Қазақ жеріндегі алғашқы мәдениет іздері

Кіріспе

Негізгі бөлім
«Қазақ жеріндегі алғашқы мәдениет іздері»

1 Қазақ мәдениетінің бастаулары

2 Дәстүрлі қазақ мәдениетінің табиғи.ғарыштық негіздері

3 Батырлық уақыт және қазақ мәдениетінің архетиптері

4 Мұсылман Ренессансы және түрік халықтарының мәдениеті

5 Дәстүр жалғастығы және заман талабы

Қорытынды

Қолданылған әдебиеттер тізімі
Қазақтар – Қазақстан Республикасының негізгі тұрғындары, әлемдегі жалпы саны 13 миллионнан асады, исламдық суперөркениеттің солтүстік шығыс жағын мекендейді, діні жағынан ханифиттік мағынадағы сунниттер, Алтай тіл бірлестігінің түрік тобының қыпшақ топтамасына жатады. Бұл мәдениетті түсіну мақсатында алдымен оны кеңістік өрісі мен уақыт ағынында қарастырып, кейін қазақ мәдениетінің типтік ерекшеліктерін айқындайық. Қазақ мәдениеті еуразиялық ұлы дала көшпелілерінің мұрагері болып табылады. Сондықтан осы ұлттық мәдениетті талдауды номадалық (көшпелілік) өркениет ерекшеліктерінен бастайық.
Әрбір ұлттық мәдениет бос кеңістікте емес, адамдандырылған қоршаған ортада әрекет етеді. Мәудени кеңістік оқшау, мәңгіге берілген енші емес. Ол тарихи ағынның өрісі болып табылады. Мәдени кеңістіктің маңызды қасиеті – оның тылсымдық сипаты. Мысалы, «ата қоныс» ұғымы көшпелілер үшін қасиетті, ол өз жерінің тұтастығының кепілі және көршілес жатқан мекендерге де қол сұғуға болмайтындығын мойындайды. Қауымдық қатынас мекендер егемендігінен туады. Ата қоңыстың әрбір жағрафиялық белгілері халық санасында киелі жерлер деп есептелінеді, яғни қоршаған орта киелі таулардан, өзен-көлдерден, аңғарлар мен төбелерден, аруақтар жататын молалардан т.б. тұрады. Олардың қасиеттілігі аңыз-әпсаналарда, жырлар мен көсемсөздерде болашақ ұрпақтарға бұра ретінде қалдырылған.
Белгілі бір парасаттылық, ізгілік, ұстадалақ, интуициялық жоғары қабілеттері жоқ адамдар қатал далада өмір сүре алмас еді. Кеңістікке үйлесімді мәдениетте адам мен табиғаттың арасында «қытай қорғаны» тұрған жоқ. Керісінше, мәдениет олардың арасындағы нәзік үндестікті (гармонияны) білдіретін дәнекен қызметін атқарады. Қазақтың төл мәдениетінде экологиялық мәселе әдептіліктік жүйесіндігі обал және сауап деген үғымдармен тікелей байланыстырылды.
1. Т. Ғабитов, Ж. Мүтәліпов, А. Құлсариева. Мәдениеттану. Алматы: 2003;
2. Т.Х. Ғабитов. Қазақ мәдениеттің типологиясы. Алматы: 1998;
3. Орынбеков М.С. Ежелгі қазақтың дүниетанымы. Алматы: 1996;
4. Смысл и значение истории. Москва, 1991;
5. Эпос әлемі. Алматы, 1993;
6. Пищулина К.А. Территория. – Қазақ. Алматы, 1994;
7. Қазақ әлемі. Алматы, 1993;
8. Ауызша тарихнама. – Қазақ. Алматы, 1993;
9. Ежелгі қазақтардың дүниетанымы. Алматы, 1996;
10. Таңдамалы. Алматы, 1984;
11. Человек и мир. Казахская национальная идея. Алматы, 1994;
12. Мұсылманшылдықтың белгісі. Алматы, 1991;
13. Қазақтың халық прозасы. Алматы, 1984;
14. Қазақ әдебиетінің қазіргі дәуірі. Әлем.
        
        Мазмұны
| |Кіріспе |3 |
| | | |
| ... ... | |
| ... ... ... мәдениет іздері» | |
| | | |
|1 ... ... ... |4 |
| | | |
|2 ... қазақ мәдениетінің табиғи-ғарыштық негіздері |12 |
| | | |
|3 ... ... және ... мәдениетінің архетиптері |17 |
| | | |
|4 ... ... және ... ... мәдениеті |19 |
| | | |
|5 ... ... және ... ... |21 |
| | | |
| ... |29 |
| | | |
| ... ... тізімі |30 ...... ... ... ... ... саны 13 ... асады, исламдық суперөркениеттің солтүстік шығыс
жағын мекендейді, діні жағынан ханифиттік мағынадағы сунниттер, ... ... ... ... ... топтамасына жатады. Бұл мәдениетті
түсіну мақсатында алдымен оны кеңістік өрісі мен ... ... ... ... мәдениетінің типтік ерекшеліктерін айқындайық. Қазақ мәдениеті
еуразиялық ұлы дала көшпелілерінің мұрагері болып ... ... ... ... талдауды номадалық (көшпелілік) өркениет ерекшеліктерінен
бастайық.
Әрбір ұлттық мәдениет бос ... ... ... қоршаған
ортада әрекет етеді. Мәудени кеңістік оқшау, мәңгіге берілген енші емес. Ол
тарихи ағынның өрісі болып табылады. Мәдени кеңістіктің ... ... ... ... ... ... «ата қоныс» ұғымы көшпелілер үшін қасиетті,
ол өз жерінің тұтастығының кепілі және көршілес жатқан мекендерге де ... ... ... ... қатынас мекендер егемендігінен
туады. Ата қоңыстың әрбір жағрафиялық белгілері халық санасында ... деп ... яғни ... орта ... таулардан, өзен-
көлдерден, аңғарлар мен төбелерден, ... ... ... т.б.
тұрады. Олардың қасиеттілігі аңыз-әпсаналарда, ... мен ... ... бұра ретінде қалдырылған.
Белгілі бір парасаттылық, ізгілік, ұстадалақ, ... ... жоқ ... ... ... өмір сүре алмас еді. ... ... адам мен ... ... ... ... ... Керісінше, мәдениет олардың арасындағы нәзік ... ... ... қызметін атқарады. Қазақтың төл мәдениетінде экологиялық
мәселе әдептіліктік жүйесіндігі обал және сауап деген үғымдармен ... ... ... ... қалған, өзгеріссіз әлем
дейтін пікірлер де әдебиетте жиі кездеседі. ... бұл осы ... ... тән ... ... ... ... далада бір орында
тоқталып қалу көшпелілік тіршілікке сәйкес келмейді. Ол ... ... ... ... шеңберінен шықпайды. Әрине бұл
қозғалыс негізінен қайталанбалы, тұрақты сипатта болады. Қуаң даланы игеру
табиғатты өзгертуге ... ... оның ... бір ... ... ... адам табиғат құбылыстарына тәуелді болып қалады.
1 Қазақ мәдениетінің бастаулары
Енді ... ... ... ... ... ... өтейік. Бұл жерде ең алдымен көшпелілер өміріндегі жылқының ... ... ... ... жөн. Жылқыны адам ... ... ... ... ... ... ... қадам жасады.
К. Ясперстің пікірі бойынша, тағылықтан ... ... жер ... ... ... ... этностардың пайда болуымен қатар
жылқыны пайдалана білу адамзат үшін өте ... ... ... и ... ... 1991, с. 71,72). ... пайдалана білу шектелген
кеңістіктен ... ... ... бағытталған қадам еді. Бұл әртүрлі
мәдениеттердің сұхбаттасуына мүмкіндік берді. ... бұл ... ... ... ... ... ... ұмытпаған да жөн.
Сонау көне заманнан халықтар солтүстіктен оңтүстікке, шығыстан ... ... ... ... ... ... болжам шімерліктердің
Қосөзен аңғарына Орталық ... ... ... тайпаларының
оңтүстікке жылжып, Үндістан, Иран, Грекияға енгенін, түрік тайпаларының
Кіші Азияны жаулап ... ... ... ... империясы мен Үндіге
көшпенді түрік-моңғол тайпалары ылғи ... ... ... Белгілі ғұлама А.
Вебердің пікірі бойынша, көшпелі тайпалардың кеңістікті игеруі ... ... ... атты құбылысты әкелді. Бұл қазіргі ... ... ... тигізді. Осы айтылғандардан адамзат тарихында
жылқыны пайдалана білудің маңызы зор болғандығын көреміз.
Жылқыны кеңістікті жеңу ... ... ... ... ... ... Ат пен көшпенді біріккен жан болып көрінеді. Мұны көрші
халықтардың миф-аңыздарынан да анық ... ... ... ... ... ... ... бүкіл елді қан қақсатқан жауыз
Химераны өлтіруге көмектеседі. Ал салт атты ... ... ...
кентавр Хирон өзінің досы атақты Прометейге көмек беру үшін ... бас ... Бұл ... ... ... ... ... пен
көшпенді Энкидудың достығынан да аңғарамыз.
Атқа мінген адам жерден өзінің ... ... ... ... және ... ... ... сезінеді. Жер-
Ана оны қаншама босатқысы келмесе де, ол шексіз әлемге өзінің қадамын ... ... ... де ... ... ... нәрестенің тұсауын
кеседі.
Кеңістікті игеруге көшпелілер үшін жылқыдан басқа да себебін тигізген
қолға үйретілген ... ... ... дабада тек малшылар мен үй
малдарынан басқа да тіршілік иелері бар. ... ... ... ... ... ... «ит – жеті ... бірі» деп бекерден-бекер айтпаған.
Егер қой мен сиырдың өнімдерін қажеттікке жарату үшін оларды бағу
жеткілікті болса, онда ит пен ... ... ... ... Бұл ... пен төзімділікті талап етті. Тек сол жағдайда олар ... ... ... ... ... ... бұл тәжіребені өз
империясындағы халықтарды ұстап тұруға пайдаланды. «Оттоман падишахтары, -
дейді ... - ... ... ... көмегімен өз империясын
басқарды және бұл олардың империясының қуаттылығын күшейтті». ... с. ... ... игеру оны жай ғана кеңістік, жазықтық деп түсінбей, осы
даланы тұтас даланы тұтас бір континиум ретінде ... ... ... ... ... ... аумақтар мен жағрафиялық ұғымдардың
және көшпелілер өркениеті шарықтап тұрған кездегі ата-мекен түсінігінің
арасында үлкен ... ... және ... да ... халықтарының мәдени мұраларынан бүкіл
еуразиялық Ұлы даланың түріктердің ата қонысы деп ... ... ... эпосында Қырым, Қоқан, Ыстамбол, Хиуа, Алтай,
Қазан, Ордос т.б. ... өз ... ал ... ... Шам, ... арқа ... ... елдер болып есептелген.
Әрине, бұл кеңістік, тұтастық уақыт ағынына тәуелді болған. Ішкі
қайшылықтар ... ... ... ... ... ... Тарихтан тек үлкен суперэтностардың (өркениеттердің) ... ... ... ... ... ... да ... қақтығыстардың
болғанын білеміз. Алайда тарихи ... аян ... ... ... ... тек ... емес, бұл туралы мәдениеттану
ілімінде де ... ... ... ... ... ... өкілдері өздерінікінен бөлек
өркениеттер болды деген ойдың өзін ... ... ... ... тек бір ... ... жазылған Өркениет (ол, ... ... ал ... ... ... ... ... айналдырудың полигоны»
деп аталады. Батыстық миссионерлер жергілікті тұрғындарды «туземдіктер»
деген кемсіту атымен атап ... ... бұл сөз ... ... жоқ
жабайы адамдар дегенді білдірген. Олар сор ... ... ... ... бір бөлігі деп қарастырылды. Ал флора мен фаунаға
көзқарас екі түрлі: не олар – ... мен ... ... ... ... ... жатады. Егер, «туземдіктер» пайдалы болса, оларды
өсіріп, қолда ұстауға болатын ... ... ... ... ... ... деңгейінен көтеріле алмайды.
Батыстың көптеген ғұламалары осындай көзқарастардың жалғандығын өз
шығармаларында көрсете білді. А.Тойнби ... ... ... ... ... аяусыз қараудан оның белгілі бір нәсілге жататындығы негізінде
адамдық, тұлғалық намысын аяққа ... ... ... ... бар. Бұл
хайуандықтың ең бір өрескел көрінісі. Біріншіден, ол адамдардың ... ... ... қасиеттердің барлығын, оны ... ... ... ... нәсілдік дихотомиясы барлық діни, мәдени,
саяси-экономикалық дихотомиялардан өзгеше, адамзаттың арасынан өте ... ... жыра ... Үшіншіден, нәсілшілдік өлшем (критерий) ретінде
адамдық табиғаттың сыртқы, мәнді ... ... ... ... ... ... нәсілшілдік пен ... ... ... ... ... кеңістігін жоққа шығарады, олар ... ... ... ... деп ... Ұлттық мәдениет пен
кеңістік арасындағы байланысты Л. Гумилев ... ... ... биосфераның бір бөлігі болып табылады. Адамдар ландшафтыны не
өздеріне тәуелді түрде өзгертеді, не өздері осы ландшафтыға икемделе
бірігеді. ... ... ... ... ... басқасы мәдени
ағында суперэтностар (өркениеттер) ... ... ... ортақ мәдени өрісі бар ... ... ... мұсылмандық суперэтнос араб мәдениетінің шеңберінен шыға
білген.
- Әрбір халықтың кеңістіктік ... ... бар. Адам өз ... ... ... ... ... сүйене отырып
өмір сүреді. Ландшафтың өзгеруі ұлттық ... ... ... ... (рухани ізденістің) адамзат тағдырындағы
қызметі туралы пікір ол үшін жетекші болды.
- ... ... 5 ... ... тұрады:
1. Муссондық Қиыр Шығыс – бұл ... ... ... Ұлы Дала – көшпелілер мәдениетінің аймағы.
3. Субтропикалық Таяу Шығыс – мұсылмандық әлемі.
4. Орманды Шығыс Еуропа – православиелік мәдениеттің ... ... ...... ... үшін ... континенттер бойынша бөлудің маңызы тым
жоғары емес. Мысалы, Жерорта теңізі Еуропа мен Африканы ... ... ... ... үшін ішкі ... болды. Әдетте өркениеттердің кеңістік
шегі климаттық және өтуі қиын ... ... ... ... ... деп ... тауларынан Қытайға дейінгі Ұлы жазықтықты
айтады. Ол үшін ... ... биік Азия ... ... Алтай, Байқал
төңірегі), Орталық Азия және Шығыс Еуропа жазығы. ... тек ... ... ... ... ол ... ... болып табылады. Еуразияны оның
ландшафты мен ауа райына икемделген ... ... ... ... ... т.б. ... Бұл ... бірде-
бір еуразиялық емес өркениет үстемдік ете алмаған.
Жоғарыда аталған мәдени кеңістік ... ... ... ... түрік этностанының көпшілігінің мұсылмандықты қабылдағанынан кейін бір-
бірінен алшақтады. Ресей Батысқа қарай жылжыса және ... ... ... ... ... ... ... Шығыстық элементтер
күшейе түсті.
Кеңістік пен мәдениеттің арақатынасы табиғи ортаны «өзімдікі» және
«өзгенікі» деп бір-біріне ... қою ... ... ... Бұл ... ... мифологиялық дүниетанымда әсерлі көрсетіледі. «Мифте, - деп ... ... - ... және адамзаттық емес (дию, албасты, марту,
жезтырнақ, шойынқұлақ, жалғыз көз дәу т.б.) болып ... ... ... ... біздікі (ноғайлардікі, қыпшақтардікі, қазақтікі, т.б.)
және жаудікі (қалмақтікі, қызылбастікі, ындыстікі) деген ... ... ... әлемі. Алматы, 1993, 137-бет).
Қазақ эпосын және басқа да мәдени мұраларын ... ... ... ... болған қалмақтарды ғана емес, сонымен қоса ... ... ... ... ... ... империяларды жатқызады
(Қытай, Иран, Үрім, Орыс т.б.).
Кеңістікті «біздікі» және ... деп бөлу ... ... арасында емес, сонымен бірге мәдени-шаруашылық типтер
аралығында да жүргізілген. ... ... мен ... арасындағы
«бітіспес жауластық» бар деген әсіре бейнелеуге жатады. Сонда да ... ... жоқ ... Бұл ... ... ... ландшафт
ерекшеліктері арқылы суреттелген. Қазақ тіршілігінің негізгі түп ... ... ... ... жер. Ұлы ... Алтай, Тянь-Шань, Орал, Кавказ таулары
қоршап тұр. Бұл шекара ... және одан ары ... жау бар ... ... ... терең ұялаған.
Алайда, эпостық кеңістіктегі тау, өзен сияқты кедергілерді, даланың
шекараларын «басқанікі» деп ... ... ... Бұл ... кеңістіктің
жоғарыда айтылған ситуативтік қолданылуына қатысты. Лирикалық ... ... ... ... ... эпоста жоқтың қасы. Табиғат
көрінісі, кеңістік бітімі әрекет мен бірлікте ғана көрінеді. Тау – ...... ... өзен - ... дала – жүргенде, ағаш – ... не ат ... ... бір ескеретін жай – эпостық кеңістік пен реалды кеңістіктің
арасындағы айырмашылық. ... ... ... ... ... жер-су атауларымен сәйкес болмауы мүмкін. Әр түрлі
тарихи ... ... ... бір ... ... ... ... басқа этностардың бұл территорияға енуі т.б. осы
сияқты процесстер, ... ... ... - «өзгенікі» оппозициясын
түбегейлі өзгеруі мүмкін.
Биік таулар этностың киелі жерлеріне, ... ... қуат ... мекендеріне, ал қала көшпелілердің туысқандары тұратын, тіршілік
үшін қажетті заттар алатын тұрақ-жайға ... ... ... Бұл ... орта ғасырлардағы түрік империяларына тән. Осы туралы Мағжан ... ... тауы ... ... Тянь-Шаньға таулар талай.
Еріксіз Ер түрікті еске аларсың,
Көкке асқан Хан Тәңірге қарай-қарай.
Этномәдени кеүістік туралы паймдағанда маңызды бір мәселе осы ... ... ... ... ... ... екендігін
анықтаумен қатысты. Бұрынғы тарихтағы толастамаған соғыс пен жаугершілік,
шекаралас жерлерге талас ... ... ... ... ... ... және ... ассимиляциялық процесстер этнографиялық
деректерде ... ... ... ... ... ... ... менталитетінде қытайларға қазір бағынышты халықтар бұрын
иелік еткен жерлердің бәрі ... ... ... ... ... ... аясындағы мәдениеттің автохонды екендігін шешудің басты жолы
осы мәдениетті құраған этникалық ... ... ... ... тұтастық ретінде емес, «жанды тарихи құбылыс күйінде, қозғалыс
үстінде қарау, көршілес халықтардың тарихи ... ... ... ... ... өзінің қазіргі негізгі жеріне қай уақытта жылжыды,
міне осындай межелерді анықтау арқылы ... ... ... К.А.
Территория. – Қазақ. Алматы, 1994, 49-бет).
Кеңістік және автохонды мәдениет мәселесін шешу үшін біз оқшау алынған
этнос ... ол ... ... ... (суперцивилизацияның) өріс
аймағына жылжу ... ... ... ... ... қоныс
аударудың, ассимиляциялық процестердің, топтасу мен жіктелудің нәтижесінде
қалыптасқан. Бұған мысалдар жеткілікті. Айталық, Иран мен ... ... ... топтардың оңтүстікке қарай қоныс аударуы ... галл ... мен ... ... ... ... славян
тайпаларының көршілес угро-финн, скандинафтық, ... ... ... нәтижесінде қалыптасқан. Соңғы кезде қалыптасқан латин-
американдықтар туралы айтпаса да ... ... ... ... көп ... қалыптасу нытижесінде айқындалды.
Суперөркениеттерде кеңістік аймағы тұрақты анықталған. Л. Гумилевтің
сөзімен айтсақ, әрбір ... ... бір ... ... ... ... негізінен семит халықтары, еуразиялық даланы түрік
этностары, Шығыс Еуропаның орманды жазығын славяндар, Қиыр Шығыстың ... ... ... пен ... ... арақатынасын түрік халықтарының
өркениетіне байланысты ... Бұл ... ... әлі ... ... пікірталастар туғызып отырған мәселеге жатады.
Еуроорталықтық көзқарастағы батыс ғалымдарын, ... ... ... жүйе ... ... ... ... соңғы кезде
шыққан басылымдарда түрік халықтарының ... ... және ... бұрмаланып көрсетілген. Тарихи және қоғамдық-саяси ... ... ... ... ... ... тұжырымдауға болады:
- Ұлы еуразиялық даланы арийлер мекендеген. Көне ... ... ... бұл ... ... ... ... тілдік ықпалы
күшейген. Андрон заманында жасаған, малшылықпен, ... ... ... үнді-ирандықтар тайпасын ілкі темір
дәуірінде, оңтүстік және шығыс өңірлерде – сақ, солтүстік және
батыс өңірлерде – ... ... ... ... Алтай тайпалары Енисей мен Тынық Мұхиттың ортасында Сібір мен
қазіргі ... ... ... ... ал ... ... тайпалар Байкал мен Ордостың арасында өмір сүрген.
Олар Еуразия даласына ... ұлы ... ... кезінде ғана
келген.
Жоғарыда келтірілген көзқарас ресми әдебиетте де ... ... ... ... бұл ... ... бейтарап қарасақ,
Орталық Азияның арийлік субстраты деген ұғым ... ... ... ... туады. Біріншіден, аталған пікірді дәлелдейтін нақтылы ... ... ... ... ... мүмкін емес, сондықтан болған жоқ»
деген логикалық қателіктің ... ... ... басқаша айтқанда,
прототүріктік өркениеттің болуы мүмкін емес, ... ол ... ... ... ... «Аз и Я» ... келтірілген шумерлік және
прототүріктік мәдениеттердің туыстығы жөніндегі ... ... Азия ... ... бекерге шығарады. Үшіншіден, ... ... ғана ... онда ол қалай орта
ғасырлардың басында бүкіл еуразиялық Ұлы ... ... ... Мұны ... ... ... жата қоймас. Әлемнің жартысын ... ... мен ... тез ... ... ... сіңісіп
кеткен. Әрине, бұл мәселе әлі талай ғылыми зерттеулерді талап етеді.
Түрік халықтарының ... ... мен ... ... ... ... мекені Солтүстік мұзды мұхиттан Жерорта теңізіне дейінгі
алып территориыяны біріктіріп тұр (шамамен 14-15 ... ... ... ... бұл ... ... ... Иран антикалық сияқты бір-бірінен оқшау
орналасқан өркениеттерді байланыстырып тұрған.
Түрік халықтарының мекен-кеңістігі осы ... ... ... аясы ... ... Ол тек ... Ұлы ... шектелмей,
адамдық мәдениеттің ерте кезден қалыптасқан суармалы – оазистік ошақтарын,
Алтай, Тянь-Шань, Памир, Кавказ тауларын қамтиды. Үлкен ... ... ... ... ... гөрі, кеңістіктің әртүрлі ... Яғни ... ... тек жазық даланың тұрғындары деп қарастыру
олардың мәдени кеңістігінің ... ... ... ... не ... ... да, не азайып тарылуы да
мүмкін. Мұның себептері әр ... ... ... ... ... ... ... өз атамекенінен ығыстырылуы, ... ... ... ... ... ... Оған тарихтан талай
деректер келтіруге болады (ХVІІІ ... ... ... ... қос Америкадағы жергілікті этностарға жасаған
геноциді, Рим ... ... ... кельт тайпаларын ассимиляциялау
ж.т.б.).
Көне заманнан бері біртұтас ... ... ... ... ... ... Жаңа ... бері
империяшыл көршілері бірнеше жерден үзіп жіберген. Сол себептен ХХ ғасырдың
аяғына дейін бұл өркениеттің ішіндегі жалғыз ... ... ... ... ... ... туысқан халықтардың жерімен тікелей ұласпаған
деуге де болады. Сібір мен ... ... ... Еділ бойы мен ... ... ... ... Еуропа мен Азияның аралығын Ресей
отаршылары экспансиялау ... ... ... «Әрине мұндай
әділетсіздіктің, - дейді М.Тәтімов, - мәңгілікке созылуы мүмкін емес ... ... ... ... ... ... ... Одағы ыдырады, Орта
Азиыя мен Қазақстан тәуелсіздік алып өз ... ... ... ... байланысты қалпына келтіріп, бүгінгі әлемдік өркениет
дәрежесінде дамытуға толық ... пен ... ... (Қазақ
әлемі. Алматы, 1993, 82-бет).
Еуразиялық Ұлы Даланы ... ... сөз ... осы кеңістікті қоршап
тұрған өркениеттерінің (суперэтностардың) өрлеу-құлдырау ырғақтарын ескеру
қажет. ... ... ... және ... өркениеттер мен түрік халықтарының
арасында талай тарихи процестер өткен. Ол тек ... ... ... осы этномәдени кеңістік үшін бақталастық және жаугершілік ... ... ... Азия ... ... ... байланысты балға мен
мөстің арасында шындалды. Отты қару пайда ... ... ... ... тарихында ат жалында өскен көшпелілер ең қаһарлы күш болғаны күмән
тудырмайды. Бұл ... А. ... ... номадалордың рөлі туралы ілімін
еске алып өткен жөн. Оның пікірі бойынша, техногендік өркениет (батыстық)
пайда болғанға ... ... ... ... ... қызметін
атқарған. Алайда А. Вебер осындай бағаны тек үндіеуропалық (арийлік)
номадаларға ғана ... Біз тағы да ... ... көшпелілерлің мәдениетін кемсіте ... ... ... Ал нақтылы тарих далалық өркениеттердің ... ... ... күші ... ... ... ... заманымыздан жүздеген-мыңдаған жылдар бұрын
сол кездегі антикалық және шығыстық ... ... ... тарихи дамуында терең із қалдырған. Дүрілдеп тұрған Батыс ... ... ... арасында ғұндардың қызметі ерекше.
«Материалдық және рухани мәдениеттің халықтар арасындағы ауыс-түйістігі, -
деп жазады А. ... - ... ... бірден-бір кепілі болса,
осынау тарихи қажеттіліктің арбакеші көшпелілер ... ... ... ... пен ... арасында тарыдай шашылған Скиф
қорғандарынан Мысырдың (Египет), Грекияның, ... ... ... Үндінің өнері мен тұрмыстық заттарының ұшырасуы тегін емес. Қос
құрлықты көктей өтетін Ұлы Жібек ... ... ... ... тұт ... жаяу ... ... желмен жарысқан салт аттылар екенін мойындау үшін
архивтік айғаққа жүгінудің ... жоқ» ... ... – Қазақ.
Алматы,1993,32-33бет).
Түрік этностарының мәдени ... ... ... ... ... ... ... түріктің төлтума мәдениеті
арабтардікіндей шөл сахарада емес, жер бедері қолайлы Саян-Алтайдың орманды
даласында ұяланған. Яғни маңында қор ... ... еді. Бұл қор ... ... мен ... шет ... деп қарастыру ақиқаттан алшақ.
Екіншіден, түріктік этномәдени тұтастықты ... ... ... ... ... Азияның тыс-темір кендеріне бай болуымен де қатысты.
Металл өңдеуді өте ерте кезден меңгерген ... ... бұл ... күш болған. Мәдениет тарихын зерттеушілердің кейбіреулері шумерлік
металлургия мен Сібірлік қару-жарақтардың ұқсастығын атап ... ... Н. ... М.М. ... ... А. Гумилев атап көрсеткендей, дала биоценозының тағдырын
көптеген жағдайда құрғақшылық пен ылғалдылық циклдерінің ауысып тұруы шешіп
отырған. ... ... ... ... 1992, ... ... ... ауа мұнараларының алмаса әсер етуі еуразиялық даланы не куаң
шөлге, не гүлденген далаға айналдырған. Мысалы, Гоби ... ... ... ал
Арал мен Каспийдің арасы шалғынды мекен болған. Айталық, ІХ ғасыр ... ХІ ... ... ... ... ... ... құрғақшылық басу
түрік-моңғолдардың әлсіреуіне және ... ... ... ... ... ... әкеп соқты. Мысалы,
дағадарыс ... ... ... алған далалықтардың ұрпақтары
(көбісінің аналары қытай әйелдері) көшпелілік дағдыдан айырылып ... ... ... ... олар ... ... және әлсіреген Дала
отырықшы өркениеттің боданына айналды. Яғни, ландашафтың ауысуы, не ондағы
түбегейлі өзгерістер ... ... ... ... ... дейін айтылған қағидалардан бір қорытынды жасауға болады.
Тарихтағы салмақты және салыстырмалы ... ... ... ... ... деп ... керек. Әртүрлі мәдениеттерді
салыстырғанда үлгі ... ... жеке ... ... ... алу ... аясындағы мәдениеттің табиғи қалыптасқан тұтастығын бұзу осы
мәдениетті терең күйзеліске ұшыратады. Мұны ... ... ... байқаймыз. Орыс казактары көшпелілер үшін табиғи кедергі болып
табылатын өзендерге ... ... ... ... ... ... ... өзендерді орыстың байырғы жерлермен байланысу
артериясы ретінде шебер қолдана ... Ал ... үшін өзен ... ... ... еді. Көшпелілерден салт атпен соғысуды жақсы
үйренген казактар қайықтарын да ... ... ... көшпелілік
этномәдени кеңістіктің буыны үзілді, тұтастығы бүлінді.
Кейін Столыпин әрекеттері нәтижесінде қазақтар және басқа да ... ... ... ... ... Бұл көшпелілік этномәдени
кеңістіктің егіншілік алқабына айналуына негізгі себепкер болды. Ал бұл
процессті ... ... ... деп ... әр ... үшін ... алғанда, кеңістіктің этномәдениетке тигізетін әсерін бұрыс
бағалау ... ... ... ... жоқ ... болған емес. Бұған бүкіл
тарих куә. Әрине, кеңістік ерекшеліктері (ландшафт, биоценоз, ... ... әсер ... ... ... ... бұл ... күмән келтіреді. Айталық, ... ... ... ... Австралияның жайылымдарында
номадалар пайда ... ... ... ... ... үшін ... ... қарастыру қажет.
2 Дәстүрлі қазақ мәдениетінің табиғи-ғарыштық негіздері
Қазақ халқы мәдениетінің ерекшеліктерін анықтаудың ... ... ... ... ... ... қатысты. Жоғарыда біз мәдени кеңістікті
өзімен-өзі берілген айғақ, қоршаған орта, өркениет аясы ретінде ... ... ... зерттеу тәсілін сырттан қарау деп атауға болады.
Алайда мәдени кеңістік тек бос қуыс орта ... ол ... ... ... оның ... арқылы көрініс табады. Бұл жерде көне
философиядағы макроғарыш пен микроғарыштың ... ... ... идеяның танымдық маңызы зор. Қоршаған орта, адамдық әлем
мәдениетінің өрістеу аймағы болып табылады. Қазақ және ... да ... ... ... оның ... ... басты назар
аударады. Ғарыш деген не? Оның құрылымы қандай? Ол қалай пайда болды? ... ... ... ... жоқ. Біздің мақсатымыз ғарыш ... ... ... бір ... ... ... Яғни, мәдени кеңістікті іштен қарастырып өтейік.
«Қазақтың ата тегінің ... ... ... ... болуы, - деп
жазды М. Орынбеков, - ... ... ... дүниеге сезімдік
тұрғыдан жақын болуы ішкі ... ... ... ождан бастауларын
түсінуімен өз көрінісін тапты» (Ежелгі қазақтардың дүниетанымы. ... ... ... ... үшін ... пен табиғат адамдық мақсатқа сәйкес
әрекеттің объектісі және сол ... ... тыс ... онда ... үшін әрекеттенуші тұлға болып табылады. Ғарыш суық әрі ... ... ... ... ... керілі ретінде түсіндіріледі. Адам
ғарыштың бір бөлігі болғандықтан, ол ... ... ... қасиеттері,
кескін келбеті, болмысы туралы ой толғамай, бейтарап қала алмайды. Ғасырлар
бойы сұрыпталған халық даналығында барша ғалам біреу ғана деп ... ... ... табиғаттың құрамдас бөлігі деп танылады.
Шексіздікті жеңу мәселесі сонау шумерлік өркениеттегі ... ... келе ... ... ... ... көз салған номада ең
алдымен ... ... - ... көрген. Оның қзі аспандық күмбезбен
көмкеріліп тұрған. ... ... ... ... қабылдау мүмкін
емес. Ол – тылсым дүние, белгісіздіктің, қараңғылықтың, ... ... ... үшін ... ... ... ... тұрғыны бағдар
іздеп аспанға көз салады, Темірқазықты тауып, ол арқылы ... ... ... мен ... ... ... алыс ... Жорыққа шыққан әскер, сапардағы жолаушы, мал баққан бақташы
түндегі бағдарын жұлдыздарға қарап айыратын ... ... ... ... ... ... ... қат Жер бар, онда Көктөбе тұр, ... ... өсіп тұр, ... ... тұр. Бұл ... киіз ... ... да ұқсас.
Қазақтың әлем туралы түсінігінде әсерлі бейненің бірі – алып
бәйтерек. ... ағаш ... ... қозғалысты, Жер мен Аспанның
тығыз байланысын білдіреді. Осы биік бәйтерек пен эпос ... ... ... жете ... ... ... ... тағы бір атқаратын
қызметі оның жоғары және орта ... ... әлем – ... ... ... ... өткен кезбен, аруақтар аймағымен ... ... жер ... ... ... өмірлік ағаш
күш-қуат пен нәрді төменгі дүниеден алады.
Сонымен, қазақтың рухани ... ... ... ... осы ... ... бір ... жатады. Аспанды құдай
деңгейіне көтеру, одан қорқу емес, бұл көне мифтер мен ежелгі ... ... ... ... ... ата-тегі түріктердің басты құдайы – Көк Тәңірі. Оның
рақымымен елді ... ... ... ... және ... ... деп ... Түрік жазуларында көшпенділердің барлық
жеңістері Көк Тәңірімен ... ... және оның ... ... ... ... ... халықтардың дүниетанымының
маңызды белгісі. Мысалы, «Оғызнаме» эпосында Оғыз қаған өз балаларының ... Күн, Ай, ... Тау, ... деп қойғаны мәлім.
Табиғи күштерді пір тұтудан тәңірілік дін көп ... ... ... керек. Исламға дейін қазақтарда нақтылы «құдай» ұғымы болған жоқ
деген пікір шындыққа онша жанаса ... ... Көк ... ... ... деп ... кейін қазақтарда Тәңірі мен Алла синонимге
айналған.
Аспан мен ... ... ... ... Ш. ... ... ... «Аспанда өмір сүретін адамдар бар. Олар тамақтарының ... ... Біз ... жер үстінде өмір сүреміз, белбеуді ... ... ал ... айы және ... бар жер асты ... ... ... Аспан қырғыздарымен өте бай кемпір арада ... ... өмір ... ... ... бұл ... ... (Таңдамалы. Алматы, 1984, 99-101-бет).
Мифтік кеңістік жоғары-төмен тәртібімен құрылған. Мысалы, мифтік
кейіпкер тыңдаушы көбінесе жер ... ... ... ... ... ... жер астындағы жылан патшасының қызына үйленеді. Аспанда пері, дию
сияқты кейіпкерлер ұшып ... миф ... ... ... ... ұшырасады. Аспан әлеміне қатысты ... көне ... ... жеті ... ... мекендейтін тау түріндегі символдық мәні ... ... ... ... ... таралуына байланысты көшпелі
халықтардың ғарыш туралы түсінігі де ... ... ... ... жоғалып кетпей, ислам космогониясымен синкреттік түрде тұтасты.
Бұл түсініктер бойынша әлем екі дүниеден: фәни (белгісіздік) ... ... ... ... ... адам өмірі шексіз. Фәниден бақиға
өту, бұл дүниеден кету дегеніміз ... бір ... ... ... ... нұрға айналуы. Қазақ тыдениетінде бұрыннан келе жатқан идея – жанның
мәңгілігі. Әл-Фараби мен Қожа ... ... Абай мен ... жалпы Шығыс
ғұламалары бойынша, адамның дүниедегі тршілік ету ... ... ... ... өмір ... ... ... алыс
кетпек емес. Әлем мен адамға бағыт беретін жол көрсетуші, мәңгілік ... ... – Нұр. Оған ... жай ... жетпейді, оны аңғару,
түсіну, жан дүниеңмен қабылдау қажет.
Әлем мен Нұр ұғымдары ... төл ... ... ... ... ... Дүние дегеніміз заттар мен құбылыстардың біріктірілген
жинағы емес. Бұл дүние – біртұтас, яғни ол адаммен іштей қосылған.
Адам орасан зор ... жеке ... онда ... ... ... ... қатынас тууы мүмкін. Сондықтан халықтық ... жат күш ... ... қайта өзіне етене жақын табиғилық шарт
түрінде қабылдайды. Қазақтың рухани мәдениеті әлемді ... ... ... оны ... ... ... ... бейнелеу
(Бұқар жырау), оның асқақтығын, адамдық ... ... ... ... дүние ретінде мадақтау (Қазтуған), әлем бөліктерінің
сазды ырғақтарын аңғару ... ... ... ... ішінде өз орнын таба білген. Шексіз
кеңістікте адам өзімен өзі және табиғатпен жеке ... ... ... үстінде болған. Ол өзінің бүкіл рухымен, табиғатпен шынайы ... ... ... сезім мен ғарышқа қарай самғауға ұмтылу тек
жеке адамды емес, сонымен бірге бүкіл елді, Л. Гумилевтің тілімен ... ... ... адамның белсенділігі де ерекше. Онда асығу деген
болмаған. Далада кездескен жолаушылар ... тез ... ... ... теріс қылық түрінде бағалаған. Олар үшін ең басты мәселе бір-
бірінің көңіл-күйін сұрау арқылы ерекше бір жылы адамдық ... еді. ... атап ... ... ұлттық идеясы – адамның көңілін ... ... ... ... ... ... жетуге болады. (Человек
и мир. Казахская национальная идея. Алматы, 1994, с. ... ... ... ... ... қосып алғаннан соң, нұрға
жетудің ... ... ... ... Дүние бейнесі дүниетанымдық
принцип қызметін атқарады. Жарық дүние логикалық ой қорытудың ... ... бір ... ... ... қалыптасады. Бұл – көркемдік
жағынан абстрактылық ... ... ... бейне. Типологиялық бейненің
символикалық (таңбалық-рәміздік) мазмұны бірінші қатарға шығады.
Жарық Дүние адам үшін ... және ... арқа ... болып табылады.
Арқа сүйеу бола алатын Жарық дүниені халық ... ... ... деп
көтерді. Қазақтың дәстүрлі космогониясында Әлем-Дүниенің ... бар: ... ... ... ... ... ... болжаусыз
дүние, аруана дүние... яғни, әлемге адамдық қасиеттердің бәрі тән, олар
(адам және ... егіз ... ... ... дүниетаным әлемнің, дүниенің толымсыздығын, кемдігін,
төмендігін де аңғарды. Оның негізінде бұл дүниеде ... ... ... ... ... ... ... бұл дүние – шолақ екен,
адам деген бір-біріне қонақ екен», - дейді. Осы тұрғыда ... ... де ... ... ... жалған дүние, сұм дүние, өткінші дүние.
Түрік халықтарының мәдениетінде Аспанмен қатар оның шырақтары да ... ... ... ... деп танылған. Бұл мағынада,
әсіресе, Күннің ... рөлі ... ... ... кейіпкерлерін Күнсұлу, Күн астындағы Күнікей ж.т.б. деп ... Бұл ... ... ... деп ... ... жеткілікті.
Археологиялық және этнологиялық деректер Күн және Адамның тығыз байланысын
көрсетеді. Мысалы, Саймалы-Таш, Тамғалы, Ешкі өлмес ... ... күн ... ... мен адамдардың петроглифтік суреттерін ғалымдар
тапқан. Күннің нұры ... ... ... ... басты антропоморфтық
кескіндер тасқа қашап салынған. Күнді құдай ретінде бейнелеу Шығыстағы көне
өркениеттерге тән ... ... ... табылған солярийлер (күн
тәрізділер) Ирандағы Бехистун жартасындағы Ахура-Мазда мен ... ... ... ... ... ... ... тән
тағы бір бейне басы жұлдызды аспанға ұқсас антропоморфтық бейнелер екендігі
ғылымға белгілі. Арыс ... ... ... ... ... ... ... бұл бейне аспан құдайы
– Көк Тәңірінің негізі болды. Ерте ... бұл ... ... ... Күнбасты адамдарды бейнелегенде олардың рәміздік
мазмұны алдыңғы қатарға ... күн ... ... ... киіз үйіне жоғарыдан төмен қарағанда ол сәулесін
шашқан күнге ұқсас (шаңырақ – күн, уықтары – ... ... ... мен ... ... ... изоморфизм;
4. көз және күн адам үшін маңызды, екеуін де шырақ деп ... - ... сөз өте ... ... ... адамдағы басты және терең сезім – «ыстық махабат» деп аталады.
Бұл ... ары ... ... ... ... елдік
таңбасы – «Алтын адамның» бас киімінде нұрын шашып тұрған күн бейнеледі.
Азиялық ... ... ... ... ... ... Ай ... көне түрік мәдениетінде Күннің орынбасары, сұлулықтың таңбасы, көп
мұраларда әйел құдай ретінде ... ... үшін де ... ... зор
болған. Даладағы малшылар қараңғы түнде айдың тууы мен батуын ... ... ... жасап, жыл мезгілдерін айыру есебін шығарған. Олар
жаңа туған айдың күн сайын ... ... ... ... ... келетінін білген. Бұл кезде ауа өзгеріп, ғылыми тілмен айтқанда
циклон басым болады. Халықтық дүниетаным ... ... ... әсерін
жақсы білген.
Алайда, Айдың басты рәміздік ерекшелігі оның күн мен түннің арасындағы
алатын орнына қатысты. Күн батып кеткенмен, Нұр ... ... ... ... Күннің ізбасары (дублері) Ай ... ... пен ... ... ... ... сипатқа ие болады.
Шоқан Уәлихиновтың пікірі бойынша, қазақтар айды құдай тұтқан. Бұл көне
дәуірден келе ... ... ... ... ... ... ... тәріздес қосылған жұп адамдарды бейнеленген. Осындай
таңбалар ішкі Моңғолиядан да ... ... ... ... ... ... ... тұрса, екіншісі ондай емес. Бұл белгілі
бинарлық оппозицияны (Күн және Ай) ... Ай мен ... ... ... ... ... ... деп аталды.
Күн мен Айдың қатарласуы әлемдік мәдениетте кең таралған идеяның бірі.
Мұсылмандық әлемде Ай діни таңбаға айналған. Бұл ... ... бір ... Ай ... мәдени гомогендік дәстүрімен тығыз байланысты. Ол
аруақтар ... ... ... ... ... ... Ай белгісін қою ұрпақтар, дәстүрлер сабақтастығын көрсетеді.
Жоғарыда атап көрсеткеніміздей, Ай ... пен ... ... табылады. Қазақ эпосында сүлулық, ... ... ... ... ... ... ... кетіп барады» (Қыз Жібек),
«Жалғыз қызы Гүлбаршын – он ... ... ай еді» ... «Жақсы Ай
Күндей, жарығы әлемге бірдей» (мақал).
Қазақтың ... ... ... таң ... ... ... орны ерекше. Егер нұрланған Ғарыш Хаос (ретсіздік) пен
Гармонияның ... ... ... ... ... тәртіптің ұтуы арқылы қалыптасса, онда осы ... ... ... ... ... ... ... есептелген.
Тұрақтылық пен тәртіптің таңбасы болған әрбір жұлдыз адам тағдырына
тікелей ... ... ... өшкен шаңырақпен, бұл дүниеден кеткен
тұлғамен теңестірілген.
Әркімнің жұлдызы – бақытының көрсеткіші. Бұл ... адам ... ... ... мәңгілікке қарай ұмтылыс ... ... тұр. ... ... ... ... ... Оны
ғарыштық күштердің өзіндік заңдылығы деп байсалды қабылдаған.
Сонымен, кеңістік аясындағы мәдениет ... пен ... ... ... ... ... қоса ... Макрокосмос пен
микрокосмостың үйлесімділігі ... тек ... ... ... Көшпелілердің ғарышты игеру тәжірибесі адамзаттық рухани
қозғалыстың терең бір ... ... ... Бұл ... ... ... оның ғарыштық сипатын ескеру қажет.
3 Батырлық уақыт және қазақ мәдениетінің архетиптері
Мифтік санада тұлға туралы ... жоқ, ол ... және ... ... қалған. Тылсым табиғаттың алғашқы еркін жіберілген
тұлғасы – ... Бұл ... да ... еді. Табиғи немесе құдайылық
қажеттікті жеңе білген батыр нағыз адамзаттық мәдениеттіліктің (азаттықтың)
негізін қалады. Батыс мәдениетінде «варварлар» ... ... ... ... ... ... басталса, Еуразия Ұлы даласында бұл процесс
номадалық ... ... ... ... еді. Ғалымдар қазақ
эпостарының алғашқы ... ... ... ... ... ... дәлелдер келтіреді. Ең бастысы – батырлық уақытта ... ... ... ... ұғымын ғылымға енгізген – К.Г. Юнг. Оның пікірі бойынша,
мәдени тұлғаның рухани-шығармашыл ... ... ... құрастырады.
Осы көмескі сананың, тылсымның құрылымдық бөліктерін архетиптер атайды.
Оларға адамның ... ... ... (тәжірибеге дейін) қалыптастыратын
және оның іс-әрекетін, мінез-құлық жүйесін ... ... ... ... ... ... адамда «мендік» сезім, этноста ортақ
уақыттық кеңістіктік өріс пайда болады.
Архетип ұғымының ең ... ... ... пен ... жатады.
Өйткені оның тікелей хронотоптық ... бар және ол – ... ... ... әлемді адамның игеруінің негізгі шарттарының бірі.
Әрбір ... өз ... ... ... мүмкіндік алған кезде
архетиптеріне жиі оралады. Мысалы, ... ... ... пен өнердің әр
саласындағы «ұлттық негіздерді ... ... ... ... Бұл, әсіресе,
тәуелсіздікке енді ғана қолы жеткен Қазақстан Республикасында да ... ... және ... ... ... ... ... әлемдік мәдениетте кездесетін
фундаментализм (түп-тамырларды әсірелеу) және партикуляризмнен (мәдени
оқшаулық, ерекше жол) ... ... ... жиі ... ... идея»
мәнісі жағынан алғанда партикуляризмнің бір түрі және ол ... ... ... ... ... кеңістігінде архетиптік уақытты
жаңғырту мәдени әмбебаптылық идеясына қарсы ... ... бір ... ... оның ... болмысын
неғұрлым бойына толығырақ жинаған салт-дәстүрлік және ... ... ... және ... жүйе ... ... орын ... мәдени түп нұсқа жатады.
Қазақ мәдениетінің архетипіне көптеген зерттеушілердің пікірі бойынша
орта ғасырларда қалыптасқан еуразиялық мәдени кеңістікті қамтыған ... мен ... ... ... ... ... Енді ... уақыт ерекшеліктерін сипаттауға көшейік. Жоғарыда ... ... ... ... ... ... оның ... ерекшеліктері бар.
Архетиптік уақыт жазусыз мәдениеттен алғашқы жазу-сызу мәдениетінің
қалыптасуымен байланысты ... Оның ... ... ... бітімнен код-
текстерге көбірек негізделген. «Пұттар мен киелі жерлер ғана ... ... ... - ... Ю. ... - белгілі бір орын мен ... ... ... (киелі пұттың қызметі мәдениет аясы тұрғысынан салттық
жағынан да, календарлық ... да ... ғана ... ... әрі
жергілікті аңыздардың мәйетіне айналатын белгілі бір уақытта ... ... және ... ... жергілікті ландшафта мүлдем
әр қилы күй кешулерінен ... ... ... ... ... ... ... текст ретінде қарастыруға, әрі ондағы мәліметті оқуға
тырысушылыққа бейім» ... ... ... ... ... кодтар арқылы көрсетілуі ақпараттық берілістің
кеңістігін және ... ... Осы ... ... ... бар таным жазу арқылы ғана дами алады. Текстер табиғаттың мәнді
белгілермен ырымдарын қабылдамайды. Олар ... ... ... ... ... ... тұрғыдан қазақ халқының Қазан төңкерісіне дейін жазбаша мәдениеті
болған жоқ, олар түгелдей ... ... еді ... ... ... ... ... логикамен де, тарихи деректермен де қисыны жоқ.
Тарихшы Ә. Хасеновтың пікірінше, көне ... ... ... ... ... ... жатты. Бұған қарағанда ғұндардың қаһарлы
әміршісі Баудұн шаньюдің Қытай импереторына қыр ... ... ... Римге жіберген елшілерінің қолына ұстатқан грамоталары, қаңлы
патшаларының заңы, жарлықтары көне түрік алфавитімен ... ма ... ... Қазақтардың арғы ататектерінің түрік тілдес болғандығының
және өзіндік ... ... бар ... тағы бір айғағы 1982 жылы
моңғол ... ...... жазуы. Осы жазумен қатар түріктің
білімді ... ескі ... ... да қолдана білген. «Жібек жолы» ... ... ... ... ... тығыз араласып, түрік
тайпаларымен ежелден мәдени байланыс жасаған. ... ... ІХ ... көне ... ... ... туындылар тілінің өзіндік кейбір
ерекшеліктері бола тұрып, мұның өзі руналық ... ... ... мұрагері еді.
Сонымен, қазақ мәдениетінің ... ... осы ... ... үлкен әсер еткен жазу қалыптасты. Кейін ... араб ... ... бұл ... ... өз ... ... түрік мәдениетінің қазақ мәдениеті үшін архетип болып
табылатындығын анық байқаймыз. Қазақтың ата ... даму ... ... ... ... ... ... сезімдік нақтылықтан, эволюция
барысында фенологиялық және ... ... ... ... және одан әрі ұзақ жыл ... ... ... қарамастан өз
бойларында нақты болмысқа тән қасиетін сақтап ... ... ... ... ... ... екеуі де бірден ... ... ... ... ... ... өзі оны ... барысында
айтарлықтай өзгеретін архетип немесе оның көрінісі ретінде бағалауға ... ... ... түсіну арқасында ол бейнелі және эмоциялы сипатқа ие
болады, бұл оның ... ... ... ... ... (М.
Орынбеков).
4 Мұсылман Ренессансы және түрік халықтарының мәдениеті
Шығыс Ренессансының талай елдері қамтыған және 500 ... ... типі ... ... өрлеу дәуірі екендігі белгілі. Оның әл-
Кинди, әл-Фараби, ибн-Сина, Фирдауси, Ж. ... Қожа ... ... ... сияқты өкілдерінің рухани тұрасын меңгермей, қазір мәдениетті адам
деп есептелу қиын. Бұл жерде осы ұлы құбылыстың мұсылмандықпен ... ... ... ... ... Оның ... де ... Орта Азия жерін 712 жылдан бастап жаулап алды. Осының
нәтижесінде бүкіл ... ... ... ... ... мүмкіндік туды. Бұл жағынан алғанда ислам діні осы елдердегі
мәдениеттерді араластырып қорытып жаңа үлгі ... ... ... ... алған көптеген елдерде (әсіресе, Иран, Үндістан, Египет,
Сирия) бұрыңғы эллиндік өркениеттің рухы ... ... Орта ... ... ... ... ... де ислам өз
әсерін тигізді. Еліміздегі ... ... ... мемлекеттік
бірлестіктері ислам дінін ... ... ... ... ... ... қабылдаған қаған Сатук, ал оның баласы Мұса 955 жылы
исламды оғыздар мен қыпшақтардың да ... ... ... ... алғанда, исламды қабылдау Қазақстан жеріндегі тайпалардың сол кездегі
озық мәдениеттерге ... ... ... ... ... ... ... мұсылманның рухани өміріндегі
екі бағыттың бір-бірімен тайталасы Қазақстан жерінде де өзінің терең әсерін
қалдырды. Бірінші бағыт ... ... ... грек ... ... ... байланысты. Оның негізін салушы ... ... пен ... ... ... ... ұстазы,
ежелгі Отырар қаласында туған Әбунасыр Мұхаммед ибн ... ибн ... ... ... Әл-Фарабидің рухани мұрасы қазақстандық және басқа
ғалымдар ... ... ... Ал әл-Фарабидің өзі зерттеу
жүргізбеген ғылым мен мәдениет саласы жоқ, Б.Ғафуровтың есебі бойынша, ... ... ... жазған. Әл-Фараби өзінің трактаттарын сол замандағы
рухани-ғылыми құрал саналған араб тілінде ... өз ... ... ... ... әрқашан нәр алып отырған. Әл-Фарабидің
ұлылығы оның өз отанының ... ... ... ... ... ... ұштастыра білуі.
Әл-Фарабидің мәдениет туралы пікірлері ... араб ... 4 ... байланысты:
1. Хақиқат (бір Алланың ақиқаттығын дәлелдеу);
2. Шариғат (мұсылмандық тұрмыс-салт заңдары);
3. Тарихат (Аллаға қызмет өткен әулиелер өмірі);
4. ... ... ... ... ... ...... мәдениетінің алып тұлғасы ол
дүниежүзілік ... ... ... ... ... Оның ... ... ұлы ізбасарлары ибн-Синаға, Бируниге, Жүсіп Баласағұнға және т.б.
суалмайтын қайнар болды.
Шығыс ... ... сөз ... оның тағы бір ... ... (суфизм) жөнінде айтпай кетуге болмайды. Қазақстан жеріндегі ұлы
ғұламалар ... ... ... ... ... Қожа ... Яссауи
шығармашылығында сопылық сарын үлкен орын алған. Онан соң ... ... ... мен Аристотельдің шығыстық ізбасарлары қолдады деу де
сыңаржылық.
Қожа Ахмет Яссауи ... ... ...... хикмет» («Ақыл
кітабы»). Қожа Ахметтің өмірде жасаған бір ерлігі оның 63 жасқа ... ... ... ... одан әрі өмір сүру, жарық дүниені көру
күнә» деп бар ... ... ... өз ... жер ... ... ... байланысты. Оның пәк өміріне риза болған атақты
Ақсақ Темір ғажайып Қожа Ахмет Иассауи ғимаратын ... ... ... ... ... ... келтірейік: «Муштафид Ғұламалар
арасындағы ұлықтары төртеу: имам ... имам ... имам ... имам ... ... Бұл ... ... мәнісін толық тексеріп, халыққа
түсіндіріп берді» (Мұсылманшылдықтың белгісі. Алматы, 1991, 22-бет).
Қазақстан жеріндегі ... ... бірі – ... ... ... Осыдан ІХ ғасыр бұрын жазылған (1069-1070ж.) бұл дастанда
түрік мәдениетінің негізгі нышандары айқындалып, ... өмір ... ... ... ... ... бұл еңбегін шын
мәнісінде ортағасырлық түрік мәдениеттің ... деп ... ... ... ... ... ... өмір сүрген
және әл-Фараби бастаған Шығыс перипатетикасынан, әрі сопылық поэзиядан нәр
алған. Сондықтан оны белгілі бір ... ... ... қоса ... ... Ол өзіндік бір дәстүр бастаған ұлы тұлғалардың қатарына жатады.
Тарихи-мәдени ағын талай арнадан қуат ... ... – ақыл ойды ... ... ... ... ... мәдениеттің поэзиялық әдісімен өз ойларын насихаттаған.)
«Құтадғу білік» («Құтты білік») – 6520 ... ... ... ... ... аты ... ... өмір тірегі құт, яғни
парасатты, нұрлы өмір ... ... ... сүйенген. Жүсіп Баласағұнның
түп-тамырларын тек Ренессанс ... ғана ... ең ... ... ... ... мәдени мұралары төңірегінен іздеу керек. Яғни, «Құтты
білік», кейбіреулердің айтатынындай, араб-парсы әдебиетінің көшірмесі емес.
Дастанда Х – ХІ ... ... ... ... ... ... наным-сенімдері көп жырланған.
Сөйтіп, Жүсіп Баласағұн қазақ және басқа туысқан ... ... ... үлкен үлес қосқан ғұламалардың бірі. Оның мұрасы – ... ... ... және ... ... ... қазіргі кезде де өз ықпалын сақтаған және әлемдік
процесстерге терең әсер ... ... ... ... бір
«ренессанстық» уақытын Қазақстанға байланысты қарастырып өттік. Шарықтап
өрлеген бүл ... ... ... ... ХІІІ ғасырдан
бастап күйзеліске ұшырағаны тарихтан белгілі. Этникалық тұтастанудың
немесе ... ... ... ... ... империялар
ұзақ уақыт мәдени өрісте өзінің қалпын сақтай ... ... ... дала ... мен мемлекеттері, араб
халифаты, Шыңғысхан ... ... Орда мен ... ... ... ... өтпеді. Олардың құрамындағы халықтардың рухы күшпен
енгізілген бірлік белдеуін үзіп тастады. Бұл ... ... ... ... келе жатқан этностар (қазақтар, өзбектер, түрікпендер
ж.т.б.) тұрғысынан көшпелік империялардың ... ... ... деп ... негіз бар...
Бірақ бұл ыдырау номадаларды қоршап тұрған отырықшы империялардың есін
жинап, ... ... ... ... ... Ол Еуразияда жаңа геосаяси
жағдайды тудырды. Қазақ мәдениетінің дәстүрлік уақыты оның ұлт ... және ... төл ... ... ... Бұл
кездегі мәдениет туралы түсініктер архетиптік ... ... жаңа ... ... ... ... ... тағы бір пікір әдебиетте жиі ... ... ... басты құндылықтарын бойына толық сақтаған түріктік этностарға
қазақтар, қырғыздар, ноғайлар, қарақалпақтар, қашқайлар, башқұрттар ж.т.б.
жатады. Өйткені олар ХХ ... ... ... ... өмір ... Бұл ... алғанда, қазақ халқының мәдениет туралы дәстүрлі
түсініктердің архетиптік қызметі бар. Сонымен, Орталық Азияның ... ... ... ... ... ... ... уақыт
өрісіне тартылғанымен, кейін ыдырау және этностық қалыптасу кезінде
уақыттың дәстүрлі түсініктерін ... ... ... дәстүрлік уақыт
халықтық дүниетанымда фольклорлық уақыт арқылы бейнеленді.
Қазақтың мәдениет туралы дәстүрлік түсініктерінде көне негіздермен
қоса ... ... ... ... ... дүниетанымда қиял-
ғажайып кейіпкерлерді, алғашқы төтемдік бейнелерді ислам өркениетіне жалпы
тән Ғайып Ерен ... ... Жеті ... ... Арыстанбаб, Қыдыр,
мұсылмандырылған Түкті Баба Шашты Азиз ... ... ... ... мәселені А. Байтұрсынов өзінің «Қобыланды жырындағы әйел бейнесі» атты
мақаласында жақсы көрсеткен. Қалмақтармен ... ... ... әлі де ескі ... ... өту дәуірін бейнелейді.
Мысалы, Қобыландының әйелі Құртқа бойына мұсылмандық әдет-ғұрып ... оның ... ... ... мифологиялық жан.
Исламдық өркениеттің қазақ еліне тигізген әсерінің күшеюі нәтижесінде
уақыттың хиджралық ... де ... ... ... ... 622 ж.) қазақтың дәстүрлік мәдениетінде кең қолданыла бастады.
Бұл есептеу жүйесі, әсірісе, ... ... ... жазба
шежірелерде жиі қолданылған.
Жалпы алғанда, Шежірешілдік қазақтың және оның ... ... ... ... ... ... ... маңызды
болса да бір бөлігі ғана. Шежірелер көшпенділердің бәрі сауатсыз еді деген
штамптың жалғандығын дәлелдейді.
Шежірелер бір ... ... ... ... ... ... ... ол далалық ауызша тарихнаманың (ДАТ) арнасымен қатысты. Оның
ықпалымен Кіндік Азияда тарихи-шежірелік мектеп ... ... ... туралы әртүрлі болжамдар жасауды өзіндік мақсат деп
есептейді. ... ... тар ... ... болашаққа қарай ой
жүгіртіп, оны сараптау қазақтың дәстүрлі төл мәдениетінде де кең орын алған
талпыныс. Бұл ... С. ... ... деп ... «... ... жақсы
өмірді армандап, «алтын дәурен», «қой үстінде ... ... не ... елді ... құтқаратын бір қайраткер туралы
утопиялы әңгіме, аңыз шығарады. Ол әңгіме, аңыздардың басты кейіпкерлері ... ... ... мұндай аңыздар әпсана-хикаятқа айналады. Осыдан
барып мессиандық рөл атқаратын адам, елге ырыс-дәулет беретін қоныс жайында
әпсана-хикаят ... ... ... тарихи аңыздан
айырмашылығы оның тек ... ... ... Оның ... ... – тарихи аңызда өткен тарихтан гөрі қиялдан, ... ... ... ... ... ... заман, адам, жер-су, мекен халықтың
қалауы бойынша суреттеледі, олар ... ... екен ... ... ... ... прозасы. Алматы, 1984, 175-бет).
Осындай аты аңызға айналған тұлғалардың бірі, ХV-ғасырлардағы алғашқы
қазақ хандары Жәнібек пен Керейдің ... ... ақын және ... ... ... ... – Хасен Сәбитұлы. Шоқан Уәлиханов оны « ... ... ... ... деп ... ... ата сияқты Асан қайғы үлгі
тұтарлық Гүстанды – идеалды ... ... ... ... Бұл ... жаңа ғана қалыптаса бастаған кезі еді. Ол қазақ хандарына тым
ерте ... ... ... ... деп ... жасады. Ол
халықтың болашағын ойлап, Еуропадағы Томас Мордың «Утопия» аралына, Томаззо
Кампелланың «Күн қаласына» ұқсас «Жерұйықты» ... ... – қой ... торғай жұмыртқалайтын, ру-тайпа таласы жоқ, жұт пен қайғы-қасіреттен
аулақ, шөбі шүйгін, суы сүт, ... май, тасы ... ... ... құтты қоныс. Сол жерді табу үшін ол желмаяға мініп, төңіректің төрт
бұрышын шарлап кетеді. Алайда таба ... ... ... ... ... халықтың нағыз ертегісі болып, тек сол ... ғана ... ... бірі – ... қайғы» дейді. Әрине Асан қайғы пессимистік
тұлға емес. Оның шығармашылығынан ... ... ... ... жететін жолдың оңай еместігі; оған қажымас ... ... ... ойлаған жетеді. Асан қайғы уақыт пен тіршілік тылсымдары туралы терең
де әсерлі ... ... ... ... Асан ... ... мен ... жақсылық
пен жамандық, мұрат пен шындық, мәңгілік пен ғаріптік туралы айтқан
пікірлердің ... ... ... ... болатындығын еске
сақтаған жөн. Жалпы алғанда, уақыт ұғымының өзі екіұшты.
Ол әрі бар, әрі жоқ. Әрі жасампаздықты, әрі ... ... ... ... ... ... ... қарайды. Оның қайғысы тіршілікті
қастерлеуден туған. Асан ... ... таба ... жер ... үйлесімдік деп (гармония) пайымдайды. Бұл тек Хаос пен
Реттіліктің ... ... ... пен ... ... ... үйлесімдік емес. Ол – адамның өзінің ... Бұл ... ... мен адам ... ... бұл идея қазақтың төл мәдениеті қалыптасып келе жатқан ... ... ... еді. ... ... ... жау қыспағын
әлсіреп, Ресейдің ... бола ... ... ... бейнесі «Жерұйық»
кейпінен «Зарзаманға» айналады.
«Зарзаман» түсінігі қазақтың төл мәдениетінде қалыптасқан уақыт туралы
әсерлі бейнелердің бірі ... Бұл ... ... ... ... ... болғандықтан, оған арнайы тоқталып өтелік.
Халық ауыз әдебиетіндегі ... ... ... ... ... ... ... дәріптейді. Отаршылық әрекеттің күшейе беруі халықты
дінінен айыру қаупін туғызды. «Сыртқы өмірдің, - ... М. ... - ... себептерінен қазақтың ойына уайым ... ... ... ... ... ... билік, еркелік, еркіндіктің бәрі де
арыла ... оның ... ... ... ... басқан» (Қазақ әдебиетінің
қазіргі дәуірі. Әлем, 201-бет). «Зарзаман» идеясы – ... ... ... ... қам жеуінің уақыттық таңбалық белгісі. Тікелей
болмыс ... ... ... ... батырлық ғасырлардың
ұзаққа созылуы мүмкін емес еді: оның ... бір ... ... жете
алмауы, бір ата жаудың (мысалы, жоңғарлардың) орнына, одан да қатерлі
күштердің төніп ... ... мен ... ... ... ... еместігі
жөнінде ой желістерін туғызды. Жерұйық пен Жиделі ... ... Мұны тек діни ... деп ... ... ... күйзеліске түсе бастаған мәдениет міндетті түрде туғызады.
Сондықтан нақтылы болмыстағы табыстарға ... ... ... алдағы
қисындарын көре білу қажет. Мұны жауларымен батыл ... ... ... Асан ... мен ... ... да көре ... «Зарзаман» өкілдері рухани мәдениетті тартылып, суала бастаған
арнадан әлемдік өркениеттің шексіз ... ... ағын ... ... Бұл ... әдетке айналған маркстік сынды қайта жаңғырту емес.
Уақыт философиясының маңызды қағидасы оның кері ... ... ... әлем мен ... ырғақтарынан тыс шексіз ұзақтық та емес.
Яғни, ол адам үшін жатсыздандырылған болмыс ... де ... Оны ... ... көші ... ... ... түсінген дұрыс. Керуен
басын адам тарихи-мәдени процесстің (уақыт ... ... ... түскен мәдени көштің басын өткен белестерге бұру, мұраттар
мен құндылықтарды ескіден іздеу антиутопияның бір түрі ... ... ... мен ... өркениеттің Қазақстан жеріне жете
бастаған кейбір құндылықтарына ... қою ... ... ... ... ... алмайтын заман туды. Бұл заман талабына дәл және сәйкес жауап
беру керек. Еуразиялық және афроазиялық далалардың ... көне ... ... сыны ... ... бұрыңғы шаруашылық-мәдени типін
өзгертіп, көшпелілерге айналған болатын. Жаңа Заманда одан да қатал сынды
сол көшпеліліндің ұрпақтары бастарынан ... ... ... ... ... ... емес, тарих пен заман еді. Ал заман қысымы табиғаттың дүлей
күштерінен де адуынды болды. ... ... ... не ... ... ... өзгертіп, кеңістіктің төрінен мығым орын алу, не
америкалық үндістердің тағдырын ... Бұл ... ... орны ... ... ... ... абыройлы шыға берді.
Қолданылған әдебиеттер тізімі
1. Т. Ғабитов, Ж. Мүтәліпов, А. Құлсариева. Мәдениеттану. ... Т.Х. ... ... ... типологиясы. Алматы: 1998;
3. Орынбеков М.С. Ежелгі қазақтың дүниетанымы. Алматы: 1996;
4. Смысл и значение истории. Москва, 1991;
5. Эпос әлемі. Алматы, ... ... К.А. ... – Қазақ. Алматы, 1994;
7. Қазақ әлемі. Алматы, 1993;
8. Ауызша тарихнама. – Қазақ. Алматы, 1993;
9. ... ... ... ... 1996;
10. Таңдамалы. Алматы, 1984;
11. Человек и мир. Казахская национальная идея. Алматы, ... ... ... ... ... Қазақтың халық прозасы. Алматы, 1984;
14. Қазақ әдебиетінің қазіргі дәуірі. Әлем.

Пән: Мәдениеттану
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 29 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Алтын адам10 бет
Қазақстан тарихы жоғары және арнаулы орта оқу орындарына арналған оқулық440 бет
Қайта жаңғыру дәуірі мен Реформация кезеңінің мәдениеті11 бет
АҚШ пен НАТО: ланкестікпен күрес7 бет
Сұйықтың қозғалысы Сұйықтың ағын сызықтары мен түтіктері4 бет
Қазақстан жеріндегі ортағасырлық мемлекеттер3 бет
Қазақстан теорториясы алғашқы қауымдық құрлысы.4 бет
"Қазақ жеріндегі исламның таралуы."96 бет
Монғол жеріндегі рекреациялық ресурстар48 бет
Орта ғасырлардағы (Оғыз дәуірі) Қазақстан жеріндегі мемлекеттер мен олардың мәдениеті7 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь