің принципі ғана емес, сонымен қатар соттың нақты істерді ... да ... ... өйткені сот бұзылған заңдылық пен құқық тәртібін
рұқсат етілетін барлық амал-тәсілдермен қалпына келтіріп, сот ... ... ... ... ... ... ... тиіс.
Заңдылық принципі, жалпы құқықтық, әмбебап ереже ретінде Конституция
мен оған сәйкес заңдардың, өзге де нормативтік-құқықтық ... ... ... ... ... мен ... талап етеді. Мұндай талап заңды
орындаушы ... ... ... ... Заң ... Шаймардан Шарипов сот ... ... бұл ... сипаттайды дейді:
1) Сот әділдігін Конституция мен Конституциялық заңда көрсетілген
тәртіпте құрылатын және өкілеттік ... ... ғана ... ... ... Сот ... іске ... барысында судьялар тәуелсіз және тек қана
Конституция мен заңдарға ғана ... ... сот ... іске асыру барысында азаматтардың ... ... және ... ... ... мемлекеттік органдар
мен ұйымдардың құқықтары мен заңды мүдделерін ... ... ... ... ... өзге де ... және Қазақстан Республикасының халықаралық шарттарының
орындалуын қамтамасыз етуге ... Сот ... іске ... ... ... (сот) сот ... жүргізу
тәртібін бекітетін іс жүргізу туралы ... ... ... тиіс [19, 60 ... шығарушы, атқарушы, сот биліктері мемлекеттік билік түрлері болып
саналады. Олардың қызметі объективті түрде мемлекеттің өз ... ... ... ... билікті жүйелік-құрылымдық билік
деп қарастыруға болады. Оның элементтері мемлекеттік билік түрлері болып
табылады. Солардың ... ... ... ... сот билігі де бар. Ал сот
билігін нығайту құқықтық, ... ... ... ... ауқымды
қадам екені даусыз.
Сот билігі арнайы өкілетті мемлекеттік органдар соттармен ... ... ... ... ... мемлекеттік биліктің тәуелсіз
бір тармағы. Сот билігін соттардың адамдар мен ... ... тән ... мен ықпал етуді жүзеге асыру деп түсіну керек. Заң
ғылымдарының ... ... К.Х. ... пікірінше: «Сот билігі
жоғары дәрежеде дербес болуы қажет, бірақ ол заң ... ... және ... ... ... тиіс» [22].
Сот билігі маңызды, жауапкершілігі жоғары әлеуметтік функцияны
атқаруымен ерекшеленеді. Бұл оның ... ... ... ... ... Осы ... ... Қазақстан Республикасы
Конституциясының 75, 76, 77-баптарында бекітілген. Қазақстан Республикасы
Конституцияның 75-бабына сәйкес, ... ... сот ... сот қана ... ... [15], ... сот ... жүзеге асыру ісіне
араласуға және судья мен алқа заседетельіне қандай да болмасын ықпал етуге
құқығы жоқ әрі мұндай әрекеттер ... ... ... қызметі жүйесінде сот төрелігі орталық орында тұрады.
Сондай-ақ сот төрелігі сот ... ... ... ... ... Осы ... ... сот төрелігін заңмен бекітілген тәртіп пен
процедураны ... ... ... азаматтық және басқа да істерді қарау
және шешу бойынша құқық қолдану қызметі деп түсіну керек. Сот ... ... ... ... барлық істер бойынша ... ... ету. Сот ... ... қойылған мәселенің дұрыс
және дұрыс еместігі бойынша ашықтықты және әділеттілікті ... ... ... білдіреді. Ал сот билігінің негізгі міндеті — қоғам мүшелерін
озбырлықтың кез келген ... ... Бұл ... өзге ... қатар, мемлекеттің, оның органдары мен лауазымды тұлғалардың
заңсыз әрекеттерінен корғау жөнінде сөз ... ... ... ... ... ... ... құқықтық мемлекет деп аталуы мүмкін емес.
Қазақстан Республикасы ... ... ... ... ... ... ... тиіс міндеттер көрсетілген:
1) Азаматтар мен ұйымдардың құқықтары, бостандықтары мен ... ... ... ... мен өзге де ... ... республиканың халықаралық шарттарыньщ орындалуын қамтамасыз
ету [23].
Алайда, соттың Конституциялық өкілеттіктерін жүзеге асыруы әркімнің
сотқа жүгіну ... ... ... ... ... ... етілмесе
толық әрі жеткілікті дәрежеде болмайды. Қазақстан ... ... ... мен ... сот ... ... ... Әркімнің сотпен қорғалу құқығы ... ... ... ... бірі ... ... ... сот жүйесінің бірлігі әділсоттылықтың сапасын
арттырады.
Қазақстан Республикасының сот жүйесінің бірлігі:
1) ... ... ... мен «Қазақстан
Республикасының сот жүйесі мен ... ... ... заңда белгіленген барлық соттар мен судьялар үшін ортақ және
бірыңғай сот төрелігі принциптерімен;
2) сот ... ... ... үшін сот ісін ... заңдарда
белгіленген бірыңғай нысандары арқылы жүзеге асырумен;
3) Қазақстан Республикасының барлық соттарының қолданыстағы құқықты
қолдануымен;
4) заңдарда судьялардың ... ... ... ... ... ... енген сот актілерін Қазақстан Республикасының бүкіл
аумағында орындаудың міндеттілігімен;
6) ... ... тек қана ... ... есебінен
қаржыландырумен қамтамасыз етіледі.
Мемлекеттік механизмдегі сот әділдігі ... орны мен ... ... ... сот билігі функциясын мемлекеттік биліктің
өзге тармақтарына өткізуге жол берілмейтіні туралы ... ... кету ... ... сот ... атқару бойынша қандай да ... тиым ... ... ... Конституциясының 77-бабына
сәйкес судья сот төрелігін іске асыру кезінде тәуелсіз және Конституция мен
заңға ғана бағынады. Сот төрелігін іске ... ... ... қызметіне
қандай да болсын араласуға жол берілмейді және ол заң ... әкеп ... ... ... ... ... бойынша есеп
бермейді [24].
Бұдан шығатын тұжырым, судьяның сот ... іске ... ... ... емес және сот ... атқару Қазақстан
Республикасының Конституциясы мен заңдарына дәлме-дәл сәйкес келуі ... ... заң ... ... ... ... ... жасаған қадамын байқауға болады. Демек, бұл бап сот тәуелсіздігінің
қосымша ... бірі ... баға ... ... Республикасы Конституциясының 77-бабы 3-тармағында сот
төрелігін іске ... ... ... Бұл ... ... мен заңды мүдделерінің қорғалу сапасы мен деңгейін жоғарылатуға
бағытталған. Демек, осы арқылы соттың мәртебесі ... ... ... ... ... ... ғана азаматтардың нағыз қорғаушысы,
сенімді кепілі бола алады. Тәуелсіздік, ... ... ... ғана ... ғана ... ... ... де құқығы болып
табылады.
Сот билігінің қызметін ұйымдастырудың демократиялық негіздері ... ... ... ... ... ... тең ... оны халық еркін білдірудің ерекше ... ... ... ... Ал сот билігін ... ... ... орны мен ... ... жол ашады. Сот
билігінің негізгі функциясы сот төрелігін іске асыру болып ... ... ... ... қызметін ұйымдастырудың мәні мен
мазмұнын анықтайтын ... ... ... байланысты.
Сот төрелігі принципі ізгілігімен, демократиялық көзқарасымен,
әділеттілігімен және азаматтар мен ұйымдардың құқықтары мен ... ... ... ... ... ... айтылған
принцип нормаларының барлығын сақтау сот төрелігін атқарудың сапасын
арттырады. Сот төрелігінің ... ол ... ... ... мен заңды мүдделерін шынайы қорғай алғанда ғана ... ... ... ... ... түрлерiнен - өзгеше. Сот
заңдылықты тек өзiне ғана тән әдiстiрiмен қамтамасыз ... және ... ... ... Сот ... ... белгiлерiмен сипатталады:
1) Сот әдiлдiгiн тек қана сот ... ... Бұл, ... ... принципi де болып табылады. Бұдан шығатын ... ... сот ... қараумен бiрде-бiр орган немесе қоғамдық ұйым
айналыспайды, сот ... ... ... заң ... тек сот ... Сот ... ... көрсетiлген әдiстермен көрiнiс танытады. Ол сот
мәжiлiстерiнде, бiрiншiден, азаматтардың, ... мен ... мен ... ... ... ... азаматтық iстердi қарау
және шешу арқылы; екiншiден, ... ... ... ... ... ... ... қылмыс жасағаны үшiн кiнәлi адамдарға
заңда белгiленген жазалау шараларын белгiлеумен, немесе кiнәсiздердi ... ... ... Демек, сот мәжiлiсi – сот әдiлдiгiне ... ... ... ... ... ... ... формой
выражения правосудии). Сот әдiлдiгiн жүзеге асырудың ... жолы ... ... ... ... байланысты қылмыстық iстердi көбiнесе прокурорлық
- тергеу органдары қозғап, тергеу жүргiзiлгеннен кейiн оларды қарау үшiн
сотқа жiбередi. Сот өз ... ... ... тартылған адамдарды
соттайды немесе ақтайды.
3) Сот әдiлдiгi заң негiзiнде және оған ... ... ... Сот қызметiнiң заңға сәйкестiгi сот әдiлдiгiнiң ерекше ... ... ... ... ... мен оның ... ... болып
табылады.
Егер сот қолдануға болмайтын заңға жүгiнсе немесе тиiстi ... не ... ... ... ... салдарынан соттың тұжырымдары
заңның нақты мағынасына қайшы келсе, шешiм немесе үкiм заңсыз болып, оның
күшi жойылуға ... Сот ... тағы бiр ... оның iс ... процессуалдық
нысанында.
Сот қызметi нақты деректердi, ... ... ... ... ... алумен, iске қатысқан кезде олардың
құқықтарын қажеттi ... ... ... ... ... бұл iс-
қимылының бәрi заңды және негiзделген шешiм шығаруды қамтамасыз ету үшiн
жүргiзiледi. Сондықтан да, ... ... және ... ... ... ... қызметi iс жүргiзу заңдарымен қатаң реттелген. Сонымен, ... ... ... ... – сот ... ... жүзеге
асырылады. Қылмыстық iстердi қараған кезде сот қылмыстық iстерге байланысты
заңдарды басшылыққа алады, ал ... ... ... мен шешу ... ... ... ... Сот әдiлдiгiнiң аса маңызды белгiсi – нақты бiр iстi қарағанда
соттың әдiлдiктi жүзеге асыра ... ... ... ету ... ... ... бас бостандығын шекету, қамауға алу, ... ... ... ... табылады. Жасалған қылмыс ... ... ... заң ... тек сотқа ғана құқық берiлген.
Ол қылмыстық iс бойынша соттай отырып, сол арқылы сотталушыға ... ... ... ... бiр ... мәжбүр ету шарасын қолданады.
Сот әдiлдiгiнiң жоғарыда ... ... мен ... ... ... ... нормаларынан мейлiнше айрықша етедi. Жоғарыда
аталған сот әділдігінің белгiлерi сот қызметінің мемлекеттiң басқа ... ... ... ... ... ... iстердi қарау-шешу арқылы азаматтарды құқықтық ... ... қана ... ... ... ... ... икем тұратын
мүшелерiне де өз iс-әрекетiмен көп әсер етедi, дұрыс ... ... ... ... ... ... ... лауазымды тұлғаның сот
сияқты өкiлеттiгi жоқ.
2 Қазақстан Республикасындағы соттарды мамандандырудың басты кезеңдері
мен мақсаты
2.1. Қазақстан Республикасында мамандандырылған ... ... даму ... және ... тәжірибемен арақатынасы
Дамуының негізгі бағыттарының бірі ретінде құқықтық мемлекет құруды
белгілеген ... ... ... ... ... пен жеке ... арасындағы үйлесімділікті қалыптастыру. Осындай сәйкестікті
реттеуші фактордың құқық болып ... де ... ... ... ... ... құрылған қоғамдық өмірдің өзара үйлесімді
құрылымы.
Құқықтық орта қалыптастыруға бет бүрған елдердің осы ұғым ... ... ... ... ең ... ... даму деңгейіне
тәуелді. Басты құндылығы адам құқығы болып танылатын мелекеттердің тәуелсіз
сот жүйесіне иек артатыны анық. ... ... даму ... ... тәуелсіздігі мен кәсіби дәрежесі айқындайтыны айтпаса да
түсінікті. Яғни, сот ... ... ... мен қоғамның
тұтастай өркениеттілік өлшемдеріне сай ... ... ... ... ... ... ... 8 бабына сәйкес, конституция
және заңмен берілген негізгі құқықтары бұзылған ... ... ... ... мен бостандықтарын сот арқылы қорғай алады. Әрбір ... ... ... ... ... ... ... толық теңділік
негізінде, өз ісінің ашық және заңдылық талаптарының ... ... ... сотпен ісінің қарастырылуына құқығы бар. Халықаралық құқықтың
жалпы танылған қағидалары мен нормалары Қазақстан республикасының ... ... ... ... ... ... қазіргі кезде мемлекет
азаматтардың сот әділдігіне қол ... ... ... ... ... ... ілгерілеуі тежелген жерде мемлекеттің ... алға ... ... ... Тап осы ... басшылыққа
алғандықтан қазақстандық сот жүйесінің прогресивті ... ... ... айқындалды. Соттарды мамандандыру — ... ... ... жаңа әлеуметтік қатынастардың, нарықтық экономикадағы ... ... ... ... көз ... халықтың сот билігіне
сенімінің артуы жұртшылықтың соттарға жиі жүгінуімен айқындалған еді. ... 2001 жылы ... ... ... ... үшінші съезінде
Қазақстан Республикасының Президенті Нұрсұлтан Назарбаев сот-құқықтық
реформаның ең ... ... ... сотқа сенімінің артқандығынан,
олардың өркениетті елдердегідей бұзылған құқықтарын ... үшін ... ... ... көруге болатынына ерекше тоқталған болатын [26].
Қазақстан азаматтарының ... ... тек әділ ... сәйкесінше сот билігін өркениет талаптарына қарай бір қадам
жақындатуға алғышарт ... ... Тап сол ... ... ... ... алдына қазір кезең-кезеңімен өмірге еніп жатқан сегіз түрлі басым
міндеттерді жүктегенді. Солардың бірі — соттарды мамандандыру.
Республикадағы соттарды мамандандыру ... да ... ... ... ... жүйесіне өзгертіліп, 1996 жылға дейін жұмыс істеді.
Осыдан кейін сот реформасы барысында төрелік соттар сот ... ... ... ... ... ... ... жылдардың басында болашақ мемлекеттік құрылымды ... ... ... ... ... басымдықтарының бірі
ретінде жаңа сот жүйесін құруды, тәуелсіз сот ... ... ... қажеттілік партиялық билік әлсірей бастағанда, биліктің
дербес тармағы ретінде толық құқықты тәуелсіз сотты құру ... ... ... Бұл ... да. ... сот ... саласын
реформаламайынша, экономика мен әлеуметтік-саяси жаңғырулардың дамуы мүмкін
емес.
Уақыт қойнауына енген жылдарда республиканың сот ... ... ... ... Олар ... ... ... мен мүдделерін өз
деңгейінде қорғауға негізделген тәуелсіз сот жүйесінің ... ... ... ... ... нетижелілігі экономикалық, саяси, құқықтық
шарттарға ... ... ... Бұл ... сот ... ... жолының, қоғамдағы дәстүрлер мен құқықтық мәддениеттің маңызы
зор. Республиканың тәуелсіздік алуымен ... ... ... ... халықаралық экономикалық қатынастарға интеграциялануы сот
жүйесін түбегейлі реформалаудың басты алғышарттары еді.
2000 жыл ... үшін ... ... ... ... ... сотқа
ықпалын жою сот реформасындағы сындарлы өзгерістер ... ... ... ... жетістіктердің бірі Қазақстан Республикасы
Президентінің 2000 жылғы 1 қыркүйектегі «Сот ... ... ... шаралар туралы» Жарлығы болды [27]. Аталмыш ... ... үшін ... ... ... ... сот ... соттардың жұмыс тәртібін
анықтайтын принципті түрдегі тың нормалар көрсетілді. Қазақстан азаматтық
және шаруашылық ... қоса ... сот ... біріктіру жолын
таңдады. Бізде мемлекеттік төрелік соттар сақталған жоқ. ... сот ... ... палаталар бойынша мамаыдандыру құрылды.
Олардың ... ... ... ... ... ... ... жұмыс істеді.
«Қазақстан Республикасының сот жүйесі мен судьяларының мәртебесі
туралы» Конституциялық ... ... ... ... ... мамандандырылған (әскери, экономикалық, әкімшілік,
кәмелетке толмағандардың ... ... және ... ... ... мүмкін
[18]. Сот төрелігінің сапасын арттыру мақсатында сот өндірісінің жекелеген
түрлері және істердің ... ... ... ... ... ... арнайы соттардан айырмашылығы
мамандандырылған ... ... ... ... бір бөлігі болып
табылады. Мамандандырылған соттар үшін ... ... ... ... жоқ. ... ... ... тең.
Соттарды құру формасы, сот корпусын жасақтау ... ... ... сот ... ... ... көлемі барлық
жергілікті соттар үшін ортақ. Солардың ішінде сот ... ... ... ... да бар.
Айта кететіні, облыстық және аудандық соттар істердің барлық санатын
қарай ... ... жеке ... ... ... ... ... өз
ішінде жүреді. Мұндағы мақсат сот төрелігін іске асырудың сапасын арттыру
болып саналады. ... бір ... адам ... мен ... қарсы
қылмыстар бойынша сот істерін қарауға бейімі жоғары, ал ... ... ... тұрғын үй, отбасылық және т.б. істерді қарауға қабілетті
келеді. Бұл көрсеткіштер сот жұмысында ескеріледі.
Осыған қатысты айта ... ... ... ... түрлі
салаларындағы позитивті өзгерістердің арқасында заңнамалық және нормативтік
база ... ... ... және кеңейді. Заңнамалық база бес есеге өссе,
жаңа нормативтік актілердің саны он мыңнан асып кетті. ... ... ... ... ... ... ... бірдей жетік білу,
ондағы өзгерістерге, жаңа сот тәжірибесінің қалыптасуына ... ... ... ... ... ... ... және аудандық соттардағы
судьялардың әмбебаптыгы тәртібі және ... ... ... пен ... ... ... ... сапалы қаралуына кепілдік бола
алмайды. Демек, Конституциямен кепілдік ... ... ... ... ... ... өз деңгейінде жүзеге аспайды. Сондықтан,
соттарды мамандандыруды судьялардың кәсіби ... ... мен ... атқару сапасын жақсартудың қажетті шарты деп қарастыру керек.
Белгілі бір істер санаты санының қандай да бір аймақта жыл өткен ... ... ... кездеседі. Бұған түрлі шарттар себеп болуы мүмкін.
Мысалы, экономикалық, әлеуметтік, т.б. 1995 жылы ... ... ... ... алып ... 2001 жылы ... соттардағы
шаруашылық істер жөніндегі алқалардың қысқартылуы және ... ... ... ... ... ... байланысты өзгерістер
аудандық соттардың жүктемесін күрт ауырлатып жіберді [28]. ... ... ... ... кәсіпорын көп шоғырланған, экономикалық өсімі
жоғары, тауар өндірушілердің ... ... биік ... жиі
байқалды. Мұндай жағдай бұл аймақтарда аудандық соттардың жүктемесін
азайтып, бірқатар ерекшеліктері бар ... кең ... ... ... ... ... ашудың дұрыстығын көрсетті.
Ал соттарды жалпы және төрелік деп бөлуден бас ... ... ... ... еді. Төрелік соттар тек заңды тұлғалар
арасындағы дауларды қараса, тараптардың бірі жеке ... ... ... ... ... қарауына жататын. Төрелік және жалпы ... ... ... тәртібінде тек субъектілердің құрамы бойынша
айырмашылықтар болғанына қарамастан, бірыңғай материалдық заңнама болса да
процессуалды түрде әр ... ... ... Қазақстанда жергілікті төрелік соттардың нақты құрылған
жүйесі болмады. ... ... тек ... ... ... істеді, ал
аудандарда төрелік соттар болған жоқ. Бұл облыс ... ... ... ... үшін айтарлықтай қиындақтар тудырды.
Арбитрлерді қызметке тағайындау принциптері, оларға өкілеттіктер беру ... ... құру мен ... ... ... ... ... болды.
Осындай құқықтық орі ұйымдастырушылық сипаттағы кемшіліктердің салдарынан
төрелік соттар институты ... ... сот ... құру ... ... асырылды. Бұл экономикалық дауларды қараудың бірыңғай және ... ... ... ... ... тар ... ... сот төрелігінің сапасы мен
судьялардың кәсіби деңгейіне оң өсер ететіні сөзсіз. Бұл ... ... ... ... ... ... мен ... қорғалу деңгейінен, заңдылық режимінен оң ... ... ... ... құру ... ... ... солардың бірі сот жүйесінде соттылығына әскери салаға қатысты
барлық істер ... ... ... болып табылады.
Қазақстан өз тәуелсіздігін жариялағаннан кейін егемен елге қажетті
атрибуттар мен институттар құрыла ... ... ... ... әскери сот алқасы мен республиканың әскери соттары жасақталды.
Әлемдік тәжірибеге сүйенсек, әскери күштер кез келген мемлекеттің
стратегиялық ... ... ... байланысты Қазақстан тарихында бірінші
рет 1992 жылы 12 сәуірде ... ... ... Кеңесінің төралқасы
«Қазақ ССР-ның сот құрылымы туралы» ... ... ... ... ... ... құрамынан оскери сот алқасы құрылды.
Кейінірек бұл ереже жетілдіріліп, «Қазақстан Республикасының сот жүйесі мен
судьяларының мәртебесі туралы» Конституциялық ... ... Бұл ... ... және оның қызметінің маңыздылығын біржолата бекітіп
берді ... ... ... ... ... ... құру, бірінші
кезекте экономикалық және әкімшілік соттарды құру Мемлекет ... ... ... ... ... ... бірі ... Сот саласындағы
аталмыш бағыт өзге демократиялық мемлекеттерде уақыт сынынан сүрінбей өтіп,
тиімді ... ... ... тәжірибе. Құқықтық даму бағдарында елеулі
жетістікке жеткен мемлекеттердің тағылымы осындай түйін жасауға мүмкіндік
береді.
Қазіргі ... ... ... ... сот жүйесін
қалыптастырып үлгергені де өмір ... ... ... арнайы
юрисдикциядағы әкімшілік, еңбек даулары бойынша мамандандырылған соттар
бар. Сондай-ақ, Франция, ... ... ... және ... соттар құрылған. Ал Шотландияда жалпы юрисдикциядағы соттардан
баска, жер, шіркеу, ветеринарлык, медициналық, ... ... ... ... ... ... ... лицензиялық
трибуналдар жемісті жұмыс істеп келеді. Бұл елде мұндай ... ... саны 52-ге ... Олар ... ... ... де, ... атқарады [29].
Көршілес Ресейде бірқатар мамандандырылған соттар бар. Сот жүйесін ... ... ... ... ... ... ... юрисдикциядағы
соттардан басқа Конституциялық және Төрелік соттар жұмыс істейді.
Соттарды мамандандыру Еуропа мемлекеттерімен қатар, ТМД елдерінде де
жұмыс істейді, Бұл көп ... ... ... жаңа қатынастарға
көшкен елдерде оларды дұрыс реттеу және қорғау қажеттілігінен туындады. Бұл
үшін мамандандырылған соттар керектігі түсінікті.
Мәселен, ... ... ... ... ... ... ... жетті [30, 123 б.]. Мамандандырылған соттардың жұмысы өзінің
өміршеңдігін көрсетті. Ресейдің Төрелік соттарында ... ... ... ... алқаларға бөліну тәжірибесі қолға алынған.
Ресейдің Төрелік соттары кәсіпорындар арасындағы шаруашылық дауларды
ғана емес, кәсіпкерлердің ... ... ... мен
мүдделерін қорғауды қамтамасыз етеді. ... ... ... ... ... ... бергеннен кейін бұл істер осы
соттар қарайтын істердің ... ... ... соттар жүйесін дамытуды қолға алған елдер жыл сайын
судьяларының саныи көбейтуге можбүр. Бұл ... ... ... ... ... ... болатын дауларды шешетін экономикалық,
әкімшілік соттардың қажеттігін білдіреді.
Бұдан шығатын қорытынды, ... ... кез ... ... ... даму мен өркениетті келісімге келудің кепілі мамандандырылған соттар
екенін ... ... ... ... елдердің тәжірибесіне сүйенсек, ғылымды, азаматтар еңбегін
қоғамдық өмірдің белгілі бір саласына ... ... ... ... ... ... түскенін аңғару қиын емес. Көріп отырғандай, тек сот
саласы ғана емес, ... ... даму ... өзі ... мұрат
тұтып отыр. Себебі, мамандандыру — биік сапа мен жоғары кәсібиліктің
адастырмас ... ... сот ... де осы ... дамуы уақыт
сұранысына лайықты жауап беру болмақ.
Қазіргі заманғы әлемдік қауымдастықта үлкен маңызға ие болып отырған
мамандандыру ... адам ... ... бір ... ... ... ... және осы сан алуандық тудырған құқықтық реттеудің
ерекшеліктерін қабылдайды. Соттарды мамандандыруды әділетті сот төрелігінің
қосымша ... ... ... ... себебі, сот әділдігі кәсіби
дәрежесі жоғары ... ... ... бойынша түрге бөліну англосаксондық, ... ... ... ... ... ... мемлекеттердің сот
жүйелерінде кездеседі. Олар кейбір сипаттары бойынша, соның ішінде діни
құқықтық ... ... бір ... өзгешеленеді.
Мамандандыру үрдісін дамыту дәстүрлі түрде сот ... ... ... ... ұстанымын басшылыққа алғанына
қарамастан англосаксондық құқық бағытындағы елдерде байқалып отыр. Мәселен,
XX ғасырдың ... сот ... ... ... ... ... ... және Уельс) атқарушы сипаттағы органдарының
(лауазымды ... ... ... ... ... ... (қосымша құн салығы трибуналдары) және ... ... ... ... істейді. Сондай-ақ, әкімшілік істерді
қарау бөлігі бойынша соттардың кұзырына қоғамдық бірлестіктердің жекелеген
органдарына ... ... емес ... трибуналдар қосылады [31].
Қазақстандағы қоғамдық қатынастардың уақыт көшімен бірге ... ... өз ... сол ... ... тың ... мен
нормативтік құқықтық актілердің қарқынды сипатта өсуіне алып келді. Ал
ауқымды заңнамалық кеңістікті бүге-шігесіне ... ... ... ... ... емес.
Күнделікті өзгерістермен толығып жатқан заң ... ... ... ... ... ... ... беретін судьядан сапалы орі
әділетті шешім күту шындыққа жанаса қояр ма екен? Бұл адам ... ... ... ... үшін адам құқығына салғырт қарау дегенді білдірер
еді. ... ... ... – әділ де ... сот ... ... құқықтық мемлекеттің басты белгісі.
Кез келген елдегі сот жүйесінің дамуы ... ... ... ... және ... ... тәуелді болады. Қазақстан
Республикасында мамандандырылған соттардың құрылуы саяси, экономикалық және
әлеуметтік ... ... ... Қоғам өмірінің барлық
салаларына нарықтық ... ... ... жаңа, бүрын болмаған
құқықтық қатынастарды туындатты.
Соттардың тәуелсіздігі мен мамандандырудың арасында сырт көзге айқын
байқалмайтын тығыз байланыс бар. ... ... ... ... ... және ... сот жүйесі қалыптаспаған мемлекеттің кез
келген ... ... ... реформа жүргізу талпынысы сәтсіздікпен
аяқталатыны олдеқашан дәлелденген. Яғни, соттардың тәуелсіздігі принципі
өмірге толық араласпаған ... ... ... да ... дабыраға
айналады.
«Негізгі міндеттердің бірі ... кез ... ... ... ... ... өткен тәжірибесі мен тетіктері болып табылатын
соттарды ... ... ... сүйене ... ... мен ... өзге ... ... сот ... де
керек деп сенімді түрде айтуға ... ... ... ... ... актілердің қарқынды өсуі де осыны талап етеді» дейді
Мұсабек Әлімбеков ... ... сот ... ... ... ... белгілі бір істер санатын қарауға мамандандыру сот реформасының
заңды жалғасы ретіндегі озық құбылыс болды. Егемендіктің ... ... ... әрі ... сот билігін қалыптастыру басым міндеттердің
алдыңғы шебінде болса, осы мақсаттар жүзеге асырылғаннан кейінгі ... сот ... өне ... ... әлеуетті тереңдету, өркендету
болатыны түсінікті. Әрі бұл қадамның соттарды мамандандыру ... ... ... Мамандандырылған экономикалық, әкімшілік соттардың қызметі
Нарықтық экономика талаптарымен келген жаңа әлеуметтік қатынастар
мамандандырылған экономикалық ... ... ... ... ... ... болған тағы бір мәселе ... ... ... кіру процесіндегі ұмтылысы еді.
Экономикалық соттардың құрылуына негіз болған келесі мәселе Қазақстан
экономикасының инвестициялық тартымдылығын арттыру, шет ... ... ... кепілдемелермен қамтамасыз ету болды. Соттарды мамандандыру
мәселесінің 1999 жылы ... ... ... ... ... ... мәжілісінде көтерілуі осының айғағы.
Бірініші ... ... ... ... ... ... 2001 жылғы 16 қаңтардағы Жарлығымен Алматы ... ... ... ... ... ... кәсіпкерлік және
экономикалық қызмет саласында сот төрелігін жүзеге асыру ... ... ... ... ... келешегіне деген
сенімді арттыра түскені рас. Себебі, экономикалық дауларға кәсіби тұрғыдан
кесім айтудың артықшылығы бір ... ... сот ... ... байқалды. Бұл жетістікті сол даулардың тікелей қатысушылары
кәсіпкерлер де ... ... ... ... Қазақстан Республикасы
Президентінің 2002 жылғы 9 ақпандағы ... ... және ... ... құру ... ... ... соттар жүйесі құрылды [33].
Экономикалық соттардағы сот төрелігін іске асыру ... ... ... ... бұл ... ... арқылы Қазақстанның
өркениетті қадам жасағанын көрсетті. Бұл өз кезегінде экономикалық дауларды
қараудың тұрақты тәжірибесін жинақтауға, ... ... ... ... ... тыңғылықты әрі кәсіби тұрғыда ... ... ... ... ... ... ... саяси,
экономикалық және әлеуметтік алғышарттары болды. ... ... ... ... енуі ... ... соңды кездеспеген құқықтық
қатынастарды туындатты. ... ... ... қызметтің
субъектілері арасындағы даулар әр түрлі және күрделі бола түсті. Сондықтан,
нарықтық қатынастарға көшу ... ... ... арасындағы
дауларды шешетін сот төрелігінің мамандандырылған жүйесін құруға объективті
қажеттіліктің туындауы заңды құбылыс еді.
Экономикалық соттарды құруға алғышарт ... тағы бір ... ... ... ... ... жоғарылауының
арқасында жағымды инвестициялық климатты қалыптастыру, шет ... үшін ... ... ... ету керек болды.
Заңгерлерге Қазақстан заңнамасында соңғы он жылдың ... ... ... ... түсіндіріп жату артық. Заңнамалық базадағы
елеулі өзгерістер, тың құқықтық қатынастардың пайда болуы, осының ... ... күрт ... әкелді. Мамандандырылған соттар
құрылғанға дейін ... ... ... ... бір ... салық, кеден, еңбек, тұрғын үй, жер, т. б. даулар ... ... ... ... ... ... ... гастроэнтерологиялық ауруларды емдейтін дәрігерлерді білесіз
бе? Ондай дәрігерлер жоқ. Себебі, ... ... ... ... ... ол ... ... түседі. Бірақ, судьялардың да қателігі кейде адам
өмірін бұза алады емес пе? Соттарды мамандандырудың негізгі функционалдық
міндетінің мәні ... ... ... сот ... ... да бір ... ... қатынастарды құқықтық реттеудің бүге-шігесіне дейін білетін
жоғары кәсіби ... ... ... ... ... ... сот төрелігін атқару сапасынан
ғана емес, сот істерін қарау мерзімінің жеделдігін қамтамасыз ... ... ... ... соттың судьясы кез келген, тіпті ең күрделі
деген істі зерттеуге айтарлықтай аз уақыт жұмсайды. Себебі, сот ... ... ... ... ... ... ... секілді істің
дер кезінде қаралуы мен сапасына сүйенеді.
Дегенмен, істердің өзге санаттарына қарағанда ... ... ... ... ... ... оларды шешу кезінде
судьялар құқықтың жекелеген ... ... мен ... ... тап болады.
Экономикалық соттар қарайтын істердің күрделі болуының бір ... ... ... ... ... ... сот актілерін Жоғарғы
сотқа дейін шағымдайтын кездері жиі кездеседі.
Сондықтан, экономикалық соттардың жұмыс ... ең ... ... сапа ... Біртұтас сот тәжірибесін қалыптастыру үшін Қазақстан
Республикасының Жоғарғы сотына ... ... ... ... ... ... бірқатар нормативтік қаулылар қабылдау міндеті
тұр. Оның үсітне ... ... ... ... зерттеу, талдау,
жалпылау қажеттігі пісіп-жетілді.
Қазақстанның өзін демократиялық, құқықтық мемлекет ретінде ... ... ... ... ... сот корпусын жасақтауды жүктейді.
Бұл мақсаттың мамандандырылған соттар жүйесін құру арқылы мүмкін болатынын
өркениетті елдер ... ... ... сот ... реформалау
бағдарламасының аясында шаруашылық етуші субъектілердің арасындағы дауларды
шешуге бейімделетін ... ... құру ... жүзеге
асырылуы заңдылық.
«Судьяларды мамандандыру ... бір ... ... ... және практикалық дайындықтың болуы ғана емес, өз ... ... пен ... ... ... ... нарықтық жолына түскендігі ғана
емес, жекелей алғанда әрбір адамның құқықтарының өз дәрежесінде сақталуы ... ... ... ... соттар құру міндетін
қойды. Бұрын кәсіпкерлік даулар аудандық соттарда ... ... ... ... екінші кезекке түсіп қалуы басым болатын.
Оған қоса, қарыздарды уақытында қайтармау, инвестицияларды жосықсыз
жұмсауға байланысты туған ... ... ... ... болатын. Осы
орайда мамандандырылған ауданаралық экономикалық ... құру ... ... ... ... ... түрде шешуге мүмкіндік берді.
Экономикалық ... ... ... ... аз ... ... да кәсіпкерлік
ортада бұл соттың қажеттілігі мен өміршеңдігі турасында оң пікір қалыптасып
үлгерді. Оның үстіне азаматтық істердің тез әрі ... ... ... ... экономикалық соттардың қызметін қамтамасыз ету жөніндегі
қажетті құқықтық база ... ... ... ... ... іс жүргізу кодексіне өзгерістер мен толықтырулар енгізілді. ... ... ... ... істер бөлініп көрсетілген. Қазақстан
Республикасы Азаматтық іс жүргізу кодексінің 30-бабы 1-тармағына ... ... ... соттар тараптары кәсіпкерлік
қызметті заңды ... ... ... асыратын азаматтар, аталған кодекстің
28, 29-баптарына сәйкес ... және ... ... ... ... сот ... ... істерден басқа жағдайда заңды тұлғалар болып
табылатын мүліктік және мүліктік емес ... ... ... ... ... іс ... ... қабылдануымен азаматтық істерді
қараудың біркелкі жүйесі біршама реттелді. «Бірақ, шаруашылық даулардың
басым ... ... ... ... ... да, онсыз да қарбалас жұмыс
істейтін олардың жүгін одан сайын ауырлатты» [36].
Экономикалық соттар қарауына ... ... ... ... тұлғалардың
келісім-шартты бұзып, орындамауына байланысты туған даулар, соның ішінде,
пәтер иелері коооперативтерінің талаптары мен ... ... ... ең көп мөлшерде қаралатын істер санатына жатады. Экономикалық соттар
жиі қарайтын тағы бір ... ... ... мен ... ... банкрот деп тану, жеке меншікті қорғау ... ... ... ... ... ... даулары құрап отыр.
Айта кететін жайт, экономика саласындағы қылмыстық ... мен ... ... ... ... ... ... кірмейді.
Экономикалық соттар заң бойынша тек экономикалық, ... ... ... ... ... ... қаралатын істердің ауқымды бөлігі
салық төлеушінің салық төлемеуінен ... ... ... ... органынының салық, айыппұл және үстемелерді
белігілеу ... ... ... ... ... ... салық органының әрекеті ордайым дұрыс бола ... ... Қ. ... ... екі тараптың арасында әділдік белгілеп беру үшін жұмыс істейді.
Егер сот мәжілісі кезінде сот ... ... ... ... ... онда ... төлеушінің бюджетке салық органы белгілеген соманы
төлеуіне тура келеді. Ал, керісінше жағдайда, егер сот ... ... ... ... тағайындауын негізсіз деп тапса ... ... ... ... сот бұл ... іске ... ... дұрыс деп
таниды. Салық органы салықтық заңдылықтарды шектен тыс ... ... ... ... жеке ... ... ... заңдылықтарды бұзу барысында салық төлеушіге белгілі бір
материалдық шығын келтірілетін болса, онда шығын мемлекет ... ... ... Ал ... органдарының қызметкерлері салықтық
заңнамаларды бұзған жағдайда мемлекеттік ... үшін ... ... тәртіп бойынша жауап береді. Бұл жауапкершілік ... ... ... және ... болуы мүмкін.
Экономика - сот төрелігі салыстырмалы түрде таяуда келген, нақтылай
түссек нарықтық қатынастардың ... ... ... ... ... ... жүктелген міндет сот шешімдерінің сапасын арттыру
ғана емес, ел экономикасының ... оң ... ... ... ... ... және құқықтық маңызы өте жоғары.
Бұл санаттағы даулардың олардың қатысушылары үшін ... ... де аз ... Себебі, олардың ары қарайғы ... ... ... ... Түйіндеп айтқанда, экономикалық соттардың жұмысын қоғам,
бірінші кезекте кәсіпкерлер аталмыш ... ... баға ... ... ... ... ... жеткізу
керек.
Бір кезде мамандандырылған соттар жүйесінен бас тартқан Қазақстан
бүгінде ... ... ... ... ... алға ... ... жасады. Бұл өз
кезегінде экономикалық қатынастарды, азаматтар ... мен ... ... ... ... ... рөл ... саласындағы реформалардың жалғаспалығы айтарлықтай деңгейде
сот жүйесінің жұмысына ... ... ... субъектілердің
құқықтары мен бостандықтарын қамтамасыз етудің өзектілігін ескергендіктен,
экономикалық соттарды құру дер кезінде ... ... әрі ... ... бірі ... ... экономикалық соттардың жасақталуы
экономикалық қатынастардың өркениетті ... ... ... ... ... ... алғышарт болуымен қатар, шаруашылық
қызметтің ... ... ... мен ... ... кәсіби
дәрежеде қорғалуына мүмкіндік беретін шынайы тетікке айналды. ... сот ... ... ... бірге, өзі орналасқан аймақтың
экономикалық ахуалына оң ... ... ... Тағы бір жетістік осы
санаттағы істер бойынша істерді қарау мерзімінің ... ... ... артықшылығы республикада экономикалық дауларды шешудің
біркелкі және ... ... ... ... ... ... ... соттар жалпы мемлекеттік тұрғыда белгіленген сүбелі
міндеттердің ... ... үлес ... ... тұтастай сот жүйесінің
сапалық жағынан жақсаруына септігін тигізуде.
Мемлекеттегі жаңғырулардың ... сот ... ... ... және ... соттау ғана емес, бұзылған құқықтарды қалпына ... ... ... ... Бұл ... ... ... Аталмыш міндетті толыққанды жүзеге асыру үшін азаматтар мен заңды
тұлғалардың Конституциялық ... мен ... ... ... сот билігі керек. Мұның кепілі соттарды мамандандыру болып табылады.
Мамандандырудың бір ... ... ... ... ... ... алатын және мәні субъективті-жария
құқықты қорғау болып ... ... ... ... тәжірибе адам мен азаматтың билікпен өзара қатынасынан
туындайтын құқықтары мен бостандықтарын ... ... ... ... ... ... ... құралы заң әдебиеттерінде әкімшілік юстиция болып
табылады. Ресей автоларының еңбектерінде әкімшілік соттар жария ... ... ... әділ сот ... ... Сондай-ақ,
Ресейдің заң теориясы конституциялық, әкімшілік, қылмыстық, ... сот ... ... ... [37]. ... ... сот ... екі формасын ғана көрсетеді қылмыстық және
азаматтық сот өндірісі.
Әкімшілік соттарға қажеттілік ... ... ... пен ... ... ... ... негізделеді. Себебі, көптеген
жалпымемлекеттік міндеттерді шешетін әкімшілікке ... және ... ... ... бұл ... ... ... сапалық тұрғыдан
жаңа деңгейге көтеруге, қоғамның түрлі әлеуметтік салаларындағы ... ... ... ... ... ... ... бойынша сот төрелігін атқарудың қол жетімдігі мен ... ... ... ... ... Президентінің 2002 жылғы 9 ақпандағы №803
«Мамандандырылған ауданаралық экономикалық және әкімшілік ... ... ... мен ... ... ... құқық бұзушылық
туралы кодексі сот жүйесін реформалауға ... ... жаңа ... және ... ... ... ... істердің өндірістік
тәртібін нақтылауға жол ашты.
Ал 2004 жылдың 9 қыркүйегінде ... ... ... ... ... ... мен ірі ... ... ... құру ... №1437 ... шықса, осының
ізінше, яғни 2004 жылдың 13 ... ... ... №1498 Жарлығымен мамандандырылған әкімшілік соттардың
төрағалары ... ... ... ... бұл ... өз жұмысын
істеуде.
Осы уақытқа дейін судьялар әкімшілік құқық бұзушылық туралы ... ... ... ... ... ... ... әкімшілік соттардың құрылуына байланысты ендігі жерде
судьялардан әкімшілік істерді ... заң ... ... қатаң
сақтай отырып қарау талап етілетіні түсінікті.
Әкімшілік юстиция құқықтық ... ... ... биік ... ... оның ... ... юстициямен тең түсіп жатады. Бұл факт сот
төрелігі туралы заңнаманың жетілгендігі мен ... ... ... ... жоғары деңгейін көрсетеді.
Екінші жағынан әкімшілік ... ... ... ... құқық бұзушылық туралы кодексінің қабылдануымен ... ... 54 ... ... ... ... бұзушылықтың 228 құрамы
берілді. Бұл жағдай ... ... ... ... 400 ... ... әкімшілік соттардың құрылуы аудандық соттарға түсетін
шектен тыс жүктемені азайтуға, сот төрелігін атқарудың ... ... ... ... үшін ... қол ... болуына мүмкіндік
берді.
Әкімшілік соттардың жұмысына қажеттілік инвесторлардың құқықтары мен
мүдделерін, адам мен азаматтың ... мен ... ... ... игілігін, қоршаған ортаны,
қоғамдағы адамгершілік құндылықтарды, қоғамдық ... пен ... ... ... ... тәртібін, ұйымдардың құқықтары мен
мүдделерін әкімшілік құқық бұзушылықтан ... ... ... мамандандырылған ауданаралық әкімшілік соттарға қажеттілік
атқарушы билік пен бақылау функцияларына байланысты ерекше ... Ал ... ... үміт ... ... құқықтық
мемлекет принциптеріне сәйкес пәрменді сот бақылауы керек. Бақылаудың бұл
түрі ... ... ... ... қамтамасыз ете
алады. Сонымен қатар, ол мемлекеттік басқару саласындағы нәтижелі жұмысқа
алғышарт бола ... Бұл ... ... ... ... экономикалық
тұрғыдан қарастыруға болмайды.
Әкімшілік соттар жүйесі қордаланған мәселелер бойынша конституциялық
тұрғыдағы мәні бар шешімдер ... ... ... міндеттер
құқықтық мемлекет, әлеуметтік, демократиялық қоғамның ... яғни бір ... ... ... ... ... беріп, екінші жағынан одан қоғам мүдделеріне бағынуды талап ... ... ... ... ... соттардың негізгі функциясы азаматтардың субъективті жария
құқықтары ... ... Бұл ... ... ... ... ... туындайды. Онда әркімнің өз құқықтары
мен бостандықтарының сот ... ... ... берілген.
Қазақстанның мамандандырылған әкімшілік соттары 33 мемлекеттік
органдар мен мекемелердің қызметіне сот ... ... ... ішкі ... басқармалары, жол полициясы, кеден, Қорғаныс
министрлігінің, салық, көші-қон органдары бар. Әкімшілік ... ... жол ... сәулет және қала құрылысы департаментінен, ... ... ... ... полициясынан түседі. Сәйкесінше,
аталған мемлекеттік құрылымдардан ... ... ... салу ... ... ... ... құрайды. Мамандандырылған әкімшілік
соттар көлік құралын алкогольдік, есіртікілік мас болу күйінде жүргізіп,
апатты жағдайға ... ... зиян ... немесе көлік
құралдарына нұқсан келтіргені, сондай-ақ мас болу күйінде бір ... ... ... үшін ... әкімшілік материалдарды қарайды
[39].
Қазіргі кезде мамандандырылған әкімшілік соттардың жұмысы үшін тиісті
құқықтық база жассақталған. Атап ... ... ... ... ... ... ... мен Азаматтық іс жүргізу кодексіне
тиісті өзгертулер мен толықтырулар енгізілді.
Статистикалық мәліметтерге жүгінсек, 2004 жылдың 12 айы ... ... ... ... ... соты 34 862 ... ... Осы ... ... ... ... болсақ, төмендегідей
көрсеткішті байкаймыз.
1) салық салу саласындағы әкімшілк ... ... - ... ... ... қорғау, табиғи ресурстарды пайдалану саласындағы
әкімшілік құқық бұзушылықтар - 4253;
3) қоғамдық ... пен ... ... қатер төндірген
әкімшілік құқық бұзушылықтар - 2236;
4) шетелдіктердің немесе азаматтығы жоқ ... ... келу ... ... - ... көліктегі, жол шаруашылығындағы және байланыс саласындағы әкімшілік
құқық бұзушылықтар - 22 891;
Нәтижесінде ... ... ... ... 53 млн.
теңгеге салынса, солардың ішінде 25 млн. ерікті төленген. Атқару ... ... ... жөнінде 1,5 млн. теңгенің қаулылары
жіберілген.
Лаңкестікпен, ... ... ... ... заңсыз көші-
қонмен күрес әлемдік деңгейдегі бас ... ... ... Қазақстанда да
осы келеңсіздіктерге тосқауыл қою мәселесінің өзектілігі арта түсетіні
түсінікті. Аталмыш бағыттағы тегеурінді ... бірі ... ... сот ... ... ... соттардың жұмысын
талдау соңғы кезде ... ... ... ұшыға түскенін көрсетіп
отыр. Мәселен, Алматы қаласының мамандандырылған ауданаралық әкімшілік соты
2005 жылдың 3 ... ... ... ... ... мен ... мемлекеттік шекарасына байланысты бекітілген режим тәртібін
бұзуға байланысты 386 әкімшілік құқық бұзушылық туралы істерді қараған. ... ... саны 2004 жылы 639 ... ... ... мен
азаматтығы жоқ адамдардың Қаазақстанға келу тәртібін бұзу ... ... арта ... көз ... ... Азаматтық іс жүргізу кодексінің 30-бабы 1-
бөлінің 1-тармағына сәйкес әкімшілік ... ... ... ... ... ... ... органдардың (лауазымды адамдардың)
қаулыларын даулау бойынша істерді қарайды. 2004 жылдың 12 айы ... ... ... ... әкімшілік сотына түскен бұл
санаттағы істердің саны 427-ні ... ... ... 406-сы ... ... 20 іс кері ... ... әкімшілік құқық бұзушылық
туралы істерді қарауға өкілетті органдардың ішінде салық органдарының
қаулыларын ... жиі ... ... Ал ... ... ... қаулыларын келесідей жіктеуге болады:
1) жол полициясы органдары - 91 немесе 20,17 пайыз;
2) жер ... ... ... ... ... - 36 немесе 7,9
пайыз;
3) санитарлық-эпидемиологиялық бақылау органдары - 13 ... ... ... ... ... органдары - 12 немесе 2,6 пайыз;
5) ішкі істер органдары - 9 немесе 1,99 пайыз;
6) ... ... ... ... - 33 ... 7,3
пайыз;
7) мемлекеттік қадағалау органдары - 7 ... 1,55 ... ... ... Халық Банкінің өкілетті қызметкерлері - 6
немесе 1,33 ... ... ... - 4 ... 0,88 ... қоршаған ортаны қорғау саласындағы мемлекеттік бақылау - 4 немесе
0,88 пайыз;
11) төтенше жағдайлар ... ... - 3 ... 0,66 ... мемлекеттік сатып алу бойынша органдар - 3 ... 0,66 ... ... еңбек инспекциясы органдары - 3 немесе 0,66 пайыз;
14) фармацевтикалық бақылау органдары - 3 немесе 0,66 ... ... - 6 ... 1,33 пайыз.
Алматы қаласы мамандандырылған ауданаралық әкімшілік сотының жұмысын
саралау 2005 жылдың үш ... 2004 ... ... ... қаулыларына арыз-шағымдар санының арта түскенін көрсетіп ... ... ... өздеріне жүктелген негізгі міндет азаматтар мен
ұйымдарды мемлекеттік билік ... ... ... саласында
елеулі табыстарға жетті. Сонымен қоса, жұртшылықтың сот билігіне сенімі
арта түсті деуге негіз ... ... ... ... әкімшілік сотының
жұмысындағы тағы бір озық үрдіс, осы сот төрағасының бастамасымен ... дер ... орі ... ... ... ету үшін ... ... әкімшісі сот орындаушыларының әкімшілік тобын жасақтады. Сот
шешімдерінің орындалуымен құнды екендігін ... бұл ... өзге ... ары ... ... ... етеді [40].
Айта кететіні, түрлі мемлекеттік органдардан түсетін ... ... ... ... ... жүктемесін қазірдің өзінде ... ... ... сот ... ... ... бір күнде
15-20 материалдан қарауға тура келетіндігін айтады [41]. Сонымен қатар,
әкімшілік ... ... ... ... ... ... ... Бұл мәселе болашақта шешімін табады деген үміт бар.
Мелекеттік органдарың әкімшілік соттардың ... ... ... ... ... ... сот ... бір
тармағы болып саналатын әкімшілік соттардың беделін күшейту шенеуніктердің
заңсыз әрекеттерінің зардабын ең көп ... ... ... ... ... үлкен үлес қосатын ... ... ... ... үшін ... құқық бұзушылық туралы заңнама жетілдіруді талап етеді.
Кейбір заңгерлер материалдық ... ... ... ... да ... жүйелеу үшін алдымен іс жүргіу құқығын реттеу керек деп есептейді.
Яғни, екеуінің аражігін нақты ашып ... ... ... ... ... барлық жағынан байқалып отыр.
Алматы қалалық ... ... ... ... осы ... қатысты ойын былайша тұжырымдайды: «Менің пікірімше,
бірінші кезекте Әкімшілік іс жүргізу кодексін дайындау қажет, содан ... ... ... ... айналысу керек. Қарапайым тілмен
айтқанда, қолданыстағы Әкімшілік құқық бұзушылық туралы ... екі ... бөлу ... ... ... ... ... және іс
жүргізу нормаларын реттейтін Әкімшілік іс жүргіу кодекстері. Бұл заң
жобаларын ... ... ... ... ... ... ... қалуы мүмкін, себебі, әкімшілік сот төрелігі бойынша бүгінгі
мәселелердің ... ... ... ғана ... ... [41].
Әкімшілік сот өндірісі сот өндірісінің жеке формасы ретінде
қолданыстағы ... ... ... іс ... ... ... ... дауларды қарау тәртібі ерекше
талап өндірісі ретінде белгіленген. Бұл ... ... ... ... сипатын ашпайды. Тіпті, Қазақстан Республикасының Әкімшілік құқық
бұзушылық туралы кодексі де әкімшілік ... ... ... ... ... «әкімішілік сот өндірісі» терминінін еш жерде
қолданбайды.
Тағы бір күрмеулі ... ... ... туындайтын дауларға
қатысты болып отыр. Айталық, жеке кәсіпкер мен заңды тұлғаның қызметін
тоқтата түру ... ... өте ... ... қатарына жатады.
Себебі, мұндай істер бойынша мерзімінен бұрын, асығыс шешім ... ... ... ... Ең ... ... ... материалдық шығын мен
көптеген жұмыс орындарының қысқаруына соқтыруы ықтимал. Заңмен бекітілген
әкімшілік құқық ... ... ... ... он ... ... осындай
жауапты мәселені байыппен, мұқият зерттеп, әділетті шешуге мүмкіндік
бермейтіні анық. Сондықтан, бұл ... ... ... ... ... анық байқалып отыр.
«Әкімшілік құқық бұзушылық туралы істердің барлығы ... ... жаза тек сот ... ... ... ... Бұл, біріншіден,
адамдардың құқығының қорғалуын, заңдылықтың сақталуын қамтамасыз етеді.
Екіншіден, әкімшілік жазаны қолдану ... ... ... ... тез
арада орындалуына мүмкіндік береді» [42].
Әкімшілік құқық бұзушылық туралы ... ... ... ... ... сәйкес өзіне қатысты әкімшілік құқық бұзушылық туралы
істі жүргізіп жатқан адамның арызы бойынша осы ... ... ... ... кез ... ... бұзушылық туралы істі судья қарайды»
делінген. Бірақ, сот тәжірибесінде заңның бұл талабы тиісті деңгейді ... ... ... ... ... ... бірдей аталмыш
нормадан хабардар емес ... ... мен ... ... ... ... әкімшілік айыппұл сомасын өндіру ... ... ... үшін тікелей сот орындаушысына жіберу қажет деген ұстанымдарын
білдіріп жүр. Олардың мына бір маңызды ... ... айта ... Мәжбүрлеп орындату туралы сот қаулыларын сот орындаушыларына тікелей
жіберу орындау саласындағы ... ... етуі ... Алайда, бұл
жерде қаулылардың заңдылығы тексерілмей, Конституция бекіткен ... ... жол ... ... М. ... «Сондықтан осыған қатысты айта кететін жайт,
әкімшілік жауапкершілікке тартуға құзіреті бар ... ... ... адамдар) тиісті әкімшілік құқық бұзушылықтарды
анықтаған жағдайда әкімшілік істі қозғап, ол ... ... ... ... яғни жеке ... заңды тұлғаның әкімшілік құқықты бұзғандығын
толықтай айқындайтын дәлелдері мен айғақтарын іске тіркеп, сотқа ... ... еді» ... [42]. Ал судья болса істі ... ... ... алынған негіздерді саралап, іс материалдарын
зерделеп, жауапқа ... жеке ... ... ... ... бар ма, оның
әкімшілік жауапкершілікке тартылуы заңды ма, осы жақтарын анықтауы тиіс.
Бұл орайда судья істің ... ... ... ... ... ... сот орындаушысына мәжбүрлеп орындату үшін орындауға жібергені дұрыс
болар еді. Осы тәжірибені қолданса жеке және ... ... ... ... сот билігінің әділдігіне деген сенімі күшейіп, ... ... ... еді. Әрі ... ... ... қаулыларды
орындауды азаматтардан талап ету де жеңілдей түсетіні анық.
Айта ... ... ... ... ... ... ... кәмелетке толмағандар жасаған ... ... ... ерекшелігіне байланысты мәселелерді белгілеп көрсеткенмен, мәні
бойынша шешпеген. Бұл аспектілер қылмыстық және қылмыстық іс ... ... ... ... ... әкімшілік құқық бұзушылықтардың ведомстволық бағыныстылығы
туралы мәселе өзекті күйінде қалып отыр.
Сонымен, Қазақстандағы соттарды ... ... ... - ... ... соттарды жасақтаудағы сот реформасының
негізгі көздегені ең ... ... ... ... ... ... қызығушылықтарының мемлекеттік деңгейде мойындалуын бекіте түсу ... ... ... ... ... билік пен жергілікті
өзін өзі басқару органдарының әкімшілік-биліктік өкілеттіктеріне байланысты
даулар жатады.
Тәжірибе соттардың жүктемесінің ... ... ... тым ... көрсетіп отыр. Себебі, әкімшілік даулар бойынша істерді ... тым ... Осы ... жинала келе әкімшілік істер бойынша
сот төрелігін ... ... кері ... ... ... жүгінсек, 2002 жылы республика судьяларының орташа айлық
жүктемесі 64 істі ... ... тең ... ... ... ... Ал әкімшілік соттарды құру судьялардың жүктемесін азайтумен қатар,
осы істер бойынша сот төрелігін атқару сапасын ... ... ... ... қарқыны: ауданаралық кәмелетке
толмағандардың істері бойынша мамандандырылған соттардың келешегі
Сот реформасы ... ... ... кезең кезеңімен жүзеге
асырылып келеді. Бүгінгі таңда құқықтық реформаның ... ... сот ... ... ... ... сана ... терең ұялаған. Мұның
себебі: өркениетті және демократиялық дамыған ... ... ... ... ... ... Республикамыздағы болып жатқан құқықтық
реформаның негізгі салаларының бірі – сот ... одан әрі ... ... да сот жүйесін одан әрі дамыту және жетілдіре беру қажет, себебі
әлемде, елімізде болып ... ... және ... процестер сот-
құқықтық реформасына түбірлі өзгерістер енгізуді қажет етуде.
Соттардың мамандандырылуы сот жүйесіне берік орнығып, өзіне артылған
жауапкершілік пен ... ... ... ... ... ерекше сипатқа ие және басқа билік тармақтарының атқаратын
қызметінен кем түспейтін қажетті, жауапты әлеуметтік ... ... атап ... ... ... мен бостандықтарын, заңды
мүдделерін қорғау, мемлекеттік органдардың, ... ... мен ... ... ... да ... ... сәйкес әртүрлі
мамандандырылған соттардың құрылып, жұмыс істей ... ... ... ... әділ ... шығарудың кепілі болғандықтан, заңгерлерді
көптен толғандырып ... ... ... тағы бір түрі ... ... ісі жөніндегі соттарды құру мәселесі соңғы ... ... ... ... жүрді.
Қазақстандық сот жүйесінің алдында тұрған ендігі бір ... ... ... толмағандардың істері бойынша мамандандырылған
соттардың жұмыстарын тиісті ... ... ... ... ... құру ... ... Бұның екі түрлі алғышартын санамалап
беруге болады. ... ... ... ... ... ... туралы конвенциясын бекітуі жасөспірімдердің ісіне ерекше
көзқарас ... ... ... [44]. ... бала ... ... ... мен өзге тұлғалардың жауапкершілігін
бекіту мәселесі пісіп-жетілді.
Кәмелетке толмағандарға қатысты сот ... ... және ... ... ... ... ... Қазақстан Республикасы Жоғарғы
Сотының Жалпы отырысында бірнеше рет аталып көрсетілген, сонымен ... ... ... ... және қылмыстық іс жүргізу заңдарында
бекітілген талаптар мен ережелерді қаьаң сақтау ... ... ... ... ... Осы ... соттың тағы бір міндеті кәмелетке
толмағандардың қылмыстарының алдын алу, қылмыс жасауға ... ... ... ... шаралар қолдану қажеттігі болды.
Біріккен Ұлттар Ұйымының Бас Ассамблеясы кәмелетке толмағандарға
қатысты сот әділдігін ... ... ... ... ... Бұл ... ... осы санаттағы қылмыстарға қатысты іс
жүргізуді жүзеге асыратын мемлекеттік орган және лауазымды тұлға сәйкесінше
біліктілікке ие ... ... ... ... ... сот ... толмағандардың мүддесіне сәйкес сот ... ... ... ... келуі керек және оған кәмелетке толмаған
азамат белсенді түрде қатысып, өзінің мүддесін ... ... ... Бұл ... шешу үшін ... ... ... кәмелетке
толмағандардың істері бойынша сот құруды ұсынады.
Сонымен қатар Біріккен Ұлттар Ұйымының кәмелетке толмағандарға қатысты
сот билігін ... ... ... стандартты ережелерінде /Пекин
ережелері/, кәмелетке толмағандардың басты сот талқылауына сотталушы
ретінде ... өзі ... зиян ... ескеріп, ерекше назар
аударады. Сондықтан да бұл ... ... және ... ... іс
жүргізудегі қатаң талаптармен қатар болуы керектігі айтылып кетеді.
Қазақстан Республикасының дамыған 50 мемлекеттерінің қатарына кіруге
және ... ... ... бет ... жалпы танылған халықаралық
ережелерге ұлттық заңдарды ... ... ... ... ... ... Президентінің 2007 жылғы 23 ... ... ... ... ... бойынша сот
құру туралы» Жарлығы қабылданды.Осы Жарлыққа ... ... және ... Қазақстан Республикасының заңдарына сәйкес ... ... ... ... ... ... істерді және
азаматтық істерді қарайтын ... ... ... ... бойынша сот құрылды.
Кәмелетке толмағандардың қылмыстарын қарау кезінде сот қызметінде әлі
де кемшіліктердің болуы, біркелкі ... жиі ... ... ... ауыр криминогендік жағдай және 18 толмаған тұлғалардың
қылмыс жасауының едәуір көрсеткіші – зерттеу тақырыбының ... ... ... үстіне жасөспірімдер арасындағы қылмыс түрлерінің көбейіп, кей
жағдайда қатыгездік сипаттың қаныға ... ... ... қылмыстың
жасаруымен күресте жаңа тетіктерді қарастыру міндетін қойып отыр.
Мысалы, Қазақстан Республикасының Бас ... ... жіне ... есепке алу жөніндегі комитетінің ресми мәліметіне
сәйкес кәмелетке толмағандар жасаған 2003 жылы 1007 ... 2004 жылы ... 2005 жылы 6273 ... 2006 жылы 5814 ... 2007 жылы ... Сонымен бірге Қазақстан Республикасының Жоғарғы Сотының сот
төрелігін асыруға байланысты негізгі статистикалық мәліметтері ... ... 2793 ... толмағанға қатысты, ал 2006 жылы 2406 кәмелетке
толмағанға қатысты айыптау үкімі шығарылған. ... ... ... болсақ, кәмелетке тодмағандардың қылмысының саны азайып келе
жатқанын көреміз, ... ... ... ... бұл осы ... қаралу сапасына қажетті деңгейде әсер етіп отырған жоқ ... [56, ... ... ... ... сот ... ... күрделілігі және көлемді мәселе. Кәмелетке толмағандарға қатысты
істерді қарап отырып, сот қазіргі кездегі кәмелетке ... ... ... ... ... ... олар ... қоғамға қауіптілігінің сипатының өзгеруін, құқыққа қайшы
әрекеттерінің себептерін, қалыптасу жағдайларын және ... ... ... ... осы ... ... қарау кезінде кәмелетке
толмағандарға ересек ... ... ... және ... ... ... ... қажет. Осы айтылғандардың барлығына
кәмелетке толмағандардың істері ... ... сот ... жүргізу
кезінде жете назар аудару керек.
Біздің қоғамымыздың әрі ... ... ... тәрбиелеу және жаңа
адамның қалыптасуы мәселелері өте маңызды орын алады.
Өмір тәжірибесі көрсеткендей, ... ... ... ... ... себептері кәмелетке толмағандардың тәрбиесіне
немқұрайлы қарау болып табылады.
Қазіргі кезде кәмелетке тодмағандар ... ... ... оның ... ... ... қылмыстылықтың
көрінісі мен жағдайын анықтайды.
Бұл міндеттерді шешу үшін мемлекетеміздің барлық құралдарын – ... ... ... ... потенциал, қоғам және т.б. кеңінен
пайдалануымыз керек. ... ... ... ... ... бағытталған көптеген міндеттерінің ішінде, ең маңызды мәселелердің
бірі кәмелетке толмағандардың қылымыстылығының алдын-алу болып табылады.
Кәмелетке толмағандар ... ... ... пен ... ... және осыған байланысты ювеналды соттар құру ... ... ... ... ... ... ие. Бұл мәселенің өзектілігі-
жастардың белгілі бір әлеуметтік деңгейде қалыптаспағанынан ... ... ... ... ... ... ... шарттарына
не әлеуметтік, не психологиялық тұрғыдан дайын ... ... ... сот ... органдары жүйесіндегі орталық және
шешуші орынды ала отырып, қылмыстылықтың алдын алуға шаралар ... ... ... әділ жаза ... ... ... бір ... Кәмелетке толмағандардың қылмыстылығының алдын алу сот қызметінің
әдістеріне, қолданылатын сақтандыру құралдарына байланысты көп қырлы ... ... ... ... бірі ... ... арасындағы қылмыстылықтың алдын алу және болдырмау ... ... сот ... ... олардың кәмелетке толмағандардың
қылмыстылығымен күрестің және ... ... ... және ... ... алуымен байланысты болады деп толықтай айтуға болады.
Бұл жерде кәмелетке толмаған құқық ... ... ... көп болуында ғана емес, жүргізілген зерттеулерге қарағанда қауіпті
қылмыскерлердің 60-70% ең ... рет өз ... 18 ... толған уақытқа
дейін жасайды. Яғни, кәмелетке толмағандардың арасындағы ... ... ... ... ... ... толмағандардың қылмыстарын жан-жақты, объективті және толық
қарауға байланысты сот ... ... ... ... ... ... ... тұлғасын терең зерттемеу оның әрі ... кері әсер ... ... ... қылмыстары бойынша сот ... ... ... зерттеудің қажеттілігі мен маңыздылығы шүбә
келтірмейді.
Жасөспірімдерге арналған сот мамандандырылған ... ... Оның өзге сот ... ... ... жасаған құқық
бұзушылықтарды қарауында. Кәмелетке толмағандарға арналған соттардың ... ... ... ... ... ... жоғары деңгейі;
2) олардың арасындағы қылмыстылықтың алдын алу;
3) жасөспірім құқық бұзушылардың қоғамға ... ... ету ... ... ... кәмелетке толмаған баланың жеке басы
негізгі қарастыру объектісіне айналатындақтан, оның өмір сүру ... ... ... ... ахуал, әлеуметтік факторлар мұқият
зерттеледі.
Жалпы соттардан ювеналдық юстиция қарапайымдылығымен ... ... ... бұзушы жасөспіріммен диалогы сот тергеуінен гөрі
достардың арасындағы әңгімеге ұқсас ... ... ... ... ... ... құқық бұзушылығы туралы істер жабық
мәжілісте ... Бұл ... ... ... үшін ... ... ... құпиялылығы принципі қатаң сақталады. Ювеналдық юстицияның
жазалаудан гөрі, тәрбиелік сипаты ... ... ... ... ісі жөніндегі қылмыстық әділсоттылықты ... ... жүйе ... ... ... ... жасалды, онда 1899
жылы Иллинойс штатында Чикаго ... ... ... рет балаларға
арналған мамандандырылған сот құрылды. Мұндай соттарды құрудың тәжірибесі
мен идеясы өте танымал ... ... бұл ... тек қана сол ... ... ғана еріп ... ... басқа елдер де осыған қадам жасай
бастады. Аталған соттарды құру құру ... ... ... бет
бұрғандар қатарында Ұлыбритания, Франция, Бельгия, Испания, Германия,
Австрия, ... ... ... ... ... 1908 жылы, Испанияда 1918 жылы, Германияда
1922 жылы ... ісін ... ... ... Ал 1931 ... ... әлемнің 30 мемлекетінде жұмыс істеді [46].Бұл соттардың
назар аударарлық мәселесі жазалау емес, тәрбиелеу мен ... ... ... яғни қате басқан жасөспірімді қалыпты өмірге, отбасына,
мектепке, қоғамға қайтаруға жағдай жасау.
Кәмелетке толмағандардың ісі ... ... құру ... оның ... дүние жүзіне көп таралауы құқықтық ойлауды
ізгілендіруге, жастардың құқықтық қорғау саласындағы ... ... ... ... рөл ... ... таңда жасөспірімдер
қылмыстылығының өсуі дүние жүзілік масштабтағы проблемаға ... ... соңы мен XX ... басында балалар қылмысының күрт өршуі оларға
қатысты сот төрелігін атқаруды өзгертуге түрткі ... Бұл ... ... өзге ... тез тарады.
Кәмелетке толмағандардың қылмыстылығы халықаралық ұйымдар тарапынан
ерекше зерттеудің пәніне айналды, атап ... ... ... Ұйымының
Балалар орталығы, Біріккен Ұлттар Ұйымының балалар қоры және т.б.
Сондай-ақ халықаралық ... ... ... аса ... ... ... Ұлттар Ұйымының конгресінің
осындай қылмыстардың алдын алуға байланысты жүргізілген жұмыстарынан
білуге ... Онда ... ... ... ... дамыту мәселелеріне
аударылды. Өзінің ... ... мен ... ... ... дүние жүзінің көптеген елдерінде қолдау тапты.
Жасөспірімдерге сот ... ... ... ... ... ... ... мәселен Біріккен Ұлттар Ұйымының
балалар құқығы туралы ... ... ... ... ... ... және өзге де ... құжаттарда
кәмелетке толмағандар арасындағы қылмыстардың алдын алу мәселелері ... ... ... ... ... ... айналысатын мекемелер құрылмаған жағдайда қауымдық қызмет ... ... ... айтылып, әлеуметтік бақылау жасайтын ресми
мекемелер тек айрықша жағдайларда ғана қолдану керектігі ... ... ... толмағандарға қарсы жазалау сипатындағы сот
биліктерін қолданудың жөнсіздігі атап көрсетілген.
Халықаралық ... ... ... ... ... мен олардың алдын алу мәселелеріне ерекше назардың
аударылуы тегін емес. Бұл жерде ... ... ... сәйкес кәмелетке
толмағандардың құқық бұзушылығын қарастыруда ... ... ... ... қызметін дамыту және жетілдіруге елеулі мән беріледі.
2001 жылдың 17 қарашасында Қазақстан Астана қаласында Жоғарғы Сот, ... ... және Ішкі ... ... ... ... және құқықтық саяси институты «Сорос ... ... ... юстиция» дайындық жобасын жүзеге асыру ... қол ... ... ... - ... ... деп сезіктелген және айып тағылған
кәмелетке толмағандар үшін сот ... ... ... құру және іске қосу ... ... ...... қатысты қылмыстық процесс кезінде тиісті мемлекеттік ... ... және ... да ... ... ... ... заңды құқығы мен мүдделерін ... ... ... ... заңнамалар мен халықаралық құқық нормаларының бүкіл
мүмкіндігін пайдалана отырып, қамтамасыз ету ... ... 2003 ... 17 ... ... іске ... ... ішінде өзінің
маңыздылығын, қажеттілігін дәлелдеді. Бұл салада 2004 жылдың 17наурызында
жобаның іске қосылғанына бір жыл ... орай ... ... ... ... тобы мен ... орындаушылардың қатысуымен өткен «Қазақстандағы
Ювенальды юстиция: ... мен ... атты ... ... Г. ... ашып ... «біріншіден, жоба бойынша кәмелетке толмағандарға
қатысты қылмыстық сот ісін жүргізудің барлық сатыларының үйлесімді ... ... ... ... қажеттілігі мен пәрменділігін
бекіте түсті; екіншіден, әкімшілік пен жобаның жұмысты ... күш ... ... ... ... мен соттардың назары кәмелетке
толмағандарға әділбилік жасау мәселелеріне аударды; ... ... ... сот ... ... ... ... дайындық керек және ең соңғысы, кәмелетке толмағандарға ... ... ... ... ... ... қажет».
Ювенальдық юстиция - укақыт талабы. Оны ұлттық сот ... ...... ... ... кәмелетке толмағандарға
қатысты әділсоттылық әрбір елдің ұлттық дамуының құрамдас бөлігі, жастарды
қорғау мен қоғамдағы тәртіпті қолдау ... ... ... ... ісі ... ... құру өте орынды,
өйткені оның негізгі қызметінің мақсаты, бағытының ерекшелігі жас құқық
бұзушыларды қорғаудың ... ... ... ... ... және жас құқықбұзушылрдың қоғамға оралуына жәрдемдесу.
Ювеналдық соттар «parens patrie» доктринасының негізінде құрылған. Бұл
қағидаға сәйкес, мемлекет ... ... ... ... ... ... ортаның зиянынан қорғайтын қамқоршылық функцияны немесе
жауаптылықты мойнына алады. ... ... ... ... ... ... жекелеген тәрбие жұмыстарын жүргізу. Аталмыш жүйе түрлі
проблемалары бар кәмелетке толмағандарды ... ... ... ... ... арқылы, яғни уақытша немесе біржола асырап алу жолымен
түзу жолға салуға ... деп ... ... екі ... идеяға негізделген. ... ... өз ... ... түсіну үшін әлі толық
қалыптаспаған. Екіншіден, кәмелетке толмағандар сыртқы әсерге тез еліктегіш
келеді және оларды ... ... ... ... ... ... үшін ... бұзушылықтың өзі емес, құқық бұзушының тағдыры
маңыздырақ.
Ресейде балалар соты 1910 жылы құрылған ... ... ... ... ... ... ... Мемлекет және құқық
институтының ғылыми қызметкері Э. ... ... ... ... ... өте ... болған. Себебі, балалар соты
жасөспірім құқық бұзушылардың 70 пайызын ... ... ... жүріс-
тұрысын бақылайтын қамқоршылардың қарауына бағыттап отырған [47, 30 б.].
Ресей Федерациясының Мемлекеттік Думасы ювеналдық ... ... ... «Сот жүйесі туралы» федералдық заңға толықтыруларды
қабылдады. Заң жобасына ... ... кем ... ... ... ... табылатын барлық істер ювеналдық соттарда қаралатын ... ... ... ... мұндай мамандандырылған соттар
жасөспірімдер арасындағы қылмыстық ахуалды сауықтыруға жол ашады. Себебі,
судьялардың ... ... ... ... тергеу
изоляторларында айлап немесе жылдап отыратын оқиғалар кездеседі.
Бүгінде Қазақстанда кәсіби заңгерлердің арасында ювеналдық ... мен оның ... ... туралы ортақ көзқарас қалыптасып
үлгерген жоқ. Осындай жағдай Ресейде де орын алып ... ... ... ... М.А. ... ... жүйе ... әлеуметтік, құқық қорғау қызметтерінің басын
біріктіру керек. Сондай-ақ Бұл жүйеге анағүрлым ізгі процессуалдық нормалар
қажет. ... ... ... ... қатысты кез келген
құқықтық шешімнің әділеттілігін, азаматтық, әкімшілік және ... шешу ... ... ... ... ... ... мүдделерін қорғауды қамтамасыз етуі тиіс [48].
Ресей Федерациясындағы ювеналдық юстицияның негізгі принциптері
мыналар болып ... сот ... ... ... ... жеке
басының құндылығы, кәмелетке толмағандардың ... ... ... көмекші заң мекемелерінен алынған кәмелетке толмағандар
туралы мәліметтерді белсенді пайдалану, ... ... ... ... ... ... ... толмағандардың істері ... ... ... ... ... ... ... ерекше оңайлатылған тәртібін қолдану, мамандандырылған көмекші
қызметтердің ... ... ... деңгейінің тұтастай қоғамға кері әсерін
ескерсек, кәмелетке толмағандардың қылмысына ерекше көзқарасты қалыптастыру
өзекті ... бірі ... ... ... ... ... қылмыстың өсу тенденциясы байқалып отыр.
Тағы бір алаңдататын жағдай, қылмыстың бұл түрі ... ... ... ... отыр. Жасөспірімдер жасайтын қылмыстардың
75 пайызын ауыр және аса ауыр ... ... ... ... ... зардап келтіру, қарақшылықпен шабуыл жасау) құрайды.
Кәмелетке толмағандарды қылмыс жасауға итермелейтін ... ... ... ... екендігі де шындық. Денсаулық сақтау
министрлігінің мекемелерінде 5 мыңға ... ... ... ... ... ... ... «нашақор» деген ... ... ... ... ... саны ресми мәліметтерден
әлдеқайда ... ... ... ... ... көптеген
мемлекеттер Пекин қағидалары мен Эр-Риядта қабылданған жетекші қағидаларды
башылыққа алады. Атап айтар болсақ, ... ... ... ... ... алу үшін осы ... жұмыстармен айналысатын
мекемелер құрылмаған жағдайда қоғамдық ... пен ... ... ... әлеуметтік бақылау жасайтын ресми мекемелер тек айрықша
жағдайларда ғана ... ... ... Пекин қағидаларында кәмелетке ... ... ... сот ... ... ... белгіленген [49].
Ұлыбританияның кәмелетке толмаған қылмыскерлерді қайта тәрбиелеу
мәселесін зерттеп жүрген Доктор L.Lowenstein төмендегідей ... ... Егер ... бала кезінде жазаланбастан бірнеше рет тәртіп
бұзатын болса, ол түбінде осы әрекетін қылмыс жасаумен ... ... ... жасаған теріс қылығы үшін шара қолданбаса, ол түбінде нағыз
құқық бұзушылыққа әкеп ... ... ... ... жасаған қылмыс туралы мәліметтерді бұқаралық
ақпарат құралдарында жиі жариялап отыру керек;
3) Баланың тым жастау кезіндегі тәртібінің ... ... ... оның болашақта құқық бұзушы болып қалыптасуына себеп болады. Мінез-
құлқы қылмыс ... ... ... ... полиция мен мектеп
тәрбиешілеріне өкілеттілікті көбірек беру керек;
4) Қылмысты көп ... ... ... ... ... ... еңбекпен түзеу колонияларына орналастырылуы тиіс [50].
Қазақстанда балалардың негізгі құқықтары мен мүдделерін қорғауға
байланысты ... ... 2002 ... 8 тамызында қабылданған
«Қазақстан Республикасындағы балалар құқығы туралы» заң ... бала ... ... мен ... бала ... ... ашып көрсеткен құжат болды. Сонымен қатар, Қазақстан
Республикасының Қылмыстық, ... іс ... ... де кәмелетке
толмағандарға қатысты басты қағидалар мен нормалар аз ... ... ... ... ... толмағандарды айыптауда
немесе соттардың жаза тағайындауы кезінде оларды қылмысқа итермелеген
себептер, ... ... ... ... ... ... жете зерттелместен, толық ашылмастан, жаза тек орын ... ... ... ... жасырын емес. Мәселен,
қызығушылықтан емес ... ... ... ... ... ... қылмысқа барған ересектермен қатар ауыр жаза ... ... ... аз ... соңғы уақытта қылмыстық саясатты ізгілендіру бағытындағы қылмыстық
заңнамаға енгізілген өзгерістер осы бағыттағы үлкен бетбұрыс болды. Аталмыш
шараларды тереңдете түсу - өмір ... ... өзге ... сот ... ... аталмыш әділет
билігі өмірге қажеттілігін дәлелдеп те үлгерді. Қазақстандық заңгерлер де
ювеналдық юстицияның шет ... ... ... ... ... келе,
оның жас ұрпақ тәрбиелеудегі атқаратын рөлінің ... ... ... 2001 жылдың 17 қарашасында Астана қаласында Қазақстан
Республикасының Жоғарғы соты, Бас прокуратура, Әділет министрлігі мен ... ... ... және ... саясат институты
(Будапешт), «Сорос-Қазақстан» қоры «Қазақстаңцағы ювеналдық юстиция»
дайындық жобасын ... ... ... ... қол қойып, іске кірісіп
кетті [49].
Аталмыш сынақ жобаның мақсаты қылмыс жасады деп сезіктелген және айып
тағылған ... ... үшін сот ... жүргізудің
мамандандырылған жүйесін құру және іске қосу ... ... ... ... ... қатысты қылмыстық ... ... ... органдар мен ведомстволардың және басқа да ұйымдардың үйлесімді
өзара іс-қимылын кәмелетке ... ... ... мен ... ... ... жүрген барлық заңнамалар мен халықаралық құқық
нормаларының ... ... ... ... ... ету ... жобаға байланысты сот, прокуратура, ішкі істер органдары,
қылмыстық атқару жүйесі, кәмелетке ... ... ... ... психологтар кәмелетке толмағандардың істерін қарау бойынша сот
төрелігін ... ... ... ... ... ... сот, ... Әділет министрлігі, Ішкі істер министрлігі, ... ... ... мүше ... ... ... бекіткен
бұл ұсыныстар бойынша жобаны орындау арнайы әзірліктен өткен аудандық сот
судьяларына, ішкі істер органдарының, аудандық прокуратура ... мен ... ... ... ... 62 адам ... ... Қазақстандағы ювеналдық жобаны жүзеге асыру шеңберінде
прокуратура, ішкі істер органдары, сот ісін ... ... ... болатын. Соларға қысқаша тоқтала кетсек. «Тиым салу шараларын
қолдану және ұзарту жөніндегі сотқа шағымдану» деп ... ... ... «Сот берілген санкцияның заңдылығын және негізділігін, ... ... ... тексеруге, кәмелетке толмаған күдіктіні
(айыптыны) Қазақстан Республикасының Қылмыстық кодексінің 147-бабына сәйкес
және оның жеке ... ... ... ... ... әлеуметтік ортасын
сипаттайтын қорғау тобы берген материалдарды ескере отырып, оған бақылауға
беру шарасын қолдануға болатын мүмкіндігінің бар-жоғын ... ... ... ... тәрбиелік ықпал етуге бағытталған
шаралар да қарасытырылған. Атап айтқанда, кәмелетке толмағанды ... ... ... ... мәжбүрлік шараларын қолдану қажеттігі
көрсетіле келе, егер ... ауыр ... ... ... орташа ғана деп
танылып, бұл қылмысты жасаған ... ... ... ... ... түзеуге болады деген қорытынды жасалса, онда сот тиісті
айыптау үкімін шығарып, ... ... ... ... ... оған ... ... Қылмыстық кодексінің ... ... ... ... ... қолдануға ерікті
делінген.
Сондай-ақ, сот үкім шығарған кезде егер кәмелетке толмағанды қоғамнан
оқшауламайынша түзетуге және қайта ... ... көзі ... оны бас бостандығынан айыру туралы жаза қолданып, ол туралы тиісті
дәлелдемелер келтіреді. Тағы бір ... ... ... ... ... жағдайда
кәмелетке толмаған сотталушыға тәрбиелік ықпалдың мәжбүрлік шараларын
қолдану ... ... ... ... ... ... ... сотталушының адамдық сапасын, қорғау тобы берген материалдарды
мұқият есепке алуы ... ... ... іс ... кодексінде кәмелетке толмағандардың
қылмыстары туралы істер бойынша ... мен ... ... ... ... ... айыпталушы ретінде алғашқы жауап
алынған кезден бастап, ал айып ... ... ... не ... ... сол кезден бастап қатысуға рұқсат етілетіндігі көрсетілген.
Аталған жоба ... олар ... ... ... ... жасап
ұсталған кезден бастап жүргізілетін барлық процедураларға қатысуға
міндетті.
Сонымен ... ... іс ... кодексінде педагогтар мен
психологтардың жауап алуға қатысуы үшін арнайы шарттары ... ... ... ... ... белігілері бар сезікті немесе айыпталушы
балалармен іс жүргізу әрекетіне қатысуға міндетті деп көрсетілген болса,
жоба ... олар ... ... балалардың психихалық даму
ерекшеліктеріне қарамастан, кылмыс жасап, құқық қорғау ... ... ... ... ... ... толмағандардың іс жүргізу
әрекетіне шақырылады.
Мамандардың іске ... ... ... қатысуы балаларға
психологиялық тұрғыдан зиян келтірмеуге әрі ... ... ... де ... ... ... баға беруге жәрдемін тигізеді.
2003 жылдың 17 наурызынан бастап «Қазақстандағы ... ... ... және ... ... ... өтуде. Осылайша қазақстандық
сот жүйесі, істі болған жасөспірімге ерекше ... ... деп ... ... ... соттарды құру мәселесін сот реформасының
құрамдас бөлігі деп атауға толық ... бар. ... ...... ... дұрыс арнаға бұру, санасына артық-ауыс психологиялық салмақ
түсірмеу [52].
Сынақ ... өтіп ... ... сот-тергеу тәжірибесінде
кәмелетке толмаған баланы жәбірленушімен бітімгершілікке келтіру тәжірибесі
жиі қолданылады. Бұл арада айта кететін ... екі ... ... ... ... ... яғни ... іс жүргізу кодексінің
282-бабы бойынша іс айыптау қорытындысымен прокурорға келіп түскен кезде
немесе осы ... ... ... ... ... түскен істі алдын
ала қарау кезінде ... ... Бұл екі ... да заң ... келіп
түскен кішігірім немесе ауырлығы орташа қылмыстық істер ... ... ... ... ... ... ... береді. Ал оның
қоғам үшін, жасөспірім үшін маңыздылығы айтпаса да ... ... ... ... ... ... ... дамып келеді. Ал елдің келешегінің кемелді болуы үшін құқық пен
демократия идеяларының негізін жас ... ... ... ... көрсетуге болмайды.
Осы бағыттағы міндеттің салмақтылығын ... ... ... ... ... ... деп ... «Егер
біз құқық пен адамгершілік ... ... ... ... ... ... әрбір азамат мектеп жасынан олардың қарапайым бастауларын
игеруі тиіс» [53, 19 б.].
Қазіргі кезде Қазақстан ... ... мен ... ... ... ... бірі болып табылады. Бұл
жұмысқа ұстаздар қауымы мен ... ... ... ... ... және үкіметтік емес ұйымдар белсенді түрде араласуы
керек.
Жас ұрпақ тәрбиесінің маңыздылығына ... ... А.С. ... ... ... ... ... өміріміздің ең маңызды саласы.
Біздің ... бұл - ... ... ... ... және ... Олар болашақ әкелер мен аналар, олар да өз ... ... ... балаларымыз тамаша азаматтар, жақсы ата-аналар
болып өсуі керек. Тек бұл емес, біздің балаларымыз, бұл - ... ... ... ... бұл біздің бақытты қарттығымыз, жаман тәрбие, бұл -
біздің болашақ қайғымыз, ... көз ... ... өзге ... ... ел алдындағы кінәміз» [54, 34 б].
Сонымен қатар, қылмыстық іс ... ... ... ... ... алуға қатысуы үшін арнайы шарттары көрсетілген. Яғни,
олар психикалық дамуында мешеулік белігілері бар сезікті немесе ... іс ... ... ... ... деп ... болса,
жоба бойынша олар кәмелетке толмаған балалардың психихалық ... ... ... ... ... қорғау қызметкерлерінің
қолына түскен кезден бастап, барлық кәмелетке толмағандардың іс ... ... ... ... ... ұрлық жасап жауапкершілікке
тартылып жататын кездері көп. Әрине, бұл жерде ... ... ... ... ... ... ... болмаса үлкендердің
жетекшілігімен баратыны шындық. ... ... ... тендей жаза
түрлерінің белгіленіп жататынын күнделікті тәжірибеден көріп жүрміз.
Заң тұрғысынан келгенде осындай жазаның белгіленуі ... ... ... арқа ... ... жаза ... үшін тым
ауыр. Сондықтан ювеналды юстиция жауапкершілікке тартылатын жеткіншекті ең
алдымен тәрбиелеу, түзеу, болашағын дұрыс ... бұру ... ... шығару керек.
3 Мамандандырылған соттардың әділсоттылықтың сапасын арттырудағы маңызы ... Сот ... ... ... ... ... ретінде
Демократиялық қоғамда сот билігінің әлеуметтік рөлі ... ... ... ... ... ... ... [55, 169 б.].
Белгілі сарапшылар судьялардың біліктілігін арттырудың бір ... ... ... құру деп ... ... соңғы
жылдары бұл бағытта ауқымды шаралар қабылданып, мамандандыру ... ... ... ... Республикасы Президентінің Қазақстан судьяларының IV
съезінде «Соттарды одан әрі мамандандыру шаралары ... ... ... сай ... ... сот ... жүргізу
жауапкершілігі артты, кәсіби этика нормалары күшейтілді. ... ... ... Қазақстанның сот жүйесі XXI ... ... және ... ... сәйкестендірілді» деуі
осының айғағы [57].
Соттарды мамандандырудың судьялардың біліктілігін арттырудағы рөлін
талдар болсақ, бүған кез келген ... ... ... ... ... ... еместігі туралы қарапайым ... ... ... ... Сот ... ... ... да адам екендігін ескерсек, оның
істердің барлық санаттары бойынша әмбебап болуы ақылға сыйымсыз.
Бұған Қазақстандық жедел жаңару, даму ... яғни ... ... ... ... жиі ... сөйтіп жаңа заңдар, оларға
өзгертулер мен толықтырулардың күн санап қосылып, заңнамалық базаның ... ... ... немесе өзгерістерге ұшырап жатқандығын қосу керек.
Демек, қарқынды дамып жатқан заңдары ... білу ... ... Бұл өз
кезегінде сот ... ... ... ... соның
нәтижесінде сот қателіктеріне соқтыруы мүмкін.
Айтып отырған ... ... жолы ... белгілі бір істер
бойынша біліктілігін арттыру, яғни мамандандыру болмақ. Бұл өз кезегінде
азаматтардың ... ... ... кепілденген
құқықтары мен заңды мүдделерін қорғаудың тиімді тетігі. Ал ... ... ... ... ... ... ... ең төменгі
көрсеткішке дейін төмендейді. Мұның нәтижесі судьялардың біліктілігінің
жоғарылауынан да көрінетіні түсінікті.
Қазақстан ... ... ... Назарбаев тиімді сот
жүйесі болмайынша, ... және ... ... ... ... нәтижелілігі елдің әлеуметтік-экономикалық даму қарқынына
сәйкес болмауы мүмкін деген ой айтты. «Тиімді жұмыс ... сот ... ... ... ... олардың ұлттық экономикаға үлестерінің
ақталатынына және қауіпсіз жағдайда екеніне ... ... бере ... сот ... бір ... ... соттардың жұмысына
негізделеді. Егер мемлекеттің әлеуметтік-экономикалық даму көрсеткіштерін
айқындайтын факторлардың бірі сот ... ... ... ... ... мамандандырылған соттар елдегі ... ... ... ... ... шешу ... белгілі бір деңгейде
мемлекеттің осы бағытта жетістіктерге жетуіне үлес қосушы ... ... ... сот ... ел экономикасының дамуына ықпал етуге тиіс екі
негізгі бағытын даралап көрсетті. Біріншісі, сот төрелігіне қолжетімділік,
сотқа қайырылу ... ... ... ... ... айқын
ықпал ету болып табылуы тиіс; соттың тиімсіз ... ... ... және ... зорлыққа қарсы күресті әлсіретеді.
Екіншіден, тек қана сот шағын және орта ... үшін ірі ... ... адал бәсеке ережелерінің сақталуына қол жеткізетін
орын болуы тиіс; соттың ... ... ... және орта ... ... күрт ... [56].
Бұл жерде Қазақстан Республикасының ... ... екі ... ... ... ... мәнін ашып көрсеткен.
Біріншісі, негізгі мақсаты мемлекеттік органдардың лауазымды адамдары
тарапынан ... ... ... қою ... ... ... артылатын жауапкершілік жүгінің ауырлығын, сәйкесінше маңыздылығын
түйсіндіру.
Екіншісі, шағын және орта бизнестің ел ... ... ... алға ... ... қызметінің бәсекелестік жағдайында
жүруіне байланысты міндеттің бір парасын сот төрелігіне, ... ... ... ... ... ... бұл саладағы дамуды тежейтін кері фактор
болатындығын ескертеді. Тәжірибе көрсетіп отырғандай, меншік пен меншік
иесін ... ... ... қандай да бір қайта жіктеуге, лауазымды
адамдардың ... ету ... ... бөлуіне тосқауыл қойып, мемлекеттегі
колайлы инвестициялық ахуалды жақсартады, азаматтардың өз ... ... ... қажеттігіне деген сенімін нығайтады.
Сонымен қатар, қылмыстық іс жүргізу кодексінде ... ... ... ... ... үшін арнайы шарттары көрсетілген. Яғни,
олар психикалық дамуында мешеулік белігілері бар сезікті немесе айыпталушы
балалармен іс ... ... ... міндетті деп көрсетілген болса,
жоба бойынша олар ... ... ... психихалық даму
ерекшеліктеріне қарамастан, кылмыс жасап, құқық қорғау ... ... ... ... ... ... толмағандардың іс жүргізу
әрекетіне шақырылады.
Әлемдік тәжірибе көрсетіп отырғандай, соттарды мамандандыру айналып
өтуге болмайтын мәселе. Тіпті қылмыстық және ... ... ... ... түбегейлі айырмашылықтары бар. Қазақстандық сот жүйесі осы
тәжірибені кезең-кезеңімен ... ... ... ... ... және қылмыстық істер
бойынша мамандандыру жүргізілді. Ендігі ... ... ... ... тұр. ... аудандық соттарда ... ... ... 90 ... астамы қаралады. Яғни, қарапайым халыққа
жақын сот ... да ... ... ... ... ... ... аудандық соттардың жұмыс сапасын арттыру сот ... ... ... айқын сезінуіне мүмкіндік берер еді.
3.2 Сот билігінің беделін ... әрі ... ... ... ... ... ... сот әділдігін тек
соттың ғана жүзеге асыруы қағидатын белгілеген. Сот билігін жүзеге ... ... ... беру оның ең ... ... белгісін көрсету арқылы
өзге билік тармақтарынан ерекшелейді. ... ... ... сот ... мен ... ... ... заңда да жалғасын тапты.
Осы заңның 1-бабында Қазақстан ... сот ... тек ... ... ... ... «Соттың ерекше өкілеттігін басқа органдарға
беруді көздейтін зан актілерін ... ... ... ... ... мен түлғалардың судья өкілеттігін немесе сот билігі функцияларын
иеленуге құқығы жоқ. Сот ісін ... ... ... тиіс ... мен ... басқа органның, лауазымды немесе өзге де адамдардың
қарауына немесе бақылауға алуына болмайды» делінген.
Заң шығарушы бұл ... сот ... ... ... ... ... ... оның қызмет өкілеттіктерін ешқандай өзге
органның ... ... яғни сот ... ... бейтараптығын
көрсетуді мақсат тұтқан. Бұл өз кезегінде сот ... ... ... ... ... ... ... негізгі нормалардың
бірі.
Қазақстан Республикасының Констиуциясына сәйкес сот билігінің ... ... мен ... ... ... мен ... қорғау болып табылады. Сондай-ақ, ... ... ... ... ... да нормативтік құқықтық
актілері мен халықаралық шарттарының орындалуын қамтамасыз ету кіреді. Бұл
конституциялық ... ... ... бар. Тап осы ... ... одан ары ... ... алынуы тиіс.
Арнайы және төтенше соттарға тыйым салу арқылы сот әділдігі тек ... ... ғана ... ... Қазақстан Республикасы
Констиуциясының 75-бабы 3, 4-тармақтарында белгіленді: «3. ... заң ... ... ... Жоғарғы соты мен Республиканың
жергілікті соттары болып ... 4. ... сот ... ... және ... заңымен белгіленеді.
Арнайы және төтенше соттарды қайсібір ... ... ... ... билігі өз миссиясын қоғамда тұтастай алғанда судьяларға ... ... ... ғана ... ... Ал қоғамда соттардың заң
негізінде дауларды шешуіне қабілеттілігіне сенімсіздіктің орын алуы ... ... не ... ... емес ... ... жасау әдісін
іздеуге, не көп ... ... ... тыс жолмен шешуге жүгінуге
мәжбүрлейді.
Қазақстан Республикасының Президенті бұл қоғамның дамуы үшін келеңсіз
салдарымен қауіпті деп ... ... ... ... ... өсе
түседі, адам құқықтық қорғанушылық, қауіпсіздік сезімінен айрылып, сайып
келгенде, ... оң ... ... ... айналады».
Сот беделіне нұқсан келтіретін кері көрсеткіштердің бірі ... ... ... салу ... ... ... Соның
салдарынан азаматтардың заңмен белгіленген құқықтары мен заңды мүдделерінің
лайықты дәрежеде ... ... ... ... заңды, әділетті сот төрелігін жүзеге асыруды созбалаңға
салатын судьялар қарапайым халықтың да ... сарп ... ... ... ... ... ... соқтырады.
Елбасы «Өкінішке орай сот сөзбұйдалығы жалғасып келеді. Азаматтар
жылдар бойы ... сот ... ... ... ... тоздырады.
Мұны сот жүйесі құрылымының айтарлықтай өзгеріске түспеуі туындатып ... ... ... ... ... ... ... бірі аудандық
соттардың жүктемесін азайту екендігін ескерсек, бұл бағыттағы шараларды
тереңдету сөзбұйдаға салу ... ... ... ... септігін тигізері
анық.
Соттарды мамандандыру бағытындағы реформалар ... ... ... қалалық және облыстардағы аудандық соттар шаруашылық
субъектілердің талап-арыздары ағымының өсуінен біршама ... ... Сот ... ... ... ... ... дауларды
қараудағы кәсіби даярлығын арттырудағы көрсеткішті жақсартпады. Бұл жағдай
қалалық және аудандық ... ... тек ... және ... ... ... анағүрлым жоғарылығымен түсіндірілді.
Ал мамандандырылған экономикалық соттардың құрылуы судьялардың
істердің ... бір ... ... ... ... ... Сәйкесінше, экономика саласындағы субъектілер дауларының ... ... ... ... етіле бастады. Қазіргі кезде экономикалық
соттардың ... ... тап осы ... орта ... ... ... ... нарықтық қатынастардың тереңдей түсуі экономика
саласындағы субъектілердің құқықтары мен мүдделерін ... бір ... ... ... ... ... ... экономика саласындағы
табыстары баянды болмайды.
Ал шағын және орта ... ... ... ... артуы - бұл бағыттағы жұмыстарды жалғастыру керектігінің айғағы.
Соттарды мамандандыру әділ соттылықтың қосымша ... ... ... кәсіби дайындығы жоғары судьяларға халықтың сенімі жоғарылайтыны
анық.
Істердің басым ... ... ... ... жұртшылықтың
сот билігі туралы пікірі солардың жұмысы арқылы қалыптасатыны түсінікті.
Сондықтан, аудандық және оларға теңестірілген соттарға ... ... ... Қабылданған шаралардың нақ осы аудандық буынға бағытталуы азаматтар
арасындағы судьялардың беделін ... ... ... ... аудандық соттардың қатарына мамандандырылған соттар да
жатады. Қазіргі кезде мамандандырылған соттар ... ... ... ... ... мамандандырылған экономикалық және
әкімшілік соттар жұмыс істейді. Республика соттары аталмыш ... ... осы ... ... көз ... ... мамандандыру батыс елдерінде толық ... ... ... ... біліктілігін арттырып, қабылданатын
шешімдердің сапасын жақсартумен, бірге сыбайлас ... ... ... ... де ... Себебі, кеңестік сот өндірісі барлық
өкілеттіктерді жалпы бір ғана соттың ... ... ... соттар жүйесіндегі әкімшілік соттар жұршылықтың
әділбилікке құрметін туғызатын, ... ... ... ... ... қорғалатынына сенімін нығайтатын сот сатысы болуы
керек.
Себебі, әкімшілік соттардың соттылығына мемлекеттік ... ... ... ... ... ... өкілеттіктерінен
туындайтын істер жатқызылған. Яғни, әкімшілік соттар құру арқылы мемлекет
азаматтардың құқықтары мен мүдделерінің ең ... ... ... ... ... ... ... сот билігі мемлекеттік билік тармақтарынан
өзінің құзіреті мен функциялары бойынша ерекшеленеді. Мемлекет ... ... ... ... ... ... ... тәртіпте
құрылады, құқықтық даулар мен істерді шешу жөнінде заң ... ... ... ... ... адам мен ... ... бастау алатын
құқықтары мен бостандықтарын қорғау мақсатында өздеріне ... өзге ... ... ... мемлекеттің бүкіл аумағында міндетті сипаттағы
шешімдер шығарады.
Қазақстан Республикасында ... ... ... ... құқықтық мемлекетті құру қазіргі кездегі қылмыстық іс
жүргізу заңнамасын әрі ... ... ... ... Осы ... кәмелетке
толмағандардың істері бойынша сот ... ... ... ... ... ... түжырымдамасында сот билігі заң шығару және ... ... ... ... ... мен
заңдарына ғана бағынады. Бұл жерде тәуелсіздік соттарға берілген артықшылық
емес, қоғам мен азаматтар алдындағы ... ... - ... ... ... сот ... атқарудың кәсіби жүйесі. Соттарды мамандандыру
бағытының қарқын алуына Қазақстанның әлемдік қауымдастыққа интеграциялануы,
нарықтық экономика ... ... адам мен ... ... ... ... ... кезектегі маңызды міндеттердің қатарына қоюы алғышарт
болды.
Мамандандырылған соттар жүйесіндегі ... ... ... ... ... дамуына жол ашады. Талдап ... ... әділ ... ... ... ... шағын және орта бизнестің құқықтары мен заңды мүдделерін қорғау
арқылы оның тұтастай мемлекет тірегі ... ... ... ... инвестициялық тартымдылығын күшейтуге жол ашады.
Мамандандырылған әкімшілік ... ... ... ... ... ... әрекеттерінен қорғау. Сол арқылы лауазымдық
құқық бұзушылықтарға ... қою, ... ... ... ... ... ... сенімін арттыру.
Кәмелетке толмағандардың ісі бойынша соттардың мақсаты - ... жас ... ... ... ... ... алдын алу. Бұл жерде жасөспірімдерге арналған соттың ізгілік
қағидаларын ... ... ... ... ... ... балаларға арналған соттың сот төрелігін атқарудағы тәрбиелік
ұстанымдарын жалпылап, қазақстандық үлгісін саралау міндеті ... ... сот ... ... ... мыналар: судьялардың нақты істер санатын ... ... сот ... ... ... қамтамасыз етеді, сот
істерін қарау мерзімінің жеделдігіне қол жеткізуге мүмкіндік ... ... ... артады.
Мамандандырылған соттар шешімдерінің сапалылығы, әділдігі, заңдылығы,
мамандандырылған соттар судьяларының кәсібилігі мен біліктілігі сот беделін
көтереді, халықтың ... ... ... ... саласындағы оң тәжірибе Қазақстан
Республикасының ... ... бұл ... ... ... ... отыр. Мамандандырылған соттар жұмысын ... ... ... ... ... ... соттар судьяларының біліктілігін арттыру,
судьялардың құқықтың нақты саласы бойынша дайындығын ... ... ... бірі. Қазақстандағы әскери, әкімшілік, экономикалық,
ювеналдық соттардан өзге, есіртікіге байланысты қылмыстарды қарайтын
мамандандырылған сот құру ... ... ... ... ... ... ... сотының құрамында
инвестициялық дауларды шетелдік кампаниялардың қатысуымен шешу жөніндегі
мамандандырылған алқа құру жайын талқылаған ... ... ... соттар жүйесі қоғамдық өмірдің
барлық саласындағы жетістік кепілі. Өзінің ... мен ... бұл ... ... ... адам мен азаматтардың
құқықтарының лайықты дәрежеде қорғалуын нығайта түсетіні анық.
Қазақстан құқықтық, демократиялық, зайырлы ... ... ... ... ... белгілей отырып, өркениетті соттар тәжірибесінің озық
үлгісін қабылдайтыны белгілі. Мамандандырылған соттар осы ... ... ... пен әділеттілік кепілі.
ПайдаланЫЛған әдебиетТЕР тізімі
1. Қазақстан Республикасының ... соты мен ... ... ... өткен «Қазақстанда
әкімшілік соттарды ... ... және оны ... ... ... атты ... ғылыми конференция материалдары.
«Заң газеті», № 64. - 5 қараша - ... ... ... ... съезі: пайым мен парыз / Заң газеті. - №46-
47. - 2005.
3. С.З. ... ... ... - ... ... Международная научно-практическая конференция. 9-10 октября
2003г. - Москва, Россия.
4. Қазақстан Республикасы ... 2005 ... ... ... ... ... ... және саяси жедел
жаңару жолында» / Заң ... - ... Б. ... ... ... пен тұрақтылық кепілі» / Заң
газеті. 23 ақпан. - №15-16.
6. Қ. Мәми. «Қазақстандағы сот ... даму ... ... ... ... Л. «Введение в ... ... ... и ... - №3. – ... Н.А. ... «Правоохранительная система в Республике
Казахстан». (Учебное пособие). Астана, - ... - ... ... ... власти в обновляющийся России / Под ... Б.Н. - ... ... ... Г.Ж. «Суд и ... ... в Республике Казахстан». -
Алматы, 1994г.
11. Комментарий к Конституционному ... ... ... «О
судебной системе и статусе судей Республики ... - ... Қ. ... «Сот ... ... // Заң. - №6. - ... Қ. ... «Форум достиг ... ... // ... - №4. ... Инго Риш. ... дел в суде и ... судьи» //
Заңгер. - №4. - 2004.
15. ... ... ... ... 1995. - 30 ... «Құқықтық реформа туралы мемлекеттік бағдарлама» / Егемен
Қазақстан. - ... Н. ... ... власть и ... // ... - № 7. - ... ... ... сот ... мен
судяларының ... ... ... Республикасының
Конституциялық заңы. – Алматы, 2004.
19. Ш. Шарипов. «Судьяның ... / Оқу ... ... ... - 2003 ... «Сотқа сенім - мемлекетке сенім» / Егемен Қазақстан. - 4 маусым
2005.
21. «Сот жүйесін реформалау» / ... - №5. - ... К.Х. ... ... ... ... и полнота
судебной власти» // Заңгер. - 2003.
23. Х.Ю. ... ... ... / ... ... ... - ... Қазақстан Республикасының Конституциясына түсініктеме. Алматы. -
Жеті Жарғы. - 1999.
25. А.Ф. Закәмлистов. «Судебная этика». Санкт-Петербург / ... - ... - ... Н.Ә. ... ... ... ... қана емес, саяси да
мәні бар» / Егемен Қазақстан. - 8 маусым. - 2001.
27. ... ... ... 2000 ... 1 қыркүйектегі
«Сот жүйесінің тәуелсіздігін ... ... ... ... / Егемен Қазақстан. - 2000.
28. К. Мами. «Развитие ... ... и ... ... в ... ... // Заңгер. - №10. - 2003.
29. М.Т. Алимбеков. «Сот ... ... ... // ... - ... 2004.
30. М.М. Алиев. «Қазақстан Республикасының сот жүйесі және құқық
қорғау органдары». – Алматы. - ... Д.Н. ... «Суд в ... ... ... ... // ... - №2. - 2001.
32. М.Т. Әлімбеков. «О спецализаций в ... ... ... и
перспективы развития судебно-прававой реформе в Республика ... ... ... // ... ... ... Москва. - 2003.
33. Қазақстан Республикасы Президентінің 2002 жылгы 9 ақпандағы
«Мамандандырылған ауданаралық ... және ... ... ... ... – 2002.
34. М.Г. Кәмиршинов. «Экономическим судам один год» // ... ... - ... Г. ... ... ... // ... - №8. - 2004.
36. К. Қыдырбаев. «Экономикалық дауларға тықыр таянды» // ... ... - ... К. ... «Становление судебной власти - ... ... // ... - №3. - ... В.С. ... ... судебно-правовых реформ на
постсоветскәм пространстве; состояние, перспективы» // ... - ... А.А. ... "Подведомственностъ и подсудность ... об ... ... // ... - №9. - 2002.
40. Алматы қалалық мамандандырылған ... ... 2004 ... 12 ... арналған статистикалық мәліметі.
41. Б. Ельчибаев. "Быть ли суду ... // ... ... - ... ... ... - №2. - ... Қазақстан Республикасының Әкімшілік ... ... ... - ... ... ... юстиция" / Юридическая газета. – №52.- ... М. ... "Суд по ... ... альтернатива
общим судам" // Фемида. - №6. - ... К.А. ... ... ... с ... и ... ... // Предупреждение преступности. - №1. ... Б. ... ... ... / ... пособие для
студентов юридических вузов. – Москва. - 1999.
48. Ювенальная юстиция. (интернет).
49. А. Баекова. ... ... - ... ... ... ... - №4. - ... Доктор Lawensyein. "Кәмелетке ... ... ... ... Г. ... "Время создавать ювенальные суды" / Юридическая
газета. - 24 ... 2004. - ... К.Ш. ... ... ... требует
совершенствование" // Заңгер. - №4. - 2003.
53. Н.А. Назарбаев. "Идейная консолидация общества - как ... - ... ... А.С. ... Соч., Т. 4.
55. М.М. Алиев. "Қазақстан Республикасының сот жүйесі және ... ... - ... ... Алимкулов Е.Т. Заң ғылымдарының кандидаты ғылыми дәрежесін алу
үшін дайындалған диссертацияның авторефераты. – Алматы, 2008.
57. ... ... ...... ... ... / Заң.
- №46-47.

Пән: Құқық, Криминалистика
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 62 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Қазақстандағы мамандандырылған соттар жүйесін құру19 бет
Кәмелетке толмағандардың қылмыстары бойынша сот ісін жүргізу190 бет
Сот үкімі және басты сот талқылауы84 бет
Алматы облыстық мемлекеттік соттар мұрағаты27 бет
Апелляциялық іс жүргізу11 бет
Аралық сот56 бет
Аралық соттар: құқықтық табиғаты64 бет
Иліктің бөліну теориясындағы сот билігі түсінігі, мазмұны, функциясы31 бет
Сот билігі жайлы16 бет
Сот билігі және оның ұғымы34 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь