ХІҮ-ХҮІ ғғ. Қазақстанның экономикалық даму ерекшеліктері мен басты көрсеткіштері, әлеуметтік даму жолдары

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..4
1. Орта ғасырлық қалалардың аймақтағы экономикалық процестерге ықпалы.
1.1. Орта ғасырлық қалалардың әлеуметтік.экономикалық құрылымы мен дамуы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 15
1.2. Керуен жолдары мен сауда қатынастарының дамуы және ақша айналысы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..18
2. ХІҮ.ХҮІ ғғ. Қазақстанның экономикалық даму ерекшеліктері.
2.1 . Дәстүрлі мал шаруашылығы мен егіншіліктің дамуы ... ... ... ... ... ... ... ... ...23
2.2 . Халықтық кәсіп пен қолөнердің дамуы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...36
3. «ХІҮ.ХҮІ ғғ. Қазақстан экономикасы» тақырыбын мектепте оқыту әдістемесі.
3.1. «ХІҮ.ХҮІ ғғ. Қазақстан экономикасы» тақырыбын ойын технологиясы арқылы оқыту ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 50
3.2. «ХІҮ.ХҮІ ғғ. Қазақстан экономикасы» тақырыбын оқытудағы сабақ үлгісінің әзірлемесі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...59
Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 71
Қосымшалар ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..73
Пайдаланылған әдебиеттер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..76
Тақырыптың өзектілігі. Тәуелсіздікке дейін Қазақстан тарихшылары отарлық жүйе ұсынған концепциялар мен қорытындыларды басшылыққа алып келді. Бұл жағдай Қазақстан тарихының көптеген мәселелеріне үстіртін қарауға, әсіресе обьективтік шындықты ашуға қажетті дереккөздерін ескермеушілікке, кейде ашық бұрмалауға итермеледі. Осындай тақырыптардың бірі халқымыздың даму тарихындағы бір кезеңі, ХІҮ – ХҮІ ғ.ғ. еліміздің экономикалық ахуалы. Мұның өзі тәуелсіз Қазақтанның бүгінгі әлеуметтік-экономикалық салаларында болып жатқан өзгерістердің мазмұны жағынан да, түр-сипаты жағынан да мемлекеттегі жаңа саясатты қалыптастыру қажеттігін айқын байқатып отыр. Бұл орайда елімізде сонау орта ғасырда жүргізілген ұлттық - экономикалық саясаттың барлық қырларын ой-сана елегінен жаңаша өткізіп, жаңаша қабылдауымыз қажет деп ойлаймыз. Қазақстан тәуелсіздігінің сақталуына, тарихи негіздегі мәселенің алатын орны айрықша.
Қазіргі таңдағы жаңаша тарихи бетбұрыстың желісімен зерттеудің өзектілігі бірқатар себептерден, атап айтқанда Қазақстан Республикасының қоғамдық-саяси дамуы мен обьективтік деректерге негізделген тарихи сананы қалыптастыру қажеттілігінен туындайды. Президент Н. Назарбаев «өзінің ұлттық "МЕН" дегізерлік қасиетінен ажырап қалмас үшін, қазақтардың нақты ұлттық бірегейлікке ұмтылуға тарихи тұрғыдан хақысы бар» /28; 6/. деген қоғам дамуының заңдылықтарына тікелей байланысты.
Бұл бағытта орта ғасырлардағы ел тарихындағы мағлұматтарды жүйелеу мен олардың айқындық деңгейін анықтау арқылы Қазақстан тарихының деректік негізінің кеңейтілуі маңызды ғылыми ізденістер қатарына жатады.
Қазақстан тарихында болып жатқан бүгінгі бетбұрыс, оның саяси-экономикалық және мәдени-әлеуметтік өміріндегі қайта түлеу, жаңару көп жылдар бойы тоталитарлық басқару жүйесінің езгісінде болып, халықтың өткенін білуі күңгірттеніп, өз елінің тілі мен дінінен, дәстүр - салтынан алшақтап кету қаупін де жоққа шығаруға болмайды. Ал оған қарсы күш жаңаша бетбұрыс пен жұртшылықтың өз халқының тарихына деген ынтасы мен ықылас пейілі, құштарлығы мен шексіз құмарлығы жаппай бой көрсетуі болмақ.
1. Абусеитова М.Х. Казахское ханство во второй половине ХҮІ века. Алматы, 1985.
2. Аймауытов Ж. Психология. Алматы, 1995.
3. Адырбекова Б. Театрландырылған сабақ. // Қазак тарихы 1994, № 5 71- 73 6.
4. Акишев К.А., Байпаков К.М., Ерзаков Л.Б. Отрар в ХІІІ - ХҮ вв. Алматы, 1986
5. Ақатаева Г. Оқушылардың шығармашылық бастамасын дамыту.// Қазақстан тарихы, 2005 № 4.
6. Аманжолов К., Рахметов Қ. Түркі халықтарының тарихы. А., 1996.
7. Асфендияров С. Қазақстан тарихының очерктері: оку кұралы. Алматы, Санат, 1994 - 120 б.
8. Ахметова С. Оқытудың ұлттық ұлгісі. // Қазақ тарихы 2000, №1 66 - 70 б.
9. Аяғанов Б. Қазакстан тарихын қалай оқыту керек. // Қазак тарихы 1994, №1 75-77 6.
10. Әбуеыв Қ. Қазақстан тарихының «Актаңдақ» беттерінен. Алматы, 1994 – 144 б.
11. Әбдікәкімұлы Ә. Қазакстан тарихы. Алматы, 1997 - 402 6.
12. Басин Б. Я. Россия и казахские ханства в XVI-ХҮІІ вв. Алматы, 1971, с. 107.
13. Галиев В.В. «Внешняя политика казахского ханство в конце ХҮІІ – первой пол. ХҮІІІ в.» // Бөгенбей батыр. Ақмола, 1991.
14. Жанысбекова Г. А., Шабанов Е. И., Жанысбеков А. Ж. Тарихты оқыту әдістемесі. Шымкент, 2004.
15. Жаңа педагогикалық технологиялардың болашақ мұғалімдердің кәсіби бағыттылығын қалыптастырудағы алатын орны мен маңызы. // Ұлт тағылымы. 2007ж. №4 54б.
16. ЖолдасбаевС., БабаевД. Ортағасырлардағы Қазақстан тарихы. Алматы. «Атамұра» 2003жыл. 59-бет.
17. Жолдасбайұлы С. Ежелгі және орта ғасырдағы Қазақстан. А., 1995.
18. Иқсанов М. З. Тарихи танымдық ойындар. Өскемен қаласы , 2003.
19. Марғаұлан М. Қазақ тарихының әліппесі: деректі талғам. Алматы, 1995 - 208 6.
20. Мустапаев Д. « Түркістан қазақ хандығының астанасы» // Қазақ тарихы. 1993ж.
21. Кумеков Б.Е. Арабские и персидские источники по истории кыпчаков УІІІ-ХІУ вв. Алма-Ата, 1987
22. Казахско-русские отношения в XVI-XVIII веках. Алматы, 1961.
23. Қани М. «Қазақтың көне тарихы» Алматы,1993 ж.
24. Касымбаев Ж. Государственные деятели казахских ханств. Алматы, 1999. с.105.
25. Кляшторный С.Г., Султанов Т.И. Казахстан летопись трех тысячелетий. А., 1992.
26. Қазақстан тарихы (Көне заманнан бүгінге дейін). 4 томдық 2 т. А., 1996.
27. Қасымбаев «Хан тарихы – халық тарихы» //Егеменде Қазақстан, 31-шілде.
28. Қойшиева С.Э. Оқушылардың тарих пәніне саналы көзқарасын қалыптастыру. // Қазақстан тарихы (әдістемелік журнал), 2005, №6.
29. Қоянбаев Ж.Б. Педагогика. Алматы, 1992ж.
30. Құрманжанова Г. Тарих пәнін оқытуда интерактивті әдістерді қолдану. //Қазақстан тарихы (әдістемелік журнал), 2005 № 4.
31. Масанов М. Қазақ жерінің тарихы. Алматы. 1994.
32. Моисеев В.А. Джунгарское ханство и казахи. ХҮІІ – ХҮІІІ вв. Алматы, 1991.
33. Мұхаметжанұлы Н. Тарихи зерттеулер. Алматы, 1994-144 6.
34. Мыскин Ы. П. Изучение личности исторического деятеля и преподавания в школе. // Методика преподавания в школе. 1996, № 6 с.145.
35. Орынбеков С. Ізденген жетер мұратқа. // Қазақ тарихы. 1994. №1
36. Тынышыпаев М. История казахского народа. Алматы, 1993, с. 167.
37. Тұрлығұл Т. Т. Мектепте Қазақстан тарихын оқытудың теориясы мен әдістемесі. Алматы, 2003.
38. Тұрлығұл Т. Т. Жаңа педагогикалық технологиялар және оларды тарихта оқытуда пайдалану. // Қазақстан тарихы (әдістемелік журнал), 2004 № 4.
39. Уәлиева Г. Ойын арқылы оқыту. // Қазақстан тарихы (әдістемелік журнал), 2004 № 2.
40. Храпченков Г. М. Проблемы содержания и методов обучения в школах Казахстана. Алма – Ата, 1983.
41. Хасенов Ә. «Қазақ хандығы қай жылы құрылды ?» // Қазақ тарихы. 1993ж. 1. 38-40 п-р.
42. Чиющалинова К. Пікірсайыс технологиясын мектепте қолдану. // Қазақстан тарихы (әдістемелік журнал), 2005, № 2.
43. Шажаева Ә. Танымдық ойындар арқылы дата оқыту. // Қазақстан тарихы (әдістемелік журнал), 2005, № 6.
44. Шахманұлы А. «Ойын элементі бар дәріс - сабақ». // Қазақ тарихы №4-5 59-61 б.
45. Щетинин М.П. Ұстаздық еткен жалықпас. Алматы, 1989ж. – 192б.
        
        Жоспар
Кіріспе.....................................................................
.....................................................4
1. Орта ғасырлық қалалардың аймақтағы экономикалық процестерге ықпалы.
1. Орта ғасырлық қалалардың әлеуметтік-экономикалық құрылымы мен
дамуы....................................................................
................................................15
2. Керуен жолдары мен ... ... ... және ... ... ғғ. ... экономикалық даму ерекшеліктері.
1. . Дәстүрлі мал шаруашылығы мен егіншіліктің
дамуы...................................23
2. . Халықтық кәсіп пен ... ... ғғ. ... ... тақырыбын мектепте оқыту әдістемесі.
3.1. «ХІҮ-ХҮІ ғғ. Қазақстан экономикасы» ... ойын ... ... ғғ. Қазақстан экономикасы» тақырыбын оқытудағы сабақ
үлгісінің
әзірлемесі..................................................................
.................................59
Қорытынды...................................................................
.............................................71
Қосымшалар..................................................................
............................................73
Пайдаланылған
әдебиеттер..................................................................
....................76
Кіріспе
Тақырыптың ... ... ... ... тарихшылары
отарлық жүйе ұсынған концепциялар мен қорытындыларды басшылыққа алып келді.
Бұл жағдай Қазақстан тарихының көптеген ... ... ... ... ... ... ... дереккөздерін ескермеушілікке,
кейде ашық бұрмалауға итермеледі. Осындай ... бірі ... ... бір ... ХІҮ – ХҮІ ғ.ғ. ... экономикалық ахуалы.
Мұның өзі тәуелсіз Қазақтанның бүгінгі әлеуметтік-экономикалық салаларында
болып жатқан өзгерістердің ... ... да, ... ... ... жаңа ... ... қажеттігін айқын байқатып отыр. Бұл
орайда елімізде сонау орта ғасырда ... ... - ... ... ... ой-сана елегінен ... ... ... ... деп ... ... тәуелсіздігінің сақталуына,
тарихи негіздегі мәселенің алатын орны ... ... ... ... бетбұрыстың желісімен зерттеудің
өзектілігі бірқатар себептерден, атап айтқанда ... ... ... мен обьективтік деректерге негізделген тарихи сананы
қалыптастыру қажеттілігінен ... ... Н. ... ... "МЕН" ... қасиетінен ажырап қалмас үшін, қазақтардың нақты
ұлттық бірегейлікке ұмтылуға тарихи тұрғыдан хақысы бар» /28; 6/. ... ... ... ... байланысты.
Бұл бағытта орта ғасырлардағы ел тарихындағы мағлұматтарды ... ... ... ... анықтау арқылы Қазақстан тарихының деректік
негізінің кеңейтілуі маңызды ғылыми ізденістер қатарына жатады.
Қазақстан ... ... ... ... ... оның саяси-
экономикалық және мәдени-әлеуметтік өміріндегі қайта түлеу, жаңару көп
жылдар бойы ... ... ... езгісінде болып, халықтың
өткенін білуі күңгірттеніп, өз ... тілі мен ... ... - ... кету ... де ... ... болмайды. Ал оған қарсы күш ... пен ... өз ... тарихына деген ынтасы мен ықылас
пейілі, құштарлығы мен шексіз құмарлығы жаппай бой көрсетуі болмақ. ... ... ... қозғаушы ғалымдар қатары да арта түсуде. Оны да
заңды құбылыс деп түсінуге болады.
Жалпы тарих тағылымы ... ... кез ... ... ... ... ... алғаннан кейін, ұлт тарихының назардан тыс
қалған мәселелерін қайта ... ... ... ... жазу ... алуға ұмтылады. Сөйтіп, адамзат өзінің өткенін түсініп, болашағын
жоспарлайды. ... ... және ... ... ... ғылымдар
кез келген мемлекеттің білім беру жүйесінде маңызды орын алады.
Қоғамда болған түбірлі өзгерістер білім беру саласында да жүріп ... ... ... пен ... оқытып үйретуге баса назар аудару
қажеттігі ғылымда ... ... ... ... Тарихты оқытудың басты
мақсаты – оқушыларға адамзаттың ... ... ... ... адамдар жасаған
құндылықты, мәдениетті яғни олар жинаған тарихи тәжірибенің ... ... ... ... ... ... ... және жалпы адамзаттық
құндылықтарға, ғылым мен тәжірибе жетістіктері негізінде жеке ... ... ... ... ... ... және отандық
мәдениеттің жетістіктеріне баулуға...» - баса назар ... ... ... сана мен ... ... ... қажеттілік.
Бітіру жұмысының мақсаты:
ХІҮ-ХҮІ ғғ. Қазақстанның экономикалық даму ерекшеліктері мен негізгі
мәнін, басты көрсеткішьерін, сонымен қатар, әлеуметтік даму ... ... ... ... Орта ... ... ... экономикалық әл- ауқатын
түсіндіре отырып, бүгінгі Тәуелсіз ... ... ... ... сабақтастық мәселелерін анықтап, бала санасына жеткізу.
Теориялық ... ... ... ... ... және ... мектепте оқытудың жолдарын, әдіс-амалдарын көрсету арқылы
оқушылардың тарих сабағына деген қызығушылығын ... ... ел ... ... арттыру.
Бітіру жұмысының міндеттері:
- ортағасырлық қалалардың әлеуметтік-экономикалық құрылымы мен дамуы жайлы
сипаттамалар;
- керуен жолдары мен сауда ... ... ақша ... ... ғғ. ... ... ... ерекшеліктерін анықтау;
- дәстүрлі мал шаруашылығы мен егіншіліктің даму ... ... ... пен ... ... ғғ. ... экономикасы» тақырыбын мектепте оқытудың
технологиясы мен әдістемесі жайлы ... ... ... беру.
Зерттелу деңгеі:
Қазақстанның орта ғасырлардағы экономикасы жайлы мәліметтерді сол
дәуірдің өзіндегі шежірелі жинақатардан бастап кедестіруге болады. ... бірі ... ... ибн Әмір ... ... ... фи манакиб әл-
ахйар («Өнегелі адамдардың ерліктері жайлы ... ... ... ... соңғы орта ғасырлардағы Қазақстан тарихы женінде
алуан түрлі және өте құнды материалдар бар. ... XVII ... ... өмір ... ... көп ... ... Үндістанда болған,
кітаптардан, білімді адамдармен сұхбаттардан толып жатқан ғылыми ... ... ... ... жазған /6; 87/.
М. X. Әбусейітова XVI ғасырдың ... ... ... ... үшін ... деректемелер тобында қазақ хандары мен ... ... ... соң XVI ... аяғы мен XVII ... Мауараннахрдың аштарханилерімен қарым-қатынастары туралы егжей-
тегжейлі мәліметтер бар /6; ... және ... ... ... XVII ... ... мен Ташкенттің маңызды сауда-экономикалық орталықтары жөніндегі
тайталастары ... ... Юсуф ... «Тарих-и Муким-хани» деген
шығармасында айтылатын Имамкули ханның Ташкенттегі көтерілісті аяусыз басып-
жаныштауы туралы мағлұматтарды атап ... ... ... мен ... ... ... ... шығармалармен
біріктірілген және негізінен Орта Азия мен Шығыс Түркістанда жазылған ... ... ... соңғы орта ғасырлар дәуіріндегі Қазақстан
тарихы жөніндегі нармативтік деректемелер арасында ... орын ... ... ... ... ... халкы құрылуымен, Қазақ
хандығының пайда ... және ... ... ... ғасырдың
басындағы қазақ қоғамы өмірінің көрінісін жаңғыртып көрсетумен байланысты
кезеңнің ерекше маңыздылығын баяндайтын едәуір мәліметтер бар.
Жалпы ... ... ... ... («Маңызды жылнамалар») деген
шығарманы басқа бір деректемелер бойынша Абдаллах Балхи (XV ғ. аяғы - ... ... ... белгілі Абдаллах бен Мүхаммед жазған. Абдаллах Балхи өз
еңбегін Шахрухияның, кейіннен ... ... ... ... ... /15; 156/. ... ... болып табылатын шығармада
мұсылман әулеттерінің тарихы баяндалады. ... ... 1525 ... ... Еңбектің XVI ғасырдың алғашкы ширегі үшін ғана түпнұска
деректеме ретінде маңызы бар. Бұл кезеңнің оқиғаларын автор өз ... ... мен ... катысушылардан алынған ақпарат негізінде
берілген. «Зубдат әл-асарда» қазақтардың саяси тарихы мен олардың ... ... ... материал бар.
Тарихшы, ақын, билеуші - Үндістаңда Ұлы Моғолдар империясының негізін
салушы Бабырдың (1483-1530) тарихнамада «Бабыр-наме» («Бабыр ... ... ... ... ... ... тамаша тарихи-әдеби
ескерткіштерінің бірі болып саналады /17; 41/.
Қазақстан тарихы үшін Бабырдың ... ... ... ... ... ... туралы, Мүхаммед Шайбанидің саяси іс-
қимылдарына қатысу ... ... ... ... ... ... ... географиясы, өзбектер сияқты, қазақтардың, қырғыздардың
және Орта ... ... да ... ... ... ... ... мәліметтері ерекше маңызды.
Қазақтың жалайыр тайпасының өкілі Қадырәли бек (Қадырғали, 1530- 1605
жж.) ... ... ... ... ... ... ... («Жылнмалар
жинағы») деген тұңғыш тарихи еңбегін жазды. Бұл шығарма ауызша ... мен ... ... ... жинағы (XIV ғ.) негізіңде жазынған.
Белгілі би ... бек ... ... ал одан соң оның ұлы Ораз-
Мұхаммедке қызмет еткен. Қалмактардың қолынан Ондан ... ... ... ... ... Көшім ханның қамқорлығымен ... ... ... ... ол ... ... ... болып кызмет
еткен. Оның еңбенінде XV-XVI ... ... ... туралы деректер
едәуір ынта-ықылас туғызады /19; 92/, олар ... ... ... ... ... және ... ... мәселелеріне нақты
мүдделілік бар екенін көрсететін ... ... ... ... ... деп аталын кеткен Шер-Мұхаммед Әуез би «Фирда-ус
әл-икбал» ... ... ... ... ... ... жазды. Мунис юз
тайпасынан шыққан өзбек ақсүйектеріне жататын еді. Ол ... ... ... ... ... болды. «Фирдаус әл-икбалды» Мунис
аяқтаған жоқ (1829 жылы ... ... Оның ... Мунистің хан
қызметіңдегі мирасқоры ғана емес, сонымен қатар оның шөкірті де ... ... ... ... - ... ... ... шағатай тіліңде жа-
зылған.
Тегінде, «Тарих-и Қашғар» («Қашғар тарихы») Шығыс Түркістанда XVII
ғасырдың екінші ширегінде ... ... ... ... ... Мазмұны
және құрылымдық жағынан «Тарих-и Қашғар» орта ғасырлардағы ... ... Орта Азия ... үлгілі туындысы болып табылады. Оғыз ... ... ... мен оның ... ... ... жазбаша
деректемелер негізінде баяндалады. Шаштай мен оның ... ... ... ... ... мен ... ... едәуір ынта-
ықылас туғызады. 1670 жылдан ... ... ... ... ... түпнұсқа болып табылады. ... ... ... ... ... шығармаларда келтірілген
жазбаша мағлұматтармен салыстыргаңда анонимнің дербес нұсқалар хабарлайтыны
назар аудартады. «Тарих-и Қашғардағы» қазақтар туралы соңғы ... ... ... ... қожаның Шығыс Түркістанда Шағатай ұрпақтарының
әулеті құртылған аласапыран көзенде Шыңғыс ұрпағы ретінде ... ... ... ... шақыруы туралы хабар болып табылады /21; 20-22/.
Соңғы орта ғасырлардағы көзенде Қазақстан тарихы үшін араб ... мәні ... және ... ... ... өлшеусіз кем.
Солай бола тұрса да, біздің ден қойғызатын нақты материалдың белгілі бір
дәрежеде егжей-тегжейі ... ... араб ... туындыларды көрсетіп
өтуге болады.
Ең алдымен XIV ғасырдың басында белгілі филолог, тарихшы және ... ... ... ... ... ... ... сөздігіне қосымша»)
деген тарихи шығарманы керсете кеткен жөн. Ол 1230-31 жылы ... ... ... Кашғарда жазған /24; 108/.
Мысыр қаласындатуған ғалым әрі саяхатшы әл-Омари (1301-1349) жазған
«Масалик әл-абсар фи мамалик ... ... ... ... ... ... табылады. Онда Қазақстан мен Орта Азия халықтарының өмірі
туралы, Жетісудағы ... мен ... ... ... ... ... этнографиялық ерекшеліктері туралы мәліметтерді толықтыруға мүмкіндік
береді. Әл-Омаридің татар-монғолдардың ... ... ... ... ... ерекше маңызды. Бұл тарихи факт тарихи қалыптасқан қыпшақ
мәліметтері бар «Сібір Чертеж кітабы» болды.
Орта Азия мен Қазақстан ... ... бар XVII ... ... еңбектер арасында голланд географы Н. К. Витсеннің «Солтүстік және
шығыс Татария туралы» деген ... ... ... ол ... ... мәліметтердің орасан үлкен жинағы болып
табылады.
Парсы, түркі және араб ... ... ... ... ... ... ... күйінде тікелей ... ... ... ... көзқарас қазақ халқы тарихының жеке мәселелерінен
гөрі, ең ... ... ... маңызды қорытындылар жасауға
мүмкіндік береді.
XVIII ғасырда орыс зерттеушілерінің сол көзендегі ... ... ... тұрмысы, шаруашылығы, ғұрыптары, нанымдары,
жүздердің рулык-тайпалық құрамы, орналасуытуралы этнографиялық мағлүматтар
жинауы ... ... ... тегі ... ... зерттедді.
Бұл зерттеушілер арасында П. И. ... И. Г. ... бар. ... қазақтардын жағдайын сипаттап беретін бұл ... ... ... ... ... 1750 жылы Г. Ф. Милл ... «Сібір
тарихы» жарыққа шықты, онда Сібір ... ... ... ... ... рет жазылған. Орыстың мұрағат және ... ... өз ... ... ... ... ... губернаторы болған) еңбегінде соңғы ... ... ... бар /26; ... ... орта ғасырлардағы тарихы туралы мәліметтер
келтірілген ... ... ... бастады. 1768 жылы түрік
халықтарының тарихы мен этнографиясы жөніндегі ... ... ... енбегі французша басылымынан орыс тіліне аударылды. Шағатайша
мәтіні 1825 жылы ... ... ... ... шығармасын,
И. Н. Березин «Шығыс деректемелерінін ... ... ... жылы Г. С. ... орыс ... ... бұл еңбек
зерттеушілер арасында кеңінен мәлім. И. Березин, ... ... ... да ... шығарған. XV ғасырдағы ... ... ... ... ... ... ... келеді.
XIX ғасырдың екінші жартысында орыстың шығыстану ғыл ымы ойдағыдай
дамыды. В. В. Григорыев, П. И. ... И. Н. ... В. Г. ... ... Весел, В. В. Радлов, В. Р. Розеңдердің еңбектері «орыстың дүниежүзілік
шығыстануда құрметті орын алған ... ... ... /26: 137/ көрсетті.
Орыс шығыстанушылары есңбектерінің арасында қазақтың тұңғыш тарихшы-
ғалымы, шығыстанушысы, этнографы, географы Ш. Ш. ... (1835- ... орын ... Ол ... Орта ... Шығыс Түркістан тарихының
мәселелерін, қырғыз, ноғай, өзбек, ұйғыр халықтарының тарихын зерттеді. Ш.
Ш. ... ... ... ... ... ... туралы
жазбалар», «Қырғыздардың көші-қонытуралы» деген ... ... ... құрылуының, қазақтардың рулық-тайпалық құрамының,
орналасуының проблемаларын зерттеген еді. Ол ... мен ... ... ... ... ... Бірқатар еңбектерінде («Жоңғария
очерктері», «Үлкен қырғыз-қайсақ ... ... Ұлы ... ... ... ... ол қазақ хандарының
генеалогиясы, Қазақ хаңдығы мен Ноғай Ордасының саяси қатынастары туралы ... Ш. ... ез ... ... және ... ... ... әңгімелерді, алуан түрлі фольклор материалдарын
пайдаланған. Ол В. В. ... ... ... ... болып шығыстың жазбаша деректемелеріне зор мән берді, соңғы орта
ғасырлардағы Қазақстан ... ... ... ең ... Ол Қадырғали Жалаиридің «Жами ат-таварихынан», Мырза Мұхаммед
Хайдардың «Та'рих-и Рашидынен» үзінділер ... /10; 122/. ... ... 1904 жылы Ш. Ш. ... ... ... ... аса көрнекті ғалымы, ағартушысы, ойшыл-демократы
еңбектерінің толық жинағын ... ... КСР ... академиясы дайыңдяп
басып шығарды, ал 80-жылдарда олар қайта басып шығарылды.
Көшпелілердің, атап айтканда, қазақтардың қоғамдық ұйымдасу деңгейіне
берілген баға көшпеліліктану ... ... ... ... ... өзгерді. Мәлім болып отырғанындай, әуелі «жаратылысынан бар және
өзгермейтін» рулық-тайпалық құрылымы, ... ... ... ... ... әлеуметтік жағынан айқындалмаған» деп тану
орнықты, мысалы, ХІХ ғасырда Н. А. Аристов, XX ... ... А. ... ... деп ... Бұл қоғамдар отырықшы-егінші елдер мен
халықтарды жаулап алмайынша, ез мемлекетін өз бетінше құра ... ... (В. В. ... ... ... кезеңдерінде В. В.
Бартольд) /21; 23/.
20-30-жыддарда арнайы Қазақстан тарихына арналған; соның ішінде ұлттық
қазақ зиялыларының өкілдері ... ... ... ... ... - А. П.
Чулошниковтың (1924 ж.), М. Тынышбаевтың (1925 ж.), ... ... ... көзенде, ХІІ -XX ғасырлар ... ... мен ... да ... ... тарихы мен мәдениетін зерттеушілер
арасында С. Бабажанов, М. Шорманов, Т. ... А. ... ... ... және ... да ... ... малім болды. Олардың
еңбектері тарихнамада өлкетану еңбектері ретінде ... Ақын ... ... ... «Түріктердің, қырғыздардың, қазақтардың
және хан әулеттерінің шежіресі» деген шығармасын атап өту ... ... жылы ... ... ... ... ... құрылу тарихын
Әбілғазы, Н. А. Аристов, В.В. Радлов еңбектерінің негізінде ана ... ... ... жасалған әрекет болатын /19; 101-103/. Жүздердің
рулық-тайпалық құрамы, жекелеген рулардың шежірелері, олардың ... ... ... баяндалған.
1935 жылы өзінің «Қазақстан тарихын (көне заманнан бергі)» ... С. Ж. ... М. ... қазақ тайпаларын ежелгі етіп
керсеткен және олардың орналасқан ... ... ... ... М. ... ... ... Батый мен Орда-Ежен заманына
жатқызады /30; 76/. Оның ... ... ... ... Орта жүз ... жүз.
Міне, осындай мұрағаттық деректерді негізге ала отырып жазған қомақты
зерттеу жұмыстары орта ғасырлардағы ... ... ... Дегенмен
де, деректік негізі мол әдебиеттер орыс тарихшыларыынң монографияларында
кездеседі. Сонымен қоса бұл ... ... ... ... да ... ... жоқ. Еліміз тәуелсіздігін алғаннан кейін ел ... ... ... ... ... аталған тақырып жөнінде құнды
еңбектер жазды.
Бірақ келешекте атқарылар ... ... да көп, ... ... ... ... әдебиеттер бар болғанымен, жұртшылықтың ой-пікірі
әлі де сан-алуан. Бұл тақырыптың теориялық мәселелеріне арналған әдебиеттер
жеткілікті болғанымен де, әдістемелік ... ... ... ... ... ... жаңа ... мен таным-түсініктердің қажеттілігінен
туындайды.
Зерттеу объектісі – орта мектептегі оқу үрдісінің 7 және ... пәні – ХІҮ – ХҮІ ғ.ғ. ... ... және ... оқытудың әдіс-тәсілдері.
Болжам - ХІҮ – ХҮІ ғ.ғ. Қазақстан экономикасы тақырыбын мектеп
бағдарламасы бойынша сыныпта оқыту мен ... ... тыс ... ... оқушыларға терең түсінуіне, танымдық білім сапасының артуына үлес
қосады. Тарихи білімдерді қалыптастыруда ... ... ... ... ... ... тәжірибелік маңызы: Жоғарғы оқу орындарында
тарих мамандығы бойынша оқитын студенттерге Отан тарихының орта ... ... мен ... ... ... ... ... кезінде оқу-
әдістемелік құрал ретінде және мектеп мұғалімдері мен ... ... ... ... ... қолданылады.
Зерттеу жұмысының методологиясы. Соңғы жылдары жарық көрген зерттеу
еңбектер, мақалалар өткен ... ... ... ... ... Зерттеу барысында соңғы уақыттарда қалыптасып келе жатқан
жаңа бағыттағы ғылыми ой-пікірлер мен ... жаңа ... ... ... еңбектер басшылыққа алынды. Сондай-ақ зерттеуде нақты-
тарихи, салыстырмалы-тарихи талдау, ... және ... ... статистикалық әдістер қолданылды. Мәселе нақты тарихи қажеттілік,
тарихи тағылым, тарихи процестің ... ... ... ... объективтілік, тарихилық және жүйелілік пен ... ... ... принциптеріне негізделген. Нақтылы әрі деректі
құжаттарды зерделеу ғылыми зерттеудің талдау және ... ... ... ... ... ... ... негізінде жүргізілді.
Зерттеу жұмысының құрылымы.
Бітіру жұмысының құрылымы кіріспеден, үш тараудан, әр ... ... және ... ... мен ... ... ... Орта ғасырлық қалалардың аймақтағы экономикалық
процестерге ықпалы.
1.1.Орта ғасырлық қалалардың ... ... ... ... Сыр ... ... ... жазиралар орталығы
ретінде маңызды рөл атқарды. Осындай егіншілік жазираларының бірі Сығанақ
қаласының төңірегінде ... ... ... ... ... ... ... көтеріліп, XIV ғасырда Ақ Орданың астанасына айналды.
Бұған қаланың Түркістанның отырықшы-егіншілік аумағы Шыгыс Дешті Қыпшақтың
көшпелі аудандарымен ... ... ... ... игі әсер етті.
Ерзен хан, әсіресе ... ... ... ... Сығанақ қаласы XIV-
XV ғасырларда бекіністі камалға, ірі сауда мен қолөнер орталығына айналды.
Қала Шығыс Дешті ... ... ... ... және
саяси өмірінде өз маңызын қалпына келтірді. Қаланы XV ғасырдың ... ... ... де» 1446 жылы ... ... ханның иелігіне
көшіп, оны ол билігінің ... ... өз ... ... Шығыс Қыпшақтың
билік еткең басқа хандары да осында жерленді /1; 78/.
XVI ғасырдың басында Сығанаққа жолы түсіп, қаланы өз ... ... ибн ... ... ... ... ... бұл тұрғындары
көп, керікті қала болыпты... қалада тыныштық ... ... ... ... ... оның ... ... халқы
суармалы егіншілікпен айналысты; жақын маңайдағы суармалы жерлерде бау-
бақшалар мен бақша дақылдары ... ... ... ... ... ... жерлер одан алысырақ орналастырылды. Фазлаллах ибн Рузби-хан
Исфахани: ... ... ... ... - сұлтандырдың
каналдардың... бәрі Сейхун өзенінен таралатын еді», - деп жазады. Солардың
бірі - ежелден келе ... ... ... ... ... сумен жабдықтап
қана қоймай, төңіректегі аумағы едәуір жерді де ... ... ... ... ... ... ол ... тасыған кезде жайылған
сумен толатын өзі аттас көлден ... ... су ... еді. Хижраның
803/1400-01 жылы Темір жазды делінетін сый грамотасында әлгі екі ... аты ... ... қала ... ... өнделген жер учаскелерін
суландыратын сансыз көп ұсақ арықтарға тарамдалып кететін еді. ... мен ... ... жер Қаратаудан ағып шығатын,
реттеліп отыратын шағын тау өзендерінен басталатын арықтармен жалғасады.
Сырдарияның орта ... ... ... ... ХІҮ ... ел өміріндегі аса маңызды қалаға айналды. Осы аумақта ертеректе өмір
сүрген, ХІІІ ғасырларда монғолдар ... ... ... Баршынлыкент
қалаларының аты ХІҮ-ХҮ ғасырларда ешбір аталмайды. Бұл жағдай Сығанақ
қаласының ... ең ірі ... және ... ... ... ... екінші бір орталығы - Ясы қаласының маңы. Бұл жер ... ауыл ... ... ... ... ... ... қатар астықты Түркістанның базарларына да шығарып отырды.
Қала маңындағы ... ... ... атап ... арпа ... ақ бау бақша өсірілгені айтылады.
Отырар Сауран және Сайрам жазиралары да егіншілік пен ... ... ... ... жазирасының егіншілікке қолайлы климаты
туралы: ... ашық ... ... ... ... ... қала. Үнемі таза
ауа соғып көңіліңді нұрға бөлейді. Қаланың сыртындағы ... ... қой мен ешкі ... қала төңірегінде (нахийа) бау-бақша, ... ... - деп ... /15; ... ... қала жұртының орнында орналасқан Сайрам ... пен ірі ... ... ... ... Қала ХІҮ – ХҮ ... ... Дешті Қыпшақ пен Түркістан, батыс Моғолстан мен ортаазиялық
Темір ұрпақтары мемлекеттерінің ... ... ... ... ... ... жерде орналасқан. Барлық парсы түрік тілді
шығармаларда аталған ... ... ... ... ... иемдену үшін болғаны айтылады.
ХІҮ ғасырда Отырар қаласы ... ... ... ... ... ... ... деректердің мәліметі
бойынша Отырар қаласы ХІҮ – ХҮІ ғасырларда ... ең ірі ... және ... ... ... Қазақстан қалалары мен егін шаруашылығы жергілікті
халық ... ең ... ... бірі ... ... ... аталған тарихи-әлеуметтік факторлардың аса ауыр ... ... ... ... ... да, оңтүстік - шығыста Шу мен
Талас алқабында ... ... ... – шығыста сақталып қалды.
Археологтар Тараздан, Садырқорғаннан, Аспарадан ХҮ ... ... ... ... ... /4; ... Керуен жолдары мен сауда қатынастарының дамуы және ақша айналысы
Әлеуметтік құрылысы. XIV-XV ғасырлар ортағасырлық Қазақстан өмірінің
әлеуметтік-экономикалық ... ... ... да ... ... Шаруашылықтың бір қалыпқа түсу барысына ... ... ... жер ... ... ... ... мал
шаруашылықты аудандарда феодалдандыру ... одан әрі ... ... Қазақстан аумағында өмір сүрген мемлекеттердің қоғам-дық ... ... ... Жоғарыда аталғандай феодалдық катынастар
Қазақстанның басқа аймақтарына ... ... ... мен ... ... ... тезірек дамыды. Бұған осы аудандарда өндірістік
күштердің, отырықшы - ... пен қала ... ... ... ... ... ... жасады. Феодалдық қатынастар Қазақстанның
басқа аумағына қарағанда мұнда ... ... ... да мейлінше
жоғарырақ шапшандықпен өріс алды /4; 92/. ... ... ... дамуына
оның Орта Азия мен Қашғарияның қоғамдық қатынастары ... алға ... ... егін ... ... ... және ... - қатынастары үлкен ықпал етті.
Қоғамдық даму формациясының теріске шығарылған «бес ... ... ... соңғы онжылдық әдебиетінде феодалдық құрылыс та сынға алын-ды
(марксшылдық түсінікте өндірістік әдіс ретінде). Европалық және ... орта ... ... ... ... ... ... да
феодализм кезеңі деп аталады. Бірақ бұл тарихнамада феодализм ретінде
әлеуметтік - ... ... ... ... ... - саяси
құрылымы танылады. Ол мұралық ақсүйектер иеліктері - мемлекет билеушісі
вассалдарының да, мемлекеттік ... - ... ... және т. ... ... бойынша да оның өкілдері алған феодалдар жүйесінің ... ... ... ... мемлекеттік иеліктерге белінуі,
толассыз әскери қақтығыстар мен өзара алауыздықтар, өкімет пен ... ... ... ... ... да ... институттар қатынастарының
вассалдық - лендік жүйесімен байланысты. «Феодализмнің» бұл ... ... ... ортада толып жатқан ерекшеліктері болғанына
карамастан ортағасырлық Қазақстан тарихында да болды. ... ... ... ... ... бір - ... ... байланысты
әлеуметтік, саяси, экономикалық, рухани институттардың жиынтығы ретінде кең
көлемде түсіну ғана бұл ... ... ... ... ... ... ... береді.
XIV - XV ғасырлардағы ... ... ... ... - ... сипатта болды. Әр түрлі категориядағы ақсүйектер, ең
алдымен Шыңғыс әулетінің өкілдері, тайпалар мен ірі рулар көсемдері билеуші
жоғарғы ... ... ... ... өмір сүрген Ақ Орда, Моғолстан
және басқа мемлекеттердің жоғарғы билеушілері - ... ... ... ... мен ... (Шыңғыс әулетінің билік құрмаған мүшелері)
Жошы хан мен ... ... ... Олар ... бектерден,
билерден, байлардан тұратын тайпалар мен ру ... арқа ... ... Әбілқайыр хандығымен Моғолстаңда та түркі тайпаларының ... көп ... ... ... Ордасында - мырзалар атанған. Бірақ
бұл мемлекеттердің түркі тілді ортасыңда «бек» деген байырғы түркі атауы
неғұрлым ... ... Мұны бұл ... ... және ... ... ... жаткан атаулардың қолданылуынан және атақты ... ... ... ... ... XIV-XV ... Шығыс Дешті
Қыпшақ пен Жетісуда көптеген феодалдық ақсүйектер өкілдері ұлысбегінің - Ақ
Орда, ... ... ... ... және басқа да мемлекет
аппаратындағы қызметтерді атқарды (түменбегі, мьңбегі, түкбегі, ордабегі,
үшбегі және т. б.). Бұл ... мен ... ... және ... ... ... ... түркі ақсүйектерінің өкілдеріне
берілді. Моғолстанда бұл атаққа Мұхаммед бек, Кебек бек, Қажы бек ... ... да ... ие ... Ақ ... - ... ... Әли бек,
Едігенің інісі Иса бек осылай аталды. Әбілкайыр ... ... Сопы бек шат, Сопы бек ... және т. б. осы ... ... ... сияқты «би» атауы XV ғасырда ... ... ... ... ... ... би), Әбілқайыр хан мемлекегінде
(Бұзынжар би ... ... би және ... XV ... ... ... ... өкілдері арасында кең тарады.
«Бай» атауы Фазлаллах ибн Рузбихан Исфахани атап ... ... және ... ... ... «дәулетті адамды, аса көп мал иесін»
білдірген. Оның ... ... да ... ... ... тобының
өкілдерін танытты (Әбілқайыр хан мен басқалардың сыбайластары - Қылышбай
баһадүр, Күншірбай күшші). Монғол ... ... ... ... ... - ... «қаһарман») атауы да ... ... ... ... айналды. Мас'уд бен Усман Кухистани мен басқа
да авторлар өз шығармаларыңда ... ... ... ... ... ... монғол атауы «нойонға» келетін болсақ
(түркінің «бек», ... ... ... ... XIV - ... ... Моғолстан мен Ақ Орда түркілердің арасында ... ... ... ғана ... /20; 68/.
Ақ Орданың, Әбілқайыр хандығы мен Моғолстанның отырықшы және көшпелі
бұқара халқы «қараша» ... ... ... деп ... ... әмір ... халқын жиіркенішпен: «аразил», яғни «азғын» атаған.
Қытай мағұлматтарын ... ... ... ... ... жарамсыз адамдар» деп даттайды.
Әдетте деректемелерде ақсүйектерге тәуелді отырықшы, көшпелі тұрғын-
дар «қол астындағы», «әуелді бұқара» ... ... ... ... Таяу және ... ... тәуелді халқы «ра' ийат» атауымен қатар
осындай аталған.
Мұхаммед Хайдар Дуғлаттың Моғолстан (оның оңтүстік бөлігі) ... ... ... ... мағлұматы да өте қызғылықты: «Қашғар
мен Хотаннын барша тұрғындары төрт топқа бөлінеді. ... деп ... ... - қол ... ... ... олар ... жыл сайын оған салық төлейді. «Қаушын» деп аталатын ... ... ... Әрқайсысы астық, зат және басқа дүниелер түрінде табыс
алатын үшіншісі - ... ... топ - ... қызметін атқарушылар
және қайырымдылық орыңдарын, вақфтарды ... және ... ... ... Шын мәнісінде бұл жерде әрбір қоғамдық топтың (В. В.
Бартольдтің айтуынша - сословиенің, ... рөлі ... ... ... ... ... әскери күшін құрайды; көшпелі ... ... ... ... ... ... ... үшін
белгілі бір аймақтарды, қалалар мен олар-дың төңірегін шартты ... ... ... мен діни ... ... ... атқарып, әр түрлі жер иеліктерінен табыс табады ... және ... ... ... ... ... ... ғасырларда Қазақстан аймағындағы ... ... ... ... ... Ак ... ... хандығы, Моғолстан ақсүйектерінің
саяси өкіметі ханнан бастап, ру көсеміне дейін экономикалық ... Оған ... ... ... ... қол ... мен ... көшіп - қонып жүрген жайылымдық жерлерге де ... ... және ... ... Жетісудағы және басқа
жерлердегі ... - ... ... ... ... аса көп мал табындарына іс жүзінде иелік ету негіз болған.
Деректемелерде нақты фактілер келтірілген ... ... ... категорияларын анық бөліп көрсетуге, оның көшпелі және жартылай
көшпелі мал шаруашылығы жағдайларындағы ерекшеліктерін анықтауға мүмкіндік
бермейді. XIV - XV ... Ақ ... ... ... ... қоғамдық өмір тарихына қатйсты қолда бар мәліметтер осы
категориялардытек белгілеуге ғана көмектесе алады 25; ... ... бұл ... егін ... ... ХIIІ - ХІV
ғасырларда Жошы және Шағатай ұлыстары мен ... ... сай ... Бұл ... ... бір ... көшпелі
монғоддардың отырықшы - егіншілікті халықтарды жаулап алу ... ... ... ... ... ... алғандары сияқты, монғолдар
тұсында Қазақстан мен Орта Азия аумақтарында ... ... ... көп ... әлі де ... ... ... /6; 80/.
Монғолдар тұсында қалыптасын, жерге феодаддық құқықты жүзеге асырудың
ұзақ уақыт ... ... ... ... бұрын болған жерге ... ... ... ... Мысалға, жоғарғы билеуші мен оның
атбасының, монғол инжуі түріндегі жерлер бұрын да, дәлірек айтқанда, ... Орта ... ... ... қатар, бұрын болған феодалдық иеліктер,
мысалға, Қарахан ... ... иқта ... ... түрде берілген
жер жүйесі (сойырғал) өріс алған. ... ... ... қалып-тасқан
вақфтық және мильктік жерлер де сақталып қалды.
Құрамына Қазақстан да кірген ... ... ұлы хан ... ... ... бүкіл жердің жоғарғы иесі саналды. Бірақ осы жағдайда ... ... ... ... ... ... ... иелігі болып
табылды, оның әр мүшесі инжу - осы иеліктің бір бөлігін, яғни жер ... онда ... ... (Ұлыс) алуға құқықты болды. Бұл жағдай монғол
Ұлыстарында да, ал ... ... ... оның ... ... ... Шыңғыс әулеті билеген мемлекеттерде де сақталып калды. ... ... ... ... орта ... қоғамының әлеуметтік
құрылысына тән ортақ сипат /6; 47/. Дегенмен бұл жерде ... ... ... жоқ. ... жер инжу және жер ... ақы ... ... мен ақсүйектерге бөліп берілетін болғандықтан, та-быстың ... ... ... ... жер ... ақы ... ... және
тархандық құқығы болмаса) хан үйін ғана емес, қоғамның бүкіл ... ... ... ... ... ғғ. Қазақстанның экономикалық даму ерекшеліктері.
2.1. Дәстүрлі мал шаруашылығы мен егіншіліктің дамуы.
XIV-XV ғасырлардағы Қазақстан аумағында орналасқан мемлекет тұрғыдары
шаруашылық ... ... даму ... ... ... дамуы, көрші
өлкелермен сауда, мәдени және шаруашылық ... ... ... ... ауыр ... күшейген сайын біртіндеп жойылып,
шаруашылық қайта өркеңдей бастады: мал ... ... ... ... байқалды, ол монғол кезеңіне дейінгі мал шаруашылыш құрылымының
өркендеуіне жеткізді, көшпелі жане жартылай көшпелі мал ... ... ... бір ... егіншіліктің қалпына келу процесі болып жатты,
ол Қазақстанның оңтүстігінде және ішінара оңтүстік-шығысында қала өмірінің
жандануымен тығыз ... ... /19; ... Дешті Қыпшақ пен Жетісу халкы шаруашылығының басты саласы ... ... ... мал шаруашылығы саналды.
Ертеректегі сияқты, Қазақстаннын кең байтақ ... ... ... ... мал шаруашылығының негізгі үш типі:
отырықшы, көшпелі және жартылай көшпелі, өтпелі ... ... ... бағымдағы, тебіндеп жайьлатын мал ... ... ... мен ... ... беткейінен ағып
келіп құятын көптеген ... ... ... ... ... ... бұл ... мал шаруашылығын суармалы және терімді
егіншілікпен, ішінара балықаулаумен де ұштастырды. Мал ... ... ... жайылымнан жайылымға үздіксіз кешіп жүретін. Қазақстанның оңгүстігінде
отырықшы және жартылай көшпелі мал ... ... ... - жазғы маусымда Шығыс Дешті Қыпшақ даласына көшіп баратын ауылдар
қыстау үшін Сырдария бойьна, ... ... ... орта ... ... еді. ... құжаттарда, соның ішінде Сығанақтан шықкан XV-
XVI ғасьфлардағы грамоталарда «тұратын ... ... ... ... ... ... және көшіп жүретін (сахранишин)
аймақтар» атап өтіледі.
Кешіп-қонатын жер аумағы мен құрамынақарай (бір немесе ... ... ... ... көшпелі және жартылай көшпелі мал шаруашылыта түрлі
сипатта болды3.
Маңғыстаудың куаң даласы мен ... ... Арал ... ... ... ... жыл бойы мал ... үшін жайылымнан жайылымға көшіп жүрді;
олардыңтұракгы тұрғын үйлері ... ... ... саяхатшылар мен тарихшылардың (Плано ... ... Ибн ... ... И. Барбаро және басқалардың)
көптеген дерекгерінен көрініп отырғанындай, Қазақстан ... ... ең көп ... ... түрі ... ... мал
шаруашылығы болды. Жартылай көшпелілер мал өсірумен қатар ... мал ... ... де ... олар ... ... кейін өзі ... ... ... қайтып оралатын.
Шаруашылықтың бұл түрі Батыс Қазақстанның ... ... ... ... ... мен ... ... кеңінен таралды. Жетісуда өлкенің
географиялық ерекшеліктеріне байланысты ... ... ... қысқа
болатьн. Монғол кезеңінде егіншілік жанама, қосалқы ... ... ... ... ... өзі ... тұрақты орынға берік орнығып, егіншілікпен
кеңінен айналысуға зор мүмкіндік алды. Мейлінше қашыққа көшіп-қону ... ... ... ... сай ... ... Дешті Қыпшақтың
далалық аймақтарының малшыларына оңтүстіктен солтүстікке ... ... ... ... ... ... көшіп жүру тән еді. Көші-қон
бағыттары Аралдың солтүстік маңайы, Сырдарияның орта және төменгі ағысы мен
Қаратаудың баурайында орналасқан ... ... ... ... ... өзендерінің аңғарларындағы жайлауларға дейінгі аумақты қамтитын.
Соның ішіндегі ең шұрайлысы Сарыарқа саналды.
XIV-XV ғасырлардағы ... ... ... ... ... ... Темір мен Темір ұрпақтарының Дешті Қышшақ пен Жетісуға
жасаған ... ... ... деректерде көп айтылады. ... ... ... соғыста әскери олжалардың қатарында қора-қора қой
мен үйір-үйір жылқы, түйерді қолына ... ... олжа алу ... ... ... ... аумағына көршілер ... ... ... ... еді. Әбілғазының айтуына қарағанда Жошы Дешті
Қыпшақтан әкесіне ... ... әр ... ... ... – көк, боз, ... шүбар жылқылар жіберген5. Темір шежірелерінің авторларында соғыс
кезінде қолға түскен ... зор ... ... мол байлық пен мал-
мүліктің» аты аталады. Соғыс ... саны мен ... ... ... ... ... ... шаруашылыған зерттеп білуге, өсіретін
мал түрлерін анықтауға мүмкіндік ... ... ... ... Енге ... ... ... көптеген «жылқы, түйе және
қашырды» қолға түсіргені, Жәңгірдің сансыз көп ... ... ... қой ... қоса ... ... ... Темірге сыйға тартқаны, Жаңа-
Тараз уәлаятынан моғол ханы отбасының мал-мүлкін тонап, үйін ойрандап,
«орасан зор ... ... алты мың ... ... ... ... ... Темір әскерлерінің XIV ғасырдың аяғындағы
шапқыншылық жорықтары туралы айтқанда да ... ... ... ... 1425 жылы ... ... «санаса, сан жеткісіз»
жандықты (анғам - қой мен ... ... ірі ... ... ... жүк ... малды (давааб - аттар, түйелер) қолға түсірген көрінеді
/19; 78-83/.
Бұл мәліметтер XIV-XV ... ... ... ... ... - мал шаруашылығы болғанын айқын дәлелдейді. Шаруашылықта қой
мен жылқы өсіру басты орын ... Тек ... ... ... ... ғана ... ірі қара өсірілетіндігі атап
көрсетілді. Қой шаруашылығының көлемі жөнінен Мүхаммед Хайдардың ... бар, ... ол ... дұғлат Сайид Әли әмірдің үш ұлына 500
мыңға дейін қойды мұраға қалдырғанын хабарлайды.
Деректерде соғыс қаупіне үнемі ... әзір ... ... ... ... ... ... туралы айтылады тарихи еңбектер авторларының
айтуынша Темір әскерінен бас сауғалап пана ... ... ... ... ... ... ... тереңтүпкіріне, адам аяғы бармас қиын
жерлерге көшіп кетіп отырган. Әдепте, ... ... жүк ... ру не тайпаның қару ұстауға жарамайтын жауынгер емес мүшелері (бала-
шаға, кәрі-құртаң) көшіп кетіп ... ал ... ... ... ... не бектің) қарулы жасағын құрып ... ... ... ... ... Темір ұрпағы Ұлықбек әскерінің шапқыншылығы
кезінде Шер-Мүхаммед хан қора-қора қой отарлары, үйір-үйір ... ... ... жүк ... ... ... (куч ва хашам) және
отбасымен бірге Текес ... арғы ... ... ... ... ... шайкасқа шыққан.
Сонымен қатар, саяхатшылардың мәліметтеріне кдрағанда үнемі дерлік
төніп тұратын соғыс қаупіне ... ... ... ... ... аймақта бағылып, ал кыста малшылар оңтүстікке қарай
көшіп, Сырдария мен Талас аңғарының шалғынды жайылымын жайлаған. ... 1253 жылы ... ... ... ... және ... ... жүріп
өткенде, ол жерде ешкімді көрмегенін, өйткені қыс түскен соң малшылардың-
«оңтүстікке көшіп кеткенін» айтады9. Ибн Рузбихан Исфа-хани XV-XVI ... ... ... және ... ... ... туралы
мейлінше кеңінен жазып қалдырған. Бұл мәліметтер ХҮ ... Ұлы ... ... ... қатар өзбектерге де қатысты айтылады. «Бұл кең
далалық аймақ - деп жазады ол Шығыс Дешті ... ... ... тұрақты қонысы саналады... ал қазақ халқы даланың шет аймақтары
мен қиыр шалғайларын ... ... көп ... ... олар ... далаға түгелдей дерлік қоныстанады, ... ... ... ... ... ... бір аумағы болады. Мал
табындарының, қой мен сиыр, үйір-үйір жылқыларының санын... бір құдайдан
басқа ... ... Күз ... ... катты салқындап, калың қар
жауысымен қазақтар далалы аймақтан қысқы тұрақтарына ... көше ... ... ... ... ... ... Қыпшақтың далалы
аймағы мен Итиль аталатын Еділ (Адил) өзенінің алқабынан өтіп... екі айдай
жол жүре ... ... ... - ... ... ... ... қысқы тұрағы
Сыр өзені аталатын Сейхун өзенінің жағалаулары болып табылады».
Ибн Рузбихан Исфаханидің жазбаларыңда айтылатын мейлінше ... ... жүру ... да ... ... ... «маңғыттарды»
да) тән еді. Уақыт өте келе, соғыс қаупі мен ... ... ... ... ... Арал ... мен ... төменгі ағысына дейін
жеткен. Ноғайлардың негізгі көшіп-қону аймағы ... ... Жем, Еділ ... ... көл жағалары болса, қыстаулары аталған өзен ... ... ... ... бойы ... жүріп, қысқы мерзімде ғана қыстауда қоныстанған
малшылардың мал ... ... ... ... ... Дегенмен де рудың көшіп-қонуға шамасы жоқ ... ... ... бай ... ... қыстық азық әзірлеп, егістік
танаптарын баптап-күткен. Көшпелілердегі еңбектің мұндай ұйымдастырылу
тәсілі туралы бірқатар ... өз ... ... ... пен Оңтүстік және Батыс Қазақстанда өзен ... мен ... тау ... ... ... ... ... ызғырық жел
өті мен қар тасқынынан қорғану үшін қамыс пен талбұталардан айнала қоршау
тұрғызылған және ... ... ... ... орналасқан тұрақты орынға
(қыстақтарға) қайтып оралатын көші-қон бағьптары да ... ... ... ... ... ... егішілікпен
де айналысатыны жайлы әл-Омари: «Татарларда егістіктің ... өте ... мен арпа аз ... ... ... ... тары ... азық
регінде пайдаланынады», - дей келе автор, - татар хаңдарының иелігіндегі
тұрғыңдардың ... ... мал, ... ... олар ... көшіп жүріп,
егістікті өндеуге мән бермейді, - деп жазады. Бірақ XV ... ... ... бір ... ... Барбаро өз кезеңінде жағдайдың
өзгеше екендігін, Дешті Қыпшақ (оның ... ... ... егіншілікпен айналысатын барлық тұрғындарына қажетті құрал-
саймандарын әзірлеп, ... ... ... наурыз айының қолайлы бір
күні әркім өзі қалап алған жер үлесіне ... ... ... астықты толық
егіп болғанша, көктемгі егістік науқаны толық аяқталғанша ... ... ... ... ... аудандарыньң тұрғындары көшпелі мал
шаруашылығын жартылай көшпелі егіншілікпен ұшгастырды.
ХІҮ-ХҮ ... ... ... ... ... ... ... маусымдық жайылымдарды тұрақты түрде өзгертіп
отыру: қыста тау ... ... өзен ... мен ... ... ... көктемгі жайынымнан таудың биік шалғынды
жайылымына және одан өрі оңгүстік-шығыс тау алабы тізбегін ... ... тән еді. ... ... ... ... жайылымдар мен
егістікке қолайлы құнарлы жерлердің жеткілікті ... ... ... ... ... ... ... Жетісуда мал
өсірумен қатар тәлімді ... де ... ... ... ... басымдық етті. Батыс Жетісудың тұрғыңдары суармалы егіншілікпен
шұғылданды. Деректерде Темір жорықтары (жорық, әдетте, көктем мен ... ... ... жаулап ашлнған бірнеше жазғы ... рет ... ... үшін аса ... бұл ... ... ... алқабындағы өңірлер болатын//. Деректемелерде моғол билеушілері
пайдаланған ғажайып Ұлы ... және ... ... ... атап өтілген.
«Есен-Бұға хан жылдың бұл мезгілінде Шығыс шекарада ... ... ... Кіші ... жайлайтын». Тарихи жаздаларда қаларда
Шарын мен Шелек арасыңпағы Әбіш ... ... ... рет ... атам заманнан бері Жете (яғни Моғолстан) хандарының ордалары тұратын
жер және олардың әскерлері дем алатын жер ... ... ... мен ... аймақтардағы жазғы жайлаудар мен қысқы қыстаулар да
аталады.
Халық негізгі азықтық өнімдер - ... ... ... қымызды мал
шаруашылығынан алып отырды. «Та'рих-и ... ... бие ... ... (биебау) суреттеледі; биебауды «моғолдардың ескі әдет-
ғұрыптары мен зандары бойынша» «Моғолстаңдағы әйгілі Көктебе деген ... жылы ... ... ... хан мен оның маңындағы ақсүйекге
жасаған көрінеді.
Мал шаруашылығынан киім-кешек, ... үй ... ... текемет
қайыс, ыдыс-аяқ) дайындалатын шикізат (тері, жүн, сүйек) табылынған. Жазба
деректерде жүн мен ... ... ... ... ... ... ... 1365 жылғы ұрыста моғол жауынгерлерін
нөсер жауыннан қорғап, ... ... ... шығуға үлкен септігін
тигізген жүннен тоқылған шапандар мен ат жабулары туралы ... ... ... ... киім дайындау әдістері туралы ... ... ... ... салт атты ... ... ... жылқыларымен қамтамасыз етті. Дешті Қыпшақта жылқы малы маңызды сауда
көзі саналды. Ибн Баттута XIV ... ... ... ... көп және ... ... ... сатуға алты мың жылқыдан тұратын
сауда керуені аттандырылатыны туралы айтып өтеді.
Жылқы («Ордадан көршілес елдерге жылқы апарылады»), ... ірі ... ... түйе ... ... И. ... да жазып қалдырған. Дешті
Қыпшақ жылқыларын Ресей, Индия, Персия елдері ... ... ... ... ... ... XV ... аяғында (1474 ж.)
Москва қаласына сатуға 40 мың жылқы әкелінген.
Азық өнімдерін және үй кәсіптеріне ... ... ... ... ... аңдар мен құс аулау, кейбір жерлерде балық аулау ... ... ... ... ірі ... ... қаумалап аулауын
суреттеу аз кездеспейді. Мұхаммед Хайдар соның ішінде ... ... ... ... Хұдайдадтың және басқалардың аң аулауы жөнінде
айтады. ... ... ... Темір шежірелері мен Ибн ... ... ... Ноғайларда аңшылық пен балық аулау
шаруашылықтың күнделікті түрі саналды.
Жоғарыда аталып өткен мал шаруашылығының көшпелі және жартылай көшпелі
типі кең-байтақ ... ... ... мен ... бір өлкеге қатысы
жағынан түрлі дәрежеде өзгеріп отырды. ХІІІ-ХІҮ ғасырларда мал шаруашылығы
елеулі өзгерістерге ... ... ... ... ... ... мал
шаруашылығының кай түрінің болса да маңызы едәуір ... қала ... ... ... Оңтүстік Қазақстанда да XIII ғасырда ... ... ... қала ... мен егіншілік тоқырауға
ұшырады. Монғол үстемдігі кезеңінде шаруашылықта қой мен ... ... ... ... ... жорықтары жылқы саның барған сайын ... ... орын ... ... ... ... бұзып, жаулап
алған жерлеріне мал шаруашылығының таза көшпелі түрін орнықтырды. Тек XIV-
XV ғасырлардан бастап қана жергілікті экономикалық ... мен ... ... ... ... ... ... ішінара қайта
тууына байланысты мал шаруашылығының жартылай көшпелі формасы калпына
келген, отардағы мүйізді ірі ... үлес ... ... ... ... шаруашылығы барған сайын жандана түсті,
малбасы артып, ол тауарлық сипат ала бастады.
Егіншілік. ... және ... ... ... ... ... көне заманнан маңызды рөл аткарды.
Қазақсханның оңтүстігінде егіншіліктің қалпына келуі Сыр бойы қала
өмірінің жандануымен ... ... ... Ақ ... XIII ... ... шаруашылықтың жандану процесі XIV ғасырдан кең құлаш ... ... Ясы, ... ... ... және ... қалалар калпына
келтіріліп, егіншілік пен қолөнер кәсібі өркендей бастады, сауда ... өсе ... ... қала және ... өмірдің дамуына мемлекет
орталығының осында ауысуы, оның ірі егіншілік ошақтарына жақын ... ... ... ... ... ... Алтын Орда, Шағатай
мемлекеттеріне тәуелсіз өз билігін орнатуға ... ... ... ... қатар Шығыс Дешті ... ... ... ... ... ... байланыстарының маңыздылығы
барған сайын күшейе түсті. Дала тұрғындарының ... келе ... ... ... ... өз ... өздерінің де қолөнер мен
егшшілік өнімдеріне деген ... ... ... ... ... ... ... экономикалық
байланыстарын берік орнықтырып, Онтүстік Қазақстанның жазираларында қала
мәдениеті мен егіншіліктің жаңдануына алып келді.
Ақ Ордада XIV ... ... ... келуі шаруашылықтың да
өркендеуіне жеткізді: мал басы ... мал ... ... мүмкіндіктерін
арттырды. Ақ Орда билеушілері Ерзен хан, Мүбәрак хан, Ұрұс хан, Барақ
хандар ... ... ... ... ... ... ... келтіруге тырысты, сауда керуеңдерін ұйымдастырып,
қалаларды Темір ... мен ... ... ... куш ... де,Түркістан жазираларында қалалар мен ауыл шаруашынышның ... ... ... әсер ... аса ... ... - Қазақстанның
оңтүстігіндегі тамыры тереңде жатқан, сонау көне заманнан бері келе ... ... еді. Ақ ... Сыр ... ... ... ... экономикалық байланыстары арқылы тығыз кзрым-катынаста болып,
Жошының саяси ... ... ... алушылық соғыстарда қолға түскен
тұтқындарды пайдалану мен еңбек ... ... ... ... ... ... Орда мен Еділ ... «жасанды» қалаларынан түбірімен
ерекшеленді.
Бұл уақытта өсірілген дақылдар жайлы мәліметтер өте аз. ... ... ... егін ... ... ... және Мәуренахр
маңындағы егіншілік жайлы мәліметтер тек «дақыл» деп қана ... ... ... ... ... ... ... аймағына
қатысты деректер аса қымбат. 1389 жылғы жорық кезінде Темір бес әміріне Іле
маңының бір жерінен иелік (жұрт) бөліп ... ... ... ... ... ... жарлықгы орыңдау үшін сонда қалып, жер игерумен
және өңдеумен (амаратвазара′ат) айналысты». ... ... ... ... бұл ... ... қосымша факгіде Темірдің ... ... ... ... ... ... ... ашып
айтылған, дәнді дакылдардан: тары (арзан) мен ... ... ... ... әрі «егін егу үшін ... ... ... соң, ... ... ... айтылады. Алдарыңда тек қана «таза»
көшпенділер болса, Моғолстандағы Темір мирасқорларының осыншама ... ... аса ... ... және ... міндеттерін шеше
қоюлары неғайбыл нәрсе. Бұл мағлұмат осынау жерде жоғарыда ... ... ... көп ... ... ... сақталып
қалғандығын куәландыратындықтан да өте қызғылықты. ... ... ... дәстүрлі егіншілікті ... Олар ... ... ... бері ... ... егіншілік өнімдерін
өздері өзін пайдалану, әрі сыртқа еткізу үшін ... бұл ... ... дейінгі уақыт мағлұматтары жеткілікті. ... егін ... ... әлі бос қала ... ... ... В. В. ... жазба және археологиялық деректерге сүйеніп, Іле
өзені бойының бидай ... ... ... Бұл жерде «астықтың барлық бес
түрі» ... ... ... кезеңде жоғарыда аталған тарихи-әлеуметтік
факторларға сай ... ... мал ... ... аз да ... егін ... соның ішінде дәңді дақылдар
өсіру де сақталып калды. Мұхаммед Хайдар ұлысбек өмір ... ... ... ... ... ... ... аң аулауда
қатысқандардың барлығына бидай ұны (ард), ет ... ... ... ... арпа ... ... бергенін жазады. Оның қыс сайын үш
айға тарта ... аң ... ... үш ... ... адам ... ... жұмсалатын барлық ұн мен арпаның Қашғарияның отырыкшы аудандарынан
әкелінбегені анық. Оның бір ... ... ... Моғолстан халкдаан
жиналған /20; 40-42/.
Жетісудың оңтүстік-батысында егіншілікпен қатар белгілі дәрежеде қала
өмірі де ... ... ... бұл ... ... және қала өмірінің неғұрлым ежелгі де тұрақты дәстүрлері ... ... ... XIII ... аяғы мен XIV ... ... Тараз қаласы өлі де егіншілікті округтің ... ... ... ... ... қалалары бар (Шелже және басқалар) Тараз округі
оңтүстік-шығыс бөлігінің экономикалық ... бір ... ... ... да жүргізе беруге жағдай тудырғанын атап көрсетеді.
ХІV-ХV ғасырларда Ақ Орданың, Моғолстан мен ... ... да ... нығаюы барысында түркі және ... ... мен ... ... ... отырықшы егіншілікпен және
мал шаруашылығымен айналысатын тұрғындарының ... ... ... ... мен ықпалы кайта жаңғырып, барған
сайын беки түсті. Бұл тайпалардың тым ... ... ... ... жат ... ... ... әмір Темір мен Темір
әулеттерінің, ... ... ... саясаттарына қарсы біріккен
күрес барысында, көрші жерлерге, көбіне көп басқа мемлекеттер аумақтарына
еріксіз көшу ... іске ... ... ... ... да ... ... ғасырлық қоғамның қарапайым ... ... мен ... ... ... ... және бұл Қазақстанның далалық аудан-
дарындағы көшпелі және ... ... ... ғана ... ... ... ... егіншілікті алқаптары мен Орта ... ... ... ... да тән ... ... Бұл енді ... халықтың ішкі және сыртқы қарым-кдтынастарының дамуын шектеп
келді. ... ... ... ... ... аумағындағы
мемлекеттердің өз ішінде де, Орта Азияның көршіліс ... ... ... Бұл ... Ақ Орда мен ... ... келтіріліп, өріс алу деңгейіне сай барынша нығая түсті. Оның басты
себебі мұндай карым-қатынастардың объективті ... ... ... және қала ... аралас аумақтармен шаруашылық
байланыстары, өңдірістің бұл саласы экономикасының жан-жақты табиғатына сай
көшпелі және жартылай ... мал ... ... ... /30; ... ... мен Оңтүстік-Батыс Жетісу аймағынан екі шаруашы-лық
аймағы, екі мәдениеттің - отырықшы-егіншілік пен көшпелі және ... ... шебі ... бұл ... ... Қазақстанның әр түрлі
аудандарының өз арасында да, Қазақстан мен Орта Азия ... ... ... және мәдени-этникалық байланыстарының
түйіскен тұсы болып табылады. Қазақстанның шекаралары ... ... ... ... ... ... ... барлық үш ауданы-
Оңтүстік-Шығыс, Орталық және ... ... ... оның(тұрған
халықтың) басқарушы топтарының шаруашылық, әскери және ... ... ... үнемі Оңтүстік Қазақстан (Түркістан) аумағына ... ... ... сол ... ... көшпелі және отырықшы өлем түйіскен
жағдайларда шаруашылық өзара араласулар, сауда ... ... ... ... екі ... да ... аса маңызды шарты
болып табылды. Көшпелі мал шаруашылығының отырықшы ... ... ... ... қызметі сипатының әр түрлі болуы себепті
көшпелі және отырықшы тұрғындар еш уакытта бір-бірінен қол ... ... ... ... және ... ... өрісімен жалғасып отырды.
Көшпелі және отырықшы ... ... ... ... ... ... ... аумағында ежелгі уақыттардан бастап шаруашылықтың көшпелі
малшылық пен ... ... ... ... ... ... жайды. Көшпелі және отырықшы халықтарының, бір халық ішіндегі көшпелі
және отырықшы топтарының өзара қимылдары мен карым-катынастары ең ... ... ... көшпелі малшылар қажет етіп отырған бейбіт сауда
қатынастарын қолдаудан айқын көрінеді. Мал ... ... ... ... ... ... басқа да бұйымдарына
айырбастап өткізу көшпелі шаруашылық үшін аса ... ... ... ... тұрғындар шаруашылығы бір-біріне қайшы келген жоқ, қайта бірін-
бірі толықтырып отырды /15; 90/. Әсіресе бір-бірімен ... ... ... ... ... ... ... сұраныс
көлеміне тәуелділігі, мал шаруашылығын өрістетудің өз ... ... ... ... ... кем ... жоқ. Осы өзара
қажеттілік екі салада да шаруашылықты дамытуға қолайлы жағдай жасады.
Көшпелі және ... ... ... қатынастары қазақ халкы-ның
этникалық даму ... ... ... ... ... ... әр түрлі мал шаруашылығымен және ... ... ... ... ... ... және ... қатынастары мен ықпалы қалыптаса бастаған бір халық шеңберінде оның
шоғырлану процесіне жақсы әсер етті /30; 33/. Бұл ... ... ... ... мал ... және ... ... экономикаға негізделген мемлекеттер - Ақ Орда, ... ... ... ... ... ... ... Халықтық кәсіп пен қолөнердің дамуы.
Салықтар мен ... Ақ ... ... ... ... ... еңбекші халқы толып жатқан міңдтті ... ... мен ... ... салық төлеп отырды. Олардың
көпшілігі монғол ... ... бері ... ... Тұрғын халық
тағар, қалан, құшыр, зекет және ... да ... ... ... -
әскерлерді азық-түлікпен қамтамасыз ету үшін қажетті заттай жиналатын
салық. Ол Ұлықбек тұсыңда ... ... ... мен ... ... мен Оңтүстік Қазақстанның оның әскерлері тұрған аймақтарынаң
алынды. ... ... ... мен ... өз ... ... тағар жинады. Тағардың нақты көлемі
белгіленбей, хан мен ... да ... ... байланысты жиналды.
Тағармен қатар құшыр және қалан салықтары салынды. ... ... ... салынатын құшырдан айырмашылығы, ол жер көлеміне қарай
белгіленді. ... ... ... ... ... ... ... да Қазақстанда монғол шапқыншылығынан кейін салына бастады. XIII- ... ... ... ... ... соның ішінде Алтын Орда мен
Шағатай Ұлысына да тарады; «құшыр» атауымен іс жүзіңде ... ... (мал ... 1%-і ... ... мен ... егіншілікпен
айналысатын тұрғындардан да жан басына немесе мал ... ... ... Салық әскерлерді, почтаны, ... ... ... Құшыр Қазақстанда көшпелі тұрғындардан кейініректе де ... ... ханы ... оның ... отырықшы бөлігі
-Кашғария тұрғындары берген өтінішінде қалан салығы жайлы айтылады. ... ... ... хандар тұсында, арыз берушілерге ... ... бөлу ... инжу ... ... ... ал олар үшін аса ауыр ... отырған қазіргі уақытта екі есе
салық төлеуді талап етіп отыр». ... бұл ... ... ... отырықшы аймақтарға байланысты. Ол Тоғлық-Темірдің
басқыншылық жоспарлары жүзеге асыруға ... аса көп ... ... ... ... ... ... күшейе түскенін білдіреді.
Және ол егіншілікті аудандар ғана емес, Жетісудың мал шаруашылығымен
айналысатын ... да ... ... мен ... ... мал ... ... негізгі салық - зекет телеуге міндеіті болды. Зекет Оңтүстік
Қазақстан қалаларындағы ... мен ... де ... ... ... ... және қала ... басқа
да салықтартөлеуге (хараж, баж, мал-у-жиһатжәнет. б.), дамылсыз келіп
тұратын чиновниктерді, хан ... ... ... ... ... ... ... қоналгы және т. б.) сияқты еңбек төлемдерін атқаруға
міндетті болды.
Далалық аудандардағы қатардағы көшпелілер де заттай ... ... ... мен ... атқарды (соғым, сыбаға, сабари,
пішкеш, сауын және т. б.). Ақ Орданың, Әбілқайыр хандығы мен ... және ... ... ... бұқарасы қол астындағы халықтың
санына сай көлемдегі әскери жасағымен ... ... ... ... ... ... ... әскери міндетін өтеуі қажет болды; «мыңдық»
әмірі - амир-и хазара мың ... ... ... ... ... Бұл
міңдеттер тайпаның қатардағы мүшелеріне тым ауыр тиді. Өйткені ол тым ... ... ... көшпелілерді мал шаруашылығындағы қыруар
жұмыстарынан қол үзуге мәжбүр етті /10; 76/.
Феодалдық қатынастардың дамуына байланысты ... ... ... ... мен малшыларды қанау күшейе түсті. Ак Ордадағы,
Моғолстаадағы, Әбілқайыр хаңдығы мен ... ... ... ... ... ... ... жағдайында бұқара халықтың әр түрлі
формадағы қарсылықтары айқын көріне бастады. ... ... ... ... ... ... оның бір белігінің өзі ... ... ... оның ... ... ... көшіп кеткендері
айтылады.. Мұндай көшіп кетулерге жайылымдықтарды заңсыз басып алу, ... ауыр ... ... ... кездерінде мал-мүліктерін
тікелей тәркілеу себеп ... ... ... тобы ... наразылыктарын белгілі бір ханға немесе сұлтанға қарсы күрес
үшін пайдаланды.
Ақ Орда мен ... ... ... дамуына бұл
мемлекеттердің Онтүстік Қазақстан мен Шығыс Түркістандағы қалалық және
отырықшы-егіншілікті ... ... ... құрамына кіру факторы ықпал
етті. Деректемелер жоғарыда аталған мемлекеттер билеушілерінің ... мен ... ... ... және ... орталықтарына жол
табу үшін үнемі өрекет жасап отырғандарын керсететін (әскери немесе бейбіт)
материалдар береді. Көшпелілердің бір бөлігі ... ... ... ... ... Қыпшақ көшпелілерінің тарихын зерттеуші П. П.
Иванов былай деп ... ... өмір ... барлық уақыттарда көшпелі
қоғамдар ішінде кедейленген туыс тардың ... ... ... ... әр түрлі әлеуметтік жағ дайларға сай шиеленісе түскен ... ... бір ... ... көшу және ... ... еңбекпен айналысу болып табылды. Дүние-мүлкі жоқ ... ... дала ... ... бөлігі өз тайпасының дәулетті мүшелеріне
экономикалық жағынан тәуелді болды, сондықтан өз тағдырын осы ... ... ... ... ... ... байлығының өсуі
(ең бастысы мал санының артуы) ... ру және ... ... ... ... ... малға жеке меңшік іс жүзінде жерге, ең
алдымен жайылымдықтарға ... ету ... ала ... ... жағынан,
көшпелі тайпаның малынан айрылған ... ... ... ... ... да жоғалтты /7; 108/. ... және ... ... көшу оларды тәуелділіктен құтқара
алған жоқ. Өйткені иқтаға немесе сойырғалға ие ... ... ... ... ... ... ... де билік жүргізді.
XIII-XV ғасырлардағы Қазақстанның саяси тарихы толассыз ... ... ... ... ... ... жатқан хандар мен
хан билігіне үміткерлер мен ақсүйектердің ... қол ... ... ... Бұл ... ... адам санын үлғайтудың басты құралы болды. Монғол ... ... ... ... ... ... мен ... билеушілері басқыншылық
саясат жүргізді. Олар олжа ... ... ... ... жоқ. Жаңа ... ... алып, тиісінше міңдетті төлемдер, алым-
салықтар ... ... ... адам ... ... күш салды. Ақ Орда
билеушілері мен ... хан ... ... ... үнемі күрес
жүргізе отырып, Сырдария қалаларын, оның теңірегіндегі егіншілікті аймақтар
мен Сырдарияның үзына бойындағы қысқы ... ... ... тырысты. Ноғай мырзалары шапқын-шылық жасап, осы ... ... ... ... бұл ... үлестіктер де адды (Мысалға,
Әбілқайыр ханды қоддағаны үшін). Моғол билеушілері Моғолстан ... ... ... ... мен ... ... алмақ болды,
шығыста моғодцар Хами мен Турфан үшін ойраттармен шайқасты. XV ғасырдың ... ... хан бұл ... аз да ... ... алды (ол ... ... алып, осында Ұзақуақыттұрақтады) /18; 75/.
Хандар ғана емес, солармен қатар үлес иелері, тайпалар, ұлыстар
билеушілері де ез ... ... мен ... ұлғайтуға ұмшдды.
Көшпелі феодалдар да, отырықшы ... да жер мен ... ... су ... үшін ... ... ... жүргізді.
Инжу. ХІV - ХV ғасырлардағы Қазақстан аумағыңдағы мемлекеттерде монғол
Ұлыстарындағы ... ... инжу ... ... ... ... мен
(оның монғол тіліндегі алғашқы мағынасы - «жасау») Шыңғыс әулеті рулары
мүшелерінің «ханзадалардың жеке ... ... ... тек хан ... бір ... ... берілген ұлыс
тұрғындары ғана емес, сондай-ақ осы ... ... ... яғни ... айтылады. Бұл иеліктен түсетін табыста инжу аталды. Инжуге көшпелі
халықтың да, отырықшы - егіншілікті тұрғындардың да ... ... ... бір ... ... немесе отырықшылық салттағы оның тұрғын халқымен
қоса Ұлыс ... ... ... ... ... ... оның
вассалдарына берілді.
Шыңғыс-ханның үш баласына бөліп берген әскерлері (әрқайсысында 4 мың
жауынгер) олардың мұраға ... ... - ... болатын. Бұл инжудің
әрқайсысы отбасыларын қосып есептегенде шамамен 20 мың адамдық ұлыс құрады.
Осы инжулерге - Ұлыстарға сай ... инжу ... ... балаларының
Солтүстік-Шығыс Жетісудан жаулап алған жұрттары болды, яғни Жошы, Шағатай
және ... ... ... аса ... еншіліктерінің (Ұлыстарының) бір
белігсі ғана еді. Еншіліктердің инжуден айырмашылығы, олар ... ... ... жоқ, өйткені барлық жаулап алынған аумақтардың
жоғарғы иесі Монғол империясының басшысы - ұлы хан еді. ... XIII ... ... ... ... әулетіне еншіге берілген жерлер (Ұлыстар)
тәуелсіз иеліктерге айналда.
Әдетте хан ... ... ... ... ... Шағатай
мемлекетінің орталығы XIV ғасырдың 20-жылдарына дейін Жегісуда орнала-сты.
Хан жерлері (инжуі) мұнда Шу, Іле, Талас ... алып ... ... ... (Бату және басқалары) инжуі Еділ бойында болды. ... ... ... ... ... - ... ... және басқа
да Жошы әулетінен шыққандар) өз кезегінде ... инжу ... ... еншілері мұралық инжу сияқты бірте - бірте тәуелсіз ... ... олар да өз ... ... мен ... ... ... Феодалдық инжу институты тұтас алғаңда ... жүйе ... ... ... ... ... ... да неғұрлым ұсақ
иеліктерге ыдыратуға ... ... ... Ақ Орда мен ... ... кейінгі уақытта да сақ-
талып қалды. Орда-Ежен мен оның ұрпақтарының хандық меншікті жері ... ... ... солтүстік-шығыс шетінде), ал кейін
Оңтүстік Қазақстанда (Орталығы Сығанақпен ... ... ... ... ... қатысты мағұлматтар кездеседі. Инжуді
мекен еткен егіншілер немесе малшылар хан ... ... инжу ... ... ... ... ... ету үшін
қаржы төлеп тұрды /30; 112/.
Инжу институты негізінде пайда болған вассалдық ... ... жүйе ... «феодализм өзіне тән сипаттағы вассалдық және басқа
да институттарымен... осы сөздің классикалық, ... ... ... өз ... де кең ... Және ... бұл инжу ... мемлекетінің әскери-әкімшілік құрылымымен тығыз байланысты болғ-аны
сөзсіз.
Шартты жер ... ... ... дәлірек айтқанда Алтын Орда
мен Шағатай мемлекетіндегі сияқты ... ... Ақ ... ... мен Моғолстанда екі категорияға ... ... ... ... - ... Ұлыс бектерінен, түмен бектерінен,
мыңдық әмірлерінен (мың ... ... ... ... және ... ... ... басшылары) және азаматтық қызметтегі ақсүйектер
(финанстық, салықтық және басқа да мемлекеттік ... ... ... ... ... және басқалары). Бұл
ақсүйектер өкілдері қызмет дәрежесімен бірге еншіге ... ... ... ... жұрттарын, қалалар мен елді мекендер алды.
Ақ Ордада, Әбілқайыр хандығында, Ноғай Ордасы мен Моғолстанда ... ... ... түмен, мыңдық және т. б. әмірлері
(бектер) иерархиялық ... ... ... ... ... ... басшылықка алынды. Әр әскери басшының адамдарымен
(ұлысымен) қоса сыйға ... жері ... одан ... ... ... ... ұстауға жұмсалды. Рубрук әрбір монғол басшысының өзіне
бағынатын малшылар пайдаланатын жайылымдықтар ... ... ... көші-қондық жерлерін жақсы білетінін жазды. Иерархиялық бұл
жүйе кейін де сақталды. Ұлыстар мен ... ... ... ... ... бұл жүйе мемлекеттің хандар, сұлтандар, тайпалар мен ... ... ... ... ... ... етті. Ол еңбекші бұқараны
қанаудан түскен табыстар есебінен ... ... ... ... ... /19; ... ... сияқты көшпелі ұлыстардың да ханға,
сұлтанға, әмірге, ақсүйектердің басқа да ... ... ... осы ... ... ... ... билік жүргізуін
қамтамасыз етті. Деректемелерде белгілі бір жұрттың нақты иесі болғанына
айғақтар келтірілген: мысалға, ... Енге ... ... ... ... ... Ыстықкөл маңындағы жерлер әмір Жаһаншах дуғлаттың ... Жұрт Ұлыс ... ... ... ... жеке ... ... берілген едді, яғни халықты билеу іс ... ... ... ... ... бұл ... ... қатардағы
көшпелілер, отырықшы егін шаруашылығымен айналысатын аймақтардағы егіншілер
сиякты, ... бір ... ... жер бөлігінің уақытша ғана
ұстаушысы саналды. ... ... іс ... ... барлық істерін
басқарды: көші-қон мәселелері, басқа тайпалармен күрес, ... ... ... ... оған ... білдіру т. б. Олар тайпа өмір сүрген
ауданда әкімшілік-саяси ... ... ... көшпелі бұқара малға
жекеменшік құқығы болғанына қарамастан жайылымдықтрады пайдалану, көші-қон
бағыттарын тандау жөнінде ... ... іс ... иесі - ханға
немесе феодалға тікелей тәуелді болды /15; ... малы аз ... ... ... ... ... ғана пайдаланды; малы жоқтар «қауымдық жайылымдықтарды» пай-
даланушылар қатарынан шығарылып тасталды. Ал ауқатты мал ... ... ... мен ... ... іс жүзінде бейне өз
меншігіндей пайдаланды. XIV ... ... ... ... ... мың малы болған Алтын Орда, Ақ Орда тайпаларының билеуші
топтары барлық жайылымдықтарды, ... ... су ... іс жүзінде
шектеусіз пайдалана алды. ... ... өз ... әмір Сайид Әли дуғлаттың өте көп малы болған.Сай-ид Әлидің жеке
жасағының өзі үш мың адамға дейін ... Оның ... ... ... ... ... ... жиі алған табыс осы жасақт ұстауға
(қоналғы) жұмсалды. Деректемелерде бұл ... мен ... ... ... ... ... заддуғладуғылаттың әскери қызметі үшін
алған сыйға берілген жері деп ... Шын ... бұл ... ... ... ... жерлеріне айналады. Хұдайдад әмір дуғлаттың
өз қол астыыда 64 мыңға дейін отбасы - 300 мыңдай адам ... /24; ... ... басқару, тәуелді малшылардың көші-қонын реттеп
отыру, жайылымдықтар мен ... ... өзі ... ... ... ... ... жеке меншікті іске асырды.
Әкери қызметі үшін шартты түрде берілетін сый-тарту Алтан Ордада елдер
және ұлыстар деп ... XIV ... Орта Азия мен ... ... сойырғал атауы сияқты Алтын Ордада, кейін Ақ Ордада,
Әбілқайыр хандығында ... осы түрі ... ... жиі ... ... ... ... сыйға тарту Моғолстанда да сойырғал сипатын алды.
Орта Азия мен Оңтүстік-Шығыс Қазақстанда сонау Қарахан ... ... ... ... ... иқта ... ... сойырғал ежелгі
шартты түрде жерді сыйға ... ... түрі еді. Иқта ... ... ... ... жерге, суға, адамдардың құкығы болды.
Көп рет иқтадарлар ... ... Иқта ... мұрагерлік жолымен
берілмеді. Сойырғал көшпелі ... ... мен ... айналысатын тұрғындарға үстемдік ету түріне айналды. Сойырғал
иесі салықтан ғана ,емес, ол ... ... де ... ... үщін ... ... шартты иелікгерге айналған жерлер иесіне
көшпелі немесе ... ... қоса ... ... ... ... қызметі де берілді. Алтын Ордаға сыйға берілген шарты
жерлер ... ... ... Тоқтамыс пен Темір-Құтлық
жарлықтарынан да белгілі.
XIV ғасырдың 20-жылдарында Ақ Орда ... ... хан өз ... ... ... шыкқан сұлтандар мен көшпелі тайпа ақсүйектеріне сойырғал
түрінде сыйға берілетін үлесті ... ... ... ... шаралар белгіледі. Му'ин ад-дин Натанзи; «Ол ... ... ... ... қайырымдылыкқа қатыстарып, олардың әркайсысына енші
(куби, монғолша хуби - ... ... және ... ... әзірледі... және
үлкендердің ешқайсысы кішілерге қысым көрсеткен жоқ...» деп жазады.
Сойырғалдар Ақ Ордада XIV ... ... ... да ... Низам ад-дин Шами Ақ Орда билеушісі Ұрысханның әскербасыларының
бірі, Ұрық-Темір әмір 1377-78 ... ... ... Самарқандтағы
Темірге қашып кеткен соң, Ұрысханның оған сойырғалға берілген еншісін басқа
бір феодал, Тойшыға бергенін жазған. Әбілқайыр хан ... ... ... ... ... да хан ... мүшелері мен көшпелі
ақсүйектер өкілдеріне сойырғал ... ... ... ... 1446 ж. ... мен Темір әулетінен бұл қалалардың бірқатарын тартып алған Әбілкайыр
Созақты Бақтияр сұлтанның, Сығанақты Манедан оғланның, ... ... ... ... берді. Олардың барлығының қол астыыда ... ... Ақ Орда ... ... ... хандары Темір әулеті, Шайбани
әулетінен каратып алған Түркістан қалаларын феодал ақсүйектердің еншісіне
беруді кең қолданды. ... ... ... ... ... Моғолстанда да
феодалдық шартты иелік сипатыка айнадды. «Та'рих-и ... ... ... және ... да ... ... хандарының хан тұқымының
мүшелері мен әскери ақсүйектер өкілдеріне Оңтүстік ... ... ... ... ... Түркістан ауданындағы (Ақсу, Бай, Куша
және т. б. ... ... мен оның ... ... ... ... жиі ... Мұндай сый керсеткен әскери және материалдық көмегі
үшін немесе ... әлде ... ... ... үшін құрмет ретінде
берілді. Отырықшы егіншілер мекендеген (мысалға, Шу-Талас алқабы) аудандар,
сондай-ақ Моғолстанға тәуелді аумақтарда орналасқан қалалар мен ірі ... ғана ... ... ... ... ... ... да, яғни
Солтүстік-Шығыс Жетісу мен Тянь-Шань баурайы да ... ... ... ... ... тайпасының ұлысбегі бастаған ақсүйектері
өкілдерінің феодалдық иеліктері туралы нақты мағлұматтар ... ... ... ... ... ... сатысының ең жоғарғы ... ... ... өкімет билігіне тек кей кездерде ғана қолы жеткен
хандар тұсында ұлысбектер іс жүзіндегі ... ... Аса ... ... - ... ... ... солар иеленді. Ұлысбегі тікелей
армияга басшылық етті, мемлекеттің ... ішкі ... ... ... ... басқарып, алын-салықтар жинауды, финанс қаржыла-рының
жұмсалуын бақылады. Ұлысбегі ... ұзақ ... бойы ... - ... мен оның ... ... ... қатарында Мұхаммед Хайдар Сайид
Әли әмірді, өз атасы Мұхаммед Хайдар мен әкесі Мұхаммед ... ... ... ... ... ... ... кезінің өзінде
дуғлат әмірлеріне Қашғарияның бір бөлігі (Маңлай Сүбеге), сонымен қатар ... тағы да жеті ... ... ... - ... ... Бұл әңгіменің тым көтермелеңкіреп айтылуы да мүмкін. Тоғлық-Темір
хан мен Қызыр ханның тұсында ұлысбегіне берілетін сый-тарту саны он ... ... ... сай ... ... да өсті. Олардың ішінде ең
бастылары мыналар: дуғлаттар басшысы «бүкіл ... ... бас ... оның ... ... (хан ... ... Ұлысының сардары»
деп жазылды, яғни ол «бұл туралы ханға баяндамай-ақ қосын әмірлерін, яғни
әскер ... ... ... немесе (кез келгенін) қызметке
тағайыңдай алатын» бүкіл әскерлердің бас ... ... ... ... Оның барлық жарлықтары хан мен ұлысбегінің мөрімен бекітілді, бұл
жағдайда соңғысының мөрі хан ... ... ... дуғлат руының мұрагерлік артықшылығы болды;
барлық он екі «сый-тарту» сол артықшылығымен және ... ең ... ... - ... Сүбе ... бірге тура мұрагерлік жолымен ұрпақтан
ұрпаққа ұласып, осы тайпа көсеміне ауысып отырды.
Мұхаммед Хайдар Маңлай Сүбе ... ... ... «иқта» деп
атайды. Бұл шамасы тарихи-әдеби дәстүр құрметі болса ... ... ... ... ... ... түрде қамтамасыз ететін
құқықтардан әлдеқайда кең. Ұлысбектер Маңлай ... ... ... оны ... ... ... ... күш салды.
Монғол мемлекетінде басқа да шартты түрде ... ... ... ... үлкен көлемдегі, иелері орталық үкіметтен ... ... ... ... үлестіктер де болды. Мысалға, XV ғасырдың аяғында Шығыс
Жетісудағы Ахмет сұлтан үлесі осыңдай еді. Ол бұл ... ... ... ... ... ... ... Махмұд ханның кезіңде билік жүргізді.
Моғолстанда Әбдірашид (Абд ... ... XVI ... ... Са'йид
ханнан басқаруға алған үлесі де осындай ... ... ... ... ... ... ... көшпелі тайпа жұрты) әдетте басқаруға
берілген болып ... яғни ... ... ... ... ... (хакімдіктің) әкімшілік құқықтарымен астасып жатты. Аймақ,
қала немесе көшпелі тайпалар өмір сүретін аумақтар иесі ... ... ... бір ... ханға беруге тиісті болды, ал бір ... жеке ... өзі ... қимылдарға немесе жорықтарға алып шығатын
әскерлерді ұстап, ... үшін алып ... /7; ... ... ... жер ... бірге жекелеген феодалдарға,
рулар мен тайпалар көсемдеріне тұрақты қызметі үшін ғана ... ... ... әскери ерліктері, хан алдындағы жеке еңбегі үшін де сыйға
үлеске ... ... ... сыйлық үлес беру фактілері жиі
келтіріледі. ... ... ... ... Іле ... ... ... кезінде Уәйіс ханға карамағында ... әмір ... Әли ... ... ... оған ... атын беріп,
Іледен өткізіп жіберді. Осы қызметі үшін хан оған бес аймақ берді (көшпелі
рулар мен тайпалар), оның ... ... ... ... ... екі ... ... екені айтылмаған) дейді. Бұл дерек Шығыс ... ... ол ... ... үшін де ... ... ... мен
Моғолстан (Жетісу мен Тянь-Шань бектерлері) аумағы да бірыңғай құкықтық
нормалар мен құрылымдар іске асырылған Монғол ... ... ... Бұл ... ... көшпелі рулар мен тайпалар нақты
белгіленген бір аумаққа тұрақтаған және аталған шартты ... ... ... ... осы аумақтың жайылымдықтары мен егіншілікгі алқаптарын
пайдаланып отырған халқымен бірге ... ... Ақ ... ... ... ... Ордасында хан-
дардың феодалдармен вассалдық қатынастарында тархаңдық сый тарту жүйесі
тәжірибеде кең қолданылды. Мұндай ... ... ... ... ... төлеуден босатылды, ханға еркін кіру құқығы болды, әскери олжасын
ешкіммен бөліспеді; ... рет ... ... ұлысбегінің жоғарызда аталған артықшылықтарының бірін оған
тархандық құқықтары әперді. Мұхаммед ... ... ... ... ... ... мағлұмат берілген: «Поладшы әмір балаларының
кез келген ұрпағының барлығы да тоғыз қылмыс жасағанша жазаға тартылмайтын
болсын. Ол ... ... ... ... оны екі ... ... ... сот болатын жерге әкелсін, (атқа мінген адамның) мерейін ... ат ... ... ... ақ киіз төселсін. Оның сөздері барлас
ханға ... ... ал хан ... ... ... әмір ... төбенің басынан оған жеткізіп тұрсын. Осындай жолмен тергеу
жүргізіліп, оның қылмысы елім ... ... ... екендігі дәлелденсе,
оңда тоғыз қылмысы анықталғаннан кейін күре тамырынан қан ... ... ... ... ... жер иеліктері салық төлеуден босатылды.
Моғол ұлыстарында тархандық кең қанат ... XIV ... ... Орда мен Ақ Ордада Тоқтамыс (хижраның 794 ж.) пен Ұрысханның немересі
Темір-Құтлықтың берген (хижраның 800 ж.) ... екі ... ... ... ... ... ... феодалдық иеліктерін
міндеттіліктен және мемлекеттік қазынаға салық төлеуден босатады, ал Темір-
Құтлық грамотасы Мұхаммед деген ... ... ... құқықтарын
бекіткен. Тархандық мұрагерлік жолымен оның ұрпақтарына көшкен, оны ... ... ... ... ... ... ... немесе ұлыс билеушілері - сұлтандар феодал-ақсүйектер
өкілдеріне (ұлысбектеріне, бектерге, өмірлерге, мұсылман дінбасынарына)
берілген, ... ... ... қалалар да ие болған. Ұрысханның ұрпағы Ақ
Ордадағы «ел» және ... иесі ... ... ... ... ... ханның серіктерінің ішінде көптеген әмірлер мен бектер тархандар
құқығын алған. Жақсы бек, Кебек-Қожа және басқа да ... ... жер ... ... ... болды /11; 293/. Сөйтіп, XIV-XV
ғасырлардың аяғында ... ... және ... ... ... феодалдарының тархандық құқықтары жеткілікті дәрежеде
кең тараған. Олар әр ... ... ... түрде берілген сыйлық
иелеріне де, тархандық (иммунитеттік) құқықтарды ... ... ... ... ... келген басқа адамдарға да берілді.
Жазбаша деректемелерде жеке меншік құқыктарына, соның ішінде басып алу
кұқығына да негізделген жер иелігінің болғаны ... ... аз ... ... ... ... Шу және Талас алқабында көшіпқонып
жүретін ... ... ... ... ... ... оның баласы Жаһаншахқа
мұра болып қалғаны айтылады. XV ... ... ... ... ... алып, онда бекініс салған бекшік әмір
Хақбердінің мұрагері, оның немере інісі ... Мир ... ... /17; ... ... ... мүшелерінің және ірі тайпалық-рулық ақсүйектердің қызмет
көрсету шартымен жерді ... ... ... ... ... ... ал ... өте келе олар таза жер меншігі (мильк) формасына ие бола
алатын еді. Мильктік жерлер, көп ... бұл ... ... ... ... ... шартты жер иеліктеріне айналды. ... ... ... ... ... ... алынған жерлер де,
соның ішінде ... ұсақ та ... ... ... бөлімшелер
малшылары жайлаған көші-қоңдық жерлер де милькке ... ... елді ... салу жерге, соның ішінде ... мал ... да жеке ... ... ... ... жеке иеліктегі жерлер
тархандық құқық алды, яғни салықтардан толық босатылды. Тархандық ... ... ... жеке ... айналған дуғлаттардың феодалдық
тотарынын иеліктері осындай болды. XIV-XV ғасырларда Қазақстанда етек алған
көші-қондық ... су ... мен ... ... ... ... мәселесіне келетін болсақ, Абд ар-Раззақ Самаркаңдидің Ақ Орда
ханы ... ... ... мен оның ... ... күресінің себептері хакындағы мағлұматтарының маңызы зор.
Оңтүстік-Батыс Жетісудың отырықшы егіншілікпен айналысатын ... ... ... ... ... мешіттер мен мазарлар маңында),
сондай-ақ Оңтүстік Қазақстан қалаларының барлық аумағьнда Сығанақта, Ясыда
(Түркістанда), Отырар мен Қазақстанның мұсылыанды ... ... ... ... да ... вақфтық жерлер, яғни мұсылман діни
мекемелерінің жерлері, сол ... ... діні ... ... ... өте көп ... /11; 83/.
Қазақстанда феодалдық қатынастар таза ... ... жоқ. ... экономикасының тоқыраушылық сипаты көшпелілердің рулық-тайпалық
құрылымының сақталып қалуына әкеліп соқтырды. ... ... ... және әскери құрылымын өз мүдделеріне пайдаланды.
Тайпалық құрылым феодалдық құрылысты іс ... ... ... ... ... ... ... жайылымдық жерлердің, егістік учаскелердің иесі
сияқты болып көрінді, бірақ барлық жерге іс ... ... хан ... ... ... сұлтаңдар (үлестіжер әміршілері), байлар, әмірлер,
бектер (рулар ментайпа басшылары) қолында болды.
Рулық-тайпалык ақсүйектер өзтайпаластарының жерлерін ғана ... ... ... көп ... ... топтардың да жерлерін иемденді. ... ... ... мен ... ... асырылған басқарудың үлесті
мемлекеттік жүйесі, жоғарғы билеушілер тарапынан феодалдарға сыйға ... беру ... ... ... басқа мемлекеттердегі сияқты өздеріне
бағынышты рулар мен тайпаларда ғана ... ... ... кіретін отырықшы
егіншілікпен айналысатын басқа да аудандар ... ... да ... жүзеге асыру үшін өте қолайлы болды. Сонымен ... бұл ... ... ... жиі-жиі соғыстар мен өзара қақтығыстарға әкеліп
соқтырды. Сөйтіп, елдің экономикалық және ... ... ... ... ... зардабын тигізді, еңбекші бұқараның ауыр ... ... ... ғғ. ... ... ... ... әдістемесі.
3.1. «ХІҮ-ХҮІ ғғ. Қазақстан экономикасы» тақырыбын ойын технологиясы
арқылы оқыту.
Қазіргі ... беру ... ... ... ... енгізілуіне
байланысты мектепте тарих пәнінің оқытылуына баса назар аударылып отыр.
Еліміздің тәуелсіздікке ие ... ... ... оқытуды, халқымыздың ежелгісін
егжей-тегжей үйренуді, терең, ауқымды мәселелерді зерделеп, талдау жасауды,
тарихтағы халық бұқарасының ... ... ... барлық игілікпен
байлықты жасаушы халық екендігін түсіндіруді талап етіп отыр.
Тарих пәнін оқытудың басты міндеті – жас ... ... ... мен ... ... мәдениеттің негізгі жетістіктерімен
сусындату, тарихты сын ... ... ... келешекті бағдарлайтын,
шығармашылықпен жұмыс істеп, дұрыс қорытынды жасай алатын оқушыларды
тәрбиелеп ... ... ... бір жолы – ... топқа бөліп жұмыс істеу.
Топпен жұмыста оқушылар ... ... ... ... ... ... Оқушы өзіне қажеттіні алады, қабілеттерін ... ... /8; ... ... ... ... қызығушылығын арттыру, ойлау, еңбек ... ... ... ... сараптама беріп үйрену, ... ... ең ... ең ... бөліп алу, өз еркін
жеткізе білу, қорытынды жасау, өз жұмысына баға беру – міне бұл ... ... ... ... Бұл ... жету жолдарын қаншама педагог –
ұстаздар, ... ... ... ... көп методикалық
әдістемелер, зерттеулер мен еңбектер жарық көруде.
Сабақ – мектепте оқушыларға білім және тәрбие берудің негізгі ... ... ... ... сабақтың міндеттері де, оған
қойылатын талаптар да күрделене түсуде. Сонымен бірге сабақтардың өздері ... ... ... сана ... жақсарып келеді. Соңғы жылдары
қазақ тілінде оқытатын мектептерде тарих сабақтарының ... ... ... ... ... ұйымдастыратын тарихшы мұғалімдер саны
көбейе түсуде.
Оқыту барысында қолданылатын көптеген педагогикалық ойын ... зор. Осы ... ... ... үшін ... ... ... толық жүзеге асыру және нәтижесі
талдануы тиіс. Ойын ... ... ... ... ... ... іс - ... түрі. Оқыту үрдісінде қолданылатын ойындардың
көпшілігінің мынандай ерекшеліктері болады: оған ... өз ... ... ... ... ... сипаты болады.
Бұлармен қатар, ойын мынадай қызметтер атқарады: оқушыларды әлеуметтік
жағдаймен таныстырады, өзара тығыз ...... ... ... ... ... асыруға жағдай жасайды, бала адамдар ... ... ...... ... ... жеңе білуге үйренеді,
оқушылардың көңілін көтеру ойынның негізгі қызметінің бірі. Педагогикалық
ойындардың ... ... ... ... ... жас
ерекшеліктеріне байланысты болып бөлінеді. Ойын түрінде оқытуды көптеген
зерттеушілер болашақтың дидактикалық ... деп ... /23; ... ойын – бұл ... ... ... ... байланыста болатын
педагогикалық мақсаты мен бағыты бар шығармашылық іс әрекет. С. Ф. ... Ю.С. ... ... ... «Дидактикалық ойын мен танымдық
ойынның ... ... ойын ... ... ... ... түрімен, дидактикалық ойын тек толықтырумен ерекшеленеді» дейді /38
171/.
Ойын ... ... ... мен ... төмендетпейді, қайта мазмұнын
толықтыра түседі. Өйткені, ойын барысында ... бір – ... ... ... асып ... ... Ойын ... белсенділігін оқу үрдісінің қажетіне қарай бағыттайды, ал ойын
әдістері оқушыларды оқу жұмысына ... ... ... ... ойын ... өткен сабақ қарапайым, оңай есте сақталатын ... өте ... ... ... Ойын ... басқа уақытта меңгере
алмайтын үлкен көлемді оқу жұмысын орындайды. Ойын арқылы тапсырма ... үй ... ... ... ... Сабаққа дайындықсыз
келетін оқушылар да – бар ... бар ... ... ... ... ... ... өтілгелі отырған жаңа тақырыпты
оқушыларға даяр күйінде түсіндірмей, олардың алдына мәселе қою ... ... өте зор. Сол үшін де, ... ойын ... ... зор
/35; 84-85/. Ең негізгісі сыныптарға барлық оқушылардың жұмыс істеуіне
мүмкіндік жасалады. Ойынды ... ... ... ... ... ... материалды қабылдауы төмендеп, жалыға бастағанда ойын
олардың жұмыс істеу қабілетін жандандырып, ойларын жүйелеуге, ... ... ... ... ... ... ойындар мынадай
түрге бөлінеді:
Иммитациялық (қимыл – қозғалыс)
Проблемалық (Тақырыптық)
Сюжеттік (Драма, иницинировка)
Ситуациялық
Шығармашылық
Рөлдік (ережеге бағынбайтын)
Рөлдік ... ... ... экологиялық)
Ұжымдық (командалық)
Жарыс сайыс (топтық)
Нәтиже көрсету ойыны т.б. болып бөлінеді /13; 109/.
Тағы бір ойын сабағының басты түрі ... ойын ... ... ... ... ... ... алмастыру және проблемаларды
шешуде өзіндік іздену және ғылыми ... ... ... түрлеріне белгілі педагог М.В.Кларин мыналарды жатқызады:
«Дөңгелек үстел» - бұл белгілі бір ... тобы – ... ... ... әңгімелесу.
«Эксперимент комиссиясының отырысы» - мұнда оқушылар 4 – 6 адамнан топ
құрап, арасынан өз жетекшілерін сайлайды. Алдымен әр ... ... ... ... ... ... әр топ өз ... қорғайды. Ойынды
орындарында отырып та, тақта алдында шығып та ойнауға болады.
«Форум» - бұл ойын жоғарыда ... ... ... ... ... топ пен ... сынып немесе аудиториямен өтеді.
«Симпозиум» - бұл пікірталас ойынында топ жетекшісі өз ... ... ... сөз ... және ... ... ... - қарама – қарсы екі команданың ... ... ... екі қырынан қорғау.
«Аквариум техникасы» - бұл ойын техникасы екі шешімі екі ... ... ... ... толы ... көзқарас болмаған кезде ойналады.
Проблеманы шешу барысында сынып ... ... ... болуын талап ету міндетті ... Бұл ... ... ... ... жету ... оқушылардың логикалық ... ... ... ... ... ... білу қабілеттерін дамыту үшін
ойналады.
Ал бұл ойындардың жүргізу әдістемесі төмендегідей:
1. Ойынның мәні мен мазмұнын ашу.
2. Ойынның мақсатын ... ... түрі мен ... ... ... Ойын ... ... түсіндіру.
5. Ойын ұйымдастыру барысындағы мұғалімнің ролі.
6. Оқушының іс-әрекеті.
7. Ойынды бақылап, қорытынды жасау /34; 47/.
Ойын соңында ойын ... ... мен ... ... ... шығарып, айтып отырған дұрыс. Ойын баланың көңілін өсіріп,
ойын сергітіп қана қоймай, ... ... оның ... – түсінігін де
арттырады. Балалар ойын арқылы бір – бірімен тез тіл ... ... ... ... да ... шымыр да епті, қайратты да қажырлы
болуды армандамайтын бала жоқ. Демек, ойынның өзі балаға біліктің, ... көзі ... ... ... ... ... Ойында ұмытыла
бастаған салт – дәстүрлер елес беріп отырады /29; 59-61/. Сондықтан ... ойын ... ... қазынасынан, оның тұрмыс – тіршілігінен де
мағлұмат беріп отыру керек. Мысалы, оқушыларды топқа бөлу ... ... көп ... ... ... «Хан ... ... ойнатуға болады. Сөз
ойындарының қатарына жұмбақтар шешіп, мақал – мәтел айту да ... ... ... бір тақырып төңірегінде өткізу ... ... ... және ... шапшаңдығы арттырып, елінің тарихы мен
әдебиетін білуге деген ... ... /28; ... ойын түрлерін ойын сабағында қолдау өте тиімді болып келеді.
Мектепте тарих пәнін ... ... ... ... іс - ... ойыны ерекше орын алады. Іс - ... ... ... ... ... жағынан елеулі нәтиже беретін әдіс. Бұл ... ... ... ... және ... түрде сөйлеуі» әсерін
тудырады да, сабақта өтілген материалды жоғары деңгейде ... ... Іс ... ... ... тиімділігі мынандай
нәтижелерінен көрінеді:
1. Оқушыны басқа адамның рөліне ... оның ... ... іс ... ... мен ... түсінуге көмектеседі;
2. Оқушының сабақта алған білімі эмоциялық бояуларымен, сезімдік әсермен
қабылданып, тарихи оқиға ... ... ... ... ... Іс - әрекет ойнына дайындалу барысында ... ... ... ... ... жиі ... ойын түрлері ретінде
тапсырма – ойындарды, картографиялық ойындарды, хронологиялық іскерліктерін
қалыптастыратын ойындарды атауға болады.
Тапсырма ... ... ... ... ... негізделген ойын
түрі болып табылады. Тарихи тұлғаларды сипаттайтын «Қай тарихи ... ... кім ... «Бұл не?» ... ойындарды түрлерін өзгерте отырып
кез – келген сыныпта немесе түрлі тақырыпта қолдануға болады. «Қай тарихи
кезең?» ... ... ... мемлекет дамуындағы маңызды кезең
туралы дерек жазылған кеспе қағаздар таратылады. Оқушы ... ... ... ... ... айтуы керек. «Мұны кім айтты?» ойнында
да кеспе қағаздар ... ... ... адамдардың қанатты сөздері
жазылады. Оқушылар олардың авторын және оның ... ... ... «Бұл не?» ойын – тапсырмасы оқушылардың ... ... ... ... Суретте, қаланың бірнеше көріністері,
ондағы қаланың аты мен көрсетілген оқиғалар суреттеледі. Мысалы, ... ... алуы ... ... аумағындағы орта ғасырлық қандай қалаларды білесің?
2. Орта ... ... ... ... мен кәсібі қандай еді?
3. Орта ғасырларда Қазақстанның саяси – экономикалық ... ... ...... бір ... ... картадағы объектіні
көрсетеді, ал басқа оқушы үндемей қолын көтеріп, тақтаға объектінің ... Егер ... ... қалса, ойыннан шығады. Ойын ... ... ... тиімді. «Оңтүстіктен солтүстікке қарай, немесе
шығыстан батысқа қарай, т. с. с.» ... ойын ... ... қағазға жазып араластырып, оларға байланысты оқиғаларды айтуы
тиіс. Мысалы, мал шаруашылығы десе оқушы мал ... ... ... ... ақ ... ... ойыны да жүргізілуі мүмкін. Кеспе қағазға төрт
қала ... ... ... ... бір тарихи құбылысқа немесе оқиғаға
соның тек үшеуі ғана қатысты. Оқушының міндеті осы қатыссыз қаланы ... ... ... ... білімдерді қалыптастыруға
чайнвордтар да ... //. ... ...... ... ... сөз ... сөздер тізбегі.
Хронологиялық ойындар. Тарихта оқушының хронологиялық іскерлігін
қалыптастыруға зор мән берілуі қажет. ... ... ... да ... ... мүмкін. Мысалы, оқиғаның датасын анықтау
немесе ... ... ... ... ... ... іс – барыстарға ғана
қатысты даталарды ұсынылған көптеген даталардың ішінен ... ... ... ... ... ... ... дәуірге жататынын
анықтау, негізгі оқиғаларды анықтау, кезеңдерге бөлудің критерийлерін
негіздеу. 6-7 ... ... ... ... ... ... ... мүмкін. Хронологиялық тапсырмалар
даталардың фактісін ... ... ... ... датасын анықтау;
берілген хронологиялық қатардың арасынан басы артық, ... сай ... ... тарихи оқиғаның ұзақтығын анықтау; ... ... ... ... ... ... (плакатта, дәптерде) кесте
сызу, ауызша жауап беру ... ... /14; 54/. ... ... ... ... ... әрбір мүшесі жетекші жариялаған
оқиғаның ... ... ... ... (даталарды белгілі принцип
бойынша ретке келтіру; әскери оқиғалар, әлеуметтік ... ... (бір ... әртүрлі елдерде болған оқиғаны атау) ойыны түрінде
өткізіледі. «Кім ... ... ... ... ойын алаңы
бойынша жылжып, клеткада жазылған датаның оқиғасы анықталады. Жауап қате
берілсе, фишка артқа ... ... ... жаңадан бастайды. Сондай –
ақ тақтаға шашыратылып жазылған сандардан оқушылар тарихи дата ... ... бір ... дайындалған кезде мұғалім даталарды барлық
формасындағы картонға ... ... ... қояды. Оқушылар «балық
аулап», онда жазылған ... ... ... ... ... ... ... ойынын жүргізуге де пайдаланылады. Мұғалім ... ал ... ... ... ... кеспе қағазды көрсетеді. Әрбір
дұрыс ... үшін бір балл ... қай ... көп балл ... ... ... даусыз нәрсе /33; 25/.
Білімді жаңғырту кезеңіндегі ойынның маңызы ерекше. Мұндай сабақтарды
оқушылар өте ... ... Ал, ... ... викторина ойындары кең
пайдаланылады. Оқушыларға ... не ... ... не ... Бұл ... қанағаттандыру үшін уақыт машинасы ойынын өткізу
керек. Бұл ойын тарихи оқиғаны дәл анықтауды, ... ... ... ... /32; 48/. И. В. Кучерчук ойынды өткізу үшін оқушыларға келесі
тапсырманы ұсынады: Сіздерде кез – келген дәуір мен елге бара ... ... бар деп ... де, ұшу ... ... ... келетін ғасыр мен жылды көрсетіңіз.
2. Барғыңыз келетін елді көрсетіңіз.
Тарих пәнінен қорытынды - ... ... ... ... ... жүрген, оқушыларға таныс ойындарды өткізуге болады.
Мысалы, «ХХІ ғасыр көшбасшысы», «Атажұрт», ... ... ... ... сәт», «Не? Қайда? Қашан?» тағы басқа ойындарды ... ... ... ... ... сай ... мен ... арқылы өткізуге болады.
Сонымен қатар, қазіргі таңда білім беруде пікір ... ... ... ішіндегі тиімді құралдарының бірі ретінде айтылып
жүр. Пікір сайыс – дидактикалық ізденістің ... ... ... алмасу моделі жөніндегі негізгі қағидалар мен ... ... ... жүзі ... ... атты ... ... басшылыққа ала отырып, тарих пәнін оқыту құралы ретінде
пайдалану – жақсы нәтижеге қол жеткізді /9; 75-77/. ... ... ... ... ... ол ... пәнінде тарихи оқиғаға баға беруде
маңызды роль атқарады. Пікір сайыста сөз ... ... ... білімін
молайтып, саяси төңіректеріне ойлы көздерін тастап, ... ... ... ... екіншіден, ұлтжандылығын
оятатыны сөзсіз. Олай болса, тарих пәнін оқытуда қолданылатын пікірталас
оқытудың жаңа ... ... бола ... ... деп ... ... ... /37; 63-64/.
Тарих пәні қоғамдық білім көзі болғандықтан, әр оқушының осы білімді
меңгеруіне толық жағдай ... ... ... ... ... бала психологиясына, оның түсіну қабілетіне сай
болып келетін және ұстаз тарапынан ұйымдастырушылық қабілетті көп ... ... ... ... – ойын ... ... жүр. ... менің ойымша әрбір ұстаз өз шәкіртіне ұзаққа дейін ұмытылмайтын білім
беремін десе, әрбір өткізілген ... ойын ... ... ... «ХІҮ-ХҮІ ғғ. Қазақстан экономикасы» тақырыбын ... ... ... алып ... ... ... арнайы сағат саны берілген.
01.19.2002 жылы қабылданған ҚР мемлекеттік ... ... ... ... ... 7 және 10 сыныптарда оқытылатын Қазақстан тарих пәнінен
«Орта ғасырлардағы Қазақстан экономикасы» бойынша тақырып енгізілген. ... да ... ... ... үшін ... ... аталған тарихи кезең
оқушылардың алғашқы ... ... ... ... бірі ... ... Сондай – ақ, бүгінгі ... ... ... ... ... ... Орта ... экономикасы тарихын жаңа технологияларды қолдана отырып өткізуді
жөн көрдім. Осы ... ... ... ... ... атты ... мектепте ойын технологиясы арқылы өткізудің
сабақ жоспарын ұсынып отырмын.
Сабақ тақырыбы: Орта ғасырлардағы Қазақстан экономикасы ... емес ойын ... ... арқылы.
Сабақтың мақсаты:
а) білімділік: Оқушыларды өткен тақырыптар бойынша білімдерін
жинақтау және жаңа тақырыпты толықтай игерту.
ә) тәрбиелік: Оқушыларды ... ... ... еңбекқор,
адал болуға тәрбиелеу.
б) дамытушылық: Оқушылардың ой-өрісін, тарихи танымын, сонымен
қатар қабілетін арттыру.
Көрнекіліктер: Орта ғасырлардағы Қазақстан картасы. ... ... ... ... алу ... Сұрақ жауап, талдау әдістері.
Сабақ барысы:
І. Ұйымдастыру: Оқушыларды түгендеу, сабаққа дайындау.
ІІ. Миға шабуыл:
1. Орта ... қай ... ... Орта ... ... ... ірі оқиғаларды білесіңдер.
3. Орта ғасырдағы қандай қалалар болды?
Пысықтау ... ... ... алу» ... ... ... ... кім көп теңге жинаса сол жеңімпаз ... ... ... ат ... ... келе ... ... түюлі жатқан шүберектегі
теңгені алып қашқан болатын. Сол адам ең ... епті адам ... ... ... ... ... ... кім көп сұраққа жауап беріп, көп
теңге жинаса, сол ... осы ... ең ... ... ойлы ... ... ... плакаттағы аттар арқылы жылжытылып отырады. Егер
сұраққа оқушы жауап бере алса, онда ол екінші сұрақты ала ... ... ... оқушылар үш қатардан үш оқушы шығып, жауап ... ... бір ... ... ... ... берілген:
1. Орта ғасырлардағы қазақ халқының негізгі шаруашылығы?
2. Қазақ халқы малдың қандай түрлерін пайдаланды?
3. Қазақстанның қай аймағында қой малы өсірілді?
4. Мал ... ... ... ... ... ... ... рулары қай аймақтарды мекендеді?
6. Егіншілік кәсібімен айналысқан аймақтар?
7. Орта ... қала ... ... ... ... еді?
8. Орта ғасырлық сарайларды атаңыз?
9. Неге сарайлар кезеңі деп атаймыз?
10. Орта ғасырлық қала мәдениетін кімдер жасады?
ІІІ. Жаңа ... ... Орта Азия мен ... халқы моңғол шапқыншылығының
ауыр зардаптарынан бірте-бірте арыла бастады. Бүліншілікке ұшыраған
шаруашылықты, ... ... ... ... ... шара-лар
жемісін беріп, феодал-байлардың экономикалық және әлеуметтік жағдайлары
біраз жақсарды. Қазақстанның ... мен ... ... ... ... ... ... түсті. Өлкенің батыс,
орталык, далалық өңірі мен оның оңтүстігі, ... және Орта ... ... ... ... ... ... бірге бүл тұста
моңғолдардың қол ас-тында болып келген көптеген үлыстар мен елдер дербес
тәуелсіз ... ... ... ... ... ... ... алғашқы рет жергілікті этникалык негізде пайда болған ... -Ак Орда ... Оның ... ... ... ... Батыс-
Сібір ойпатынан Сырдың орта шеніне дейін ... ... Ақ ... ... ерте ... ... ... түркі қыпшақ тайпалары, сондай-ақ,
Алтай-дан осында қоныс аударған наймандар, қоңыраттар, ... ... және ... Бүл тайпалар тілі жағынан бірін-бірі
түсінетін біртекті түрік тілдес ... Олар ... ... ... салт-дәстүрлері де бір-бірімен үқсас, туыстас
тайпалар еді.
Ақ Орданың кемеліне келіп, толысқан шағы XIV ғ. екінші ... ... Ак Орда ... шаруа-шылғы, мәдениеті қарыштап дамып гүлденді.
Көшпелі және ... ... мал ... ... Ақ Орда ... қалпына келтіріп, қайта қүруға зор күшжұмсады. Олар ... ... ... өз ... ... ақша шығарды.
1361 жылы Ақ Орданың билеушісі болған ¥рыс хан өз ... ... енді ... Орда ... ... күш ... Сөйтіп, 1374-1375
жылдары Еділ бойы-мен жорыққа шыққан ол Сарайды өзіне қаратып, ... ... ... алды. Кама бұлғарларының жерін бағындырды.
Бірақ ¥рыс ... ... ... ... ... жылы ол Еділ ... ... Ордадағы билікті Мамайға беруге мәжбүр ... ... ... Орта ... ... жерінде билікті өз қолына алып күшейе түскен
Әмір Темір Ақ Ор-даның оңтүстік шекарасына шабуыл қауіпін төндірген еді. Ақ
Ордаға қарсы шабуылда Әмір ... ... ... ... ... баласы Тоқтамысты пайда-лануға тырысты. Түйқожаны ¥рыс хан Алтын
Ордаға қар-сы жорықта ... үшін ... ... Ал ... ... келіп, Әмір Темірді паналады. Әмір Темір Ақ ... ... ... жүзеге асыру үшін қару-жарақ, әскери күш беріп, Тоқтамысты ... ... ... ... ... ... ... Шағатай ұлысы дербес екі иелікке - шығыс
және батыс бөліктерге бөлінді. Шаға-тай ұлысы ... ... ... ... 50-60 жж. феодалдық ыдыраушылық әрекеті жойылып, Әмір Темір
мемлекеті құрылды. Ал оның шығыс бөлігінде ... ... ... ... ... "моңғол" атауынан шыққан. "Моңғол"
есімі Орта Азия мен ... ... және ... ... ... "моғол" деп аталып, жазылатын болған. Моғолстан мемлекеті
алғашқы ... ... ... Шағатай ханға адал қызмет еткен Дулат тайпасы
әмір-лерінің бірі - ... ... ... ... ... ... хан ... құқы болмағандыктан Болат озінің айтқанына кенетін әлі
жас 18 ... ... ... ... ... 1348 жылы хан ... мемлекетшің құрамына Шығыс ... ... және Орта ... ... жер-лері кірді- Мемлекеттін шекарасы
батыста Ташкент пен ... ... ... ... мен Хами қала-сына
дейінгі, солтүстікте Балхаш, Тарбағатай мен Қара Ер-тістен онтүстіктегі
Ферғана мен Қашғарияның егінді аймактарына ... ... ... ... ... ... ... Шыңғысхан империясының жерінде тағы бір хандық
- Моғолстан мемлекеті қүрылды (орта-лығы - ... ... Ол ... иеліктерінің шығыс бөлігінде қалыптасты. Бүл ... ... ... ... ... ... ... баласы - Тоғылық-
Темір хан (1348-1362 жж.). Ол ... ... ... ... ... Сібірге дейінгі келемі зор, таулы-тасты, езенді-көлді, ашық дала-
лы, орман-тоғайлы жерлерді ... ... ... ... ... мемлекеттің саяси басшысы және жер-судьң жоғарғы иесі хан
болды. Ақ Ордадағы сияқты мүнда Да бай-феодалдар жерді ... ... ... сойүрғал сияқты түрлерін пайдаланған. Көшпелі аймақтар-Да жер
жалпы қауымның қарауында болған. Бірақ мал ірі ... ... ... ... ... ... қоныс - өрістердің бәрі шынында
да солардың меншігіне тиді. Хандар мен ел билеуші ақ сүйектердің ... мен ауыл ... ... пен ... халыктан күпшір, зекет,
тағар, баж, қарадж Және тағы басқа да ... ... ... ... ... ... ... еңбек, пошта т. б. Мщдеттерді
атқарды. ... ... ... ... ... көмектесті.
XIII ғасырдың ортасынан бастап Жошы ұлы Орда Ежен негізін қалаған Ақ
Орданың ... ... ... тағы бір ... ... ... үлесті жері даралана бастайды. Ол Боз орда деп те ... ... ... ... ... бүл ... Бату ханның батыстағы
соғыстарына қатысқаны үшін алса ... ... ... ... ... ретінде
алған үле-сіне алғашқы кезде қосшы, ... ... ... ... ... хан Орал бөктеріндегі Тобыл, Жайық, Ырғыз өзендерінің
аралығындағы кең ... ... ... ... ... Арал жағалауында, Шу,
Сарысу, Сыр-дария бойларының теменгі ағыстарында қыстаған.
Шайбани түқымдары ... Орда ... ... ... ... және олар
Батый хан үрпақтарына үнемі ба-ғынып отырған. Сөйтіп олар Ақ Орда хандары
сияқты Ал-тын Орда тағы үшін жан ... ... ... ... адам ... ысырап етпеді. Шайбанилер Әмір Темір мен оның
мүрагерлерінің басқыншылық соғыстарына тойтарыс ... де аз ... Әмір ... Шайбан үрпактары көшіп жүрген далалык ... ... ... ... ... бекініс-қалалар кебірек қызықтырды.
XIV ғасырда Орда-Ежен мен Шайбани ұрпақтары иеліг-індегі ... ... Ақ Орда ... ... ... Мүнда Орда-Ежен мен Тоқа
Темір әулетінен шыққан хандар билік жүргізді. Дегенмен, осыған қара-мастан
Шайбани үрпақтары өз иелігіндегі билігін ... ... Ал XV ... ... ... карай Шыңғыс үрапақтары мен көшпелі түрік шонжарларының
қиянкескі ... ... ... ... мен Тоқа-Темір
мүрагерлерінен Шайбан үрпақтарына ауысады. Оған Ақ ... ... ... оның ... ханы ... 1428 жылы қаза ... себепші болды. Бүл
кезде Ақ Орданың жерінде бір-біріне тәуелсіз екі саяси бірлестік нығайды.
Олардың біріншісі - Жайықтан және оның ... ... ... ... ... Ноғай Ордасы. Ал Жайықтың шығыс жағында Ырғыз, Елек,
Торғай, Сарысу бойында, Тобыл мен ... ... ... Шайбани
үрпақтары иеліктерін жүргізді. Олар: Аралдан солтүстікке қарай Шайбани
әулеті Жүмадық ханның ... ... ... ... бір түқымы Мүстафа
хан Атбасарда, үшінші бір түқымы Махмүд-Қожа Тобылда, маңғыт Кепек би ... ... ... ... Тура ... ... еткен. Жазба тарихи
деректерде бүл феодалдық иеліктер Көшпелі өзбектер хандығы деп те ата-лған.
Бүл үлыстардың ... жер ... ... үшін ... ... ... ... болып түрған. Осы талас-тартыстың барысында ... ... ... ... ... 17 ... ... жеңіске
жетті. Ол 1428 жылы ... ... Тура ... қаласында хан болып
жарияланды. Оны Шайбани ұлысына кірген рулар мен тайпалдардың 200-ге ... ... ... ... Қазақстанның Орталық, Солтүстік және Шығыс
аймақтарының көптеген жерін камтыды. Ха-лқының ... Ақ ... ... және ... ... тайпалары жатты. Олардың бастылары:
қыпшақ, найман, қият, маңғыт, қарлүқ, қоңырат, қаңлы, ... ... және тағы ... Бүл ... ... шаруашылығы, мәдениеті
және түрмысы жағынан туыстас тайпалар. Сондықтан олар "өзбек" деген ... ... ... ... ... ... бытыраңқы жерлерін біріктірген
"Көшпелі өзбектер ... яғни ... ... Қазақстан
тарихында елеулі орны бар. Оның иелігі ... ... ... ... ... ... - Балқашқа дейінгі, ... - Арал ... ... ... ағысына, солтүстікте - То-был мен Ертістің орта ағысына
дейінгі жерлерді қамтыды.
Әбілхайыр басқарған 40 жылдай уақыт ... ... жж.) ... саяси
жағдайында түрақтылық пен тыныштық болмады. Оның қолынан билікті алу үшін
күрескен әр ... ... мен ... ... тура келді. Жошы әулеті - оның
ішінде Ибак-хан, Береке-сүлтан, ¥рыс ханның үрпақ-тары ... пен ... ... - ... үнемі қарсы шығып отырды. Сондықтан Шығыс
Дешті Қыпшақтың аумағы ... ... ... болып қала берді. Бүған
Әбілхайыр ханның тоқтаусыз жүргізген соғы-стары мен жорықтарының да ... ... ... да ... билікті өз қолына алған соң, басқа хандар
сияқ-ты, елдегі ... ... ... сай қызмет етуге әрекет
жасады. Осы мақсатта ол басқа елдерге жорық жа-сау, жаңа елдерді басып ... ... ... ... ... оны ... арасында бөліске
салу ісімен айналысты.Әбілхайыр хан өзінің жаулаушылық әрекетін XV ғасыр-
дың 30-шы жылдарынан бастайды. Ең ... ол ... ... ... ... Қожа ... талқандайды. Жошы балаларының бірі ... ... ... Ахмед ханның иелігіндегі Арал, ... ... ... ... ... ... жетіп, Орта Азия мен Оңтүстік
Қазақстанға жол ашады. ... ... ... ... ... Еділ
бойындағы көптеген жерлерді басып алады. Өзінің орталығын Тура-дан Орда-
Базарға көшіреді. 1430 жылы аз уақыт ... ... ... ... ... 1446 жылы Әбілхайыр өзіне қарсы болып жүрген ... ... - ... ... ... талқандайды. Сол жылы Әбілхайыр хан
Сырдария өзені мен Қаратау ... ... ... ... ... ... алып, Сығнақты өз хандығының астанасына ай-налдырды.
Сырдария ... ... ... ... ... саяси-
экономикалық маңы-зы болды. Өйткені кәсіпшілік пен сауда орталықтары болып
саналатын ... ... ... ... ... ... ... сөзсіз еді. Қалалар көшпелі өзбек хандығының әмірлері мен сүлтан-
дарына берілді. Созақ өзіне ... ... ... ... ... оның ... Әлеке сүлтанның иелігіне кешті, Үзгент - маңғыт Уақас би
қол астына берілді. Ал Отырар, Ясы, ... мен ... ... ... ... қалды.
Әбілхайырдың Сыр бойындағы қалаларды басып алу ағайындас Шайбани үлысы
мен Ақ Орда үлысы ру-тайпа-ларының арасындағы ... ... ... ... түсті. Себебі бүл қалалар мен оның ... ... ... ... ... ... мен Жәнібек сүлтандардың
және оларға тәуелді, ... мен ... ... ... жүрген
қазақ рула-рының мүдделеріне қайшы келді. Бүл олардың ... ... ... ... ... мен ... ... рулар мен тайпалардың
Моғолстан жеріне көшіп кетуіне әкеліп соқтырды.XV ... 50-ші ... ... ... ... ішкі ... араласып,
Самарқанд пен Бүхараға талау-тонау жорықтарын ... ... ... болуына, оның жергілікті бай-феодалдармен
келісімге ... ... ... Көшпелі өзбектер мемлекеті ... ... ... ... Картамен жұмыс:
1. Картадан орта ғасырдағы Қазақстан территориясын көрсет.
2. Мал шаруашылығы жақсы ... ... ... ... пен ... ... ... ХІҮ - ХҮІ ғ.ғ. Қазақстан жерінде құрылған қалаларды көрсет.
Ү. Дәптермен жұмыс: ХІҮ - ХҮІ ғ.ғ. ... ... ... ... жазыңыздар. Сондай – ақ термин сөздердің
анықтамасына назар ... ... ... ... оқиғалардың даталарын жеке
бөлек жазып отырыңыздар. Бірінші жылдар одан кейін болған оқиғаларды ретті
түрде дәптерге жазамыз.
ҮІ. Жаңа сабақты ... ... ... ойын ... жүргізіледі. Түсіндірілген сабақтың
қаншалықты оқушының қабылдағанын және тақырыпты қайталай отырып, қарымта
түсінуіне ойын өте жақсы жол ... ... да ... сабақты бекіту
мақсатында бірнеше ойын түрлерін қолданып ... Ойын ... ... ... арттыру үшін оларды үш топтарға бөлеміз. Топтарға кезекпен
сабақты бекіту сұрақтары қойылады.
ҮІІ. ... ... ... ... жаңа өтілген тақырыпқа байланысты берілген терминдер
мен сөздердің ... ... ... ... ... Кепе қағазға
жазылған бұл сұрақтар жеке балаға немесе топқа беріледі.
|№ | ... | |
| ... | ... ... |
|2 ... ... ... ... | |
| ... |жұмыстарына басшылық | |
| | ... ... ... | |
| | ... ... ... | |
|3 ... ... ... ... | |
| | ... ... | |
|4 ... |Салық жинаушылар. | |
|5 ... ... ... ... | |
| | ... Оларды ханның өзі| |
| | ... ... ... | |
|6 ... ... мал ... | |
| | ... ... | |
|7 ... |Жерге жеке иелік етудің ... |
| | ... ... ... | |
| | ... одан алым ... алып | |
| | ... | |
|8 ... ... әулетінің «жасауға» | |
| | ... ... ... жері | |
|9 ... ... ... ... | |
| | ... ... ... | |
| | |жер. | ... Бұл ... жаңа ... барысында түсіндірген тақырыпқа қатысты шендік
немесе басқа да термин ... мен ... ... ... бас әрпі
мен соңғы әрпіне қарай отырып оқушылар жылдам жауап беруге тиісті. Топ
арасынан кім ... ... ... сол ... ... ... ұпай әрі ... әрі оқушыға жекелей де беріледі.
1. А * * * * *к – ... ... ... билеші топ.
2. Т * * * * * * ы – ХІҮ ғ. ... ... ... тайпаларының
одағы.
3. Х * * м – ең үлкен діни ... ... ... С * * * * * * * * * * * * ы – ... ... ... ... О * * * т – ... мен қалмақтардың жалпы атауы.
6. К * * * * е – үй ... А* * * * д – ... Ә * * * ш – ... мен ... ... ... әйгілі жазық.
9. А * * * * * к – ақсүйектер кеңесі.
10. Т * * * * * * * н – Ясы ... ... ... А* * р – туыстық немесе ауыл – аймақтың жарлы жақыбайларға
қолқабысы, ... Қ * * * * * қ – Бату ... ... құраған қазақ руы.
ІХ. Блиц- сұрақ
Сұрақтар топ арасынан белсенді ... ... ... ... сабаққа қатыстыру мақсатында жекелеп сұрақтар қойылады.
Сұрақтарға аты аталған оқушы жауап бере ... ... топ ... ... ... ... ғасырлардағы Қазақстанның әлеуметтік құрылымы.
2. Қазақстанның экономикалық жағдайы.
3. Жерге ... ... ... болды?
4. Інжу икта дегеніміз не?
5. Салықтың қандай ... ... ... ... ... қалай басқарылды?
7. Хан кеңесі деген не оған кімдер қатысты?
Х. Уақыт уәждемесі
«Уақыт уәждемесі» ойыны жаңа ... ... ... ... ... ... ... Бұл барлық топтарға бір мезетте
қойылады. Топтар өздерінің шартты белгілерін ... ... ... ... жауап береді.
1. Қазақ хандығы қашан құрылды?
2. Қазақ хандығы мен Шайбани хандығы арасындағы соғыс қанша уақытқа
созылды, қай жылдары?
3. Қазақ халқын Қасым хан ... ... ... ... ойын да ... ... сияқты жаңа сабақты түсіндіру барысында
айтылған сұрақтарды бекіту мақсатымен ... Бұл ... ... бір
мезетте қойылады. Топтар өздерінің шартты белгілерін көтеру ... ... ... ... береді. Тек алдыңғы ойыннан ерекшелігі қарсылас
топ оқушылары осы уақыттарда ... ... ... ... беруге
мүмкіндіктер алады.
1. ХІҮ – ХҮІ ғ.ғ.
2. 1312-1342 жж.
3. 1420 ж.
4. 1426-1427 жж.
5. 1428-1468 жж.
6. ... ... 1594 ... Сен ... ... ... алдыңғы ойыннан ерекшелігі ойынның соңғы ... ... Бұл ... әр оқушы қолына қалам алып, аталған сұрақтарға
жазбаша түрде жауап беріп, оқытушыға өткізеді. Бұл ... ... ... сабақта үй тапсырмасын сұрауда әр оқушының толық жауап
бере алмаған, түсінбеген жерлерін ... ... бере ... ... Қазақ хандығының құрылуы қалай жүрді?
2. Орта ғасырлардағы Қазақстанның экономикалық факторының басты саласы
не?
3. ХІҮ ғ. қазақ хандарының саяси ... ... ... ... ... ... жатты ма?
5. Қазақстанда неге теңіз флоты дамымады?
6. Жер иеленудің қанша түрі болды?
7. Алтын Орда, Ақ Орда ... неге ... ... ... өзі нені білдіреді?
9. Жан басына салынатын салық?
10. ХІҮ - ХҮІ ғғ. ... ... қала ... болды?
9. Қазақ жерінде құрылған мемлекеттердің қандай маңызы болды?
ХІІІ. Үйге тапсырма беру: ХІҮ - ХҮІ ғғ. ... ... ... ... ... мен ... ... толыққанды
түсінік беру. Әр оқушы орта ... ... ... он тест ... ... ... Оқушы білімін бағалау: Сабақ айтқан және ... ... ... ойын ... ... қатынасқан оқушыларды орнынан
тұрғызып, тиесілі бағаларын күнделіктеріне қою.
Қорытынды.
Қорыта келгенде орта ғасырлардағы Қазақстан ... ... ... шаруашылық қызметінің жалпы даму ... ... ... ... ... сауда, мәдени және ... ... ... ... ... ауыр ... ... біртіндеп жойылып, шаруашылық қайта өркеңдей ... ... ... ... ... ... ол монғол кезеңіне
дейінгі мал шаруашылыш құрылымының өркендеуіне жеткізді, көшпелі ... ... мал ... ... ... ... бір ... қалпына келу процесі болып жатты, ол Қазақстанның оңтүстігінде
және ішінара оңтүстік-шығысында қала өмірінің ... ... ... өнімдерін және үй кәсіптеріне арналған шикізат алудың ... ... ... мен құс ... ... жерлерде балық аулау болды. ... ... ... ірі ... ... қаумалап аулауын
суреттеу аз кездеспейді. Мұхаммед Хайдар соның ішінде Тоғлық-Темірдің,
Уәйіс ханның, ұлысбек дұғлат ... және ... аң ... ... ... ... мәліметтер Темір шежірелері мен Ибн Рузбихан
Исфаханидтің еңбектерінде келтіріледі. Ноғайларда аңшылық пен ... ... ... түрі ... ... ... ... - етті, сүтті, майлы, қымызды ... алып ... Мал ... ... ... ... (киіз, текемет қайыс, ыдыс-аяқ) дайындалатын шикізат (тері, ... ... ... ... жүн мен ... жасалатын бұйымдар
туралы мәліметтер келтіріледі.
Жоғарыда аталып өткен мал шаруашылығының көшпелі және жартылай көшпелі
типі кең-байтақ Қазақстан аумағында ... мен ... бір ... ... түрлі дәрежеде өзгеріп отырды. ХІІІ-ХІҮ ғасырларда мал ... ... ... ... ... ... кейін Жетісуда мал
шаруашылығының кай түрінің болса да маңызы едәуір өсті, қала ... ... ... Оңтүстік Қазақстанда да XIII ғасырда мал
шаруашылығының ... ... қала ... мен ... ... Монғол үстемдігі кезеңінде шаруашылықта қой мен ... ... ... ... ... ... ... саның барған сайын артуын
қажетсінді) басты орын алды. ... ... ... ... ... ... мал шаруашылығының таза көшпелі түрін орнықтырды. Тек XIV-
XV ... ... қана ... ... ... мен ... бірте-бірте ықпал етуіне, егіншілік ошақтарының ішінара қайта
тууына байланысты мал шаруашылығының жартылай көшпелі формасы ... ... ... ірі ... үлес салмағы өскендігін болжаймыз.
Қоғамдық даму формациясының теріске шығарылған «бес мүшелі схема-
сымен» қатар соңғы онжылдық әдебиетінде ... ... та ... ... түсінікте өндірістік әдіс ретінде). Европалық және әлемдік
тарихнамада орта ғасырлар кезеңі, тарихтың капитализмге дейінгі ... ... ... деп ... ... бұл ... феодализм ретінде
әлеуметтік - экономикалық қатынастар емес, қоғамның әлеуметтік - саяси
құрылымы танылады. Ол ... ... ... - ... ... да, ... ... - әскери, әкімшілік және т. б.
аткару шарттары бойынша да оның өкілдері алған феодалдар ... ... ... ХІҮ-ХҮІ ғғ. Қазақстанның экономикалық даму
ерекшеліктері мен басты көрсеткіштері, ... ... ... ... ... ... жасалды. Орта ғасырлардағы қазақ ... даму ... мен ... ... бүгінгі Тәуелсіз
мемлекетіміздің қарқынды экономикалық даму үдерістерімен сабақтастығы жайлы
қорытындылар жасалып, оған қоса теориялық мәселелері ... ... ... ... және осы тақырыпты мектепте оқытудың жолдарын,
әдіс-амалдарын көрсету ... ... ... ... деген
қызығушылығын арттырып, ел тарихы жөніндегі танымдарын арттыруға талпыныс
жасалды.
Қосымшылар
Анықтамалық сөздік:
Диуан - ... ... - дін ... иелігіндегі жерлер.
Зекет - мал басынан алынатын салық.
Қалан - жер көлеміне қарай алынатын жер ... ... - ... ... ... жұмыстарына басшылық етушілер.
Тәртіп сақтап, салық жинаумен айналысқан
Білікшілер - Диуандардың жұмысын ерттеп отыратын хатшылар.
Мәліктер - ... ... - ... ... ... ... Оларды ханның өзі моғол
тұқымынан сайлағын.
Қараша - ... мал ... ... халық.
Икта - Жерге жеке иелік етудің түрі. Феодалдарға шартты түрде беріп, ... ... алып ... - ... ... ... немесе еншіге алған жері
Сойырғал - Әскери немесе мемлекетті басқарушы адамдарға берілген жер.
Хронологиялық кесте:
1. ХІІІ-ХУ ғғ. - Алтын Орда мемлекеті.
2. ... ғғ. - Ак Орда ... 1227-55 жж. - ... Орда ханы ... ... 1257-67 жж. - ... Орда ханы Беркенің билігі.
5. 1267-80 жж. - Алтьш Орданың ханы ... 1280-87 жж. - ... ... ханы ... 1287-90 жж. - ... Орданың ханы Төле-Бұка.
8. 1291-1312 жж. - Алтын Орданың ханы Тоқта.
9. 1312-41 жж. - ... ... ханы ... 1341-57 жж. - ... ... ханы Жәнібек.
11. 1348 ж. - Шағатай әулетінен шыққан Тоғылық ... ... ... 1361-78 жж. - Ақ ... Орыс ... ... ... жж. - Ақсақ Тсмірдің үстемдігі.
14. 1380-95 жж. - Алтын Ордадада ... ... 1391-99 жж. - ... ... ... Орданы күйретуі.
2. 1395 ж. - Ақсақ Темірдің Ақ Орданы жаулап ... XIV ғ. ... ғ. басы - ... ... 1423-28 жж. - Барақ ханныц Ақ Ордаға билік ... 1428-68 жж.- ... ... Ақ ... ... 1452-56 жж. - Ойраттардың Моғолстан мен Дешті ... ... 1462-80 жж. - ... ... Хайдардың билеуі / Мүхаммед Хайдар
Дулатидің бабасы/.
2. 1465 ж. - Керей мен Жопібек сүлтандардың баскаруымен ... ... ... жж. - ... ... ... ханның билігі.
4. 1499-1551 жж. - Мүхаммед Хайдар Дулати ... ... ... ... және "Жаһаннама" дастанының авторы.
5. XV ғ. - Алтын Орда ыдырап, Қазаи, Қырым, Астрахан хандықтары құрылды.
6. XV ғ. - Алтын Орда ... ... ... ... 1500-07 жж. - ... ... Мүхаммед Шайбани ханның Орта Азияда
Темір әулетін құлатуы.
8. 1510 ж. - Мүхаммед Шайбани хан дүние салды.
9. 1511-1523 жж. - ... ... ... ... ... 1523-33 жж. - ... ханның билігі.
11. 1538-80 жж. - Ақназар ханның билігі.
12. 1582-98 жж. - Тәуекел ханның билігі.
13. 1594 ж. - Тәуекел ... ... ... ... ... жж. - Есім ... билігі.
15. 15-16 ғғ. - Қазақтың үш жүзінің (Ұлы жүз, Орта жүз, Кіші жүз) құрылуы.
Пайдаланылған ... ... М.Х. ... ... во второй половине ХҮІ века.
Алматы, 1985.
2. Аймауытов Ж. Психология. ... ... ... Б. ... ... // ... ... 1994, № 5 71-
73 6.
4. Акишев К.А., Байпаков К.М., Ерзаков Л.Б. ... в ХІІІ - ХҮ ... ... ... Г. Оқушылардың шығармашылық бастамасын дамыту.// Қазақстан
тарихы, 2005 № 4.
6. ... К., ... Қ. ... ... ... А., ... Асфендияров С. Қазақстан тарихының очерктері: оку кұралы. Алматы,
Санат, 1994 - 120 б.
8. Ахметова С. ... ... ... // Қазақ тарихы 2000, №1 66 - 70
б.
9. Аяғанов Б. ... ... ... ... ... // Қазак тарихы
1994, №1 75-77 6.
10. Әбуеыв Қ. ... ... ... ... ... ... 144 б.
11. Әбдікәкімұлы Ә. Қазакстан тарихы. Алматы, 1997 - 402 ... ... Б. Я. ... и казахские ханства в XVI-ХҮІІ вв. Алматы, 1971,
с. 107.
13. Галиев В.В. «Внешняя ... ... ... в ... ХҮІІ ... пол. ... в.» // Бөгенбей батыр. Ақмола, 1991.
14. Жанысбекова Г. А., Шабанов Е. И., Жанысбеков А. Ж. ... ... ... ... Жаңа ... ... болашақ мұғалімдердің кәсіби
бағыттылығын қалыптастырудағы алатын орны мен маңызы. // ... 2007ж. №4 ... ... ... ... ... тарихы. Алматы.
«Атамұра» 2003жыл. 59-бет.
17. Жолдасбайұлы С. Ежелгі және орта ғасырдағы Қазақстан. А., 1995.
18. Иқсанов М. З. ... ... ... ... ... ... Марғаұлан М. Қазақ тарихының әліппесі: деректі талғам. Алматы, 1995
- 208 6.
20. Мустапаев Д. « ... ... ... ... // ... ... Кумеков Б.Е. Арабские и персидские источники по истории ... вв. ... ... Казахско-русские отношения в XVI-XVIII веках. Алматы, 1961.
23. Қани М. ... көне ... ... ж.
24. Касымбаев Ж. Государственные деятели казахских ханств. Алматы, 1999.
с.105.
25. Кляшторный С.Г., Султанов Т.И. ... ... трех ... ... ... тарихы (Көне заманнан бүгінге дейін). 4 томдық 2 т. А.,
1996.
27. ... «Хан ...... ... ... ... 31-
шілде.
28. Қойшиева С.Э. Оқушылардың тарих ... ... ... // ... ... ... журнал), 2005, №6.
29. Қоянбаев Ж.Б. Педагогика. Алматы, 1992ж.
30. Құрманжанова Г. Тарих пәнін оқытуда интерактивті ... ... ... ... журнал), 2005 № 4.
31. Масанов М. Қазақ жерінің тарихы. Алматы. 1994.
32. Моисеев В.А. Джунгарское ханство и казахи. ХҮІІ – ... вв. ... ... Н. Тарихи зерттеулер. Алматы, 1994-144 6.
34. Мыскин Ы. П. ... ... ... ... и преподавания
в школе. // Методика преподавания в школе. 1996, № 6 с.145.
35. ... С. ... ... ... // Қазақ тарихы. 1994. №1
36. Тынышыпаев М. История казахского народа. Алматы, 1993, с. 167.
37. Тұрлығұл Т. Т. Мектепте ... ... ... ... ... ... 2003.
38. Тұрлығұл Т. Т. Жаңа педагогикалық ... және ... ... пайдалану. // Қазақстан тарихы (әдістемелік журнал),
2004 № 4.
39. Уәлиева Г. Ойын ... ... // ... ... ... 2004 № ... Храпченков Г. М. Проблемы содержания и ... ... в ... Алма – Ата, ... Хасенов Ә. «Қазақ хандығы қай жылы құрылды ?» // ... ... 1. 38-40 ... ... К. Пікірсайыс технологиясын мектепте қолдану. ... ... ... ... 2005, № ... ... Ә. Танымдық ойындар арқылы дата оқыту. // Қазақстан ... ... 2005, № ... ... А. ... элементі бар дәріс - сабақ». // Қазақ тарихы
№4-5 59-61 б.
45. Щетинин М.П. Ұстаздық еткен жалықпас. Алматы, 1989ж. – 192б.

Пән: Экономика
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 76 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Қазақстан тарихы. Дәрістер курсы116 бет
Түркі тілдерінің дамуы мен қалыптасу кезеңдері. Алтай, Хұн дәуірлері4 бет
Физика-географиялық аудандастыру7 бет
ХV-XVI ғасырлардағы қырғыз-қазақ халықтарының арасындағы саяси және этникалық байланыстар7 бет
ХІҮ-ХҮІІІ ғасырлардағы жыраулар шығармашылығы22 бет
Қазақ және орыс тілдерінің лексикасындағы ортақ сөздер. Орыс тіліндегі түрікі сөздері6 бет
Қазақстанның солтүстік – батысында Ресей билігінің күшеюі (хVііі – ғасырдың ортасы мен хіх ғасырдың бірінші ширегі)30 бет
Қасиетті түркі жері - Түркістан6 бет
1С бухгалтерия бағдарламасының қолданылуымен еңбек көрсеткіштерінің есебі62 бет
« ОХ Заречное » шарттарында аналық ұядан алынған қара –ала тұқымдарының өнімділік сапасының салыстырмалы көрсеткіштері53 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь