Қазақ халқының 1837-1847 жылдардағы азаттық қозғалыстың жақтаушылары және қарсыластары

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .3.7
1.Қазақ халқының 1837 . 1847 жылдардағы ұлт . азаттық күресінің Қазақстан тарихындағы маңызы
1.1. Ұлт . азаттық қозғалыстың басталу себептері және барысы ... ... ... ... 8.10
1.2. Көтерілісшілердің отаршылдық саясатқа қарсы қарулы күресі ... ... ...10.12
1.3. Қарулы күрестің күшейген кезеңі және оның жеңілуі ... ... ... ... ... ..12.21

2. Қазақ халқының 1837 . 1847 жылдардағы ұлт . азаттық күресінің жақтаушылары
2.1. Көтерілісті жақтаушы қазақ рулары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .22.28
2.2. Көтерілісті жақтаушы қазақ батырлары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 28.31
2.3. Көтерілісті жақтаушы қазақ қоғамының жоғарғы әлеуметтік топтары..31.34

3. Қазақ халқының 1837 . 1847 жылдардағы ұлт . азаттық күресінің қарсыластары
3.1. Кенесары хан және көтеріліске қарсы қазақ ақсүйектері ... ... ... ... ...35.37
3.2. Кенесары ханның көтеріліске қарсы ішкі жаулармен күресі ... ... ... ..37.42
3.3. Қырғызстандағы күрес. Кенесарының қаза табуы ... ... ... ... ... ... ...42.44

Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...45.48

Пайдаланған әдебиеттер тізімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..49.51
Тақырыптың өзектілігі. Патша өкіметінің отарлау саясатына қазақ халқы қатты қарсылық білдірді. Қазақтың ұлт – азаттық қозғалысы тарихындағы анағұрлым ірі көтерілістердің бірі Кенесары Қасымұлы бастаған көтеріліс нақ сол XIX ғасырдың 20-40-жылдарында болған – ды.Бұл көтеріліс қазақтың үш жүзін түгел бірінен соң бірін қамти отырып, 10 жыл бойына созылды, сөйтіп халықтың қалың бұқарасын күреске тартты. Бұл көтерілістің айрықша көңіл аударарлық жері сол: оның барысында қазақ елінің саяси тәуелсіздігін сақтап қалу мақсатында біртұтас қазақ мемлекетін құруға соңғы рет талпыныс жасалынған еді. Көтерілістің себептері мен қозғаушы күштерін талдау, оның өзіне тән ерекшеліктерін және оның прогресшілдігі мен бұқаралығы қаншалықты дәрежеде болғаны жөніндегі мәселені зерттеу, ақырында көтерілістің жеңіліске ұшырау себептерін және оқиғаның одан былайғы барысына оның ықпалын анықтау – сол заманды зерттеуші тарихшы үшін қызғылықты мәселелер, міне, осы /1/.
Ұлт – азаттық қозғалысының тарихында XIX ғасырдағы ең ірі – 1837 – 1847 жылдардағы көтеріліс ерекше орын алады. Өзінің құлаш сілтемі, Ресей саясатына әсер етуі, халықты қамтуы, ұзаққа созылуы және табандылығы жөнінен ол қазақ халқының бұрынғы және өзінен кейінгі қимылдарынан едәуір ерекшеленеді. Отарлық басып алушылыққа, Орта жүзде әскери желілер салуға және өлкелер ұйымдастырылуына қарсы наразылық білдіру тұрғысында Кенесары Қасымұлы ханның қолбасшылық етуімен басталған бұл көтеріліс 10 жыл бойы қуатты империяның күш – құралдарын өзіне аударды, Орта және Ұлы жүздердің бірсыпыра жерлерін соғыспен бағындыру мерзімдерін кейінге шегерді, сөйтіп ол қырғыздар жеріндегі жеңіліспен аяқталды.
Бұл көтеріліс царизмның отаршылдық саясатына қарсы қазақ халқының ең қуатты қозғалысы болды. Көтерілістің шыққан кезі патшалық Ресейдің отарлық иеліктерін кеңейте түсіп, қысым жасауының әкімшілік және әскери шараларына қарамастан өзінің оңашалануын сақтап тұрған аудандардың тәуелсіздігін жоюға бұратола кіріскен уақытымен тұспа – тұс келді.
1837 -1847 жылдардағы көтеріліс өзінің сипаты, қозғаушы күштері, негізгі мақсаты жөнінен отаршылдыққа қарсы бұқаралық көтеріліс болды. Ол орыс халқына қарсы емес, ол отаршылдық тәртіптердің орнығуына және даланың байырғы тұрғындарының ғасырлар бойы мекендеген жерлерінен ығыстырылуына қарсы бағытталды. Оның мәнін ғылыми – сын тұрғысынан түсінуді талап ететін қарама – қайшылықтары, анықталмаған жағдайлары аз емес.
Өлкенің Ресейге қосылуы кезеңіндегі қазақ халқының ұлт – азаттық күресінен жалпызаңдылықтар мен бірқатар аз зерттелген жайттарды баса айтуға болады /2/.
1.Бекмаханов Е.Қазақстан ХІХ ғасырдың 20-40 жылдарында (Оқу құралы).-
Алматы,”Санат”,1994.-9-10 бб.
2.Қазақстан тарихы (Көне заманнан бүгінге дейін).Алматы:Дәуір,1994.-212-
213 бб.
3.Мына кітапта:Ыбырай Е.Т.Кенесары бастаған қазақ халқының ұлт-азаттық
күресі (1837-1847жж.):Студенттерге арналған оқу-әдістемелік көмекші
құрал.-Алматы:Қазақ университеті,1998.-26-27 бб.//Валиханов
Ч.Ч.Собрание сочинений.,в 5-ти томах.Т.2.,Алматы,1985,с.397.
4.Сонда.-27б.//Зерттеу еңбегі:”Сібір қырғыздарының облысы”тарихы.
5.Сонда.-29б.//Дерек:П.Семенов Тянь
Шанский.Путешествия.(Мемуары)т.2.М.,1949,с.48.
6.Сонда.-30б.//История Казахской ССР с древнейших времен до наших дней.Под
редакцией М.А.Абдыкалыкова и А.М.Панкратовой.Алма-Ата.1943,с.672.
7.Сонда.-33б.//”Қазақстан коммунисті”журналы.1991,№3,62-72 бб.
8.Сонда.-33б.//Национальные
        
        әл – Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті
Тарих факультеті
Қазақстанның жаңа және қазіргі заман тарихы кафедрасы
Диплом жұмысы
Қазақ халқының 1837-1847 жылдардағы ... ... ... қарсыластары
Орындаған: _____________
4 курс ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... профессор
қорғауға жіберілді ... ... ... ... ... 51 бет. ... ... кіріспеден, үш
тараудан,қосымша үш тараушадан, ... және ... ... ... ... ... негізделген. Мәселенің тарихнамалық
зерттелу деңгейі көрсетілген және деректанулық талдау жасалды. Сонымен
қатар, ...... мен ...... ... көрсетілді.
Бірінші тарауда қазақ халқының 1837 – 1847 жылдардағы ұлт – ... ... ... ... ... ... анықталып,
талданды.
Екінші тарауда қазақ халқының 1837 – 1847 жылдардағы ұлт – азаттық
күресінің жақтаушылары туралы ... ... ... ... 1837 – 1847 ... ұлт – ... ... туралы баяндалды.
Бұл тақырып мүлдем зерттелмегендіктен, онда жаңа мәселелер көтерілді.
Қарастырылған ғылыми жұмыстың ғылыми жаңалығы төмендегідей ... ... ... ... қазақтар күресі ұлт – азаттық соғыстың ең
жоғарғы ... Ұлт – ... ... ... ... мен ... ... негізгі қозғаушы күштері
- Кенесарының қолбасшылық, мәмлегерлік таланты және ... ... ... ... ... Қазақстанның кейбір қалаларының Қоқан хандығы билігінен
босатылуы
- Орыс ... ... ... ... ... ... бастаған қазақтардың орыстар мен Қоқан хандығының және ... ... ... ... ... Кенесарының соңғы шайқасы және қаза табуы
- Ұлт – азаттық күрестің жеңілу себептері мен оның Қазақстан тарихындағы
маңызы.
Диплом жұмысының ... ... ... мен негізгі ой –
түйіндері тұжырымдалған.
Кенесары Қасымұлы бастаған ұлт – ... ... ... ... ... ... ... халқының бір тудың астына біріге алмауы,
кейбір рубасыларының өз бетінше билік жүргізуге ... және де, ... ... топ ... ... ... жақтауы, Кенесарының Ресей,
Қоқан, Бұхара хандықтарымен күресте күштің тең ... ... ... ... ... кейбір қазақ және қырғыз ауылдарын шабуы кері әсерін
тигізді, өйткені ол ... ... ... ... ... ... де, Кенесары Қасымұлы бастаған ұлт – азаттық күрес жеңіліс
тапқанымен, ол қазақ халқының тарихында мәңгілік өшпес із қалдырған, ... ... ... тырысқан, тарихи маңызы зор күрес болды.
Мазмұны
Кіріспе---------------------------------------------------------------------
--------------------3-7
1.Қазақ халқының 1837 – 1847 ... ұлт – ... ... ... ... Ұлт – ... қозғалыстың басталу себептері және барысы----------------
8-10
1.2. Көтерілісшілердің отаршылдық саясатқа қарсы қарулы күресі-----------10-
12
1.3. Қарулы күрестің күшейген кезеңі және оның ... ... ... 1837 – 1847 ... ұлт – ... ... ... жақтаушы қазақ рулары--------------------------------------
-------22-28
2.2. Көтерілісті жақтаушы қазақ батырлары-----------------------------------
-----28-31
2.3. Көтерілісті ... ... ... жоғарғы әлеуметтік топтары--31-34
3. Қазақ халқының 1837 – 1847 жылдардағы ұлт – ... ... ... хан және ... ... ... ... Кенесары ханның көтеріліске қарсы ішкі жаулармен күресі--------------
37-42
3.3. ... ... ... қаза ... әдебиеттер тізімі-----------------------------------------------
-------49-51
Кіріспе
Тақырыптың өзектілігі. Патша өкіметінің отарлау саясатына қазақ халқы
қатты қарсылық ... ... ұлт – ... қозғалысы тарихындағы
анағұрлым ірі көтерілістердің бірі Кенесары Қасымұлы ... ... ... XIX ... ... болған – ды.Бұл көтеріліс қазақтың үш
жүзін түгел бірінен соң бірін қамти ... 10 жыл ... ... ... қалың бұқарасын күреске тартты. Бұл көтерілістің айрықша көңіл
аударарлық жері сол: оның ... ... ... ... тәуелсіздігін сақтап
қалу мақсатында біртұтас ... ... ... ... рет талпыныс
жасалынған еді. Көтерілістің себептері мен ... ... ... ... тән ... және оның ... мен бұқаралығы қаншалықты
дәрежеде болғаны жөніндегі мәселені ... ... ... ... себептерін және оқиғаның одан былайғы барысына ... ... – сол ... ... ... үшін ... мәселелер,
міне, осы /1/.
Ұлт – азаттық қозғалысының тарихында XIX ғасырдағы ең ірі – 1837 ... ... ... ... орын ... ... құлаш сілтемі, Ресей
саясатына әсер ... ... ... ... ... және табандылығы
жөнінен ол қазақ халқының ... және ... ... қимылдарынан едәуір
ерекшеленеді. Отарлық басып алушылыққа, Орта жүзде ... ... ... ... ... ... ... білдіру тұрғысында Кенесары
Қасымұлы ханның ... ... ... бұл ... 10 жыл ... ... күш – құралдарын өзіне аударды, Орта және Ұлы жүздердің
бірсыпыра жерлерін соғыспен бағындыру мерзімдерін кейінге ... ... ... ... ... ... ... царизмның отаршылдық саясатына қарсы қазақ халқының ең
қуатты қозғалысы болды. Көтерілістің шыққан кезі патшалық Ресейдің ... ... ... ... ... ... және әскери шараларына
қарамастан өзінің оңашалануын сақтап тұрған аудандардың тәуелсіздігін ... ... ... ... – тұс ... -1847 жылдардағы көтеріліс өзінің сипаты, қозғаушы күштері,
негізгі мақсаты жөнінен отаршылдыққа ... ... ... ... ... ... ... емес, ол отаршылдық тәртіптердің орнығуына және даланың
байырғы тұрғындарының ғасырлар бойы ... ... ... ... Оның ... ғылыми – сын тұрғысынан түсінуді талап ететін
қарама – қайшылықтары, анықталмаған жағдайлары аз ... ... ... ... ... ... ұлт – ... жалпызаңдылықтар мен бірқатар аз зерттелген жайттарды баса айтуға
болады /2/.
Мәселенің зерттелу деңгейі.Патшалық Ресейдің отарлау саясатына ... ... ... ... ... ... ... жан-жақты түсіну үшін, ең алдымен сол тарихи құбылыстың ... ... ... ... Олай болса, бұл күрделі мәселе тарихнама
ғылымының әр кезеңдерінде әрқилы жағдайда ... ... ие ... ... ... ... көз ... үшін
нақтылы тарихи дәлелдер келтірейік.
Шоқан еңбектерінде бұл көтеріліс шындықты бұрмалай ... ... ... - 1) ... ... бас ... Хандық билікті қалпына келтіруге ... 3) ... ... ... ... ... ... аңсап, жекедара қазақ хандығын
құрғысы келді,”/3/-т.б. шындыққа сыймайтын кері пікірлер айтылды.
ХIХ ғасырдың II жартысында ... ... ... Кенесары
көтерілісін арнайы зерттегендер М.Красовский мен И.Завалишин ... Бұл ... ... ... алып ... ... Кенесары көтерілісін
патшалықтың сыртқы саясатымен байланыстыра ... ... бұл ... ... ... ... 1822 жылғы патшалықтың "Хандық билікті
жою туралы Уставы шығуының салдары ... ... ... ... ... жаулап алу саясатын ақтау ... ... ... ... ... еңбегіне келер болсақ, ол кітап
патшалық империяның ... ... ... ... ... ... ... сайын кеңейту саясатын дәріптеу тұрғысында жазылған.
1870 жылы "Вестник Европы" журналының №2 ... ... ... ... ... көрді. Бұл мақалаларында автор көтеріліс басшысы
Кенесарыға берген бағасы мен ... ... ... ... көзқарасында
қарама-қайшылық байқатады:Халықтық көтерілісті «бүлік», «қарақшылардың ісі»
дейді де көтерілісті басқарған Кенесары ханның өзін «құйын мен ... Оның ... ... осы ... ... ... ... қолбасшыларына теңейді. Сондай-ақ, В.Поттоның еңбегінде, ... ... ... ... ... ... басқа
мәселелерге арналса да, Кенесары көтерілісі жөнінде ... да, ... ... Мысалы, Кенесарының Екатерининская станицасын алуы
туралы;
Кенесары көтерілісінің әрқилы жақтары туралы нанымды ... ... ... мен Қазақстан Республикасы Орталық Мемлекеттік Архивы
қорларында ғана шындық тұрғысынан көптеп ... ... ... ... ... ... ... қозғалысына атсалысқан Адольф
Янушкевич өз еңбегінде Кенесарыға көтерілістің көсемі ретінде ... ... ... ... ... ... ... ғасырдың 50-ші жылдарында Верный қаласында болған ұлы саяхатшы
П.Семенов-Тянь-ІІІанский біршама тарихи деректер мен ... ... ... ... ... II ... Кіші Азияда Понт патшасының
билеушісі Рим ... ... ... ... ... ... VI Евпатормен тең деп қарауымыз қажет»/5/- деген өте жогары баға
береді.
4
Кезінде біршама талас тудырған, Кенесары ханның ұлы ... ... ... және Садық» деген еңбегін терең, арнайы зерттеу деп
қарау, ... ... ... ... ... ... ... тұсына келетін болсақ, Кенсары ... ... ... ... 2) тап ... 3) ... негізделген монокоммунистік бағыт ұстаған зерттеулер көптеп
саналады.
Дегенмен, ... ... ... ... ... коммунистік идеологияға
қарама-қарсы пікірлерін жасырмай айтып, жазған ғалымдар ішінде орыс ғалымы
А.Ф.Рязановтың еңбегін айтуға ... ... ... ... ... сипаттап,
насихаттаудағы бір белес - ол 1943 жылғы жарық көрген «Казақ ССР ... ... орыс ... ... ... бұл ... ...
ақиқатымен ақтарылып, нағыз ғылыми жолмен зиялы қауымды ... ... ... ... ... Кенесары көтерілісін ақиқат жолмен зерттеуде
тарихи елеулі оқиғаға айналған, 1947 жылы ... ... ... халқының
біртуар перзенті, көрнекті тарихшы Ермахан Бекмахановтың атақты, ... ... ... ... монографиялық зерттеуі болып табылады.
60-шы жылдары қырғыздың ғалым-зерттеушілері де Кенесары көтерілісіне
объективті түрде баға ... ... ... ... ... ... зерттеу - еңбектері бұған дәлел бола алады. 1984
жылы жарық ... ... ... ... I ... да Кенесары
көтерілісіне қомақты да байсалды баға береді.
Елімізде ... ... ... ... хан Кене ... ... ... күресіне коғамдық пікір түбегейлі өзгеріп, қайта
оянып, жаңа тың деректер мен ... ... ... бастады. Енді
солар жөнінде тоқталып өтейік:1) Кенесары бастаған ұлт-азаттық ... баға беру ісін ең ... бірі ... ... ... ... ... тарихшы, әдебиетшілердің басын қосып дөңгелек стол
ұйымдастырған көрнекті жазушымыз Мұхтар ... ... ... ... ... ... тарихы институтының директоры, белгілі
ғалым, академик Манаш Қозыбаевтың бастамасымен жарық ... ... ... ... ... тарихшы-ғалымдардың ғылыми жинағында
осы маңызды проблемаға 3 мақала орын ... ... ... ... «Бір ... ... атты Е.Бекмахановке
арналған мақаласы;в) Ж.Қ.Қасымбаевтың тарихи мақаласы Е.Бекмахановтың өмірі
мен саяси қоғамдық қызметіне арналған.3) 1991 жылы ... ... №3 ... ... ... пен профессор
Ж.Қасымбаевтың ... ... ... ... ... ... ... әлі де басы ашылмай жатқан мәселелерге түрткі
5
болды /7/.4) 1991 жылы Ақмола қаласында академик Манаш ... ... ... ... ... ... тарихи жинақ
жарық көрді. Бұл еңбектің бірден-бір құндылығы сол - онда қазақ ... XIX ... ... ... ... ... ... Кенесары қозғалысының кең географиялық өңірдегі
барлық оқиғалармен байланыстыра ... еді ... ... ... Қасымұлы бастаған ұлт-азаттық козғалысы
объективті түрде жалпыұлттық ... ... ... ... ... ... де ... дәлелдеді. Қазақтың дербес, тәуелсіз мемлекетін
құрудағы бұл қозғалыстың тарихи мәні зор ... ... ... ... ... ... арқау етіп қолданған
дерек көздерін төмендегідей топтарға ... ... 1) ... ... 3) оқу - ... ... ... мазмұнын ашу барысында кейбір авторлардың ... т.б. ... ... ... мен міндеті. Қазақ халқының 1837 – 1847 ... ... ... және ... жаңаша тұрғыда зерделеу
диплом жұмысымыздағы басты ... ... ... Бұл ... ... алдыға қойылды:
- Тегінде XVIII ғасырдың аяғындағы және XIX ғасырдағы азаттық қозғалыстары
тарихында бұл – қазақ рулары ... ... ... ... ... бір ... оған Орта жүз, Кіші жүз, Ұлы ... руларының қатысуы;
- Мемлекеттілікті қалпына келтіру жолындағы күреске ... ... ... Топ ... арасында атақты халық батырларының болуы;
- Қоғамдық дамудың феодалдық сатысынан аса ... ... ... Ұлт – ... ... қазақтың нағыз деген бай-шонжарлары, ауқаттылары
қолдамады, қайта олар ... жеке ... ... жоғары қойып,
сатқындық, опасыздық жолына түсіп, патша әскерлері мен жендеттеріне ... ... ... ... ... шыққан қара шаруалар болды ... ... да ... күреске келгенде, олардың әскери дайындығы төмен
болды, жетілдірілген қару – ... ... ... ұлт – ... ... біржола тұншықтыруға, Қазақстанның
отар ел ретінде қала беруіне көршілес Қоқан, Хива, Бұхара хандықтары ... ... өте ... ... ... ... мүлдем зерттелмегендіктен, онда жаңа мәселелер көтерілді.
Қарастырылған жұмыстың ғылыми жаңалығы төмендегідей ... ... ... ... бұқарасының саяси мектебі ретінде танылды.
6
Kейінгі уақытта да патшалықтың сол отарлау саясатына ... ... ... ... ... отырды;
- Бұл көтеріліс – бұқара халықтың күш – жігерін бір орталықтан дұрыс
ұйымдастыра алған жағдайда ғана ... ... ... ... ... ... патшалықтың отарлау саясатынан туындайтын біраз
шараларды кешеуілдетті;
- Көтеріліс қазақ даласына отаршылдық саясатты біржола енгізу ... – бір ... ... Кенесары Қасымұлы бастаған ұлт – азаттық ... ... ... ... ... ... алатын халық екендігін, және отарлық
тағдырға ешуақытта бағына алмайтын ... ... да ... әділ ... ... ... бүкіл әлемге паш етті десек те, еш артық айтқандық
емес деп бағалаймыз. Оған дәлел: алыс шетелдерде Қазақстан ... ... жан – ... ... ... ... қауымға мәлім. Өте құнды
деректерді солардан алып, тарихи ... пен ... көз ... ... ... ... ... – методологиялық негізі қазіргі Қазақстандық
тарихшылардың ... ... ... және ... күні Отан ... ... еліміздегі тарих ғылымының дамуында өңделген
концепциялардың жиынтығы болып табылады. Ал ... ... ... ... ... және ... пен ... болып
табылады.
Жұмыстың хронологиялық шегі. Диплом жұмысының хронологиялық шеңбері IX
- ғасырдың 1837 -1847 жылдар аралығын қамтиды.
Құрылымы. Диплом жұмысы ... ... сай үш ... ... ... және қорытындыдан тұрады. Соңында пайдаланған әдебиеттер реті
берілген.
7
1.Қазақ халқының 1837 – 1847 ... ұлт – ... ... ... ...... қозғалыстың басталу себептері және барысы
XIX ғасырдың 30- жылдарының аяғында Ресей империясының отарлау саясаты
қазақ жеріне ішке ... ... ... ... ... ... ... күшейе түсті. Отарлық саясат тек Кіші ... ғана ... Орта ... да ... ... түскен. Орта жүзде ұлт – азаттық ... жылы ... ... ... ... ... бастады. Бұл кезге дейін
Кенесары өзінің әкесі Қасымның Қоқан хандығына қарсы күресіне ... өз ... ... өскен еді. Жорықта шыныға, ... ... ... ... ... даналығын, күш-қайратын бойына
сіңірді. Ол ұлттық сананы оята алатын, ұлттық туды ... ... ... ... ... ... мен бірлігін қорғай алатын болып ... ... ... ... туған жері Көкшетауға да орыс
бекіністері салына бастады. Бүған қарсы болған Кенесары ... рет ... ... ... хат ... Бір ... ол ... деген:
«Ата-бабаларымыз мұра еткен Есіл, Нұра, Ақтау, ... ... ... ... ... ... ... Оралға дейінгі Тоғзақ — қазіргі
патша тұсында біздерден тартып ... ол ... ... ... ... өте қиын жағдайға ұшыратуда. Бұл тек біздің болашағымыз
үшін ғана емес, ... ... өмір ... де ... ... ... болмаған соң Кенесары Ақмола округында халық қозғалысына
басшылық жасайды. Бұл ... ... ... ... қазақтар жерінен
қуылып жатқан болатын. Ауыр езгіге шыдай алмаған қазақтар туған жерлерін
тастап Кіші жүз ... ... ... ... Ақмола округының 6 болысы Кіші
жүзге, орыстар билігінен азат етуге уәде ... ... ... ... деп жазды полковник Талызин.
Ақмола жеріндегі көтерілісті басу үшін Сібір әкімшілігі бірнеше рет
әрекет жасап, ... Кіші ... өз ... ... талап етеді.
Бұдан ештеме шықпаған соң, патша өкіметі қазақ даласына арнаулы әскери
отрядтар ... ... ... бастаған ұлт-азаттық қозғалыс Орта жүз
жерін толық ... 1837 ... аяғы мен 1838 ... ... ... түгелдей көтеріліске шығып, ұлт-азаттық қозғалыс бұқаралық ... ... 1836 - 1838 ... Бөкей ордасында Исатай мен Махамбет
бастаған халық қозғалысы ... ... ... ... ... ... хан бастаған ұлт-азаттық қозғалыстың отаршылдыққа қарсы
көптеген күрестерден өзгешелігі ... ... ... ... ... етіп күн тәртібіне қойғандығы»/10/ - деп баға ... ... М. ... ... ... ... тек қана ... айрылып қана қоймай, ғасырлар бойына
қалыптасқан көшпелі мәдениеттің тамырына ... ... ... ... өрісінен айырыла бастады. Сондықтан Кенесары жер үшін ғана емес,
қазақ халқының ... және оның ... ... үшін ... ... Орта жүз жерінен еріксіз кеткені туралы белгілі ғалым, тарихшы
С.Асфендияров былай дейді: «Ұлытау, Көкшетау, ... ... Есіл ... ... кейін Сібір әкімшілігі Кенесары ... ... ... ... ... ... ... мәжбүр болды. Ол
Сібір әкімшілігінің казак отрядтарымен соғыса отырып, Кіші жүз жеріне ... және ... ... ... жетеді»/11/.
Ұлт - азаттық қозғалыстың Орта жүзде бірінші кезеңі аяқталып, Кіші жүз
жерінде ... ... ... кезеңі басталады. Екінші кезеңнің басталуы
Кіші жүзде ... ... ... Оның ... ... ... ойымызша,
бұл уақытта Кенесары жаңа жерге келгеннен ... ... ... ... хат алмасып, Ресей ... ... ... мақсатына жетуді ойласа, ... екі ... түсе ... ... ... ... емес еді. Сібір генерал-
губернаторы Горчаков ... ... ... қудалауын әлі
тоқтатпаған болатын.
Кіші жүзге өткеннен ... ... мен ... ... ... ... ... Қасымовтың елшілік қызметі бөлек ... ... ... 1840 жылы ... ... генерал-губернаторы
Перовскийдың атына арнаулы хат жазады: «Мен, Кенесары сұлтан, атам ... ... бері ... өз ... ... тату ... ал
олармен жанжалдасуымның себебі — Омск және Петропавлск тұрғындарының
бізге ... ... Осы ... ... соң ... — мен ... дұшпаны болған емеспін, осы туралы ... ... ... ... ... ... Комиссиясының
төрағасы Гене арқылы алғаннан кейін В.А. Перовский мынадай жауапхат жазады:
«Шекара комиссиясының төрағасы генерал-майор ... ... алып ... ... мен Өзіңіздің Генске жолдаған хаттарыңызда ... ... ... ... айтып ақталмақшы болғаныңызды, ... ... ... және де ... ... ... Генске
жолыққыңыз келетінін біліп риза болдым... Мен генерал Генске Сіздің көшіп -
қонатын жеріңізді көрсетуді және ... ... үшін ... ... бар ... ... тапсырдым»/13/.
В.А.Перовский қазақ даласын жақсы білген адам, ол Исатай мен ... ... ... өзі басшылық жасап, мол тәжірибе
жинақтаған болатын. ... ... бұл ... 1840 жылы
тұтқындағы туыстарын босатып ... ... ... ... ... В. А. ... Кенесарымен келісімге келуі Сібір
генерал-губернаторы Горчаковтың ашу - ... ... ... ... ... ... ... Бұлар 2 түрлі ... - тын. ... ... саясатын Азия
департаментының төрағасы К. К. ... ... ... ... ... ... қолдап отырды. Сондықтан Горчаков
әскери ... ... ... ... ... ... шараларын тоқтатқан жоқ. Горчаков Перовскийге ... ... ... ... аластаңыз немесе оны жазалауды маған
беріңіз, мен оның өзін және жақтастарын өз ұяларында ...... Бұл ... Перовский дереу былай деп жауап берген: «Сұлтанды кінәлі
деп ... айта ... ... ... ... ... ... ол ешқандай да толқулар тудырған жоқ, ал ... ... ... ... ... ... бұлтартпас дәлел
бола алмайды»/14/.
Перовский мен Горчаковтың арасындағы мұндай ... ... ... ... ... ... ... айласын көреміз. Біреуі
уақытша болса да тыныштық орнатып, уақыт ұтуды қаласа, екіншісі күш ... және оның ... ... бояп ... ... басуды
ойлаған.
Кенесары Қасымов патша өкіметі билеушілерімен келісімге келе
алмайтынын түсінді, ... та ... ... ... күш ... ... ... – 1842 жылдары Кенесары Қоқан хандығымен соғысады. Бұл жылдары Кіші
жүз қазақтарына Қоқан хандығы да тыныштық бермеген. 1841 жылы ... ... ... ... Саржан мен Есенгелдіні алдап қолға түсіріп
өлтірген-ді, көптеген қазақ ... ... ... ... ... ... кеткен/15/.
1.2.Көтерілісшілердің отаршылдық саясатқа қарсы қарулы күресі
Кенесары барлық әдіс-амалдарымен ... ... үш ... ру-
тайпалық бөлімдерін біріктіруге, бұл мақсатына тіпті азаттық күресінің 1844
- 1845 жж. ең бір ... ... да қол ... ... ... ... ... бастапқы кезінен-ақ қазақ ақсүйектері бір-
бірдеріне қарсы күресуші 2 ... ... ... ... ... әкімшіліктің қолдауына сүйеніп, өздерінің саяси ... күш ... ... ... ... ... ... аға сұлтаны Қоңырқұлжа Құдаймендин, Кіші жүздің басқарушы
сұлтандары ... пен ... ... ... ... болды. Кенесары
Жетісуға асқаннан кейін көтеріліске байланысты ымырасыздық позицияға Абылай
ханның ұлдары, азаттық күресінің жетекшісі өзінің ... - Әли ... те ... ... ... де ... Қасымов өзінің туы астына үш жүздегі
10
қазақ руларының едәуір бөлігін топтастыра алды. Кей ... ... саны 20000 ... ... ... Арасында Орта жүз өкілдері
басым болған қазақ сұлтандарының үлкен бөлігі көтеріліске ... ... ... ... сот-жазалау мекемелері жинастырған мәліметтер
бойынша тек Құсмұрын, Көкшетау, ... ... және ... ... көтерілісшілерді 80-нен астам ... ... ... 23-ке ... ... бастап азаттық қозғалысына
белсенділікпен қатыса жүріп, ағалары мен әкесін қазаға ұшыраттырған бекініс
желілерінің ағаттылығына көзі ... ... ... сағасы қазақтарын
ығыстыра қыспаққа алған ... ... ... ... бас
тартты. Сөйте тұра кейде өзін оқ-дәрімен, ... ... ... ... ... ... бұл ... бастапқы кезінен-ақ кеңқұлаш жайған қарқын
алды. Бұл XVIII ғ. соңы мен XIX ... ... ... ... Орта жүздің ру-тайпалық бірлестігінен басқа қазақ руларына
тараған, барлық негізгі аудандарды қамтыған бірден-бір көтеріліс еді. ... ... ... ... ... ... шөмекей, жаппас және басқа, Ұлы
жүзден - үйсін, дулат және ... ... ... ... күші ... ... болды. Саяси тәуелсіздікті
қалпына келтіру жолындағы күреске ... ... де, ... ... да ... ... жерін әскери отарлауға, Қоқан бектерінің
озбырлығына қарсы жалпыхалықтық ... бұл ... ... ... сипатын берді. Рас, ... ... ... ... бәрі ... бір ... ... жоқ: орын ауыстыруға, негізгі
күштердің өзге аудандарға ... ... ... белгілері бойынша
құралған кейбір жасақтар көтерілісшілерден бөлініп ... ... ... ... ... Басығара, Анғал, Жанайдар, Жеке,
Сұраныш, Байсейіт, Жоламан Тіленшиев, Бұхарбай және басқалар сияқты ... ... ... ... ... ... орыстар, өзбектер,
қырғыздар, поляктар және басқа ұлт өкілдері кездесті.
Кенесары соғыс қимылдарын 1838 ж. ... ... ... ... ... ... ... әскері старшинасы Карбышев пен
Ақмола округның аға ... ... ... ... ... әрең ... ... шыға алды. Көп кешікпей көтерілісшілер Торғай
ауданына қарай ойысты. Орынбор чиновниктарына жазған ... ... бұл ... Орынборға жақынырақ келіп қоныстап, ... ... үшін ... деп ... Ал іс ... сұлтан
көтерілісті Ресеймен тікелей жанасып жатқан 1836 - 1838 жж. ... ... ... ... Кіші жүз ... ... мақсат
тұтты. Жоламан Тіленшиев батыр бастаған төртқаралықтар, шөмекейлер,
табындықтар және ... ... ... келіп қосылды. Сөйтіп,
қозғалыс Кіші ... де ... ... ... ... ... ж. қазақтардың үш жүзінің өкілдері Кенесары Қасымовты хан сайлады.
Қазақ ... ... ... 1841ж. ... ... едәуір күштері орналастырылған Созақ, Жанақорған, Ақмешіт,
Жүлек ... ... ... ... ... ... кіру көтерілісшілерді жігерлендіре түсті. Көтерілістің негізгі
ошақтарынан шалғайда ... ... ... мен ... ... ... хан деп мойындайтындықтары туралы
хабарлады.
Төртқаралықтар мен шектіліктердің Кенесары ... ... ... ... ... айта ... олардың ХІХ-ғ – дың 30-жылдарының
соңы мен ... бас ... ... - ... ... түскен
қозғаушы факторларға назар аударғанымыз жөн. Біз бұл арада осы ... ... ... ... ... тек Ресей империясы тарапынан
төніп келе жатқан отар етіп басып алушылық ... ... қалу ғана ... ... ... ... ... құтылу мақсатындағы
ортақ іске өз үлестерін қосуға талпыныс ... еске ... мен ... ... ... шиеленісуі қазақ сұлтанының
жеке өзіне байланысты себептерден де ... ... ... 1830 ... ... ... саясатына қарсы қазақтар көтерілісі басшыларының
бірі, ағасы Саржан сұлтанды опасыздықпен өлтіруі, 1840 ж. ... ... ... Есенгелді, Әлжан сұлтандарды, Абылай қанынан тараған т.б.
сатқындықпен дарға асуы ... ... ... ... ... жіберді.[17].Бұл жөнінде, жекелеп айтсақ, Кенесары
өз хаттарының бірінде Opынбор ... ... ... ең ... бастап қаза тапқанына дейін Кенесары Қоқан хандығы
жөнінде нақты мақсат - ... ... ... ... ... Қазақ ханының Бухара әмірімен және Хива хандығымен ... ... ... ... ... ... олармен өзара толық
сенімділік қатынас орнатты. Хива ... ... ... ... оқ – ... жабдықтап отырды. Әскери тарихшы В. Поттоның
пікірі бойынша бұл мемлекеттер Кенесарымен ... ... одақ ... ... ... күрестің күшейген кезеңі және оның жеңілуі
Дегенмен Ресей 1846 - жылы өзінің Жетісу өңіріне қатысты ... жаңа ... ... ... ... Оған ... ... Кенесары
Қасымұлы бастаған ұлт-азаттық соғыстың осы жылдың басында Жетісу жерін ... еді. Кене хан ... және ... ... ... келетін
болыпты деген сөз Омбы әкімшілігіне 1842-жылы жеткен болатын. Бұл хабар
оған өте жайсыз ... ... ... ... ... ... орыс
12
әкімшілігінің әлі де болса Ресейге қосылып үлгірмеген Ұлы жүз ... хан ... еріп ... ... деген қаупі күшейе түсті. Бұл жағдай
сөзсіз Ресейдің Орталық Азияға тереңдеп ену ... ... ... ... Жетісудың Кене хан қолына көшуі енді ғана ... ... ... ала ... орыс-қырғыз қатынасына да жағымсыз ықпал етуі
ыхтимал болатын. Үшіншіден, бұл жағдай ... ... және ... ... ... қатынасына айтарлықтай нұқсан ... ... ... осы ... жағдайларды ескере отырып, Сібір әкімшілігі осы 1842-
жылдан бастап-ақ Жетісу мен қырғыз елі ... ... ... қарсы түрлі
айла-шараға кірісіп кеткен болатын.
Түрлі құжаттарда кездесетін деректік ... ... ... ... ... бет ... ... екі мақсатты көздегенін
байқауға ... Егер ісі ... ... Ұлы жүз ... және ... қолдармен біріге отырып Жетісу, Солтүстік Қырғызстан және Шу ... ... ... осы өңірге орнығып, өз әрекетін одан ... Ал егер бұл ... ... шықпаса, онда Ресей билігі орнаған
территориядан ұзап, Қытай ... ... ... ... ... ... Кене ... қалай қарсы алды? Осы мәселеге қысқаша тоқталып
өтейік. Бір ... ... ... беру ... ... ... тарихи
деректерді тексере отырып, мынаны байқауға болады. Жетісуға келгенге ... ақ Кене хан мен оның ... ... ... ... ... хабар,
дақпырт қазақ даласына кең тарап, аңызға айналып үлгерген еді. ... ... ... оның ... аса жоғары болғандығы еш күмән
туғызбайды. Ал ел билеген төрелер мен ... ... ... айту ... ... хан ... ... малымнан, тыныштығымнан айрыламын деп қорықты. Бұл
ретте Жамбыл ... ... «Ол ... ... ... ... ... алауыздығы оңған ба? Кенесарының тілеуіндемін деп ... , ... ... да ... ... ... ... елдің ішіне
іріткі салды»[20]- деген пікірдің шындықтан тым ... ... ... ... ... Кене хан ... екендігі орыс әскер адамдары да
жақсы білген. Мәселен, Жетісудағы Кенесары қимылын бақылау үшін қойылған
есаул Нюхалов ... ... ... ... «Әли мен Сөк ... ... қарулы қазақ бере алатындығы белгісіз, олардың сөзі бұлыңғыр,
менің өзім де олардан мүмкін болғанша аз адам алмақ ниеттемін, өйткені ... біз үшін жаңа ... әлі ... ... ...... арасында Кенесары сұлтанға деген ықыласы жақсылары көп екендігі
маған мәлім»[21]- деп ... ... ... ... маңында өткізген Кене хан әскері және
ауылдармен келесі 1846-жылы шамамен көкек айында Іледен өтіп, ... ... ... және ... атты ... ... ... Сөк
сұлтан билігіндегі негізінен жалайыр тайпасының ауылдары еді. Кене ... ... соң оған ... ... алдында, әрине,
жергілікті
13
жұрттың басшылары Абылайханов Сөк сұлтан, Әділов Әли сұлтан, соның алдында
ғана Омбыда болып ... ... ... би [23] және ... жұртының басқа
да баскөтерерлері бар еді.
Бұл арадан Кенесары өз адамдарын ... ... ... ... өзін ... ... әскерінің Аягөз округына жақын келгені жөніндегі хабардың
Омбыда үрей туғызғандығын айтады. Шекара қазақтарының ... ... ... ... ... ... ... хатында «Кенесары Жетісуда
тұрғанда мұнда тыныштық, әрине, орнамайды, ал егер оған кішкене ... ... ... онда тек ... ғана ... ... бірге біздің
матайлық болыстарымыз да соған барып қосылары хақ» - деп ... ... ... округына жақын келгені жөніндегі хабардың
Омбыда үрей туғызғандығын” айтады.Шекара қазақтарының бастығы генерал –
майор ... ... ... жолдаған хатында «Кенесары Жетісуда
тұрғанда мұнда тыныштық,әрине, орнамайды, ал егер оған кішкене ғана табысқа
жетуге ... ... онда тек ... ғана ... ... ... бәздің
матайлық болыстарымыз да соған барып қосылары хақ»[25] - деп көрсетті.
Жетісудағы өз ықпалына қауыптың төнгенін терең түсіне ... ... ... биліктің тікелей қолдауымен жедел әрекетке көшті. Генерал
– майор Вишневский 1- ... ... ... ... ... ... Аягөз, Қарқаралы және Көкпекті приказдарының аға сұлтандарын,
сондай – ақ 1845 – жылы май ... ... ... ... ыхылас білдіріп
өтініш жазған [26] үйсін және дулат руларының билеушілерін шақырды. Бірақ
Вишневский төре ... ... ... 1 ... күні ... қалды.
Мәнке би Ұлы жүз билеушілерінің 1- маусым күні белгіленген жерде болмау
себебін олардың генерал Вишневскийдың өзінің ... ... ... ... ... күдікте болғандығымен байланыстырады[27].Aл шын мәнінде
мәселе анағұрлым ... ... Кене ... ... және ... ерген
ауылдарымен Жетісу жеріне келуі Ұлы жүз рулары арасында терең қобалжу
туғызған болатын. ... ... ... ... ел ... ... ... – билер де бастарынан кешірді. Соған ... ел ... ... ... ... ... ... жүз, оның ішінде Жетісу елі арасында байқалған бұл көңіл – күй
белгілі дәрежеде генерал ... ... Омбы ... – губернаторлығына
да жеткен еді. Сібір әскер корпусының командиры князь Горчаков тура ... ... өз ... 1846 жылы 24 ... Соғыс министрлігіне
жолдаған есебінде былайша білдірді: « ...Қаратауға ... ... мен және оны ... ғана ... ... сұрағандардың
іштартып қарсы алуы біздің Ұлы жүз ... ... ... жағдайға тіреп отыр.
Мүмкін, қазір де көптеген округтардағы сұлтандар арасында құпия
14
қолдаушылары бар Кенесары арқылы Ұлы жүз ... ... ... ... ... даласынан біржола қуып шығудан үміттенбесе де, әзірге
біздің қарудың күші шекелеріне тие ... бұл ... ... ... ең ... ... да бай ... кенеле қояйық деген пікірде болуы
да ыхтимал.
Бұдан ары генерал – ... ... ... ... ... ... ең сенімді әдісі үрей туғызу» екендігін айта келіп,
«егер ...Ұлы жүз ... ... одақ ... ... ... онда
өзінің не істейтіндігін императордан білуді, ... – ақ одан ... ... ... «өз ... ... ... әперуді
сұрайды.[28]
Лепсі кездесуіне қайта оралайық. Бірнеше күнге созылған бұл кездесу
1846 жылы шамамен 19-23 маусым ... ... ... ... ағысы
бойында өтеді. Құжаттардың көрсетуіне қарағанда, бұл Орта жүздің үш ... Ұлы жүз ... ... мен ел билеушілерінің басын қосқан үлкен
жиналыстың күн тәртібінде бірнеше мәселе ... ... ... ең
негізгілері, әрине, біріншіден Ұлы жүзді Ресей құзырына қабылдау жөніндегі
орыс патшасының ... ... ... ете ... Ұлы ... ант қабылдау және, екіншіден , Жетісу және Ұлы жүз жеріне
келген Кенесары ... ... ел ... ... ... мүмкін
болса, оларды хан мен оның әскеріне қарсы қою еді.
Генерал Вишневский жиналысты ... ... Ұлы ... ... ... ... жарлығымен жиналғандарды таныстырудан
бастады. Ондай шешімнің болғандығы ... ... ... ... ... 1846 ... ... күні хабарлайды.[29].Біз архив қорларынан, құжаттық
жинақтардан орыс патшасының Ұлы жүз қазақтарын Ресей империясы ... ... ... ... ... ... Демек, ондай
жарлықтың болмауы да ыхтимал. Олай ... ... ... 1846 ... 16- ... Ұлы ... ... жағдайға байланысты
патшаға жолдаған баяндамасында Омбыға Ұлы жүз ... бірі ... ... ... Мәнке би бастаған өкілеттің империя ... ... ... ... ... – ақ ... князь Горчаковтың жағымды
жауап бермегендіктен және губернатордың бұл ... ... ... ... кейінгі екі ай ішінде ондай шешімнің
қабылдана қоюы, ... ... еді. ... ... ... ... Ұлы жүзді Ресей құзырына қабылдағаны жөнінде мәлімдеме жасап,
генерал Вишневский таза ... ... ... ... ... мүмкін. Бұл
қадамға бара отырып, ол жалғыз мақсатты, яғни Кене хан ... ... ... ... мен Ұлы жүз ... ... бетбұрысқа қол жеткізу
еді.
Жиналғандар, әсіресе Ұлы жүз ... бұл ... ... ... ... ... орыс ... мен қаруы нақты күш екендігін, олардан
бүкілқазақ ерлігіне сүйсінген Кене ... өзі де ... ... отырып
15
оның ең ақыры осында, Жетісуға келгенін жиналған елбасылары ... ... бір сәт ру мен ру, ауыл мен ... ... ... жер мен мал үшін ... ... ең ақыры жылда қылышын
сүйретіп келіп алым – ... ... ... зорлығынан осы орыс билігі
мен қаруына сүйене отырып құтылармыз деген ойдың да келуі әбден ... ... ... май құя ... ... хабарды айтып үлгере салысымен,
генерал Вишневский жиналған апайтөс дала ... ... ... атынан сыйлықтар үлестірді. Басты ... Ұлы жүз ... жасы ... және ... қалың дулатты билейтін Абылайханның
немересі Әділов Әли төреге тиді. Оған орыс патшасы ... ... ... және ... ... ... ... берілді. Бұдан басқа бір
Александров және бесеуі Анна лентасындағы тағы 6 алтын медаль ... да ... ... ... ... Тағы бір Анна ... ... медаль
осы кездесуді даярлау ісінде «тер төгіп» қызмет көрсеткен Аягөз ... ... ... ... ...... күні кездесуге келген ... ... және ... аға ... Ұлы ... ... албан, суан, шапрашты және
жалайыр ... ... ... ... – ақ ... көп ... ... жүз қазақтарын орыс билігіне қабылдау салтанаты болып өтті. Осы жөнінде
жазған ... бұл ... екі ... яғни Ұлы ... ... ... ... түрде жариялаудан және «Ұлы жүздің халық ... ... ... ... ... өз жауым деп санайтын
міндеттеме алудан» тұрғанын жазады.[32]
Осы арада мынандай жайға көңіл аударуға тура келеді. Лепсі ... Орта жүз және Ұлы жүз ... ... жағынан өзара
айырмашылығы бар, ... ... екі ... ... ... ... қол осы 1846-жылдың 19-маусымында, ал соңғысына маусымның 23-
де қойылған. Кездесуге қатысқан екі жүз билеушілерінің ортақ құжатқа ... ... ... – ақ 1 күнде емес, араға 3-4 күн салып қол
қоюларының арғы ... ... сыр ... ... ... түсу,
әрине, артық болмас еді.
Осы құжаттардың мазмұны ... ... ғана ... кетейік. Қарқаралы,
Аягөз, Көкпекті округтарының аға сұлтандары мен болыс басқарушылары ... ... ... ...... ... ... өз
қолдарымен 19 –маусымда бекіткен алғашқы құжатта өздеріне ... ... «...1) ... ... және ... округтарының халқы
өзара бейбіт қатынаста болып, заңға ... ... ... ... және
ұрлық әрекеттер жасамайды. 2) Билік орындары орнатқан заңға әрқашанда
бойсұнатын болады. 3) Болыстардың ... ... ... тобы шыға келсе,
әркім де ол жөнінде жақын ... ... ... ... және ... ... жыртқыштар тобын жоюға жұмылып, болған істі Ресей
үкіметіне хабарлайды...».[33]
16
Бұдан басқа аталған ... ... ... ішкі өміріне қатысты
тағы екі баптан тұратын бұл құжаттың ең өзекті бабы осы ... еді. ... Кене хан ... осы ... ... хан адамдарының Орта жүз
округтарына келіп қайтуына байланысты орыс билігіне ... ... ... ... қайткенде де болдырмауға тырысу пиғылынан шыққандығын оңай –
ақ байқауға болады.
Араға 3 күн салып, яғни 23-маусым күні Ұлы жүз билеушілері қол ... ... ... әкімдерін мазалаған бұл пікір ... да ... ... еді: ... ... 23-күні Ұлы жүз руларының
төмендегі аты – жөні аталған сұлтандары мен билері жалайыр, ... ... ... ... мынаны айту үшін өз мөріміз бен тамбамызды қойдық:
Қарқаралы, Аягөз және ... ... аға ... кездесе
отырып бірауыз шешімге келген, сондай – ақ шекара бастығы генерал – ... ... ... ... біздің жаққа келген бүлікшіл сұлтан
Кенесары Қасымұлы мен оның пікірлестерін берік ... ... ... ... ... ... санап, онымен ешқандай да қатынас жасамай,
Кенесары мен оның пікірлестерінің біз тұрған жерден кетуін ... ... ... – ақ ол ... ұзаған соң да, егер оның Орта жүз ... ... ... ... қазақтарына қарсы жаулық әрекетін байқап
немесе естіп ... онда тура сол ... ... ... ... ... ... хабар береміз».[34].Міндеттемеге Сөк Абылайханов және
подполковник сұлтан Әли Әділов бастаған барлығы 11 ... 27 би мен ... ... қойған. Олардың арасында белгілі төре тұқымдарынан ... ... ... ... Тіленіш Балпықов, Бейбіт ... ... ... жалпы елге танымал тұлғалар бар еді.
Бұл архивтық құжаттың бұдан бұрын зерттеушілердің назарына түскенімен,
бірақ арнайы ғылыми талдауға алынбағаны, ... ... –ақ. ... оның
астарында қым –қиғаш мүдделерден тұратын күрделі өмірдің табы жатыр. ... ... ... бұл ... белгілі дәрежеде Жетісуға кеткен
Кене хан қозғалысының қайғылы тағдырын біржола шешумен бірге, Жетісу мен
Ұлы ... ... орыс ... ... біраз мерзімге мықтап
байлап та берді. Осы тұжырымға келе отырып аталмыш құжаттың зерттеушілер
тарапынан әлі де ... ... ... ... ... айта ... жөн
көреміз.
Сонымен, біз жоғарыда Лепсі келісіміне қол қойған Ұлы жүз кісілерінің
біразын ... Ал ... ... онда ... ... ... ... жөнінде не айтуға болады? Ондай тұлғалар бар болса,
кімдер еді? Кене хан ... ... ... тірегенде, арып – ашып келген
хан мен оның адамдарына қолұшын берген ... ... ... ... ... Обручев 1846-жылы 30- қыркүйекте ... ... ... ... Кене ханмен кездесіп қайтқан би Дәулеткелді
Беспаевтан алған хабарына сүйене отырып: «...Кенесары өз ауылдарымен Іле
17
өзеніне ... оның оң ... ... Ұлы ... ... ... ... - деген фактісін келтіреді. Обручев хатында Рүстем сұлтанның
әкесінің атын білмейтіндігін айтады. Ал шын ... ... ... ... Орта жүздің соңғы хандарының бірі Бөкей ханның немересі болатын.
Орыстілді деректердің Рүстем ... Кене ... ... ... да
сондықтан еді. Рүстем Бөкеев Кене ханмен ... ... ... дейін
бірге болды.
Жетісуда Кене ханды шын көңілден қарсы алған тұлғалардың бірі –
шапрашты ... ... Бұл – ... ... ... ... ... жеріне қоқандар салған атақты Тойшыбек бекінісінің иесі. Өзі және
ұлдары да Байсейіт пен ... та орыс ... ... ... қарсылық
көрсеткен. Н.А.Аристовтың көрсетуіне қарағанда, Байсейіт Тойшыбеков
Ұзынағаш ... ... ... ... ... Тойшыбек кейін
Бішкек бекінісіне өтіп, ... ... ... ... ... Кене ханның Іледен төмен түскенде Қордайдағы осы ... ... ... ... жүз жерінде Кене ханға қолдау көрсеткен тұлғалар жөнінде кейінірек
тағы да сөз ... Ал бұл ... ... келісіміне байланысты айналып өте
алмайтын бір мәселе – Кене хан Жетісуға келген соң бұл ... ел ... ... жарылыстың орын алғандығы. Бұдан бұрын да Кене хан қозғалысына
байланысты Қазақстанның басқа да ... ... ... ... ... ... алмайтын екі жақты пікір енді Жетісуда да байқалады.
Енді Лепсі келісімінің салдары жөнінде. Әрине, ... ... ... Ұлы жүз ... Кене хан ... ... қозғалысқа
орыс әкімшілігі тарапынан ең соңғы соққы берілгенін, ол ... ... ... ... бас ... ... мүмкін емес, түсінді, сезбеуі
мүмкін емес, іштей езіліп сезді. Тек, әрине, бәрі ... ... ... ... ... естіген Кене хан мәселенің қандай
бағыт алғанын ... ... Бұл ... ол ... бір жағында Балхаш, ал
екінші жағынан Іле өзені ағатын, ал үшінші беті ... көп ұсақ ... ... ... ... ... «Қамау» деп атап кеткен жарты
аралға орналасқан еді. Шамамен ... ... 70, ал ... 5-тен
12 шақырымға шейін созылады екен.[37].Жалпы алғанда, бұл Кене ... ... ... аса ... ... бола ... ... келісімінен соң Кене хан ауылдарымен Іле бойлап ... ... ... таяу ... ... атты ... ... ағасы
Саржанның ұлы Құдайменде жанына би Шоқпар Бақтыбаев мен Сұйдақ қожаны,
сондай – ақ сыйлық үшін деп 9 ... ... ... ... оның ... рұхсат сұрап қайтуға аттандырады. Арада 1 ай салып оралған елшілік
ханға ... ... ... Кене ... ... орыс ... ... алуға барғысы келмейтіндігі туралы айтқан жауабын
жеткізеді.[38].Қытай елшілігі әкелген хабар Кене ханды тұйыққа ... ... ... тамыз айында «Омбы жақтан Кене ханға ... ... ... ... олар ... ... Аягөзге келіп жетеді екен» деген
қауесет ел арасына кең ... ... ... ... «Аягөз
округынан Бөлен Шанхаев пен Барақ Солтыбаев, ал Қаратал ... ... пен Әли ... сұлтандар бастаған қазақ қолдары Аягөзден шыққан
орыс әскерімен бірігіп Кене ханмен ... ... ... ... сөздер
қосылады. Жалпы бұл айтылғандардың бәрі де негізсіз емес – тін.
1846-жылы 19-шілдеде канцлер Нессельроде Соғыс ... ... Ұлы ... ... ... ... ... бүлікшіл Кенесары
жүрген шақта» «әскер күштерін топтастыру пайдалы шара болар еді» ... айта ... ... ... ... туса, әскердің бөлігін
тереңірек, яғни сұлтан Сөк ... ... ... ... орынды
болмақ деген ойды білдіреді.[40].Осы құжатта Нессельроде Сібір ... жүз ... ... ... ... ене ... жүреді , ал одан ары
олардың ізіне түсу ... ... ол ... ... ... сол сияқты
қаскүнемдер әрқашанда өзіне сенімді бой тасалайтын орын таба алады», - деп
көрсетіп, мұндай ... жол ... ... осы ... ... ... ... келіп қыркүйекте Кене
ханды соңына ерген елімен қоса Қамал ... ... ... өтіп,
Шу жаққа бет алуға мәжбүр ... Ол ... ... Горчаков Соғыс
министріне 1846-жылы 22-қазанда жолдаған есебінде ... ... ... сүйене отырып: «үйсін және жалайыр билеушілері Әли
Әділов пен Сөк Абылайханов сұлтандар Қаратал өзенінде жанына ... ... ... ... оған қосылды, мақсаты казактарға көмектесу. Бірақ
Кенесары орыстардың жақындап қалғанын сезіп, адам жетуге қиын ... ... ... ... ... 15 көш Шу бойына қарай қашты»[42], -
деп жазды.
Губернатор Горчаков Кене ханның орыс қолынан ығысып ... ... ... орыс ... ... қазақтарының көз алдында, іске ... ... ... ... ретінде бағалады. Белгілі дәрежеде жасалған бұл
тұжырым шындықтан алыс емес – тін. Оны біз Жамбыл Жабаевтың ... ... ... Ұлы ... ... қарай беттеп көшті, әуелі
Балхашта, Іленің қойнауында, ... ... ... Бұл жер ... еді. Орыс ... ... күш жию үшін: «Қамауда жатып ... ... ... ел ... - деп, ... ... ерген елмен,
батырлармен Ілені кесіп өтіп, Шу бойын өрлей ... ме? ... ... ... батырдың ауылына тоқтады ғой. Атағы жер жарған Кенесары,
Наурызбай келді ... соң, Ұлы жүз ... елі ... ... күні – ... ауылын босатпады. Дулаттың батыры Сыпатай да, шапраштының ерлері
Саурық, ... та, ... ... ... та, төре ... де ... » - деген тарихи шындыққа табысатын ел арасында ... ... ... Кене ... тура осы мезгілдегі көңіл – күйін еш қатесіз
беретін мынандай қызық жағдайды
19
баяндайды: ... 2 күн ... ... ... ... ... ұстап,
ауыр ойланып, төмен қарап отырып алды. Рүстем төре де, Сыпатай батыр да
Кенесары отырған ақбоз ... ... ... жерден түсіп, «алдиярлап» қолын
қусырып, рұхсат сұраудан басқа, бірауыз тіл ... бата ... ... ... ғана сөйлескен».[43]
Кене ханның Іледен көтеріле көшуге мәжбүр болғандығы, орыс күштерімен
болған егесте жеңіліс тапқандығы жөніндегі ... ... ... ... Н.Леденев еңбегіндегі «Кенесарының жеңіліс тапқандығы ... тез ... оның қас жауы ... да ... Олар ... білу үшін ... Әли ... адам жіберген болатын.
Қарақырғыздардың Кенесарыдан кек алмақ ниеті бар екендігін ... ... ... ... ... ... ... манаптарына хат жолдап,
оларды орыс пен қырғыздың ортақ жауы ... ... ... - ... көрсетуі тура осы шақта Кене ханның бұл екі ... ... ... ... бұл ... біздің міндетіміз Кене ханның Жетісу жеріне
келген мезгілдегі осы өңірде ... ... ... орыс ... ... ену ерекшеліктерін, Қапалда алдымен Ұлы жүз приставаның, содан ... ... ... ... ... ... ... талдауға алу
болатын.
Кене ханның Жетісуда жеңіліс табуы ол бастаған қозғалыстың осы ... даму ... ... ... ... болу ... емес – тін.
Өйткені Кене хан әскері атқа қонғанда патшалық билік қазақтың Кіші жүз ... жүз ... ... ... өзінің күш – қуаты мен ... ... ... ... ... Кене хан Орта және Кіші жүз ... – ақ ... бірауыздан ресейлік басқыншыларға ұйымдасқан жауап
соққы бере алмайтындығы анық байқалған – тын. Халықта ... күш ... ... ... ... ... те, ... тұтастық та,
ресейлік қалыптасып қалған идеологиялық ... ... ... саяси
таным да жоқ еді. Міне, сондықтан да Кене хан Ұлы жүз ... ... ... ... қолдау таба алмай, шаршап – шалдығып жетті. Ал бұнда
келгенде Ресей үкіметі Кене ханмен ... ... және ... ... даяр еді. Оны ... ... билігі Жетісу мен Солтүстік Қырғызстанда өзін ... ... ... Ол өзін ... ... ... ... жоқ, дүрдараз, оның үстіне ортағасырлық Қоқаннан қорлық көрген
қазақ пен қырғыздарға жарылқаушы, қамқор «әке» ... ... ... ... өзара дауына төрелік айтты, барымтаға, ұрлық - қарлыққа
қарсы екендігін байқатты, ... ... ... ... ... еті
үйренгенше қылышын сүйретіп алым – салық жинай қойған жоқ. Ең ... ... ... мен билері, манаптарын сылап – сипап бауырына
тартып, түрлі әскери атақтарын, сый – сияпатын ... Орыс ... ... әдісі өз нәтижесін берді, өзін толық ақтады.
20
Сонымен бірге орыс әкімшілігі қазақ пен қырғыз арасындағы жүз, ... қыр – ... өз ... ... ... ... әлі де
болса пісіп – жетілмеген ұлттық таным, сана – сезімдегі кемшіліктерін өз
отарлаушылық мақсатына ұтымды ... ... Бұл істе орыс ... ел ішіндегі өресіз сұлтандар мен феодалдар біраз «жеңілдете» түсті.
Бұл айтылғандарға қосымша, Кене ханның өзі де қырғыздарға қатысты ... жол ... Оның ... ... ... ... барымталады,
мүліктерін тонады, түрлі қатыгездіктерге ұрынды. Кене хан өзіне қарсылас
ретінде қырғыз халқының ... тура ... ... ... ... ... мінезі қырғыз елінің намысына тиді, Абылай ... келе ... ... ... оятты.
Сондай - ақ, Кене ханның қырғыз елін бағындырған күнде де ... ... орыс ... ... ... ... ұлты ішінде болмаған
ауызбірліктің дербес ел болып ... ... ... болуы, әрине,
күмәнді болатын.
Кене хан бастаған қозғалыс барысында жалпы қазақ халқының, әсіресе ... ... ... ... ... әлі де ... жетімсіздігі,
төмендігі, жеке дербес мемлекет құру қажеттігін терең ұғыну дәрежесіне
көтерілмегендігі анық байқалды. ... ... тек осы ... Кене хан ... қозғалыстың халық тарихында алатын орны мен ... ... тура ... ... ... 1837 – 1847 ... ұлт – ... күресінің
жақтаушылары
2.1.Көтерілісті жақтаушы қазақ рулары
Қазақтардың XVIII – XIX ғасырларда болған ... ... ... Кенесары көтерілісінің ерекшелігі, оған үш жүздің бұқара
халқы тұтас қатысты. Олар ... ... ... ... ... қозғалысқа тартылған кезде өзге ... ... ... ... ... ... алғашқы жылдардың өзінде –ақ ғаламат
кең құлаш жайып, бүкіл халық көтерілген қозғалысқа айналды.
Қозғалыстың бүкілхалықтығы, кең ... ... ... ... ... ... ... тән ерекшелігі еді деу керек.
Кенесарының көтерілісіне қазақтың басты руларының бәрі ... ... ... ... ... әлі де болса толық емес мәліметтер негізінде
өзіміз жасаған төмендегі кестеден анық байқауға болады.
Кестеде жекелеген рулар мен ... ... ... ... ... ... ... Олар Ұлы жүз бен Орта жүздің
бірқатар рулары ... ... ... 1838 ... ... ... ... 1838 жылғы қозғалысқа, яғни күрестің бастапқы кезеңіне
қатысуы ... ... тым ... ... ... ... сол
жылға арналған очеркте бердік. Кестеге қатысты ескертулерде аталған рудың
көтеріліске ... ... жеке ... ... көрсетінділерінің осы екен – ау деген тұстарын және Кенсары
жақтастарының айғақтарын келтірдік. Міне, осы ... ... ... 1839, 1841, 1844 және 1845 ... ... ... ал 1842 – 1843
жылдары олардың қозғалысқа қатысуы туралы мәліметтердің жоқтығынан ... үшін ... ... ... олар ... ... ... бірақ олардың сол жылдардағы күресі деректерде байқалмады.
|Ру аттары ... ... кім ... ... ... |1838 ... Пнаевтың |ҚРТА, 4-қор, |
| | ... ... ... |
| | | ... ... |” |” |” ... ... |” ... ... ... ВУА қоры, |
| | ... ... | | |тар ... ... |” |” |” ... |” ... ... ... |
|Жаппас | ... ... ... |
| | ... ... ... |” |” ... 64-қор, |
| | | ... ... |
| | | ... ... |1839 ... ... |ҚРТА, 4-қор, |
| | ... ... ... |
| | | |20- 23 ... |
|Табын |” |” |” |
| | | | |
| | |22 | |
| | | | ... | | | |
| | | | ... | | | ... |” ... ... ВУА қоры, |
| | ... ... ... |
| | | ... ... |1840 |” ... ВУА қоры, |
| | | ... 206- ... ... |1841 ... ... |ҚРТА, 4-қор,қосымша |
| | ... ... ... ... 2 – 3|
| | ... ... ... |” |” |” ... |” |” |” ... |” |” |” ... |” |” |” ... |1841 ... ... ... 4-қор, |
| | ... ... ... , 36 – 37 |
| | ... ... ... |” ... болған |ЧМТА, 6-қор, |
| | ... ... ... 28-29 |
| | ... ... |
| | ... | ... |” |” |” ... |1842 ... ... ... ... 5-8 |
| | ... ... ... |1843 ... ... ... 6-қор, |
| | ... ... ... 7-8 |
| | ... ... |
| | ... | ... |” |” |” ... және |” |” |” ... ... | | | ... |” |” |” ... |” |” |” ... |” |” |” ... |” |” |” ... |” |” |” ... |” |” |” ... |” |Язы ... ... Аталмыш |
| | ... ... II ... | | ... ... |” ... ... ... ... ... | ... ... 129-134 |
| | | ... |
|Атығай |” |” |” ... |” |” |” ... | | | ... |” |” |” ... |” ... ... ... |
| | ... ... |
| | ... | |
| |” ... ... ... |
| | | ... |
| | |23 | ... | ... | |
| | ... хат | ... |1844 ... ... ... |
| | ... ... ... V |
| | ... ... |том, ... |
| | ... ... ... 1914 |
| | ... хаты | ... |1844 ... ... | ... ... | ... | |
| | ... ... | |
| | ... | |
| | ... хаты | ... |” |” |” ... |” |” |” ... |1844 |” |” ... ... |1844 |Әскери урядник |5473-іс, ... |
| | ... ... | |
| | ... | ... |” |” ... ... |
| | | ... ... |
| | | |129-130 ... ... ... |” |” |” ... |” |” |” ... | | | ... |” |” |” ... |” |” |” ... |” |” |” ... |” |” |” ... |” ... |” ... |” |” |” ... |” |” |” ... |1845 ... Гернның |ҚРТА, 4-қор, |
| | ... ... ... |
| | ... |941 ... |
| | ... | ... |” |” |” ... |” |” |” ... |” |” |” ... |” |” |” ... |” |” |” ... |” |” |” ... |” |” |” ... ... |” ... ... |ҚРТА, 4-қор, |
| | ... ... 605-606 |
| | | ... ... |” |” |” ... |” |” |” ... ... деректеріне сүйеніп, қазақтың негізгі руларының қозғалысқа
әртүрлі кезеңде ... ... ... ... да ... ... деген принципінде маңызды қорытынды жасай аламыз.
Кейбір рулардың көтерілістен ... ... және ... ... ... Кенесарының бір жүздің жерінен екінші жүздің қонысына
орын ... және ... ... ... ... ... ... көпшілігі көшіп – қонатын мекендерінде қалуға мәжбүр
болды, ... да олар ... ... ... кейде мүлдем тыс қалып
қойды. Бірақ бұған қарап біз олар ... ... қол ... ... ... ... ... дей аламыз ба? Керісінше,
өзінің таянышы ретінде қарап арқа сүйеген ... ... ... ... ... ... ... бірқатар белгілі руларының, мәселен, Адай руы, Жаппас
және Арғын руларының бір бөлігі көрсетілмеген. Бұл ... ... ... шын ... ... ... ... жоқ — біреулері жер
шалғайлығынан, әрі ... ... ... өзгелерден аз көргендіктен
қатыспаса, ал Шеген Мусинның қоластындағы ... ... бір ... ... ... ... ... қарамағындағы Жаппас руының кей
тармақтары өздерінің көтеріліске теріс қараған рубасыларының ықпалынан шыға
алмады, енді ... ... бір ... ... көтеріліске
қатысуга тәуекел етпеді.
Ақырында, біз қарастырған ресми мәліметтерде қазақ ... ... ... ... ... кеткенін айыру керек. Қазақтың
руға бөлінуін кез келген біле бермейді. Оны тек зерделі ... ... ... ... Ендеше, бұл мәселеден хабардар болмаған ... және ... да ... ... қате мәліметтердің
кездесуі табиғи нәрсе.
Жоғарыдағы кестеден жекелеген қазақ ... ... ... араласқанын байқауға болады. Көтеріліске қатысушы рулардың саны
1843 — 1845 ... ... ... ... бұл ... ... өзінің
шырқау шегіне жетті. Дәл осы кезеңде қозғалыс Қазақстанның қазіргі жерінің
едәуір бөлігін камтыған еді. Кестеден ... ... ... ... Қыпшақ [46], Төртқара, Жағалбайлы, Табын, ... ... ... ... Керей, Жаппас, Арғын рулары және басқа да
кейбір рулар.
Аталған қазақ руларының барлығы бірдей ... ... ... ... жоқ. ... және ... ... сияқты рулар қазақ даласының
ішкергі бөлігінде өмір сүргендіктен олар Ресеймен онша ... ... ... ... ... өзендері бойында және Қызылқұмда жаз жайлап,
қыс қыстап ... Олар Хива және ... ... ... ... мен ... ... Қоқан және Хива бектерінің
ауыр езгісін бастарынан ... ... ... да осы ... рулары
ортазиялық хандықтардың езгісінен құтылу үшін ... ... Дәл ... Ұлы жүз ... да ... ... болады.
Көтеріліс орталығы Ұлы жүз иелігіне ауысқанда бұл ... ... ...... ... ... езгісінен емес, Қоқан
бектерінің қанауынан жапа шеккендігінен еді.
Кейбір зерттеушілер Арғын және Жаппас ... ... ... жоққа шығарады. Мысалы, М.И.Стеблин-Каменская Шеген Мусин бастаған
Арғын руы Кенесарыға қосылған жоқ, сондықтан 1845 жылы ... ... руы ... ... ... бар деп ... ... істің мәні мынада: «Арғын» ... ... ... ал бұл ... ... ... аймағында шашырай орналасқан Қарпық, Темеш,
Қаракесек, Атығай, Қарауыл сияқты толып жатқан тармақтары бар еді. ... ... ... ... ... ... ... қатысқан.
Рас, Арғын руының тек би Шеген Мусинның қол астындағы бір бөлігі ғана 1845
жылға ... ... ... Бірақ Арғын руының атамекенінің
ортасынан ойып патша бекіністерінің салынуына ... ... ... да ... көтерілісіне қосылды.[47]. Ал Арғын руының рубасы Шеген
Мусин өкімет алдында беделді болғанымен, өзінің келісімінсіз Арғын руының
жеріне бекіністер ... ... ... үшін енді ... ... қарсы
өштік пиғыл көрсете бастады.
Жаппас руына байланысты да осыны айтуға болады. Жаппас руының белгілі
бөлігі 1838 және 1843 ... ... ... ... қолдады.
Кенесарыны Жаппас руының тек зауряд хорунжий Жанғабыл Төлегенов [48] ... ... ... ... ғана ... олардың ауылын
Кенесары 1845 жылы талан-таражға ұшыратты. Осы деректің ... ... хат ... ... ... ... қатысуы жоққа шығарылып,
Кенесарыны Жаппас руының бітіспес жауы ... ... ... ... екендігін деректерге жүгінсек анық көз жеткізе аламыз.
Кенесарының Жаппас руына тізе ... ... ... ... болды: 1844
жылы осы Жаппас руынан зекет жинауға Наурызбайды 100 жасауылымен жіберген
болатын. Бұл кезде жаппастықтардың Алтыбай мен ... ... ... ... ... ... ... болып, ішінара Қоқан
хандығымен де сыбайласа араласты. Жаппастықтар ... мен ... ... ... алып, өздеріне жүктелген зекетті жинап беруге уәде
етіп, кешке қонағасы беріп ауыл-ауылға бөліп қондырды. Түн ортасы ... ... ... зауряд хорунжий Жанғабыл ... ... ... мен оның ... ... ... «Жаңғабыл өзінің
ойға алған ісін сәтті аяқтау үшін, әрі жақтастарын жігерлендіру ... ... ... ... ... орыс ... келе ... деп хабар
таратты, ал кімде-кім көтерілісшілерге ... ... бас ... ... ... деп ... Сондықтан да Жанғабыл кездестірген
қандай да болмасын жаппастық оның сөзіне еріп бүлікшілерге ... ... ... ... ... ... ... жасауылдарды
өлтіріп Наурызбайдың қосына ... ... ... ... бірінен хабарланған
26
ол, өзінің бірнеше серіктерімен ... ... ... жүз ... 95-і қаза тапты, олардың ішінде
Кенесарының сүйікті батыры ... да бар еді; ... ... қатты қарсылық көрсетті, ең соңында оны батпаққа ... ... ... оққа ... оқиғаға байланысты зауряд хорунжий Жанғабыл Төлегенов ... ... ... ... былай деп ... ... ... ... ... сай және патшамыздың
жауларынан кек алу үшін біз қас ... 95 ... ... ... ... өлімі өте қатты батты. Омар Шипин өзінің
«Жеті батырдың ... сол ... ... бірге болған
жасауыл Төлегеннің әңгімесін келтіреді. ... ... ... ... соң, ... ... жақтастарымен бірге үш
тәулік бойы аза ... ... күні ... ... ескерткіш
орнаттырады. Осы ескерткіш әлі күнге ... ... ... жер «Байтабын доңызы», ал көз жұмған жері «Байтабын ... ... ... ... ... ... бастаған өзінің
өкілдерін Арғын руының басшысы ... ... ... ... жоғарыда аталған оқиғаға байланысты бітімге келу үшін
араға түсуін және ... ... өзі ... ме, ... ... ме, сол ... мәлімет жеткізуін өтінеді»[51].
Сөйте отырып, жаппастықтардың ... ... ... үшін
Кенесары зауряд хорунжий ... және ... да ... ... қарулы шабуыл жасайды, соның ... ... ... талқандалады. Жаңғабылдың, ... ... ауыл иесі ... ... Ниман Алтыбаевтың,
Наурызбайдың жасауылдарын қыруды ұйымдастырғандардың бәрінің біраз малдарын
айдап әкетеді. Жаппастықтардың ауылдарына шабуыл жасау ... ... ... ... ... да ... бейбіт ауылдарға шектен тыс
қатыгездік ... ісі де орын ... ... руы ... ... Наурызбайдың жасауылдарының
өліміне қатысы жоқтары, көтерілісшілерді белсене қолдауын тоқтатқан жоқ.
Бұған Наурызбайдың жасауылдарын қыруды ұйымдастырушылардың бірі – ... ... ... ... ... Жантөринге мына жауабы дәлел:
«...Сұлтан Кенесары Қасымов маған және ... ... ... Төлегеновке
өткен жылғы Кенесарының жақтастарын өлтіргеніміз үшін өштесуде, ол бізге
шабуыл жасамасын деп ауылдарымызбен ... ... ... ... ... 120 ауыл Торғайға қарап бөлініп кетті, ... ... ... қарамастан, олар Кенесарыдан бас ... біз оның ... ... қатысқан жоқпыз деп жауап берді»[52].
Кенесары ешқашан жаппастықтарды өзінің саяси дұшпаны ... ... ... ол 1845 жылы ... ... ... өкілін
бітімге келу үшін келіссөз жасауға жібереді. Ол «үш адамға – Байтабын,
Қанай және ... тағы бір ... үшін құн ... ... ... ... олардың мінген аттары мен қындарындағы қылышын қайтарса, онда ... ... ... кек ... ... іске ... ... -
деді.[54]
2.2Көтерілісті жақтаушы қазақ батырлары
Кенесары әскерінің ішінде қазақтың барлық үш жүзінен есімдері дүйім
жұртқа әйгілі, неғүрлым ... ... да ... ... ... ... ... руынан Жанайдар батыр,Қыпшақ руынан Иман Дулатов,
Табын руынан Жоламан ... ... ... ... батыр, Атығай
руынан Анғал батыр, ... ... ... ... Арғын руынан Жеке
батыр, Дулат ... ... ... және ... батырлар Кенесарының
серіктері болды.
Кенесары батырларының әлеуметтік құрамы біркелкі емес еді. ... ... ... ... ... батырларының арасында феодал
бекзаттардан шыққан аты әйгілі сұлтан Наурызбай, Табын руының биі Жоламан
Тіленшиев те ... ... ... ... ... ... ... Жоламанның 800 жылқысы, 2 000 қойы және 50 түйесі болған"/61/.
Аталған батырлардың барлығы ... ... ... ... ... ... ... көптеген өлең, аңыз, әңгімелер бар.
Кейбір батырлар өздерінің жеке ... ... ... ... ... ... ... дейін қатыспаған батырлардың да есімдері
сақталған. Бұл көрініс ... ... ... ... ... ... жеріне қоныс аударған кезінде байқалған. Мысалы, Кенесарыны Ұлы
жүздің ... ... және т.б. ... ... бас ... ... ... батырлардың көтеріліске қатысудан бас тартуының
себебі туралы мәлімет кездеспегендіктен, оның ... ... ... ... ... бір жайт, сыртқы жаудың басып алуынан сақтанған батырлар
өздерінің әртүрлі ... ... ... ... ... ... дейін бірлесіп қимыл жасады. Алайда, түптеп келгенде, батырлардың
әртүрлі әлеуметтік тегі ... ... ... өз ... ... ... ... тегі туралы мәліметтер негізінен
фольклорлық материалдардан алынған. Архив деректері тек қана ... ... ... ғана шектеледі, ал олардың жеке бастары
туралы мәліметтер үзік-үзік қана ... және оның ... ... ... ... ... олардың көпшілігі XIX ғасырдың аяғы мен XX ... ... ... өздерінің және көтерілістің басқа да
28
қатысушыларының өз ... ... ... ... ... сол
окиғаларды көзімен көрген адамдар жазып қалдырған. Т.Титақовтың Кенесарының
батырлары Шымбай Мыңбаев пен Бектеміровтың аузынан 1900 жылы ... ... ... ... /86/.Олардың айтуына қарағанда, ... ... ... ... ... ол ... ... Мынабай, Танабай,
Мыңбаймен бірге көтеріліске алғашқы күнінен ... ... ... бәрі
де Кенесары әскері ... ... ... ... ... бірі және ... арасында аса беделді болыпты.
Олжабайдың өзі де батыр кісі еді.
Ағыбайдың шешесі Ақмола облысында ... ... ... ... Әкесі қайтыс болған соң 13 жасар Ағыбай шешесімен қалады. ... ... тек «бір ... бір ат ... болған. Басқа малдары ... ... ... ештеңе табылмай қалғанда Ағыбайдың шешесі жиі-жиі
бай көршілерінен май, сүт және басқа ... ... ... ... Тым ... шығып бара жатқан соң бірде Кенесарының әкесі Қасым ... бұл ... ... және көршілерді мазалауды қоюын талап етіпті.
Ағыбай Саржан мен Есенгелдінің және ... 1836 жылы ... ... ... ... ... көтерілісіне ол қатал өмір
мектебінен өткен, есейген ... ... ... Ағыбай Кенесарының құрдасы
әрі оның бірінші әскери кеңесшісі болды. ... оны ... өз ... ... "Көсе" деп атап, өте жақсы көріп, ... ... ... ... оның ... ... былайша суреттейді "Ағыбай — иегінің
айналасында ғана өскен сирек сақалды, ұзын ... кең ... ... ... еді. Оның қолдары ұзын еді, сүйікті қаруы тоғыз түйінді, сырғалармен
әшекейленген найза болды. Найзасы ... ... ... ... қайыс
белбеуінде ілулі тұратын еді. Арқасында ... ... ... күнге
шағылысқан қылышы мен қысқа қайқы семсері болды /86/.
Көтерерілісшілердің Ағыбайға деген ерекше ... ... ... ... ... әңгімесінен байқауға болады.Бірде ханым
Кенесарыдан «Сіз әскеріңіздегі кейбір адамдарға мыңбасы,бес ... ... ... ... неге сіз ... атақ бермейсіз?» —деп сұрапты.
Сонда оған ... ... ... ... легі ұрысқа "Абылай!" деп
ұрандап кіріссе, ал олардың соңынан ілескен жауынгерлер "Ағыбайлап" соғысқа
кіріседі. ... ... да мен оған ... атақ бергем жоқпын" деп жауап
беріпті /86/.
Ағыбай көтерілістің соңына дейін Кенесарыға деген адалдығынан айныған
жоқ. Кенасары қаза тапқан соң ... ... ... ... Ақмола
облысының жеріне қоныс аударып, 83 жасында Қайрақты деген мекенде ... ХІХ ... ... ... айтылған "Ағыбай батыр" қиссасы оның
ерлік жолына арналған.
Кенасарының екінші бір атақты батыры — Амангелдінің атасы, Қыпшақ
руынан шыққан Иман еді. Ол 1780 жылы ... ... ... ... ... ... ... Иманның әкесі Дулат дәулеті шағын ... Иман ... 1839 жылы ... Есіл ... жағасындағы
Көкалажар қамалын Кенесары әскері қоршауға ... ... ... ұзақ ... ... Иман ... ... байқатпай барып қамалдың сыртынан соққы беріп, оған басып кіреді.
Шайқас аяқталған соң ... ... ... ... ерлігіне
таңданғанын айтып, «Менің қасымда жолбарыстай қайратты, түлкідей айлалы
Аякенның болғанына өте ... ... ... ... Кенесары құрметінің
белгісі ретінде батырды «Аяке» деп атап ... Иман жасы ... ... ... ... ... мүшесі де болған.
Табын руынан шыққан ... ... да ... ең жақын
серіктерінің бірі еді. ... ... өз ... ... ... әңгімелері халық арасына кең тарап кеткен /321/. Ол қоқандықтардың
«Күреш» деген қазақ ауылына /322/ ... ... ... ... ... ... ... адамдардың тұтқынға айдалып кеткендігін естіген
Бұхарбай батыр өзінің жасағымен қоқандықтардың ... ... ... қуып ... ... қайтарып, тұтқынға түскендерді босатады.
Солардың арасынан Күреш байдың сұлу қызына көзі түседі. Ауылға оралған ... ... ... ... ... өзіне әйелдікке беруін сұрайды. Күреш:
«Қоқандықтар малымды айдап, жұрдай қылып тонап кетті, сондықтан ... 47 бас мал ... ... саған бере алмаймын» дейді. Сонда
Бұхарбай батыр: «Менде жалғыз тұяқа та жоқ, ... көп ... ... ... де, ... қарапты. Сонда қыз орнынан тұрып, әкесіне қарап:
«Егер Бұхарбай бізді қоқандықтардан құтқармағанда қазір мен ... ... ... күңі ... жүретін едім. Бұхарбайдың бұл жолғы ... одан ... ... ... ... емес пе! Мен тек ... күйеуге
шығуға серт беремін »/323/- депті.
Бұл оқиға ... ... ... ... айтқызбай-ақ айғақ етіп
тұр.
Басқа фольклор материалдарында Бұхарбайдың ерліктері мен оның ... аса ... ... баяндалады.
Фольклор материалдарында басқа да батырлар туралы үзік мәліметтер бар.
Мысалы, Омар ... ауыз ... ... ... ... «Жеті
батырдың қысқаша тарихы» атты шығармасында Кұдайменде батыр туралы ... ... ... ... ... қалыңдығын тартып алып,
Қаракенгір мен Саркенгір және Ұлытау ... ... ... ... ... ... ... өз ауылынан кетіп қалып, Кенесарыға барып
қосылады»/88/.
Кенесарының кейбір батырларының әлеуметтік жағдайы ... ... ... де ... ... Бас ... поручигы Герн 1845
жылы Кенесары ордасында болып, оның жақтастарының жалпы
кедейлігін, жайылымдарының ... айта ... Жеке ... «15 не 16 сиыр ғана бар ... деп хабарлайды. Жеке батырдың шын
аты – Төлебай, 1838 жылы ... ... ... ... ... ... үшін Кенесары оны «Жеке батыр» деп атап кетіпті /1/.
Поручик Гернның Жеке батырдың не бары 15 -16 ... бар ... ... ... үйден құралған бұл ауыл өз адамдарының қажетін зорға ... ... бір ... ... өзге жақтастарының ішінде оның ерекше
сеніміне ие ... ... ... ... ... ... Сүтене және Шоқмар»/325/ деп атап өтіледі.
Міне, қарап отырсақ, Кенесары ... бір ... ... бұқарасының
арасынан шыққандар екен /326.
2.3.Көтерілісті жақтаушы қазақ қоғамының жоғарғы әлеуметтік
топтары
Кенесары қозғалысына ... ... ... ... ...... мен ру ... де қатысты. Олардың бір бөлігі
көтерілістің басынан өздерінің жасақтарымен Кенесарыға ерді және ... оған адал ... ... ... ... жақын туыстары еді.
Сұлтан Сейілханның түсініктемесіне қарағанда, 1846 – ... ... ... ... ... ... ... мыналар: Наурызбай, Ержан Саржанов,
Құдайменде, Сейілхан Бегалиев, Ораз ... ... ... ... және ... ... ... жақтастарының арасында патша ... ... ... ... ... ... ... бұрынғы еркіндігінен айрылып ... ... ... ... Олардың да бір бөлігі ... ... ... ... ... ... бірі – ... Тұрсынханов тергеу
барысында көтеріліске қосылу себебі: «Олардың арасынан біреуін де ... етіп ... бұл ... қарапайым биге бергендіктен», - деп
мәлімдеді.
Көтеріліске белсене қатысқан сұлтан Қосап Жолбарысов ... ... ... Сердюков: «Оның жағдайы нашар және адамдары да ... деп ... ... бір ... көтеріліске халық бұқарасының қысымымен
байлығынан айрылып қалудан және халық арасындағы ықпалын ... ... ... ... ... даланы басқарудың жүйесінде белгілі бір
қызмет атқарып ... ... ... да бар еді. ... ... бастығы полковник Талызинның 1838-жылғы жазған ... ... ... ... көпшілігі қосылып қойған ... ... ... ... және ... ... де қосылғаны
анық. Басқа барлық сұлтандар сырттай үкіметке адал болып
31
көрінгенімен, олар Кенесарымен жасырын байланыста ... деп ... ... Бұл ... ... ... ... болды. Олар
көтерілісшілерді алғашқы сатысында ғана ... ... ... ... ... ... ... кезде, көптеген сұлтандар қозғалысты
сатып, жау жағына шығып кетті.
Күшік Айшуақов көтерілісшілер арасында ... ... ... ... келе ... ... ... Қазір Кенесарыдан бірте-бірте
алшақтап барамыз, біз оны дұшпан деп ... деп ... ... та Талызинге жолдаған хатында өзінің көтерілісшілер
арасынан кетуге дайын екендігін ... Ол: ... ... шығу және
қару көтеру ешуақытта ойымызда жоқ және зиян келтіруді де ... ... ... бар ... да ... адал ... етуге дайынмын»,— деп
жазды.
Кенесары көтерілісіне ру ақсүйектері — билер, ірі феодалдар да қатысты,
мысалы, Шан Едігенов, Шорман Күшіков, Мұса ... және т.б. Мұса ... ... ғана өзін ... аман алып ... Егер
қосылмаған жағдайда ызаланған көтерілісшілер оның бар малын барымталап
алатын еді.
Мұса Шорманов өзін ақтау және ... ... ... үшін орынборлық
өкімет орындарына: «Кенесарыға ешуақытта қосылған емеспін және оның күресін
қолдаған жоқпын. Ол мені шақырған еді, бірақ мен одан бас ... ... ... ... қаскөйлігіне қарсы күресіп келдім»,— деп жазды.
Үкімет өзінің жансыздары арқылы ру ... және ... ... ... тұрды. Олардың жері мен байлығын ... ... бере ... ... ... ... бөлінуге кеңес берді.
Көтерілістің шешуші ... олар ... да ... патша үкіметі жағына шығып кетті. Көтеріліске жеке рулардың
басшылары - билердің және ірі ... ... ... ... әсер ... ... Патриархалдық-рулық қатынастардың қалдықтары
мен бір орталыққа бағынған мемлекеттің құрылуына ... емес ... мен ... ... ... ... халықтың күшін
біріктіруге елеулі түрде кедергі келтірді. Кенесары оларға ... әр ... ... ... Кейбір кездерде рубасшыларынсыз - ақ, қазақ ... ... ... үндеулер таратып, тікелей жұмыс ... ... ... ру ... ... ... ... тырысты. Алайда
қазақ руларын олардың басшыларынан бөліп ... ... ... келмеді.
Мысалы арғынның қошқар руының биі ... ... ... ... ... ... оның қоластындағы ру тармақтары да
қатыспады. Кенесары Шеген Мусинның ... ... ... сөзсіз
санасты, сондықтан оған қарсы ашық, қарулы қақтығысқа бармады.
Шеген Мусинның және басқа да рубасшыларының беделі мен ... ... ... ... ... ... пен ... негізделген еді. Осы қалдықтар ру
«көсемдерінің» беделі мен билігін мойындаудың алғышарты болды.
Дәл ... ... Есет ... ... да ... ... ... көтерілісінен қол үзуін ... ... ... себебі: тағы да сол патриархалдық-рулық ... ... ... пен ... ... Есет ... ... бөлімінің рубасы бола жүріп, кейбір қазақ сұлтандарына жолдаған
хатында өзінің руын «тілеуқабақ ... деп ... өз ... ... ... мүддеден жоғары қояды. Кенесары оның руластарының бұған жасаған
шағымдарын уақыт өткендігіне байланысты қараудан бас тартқанда, Есет ... ... ... ... ... ... шекті руы ... ... ... келе ... ... жанжалды да ұмытпау
керек. Кенесарының Есетпен достық қатынас орнатуға және көтеріліске шыққан
рулардың күшін біріктіруге тырысқан әрекеттерінің бәрі сәтсіз ... тән, ... ... мен бір ... ... ... ... қатынастардың үстемдігі Есеттің мінез-құлқына, іс-
қимылына да әсер етті. Есеттің ортақ жау — ... ... ... ... ... жеңілдететінің түсінген Кенесары онымен әскери
қақтығысқа бара қойған жоқ. ... ... шет ... өзі рулық
томаға-тұйықтықтың қаншалықты ... ... және ... ... ... ... ... көрсетеді, сонымен бірге, кейбір
батырлардың күрес барысында рулық-феодал ақсүйектермен ... ... ... аз және әлсіз рубасыларын Кенесары ... күш ... ... ... ... ... ... қатынасқа тән
шара болды. Осы жорық жөнінде Кенесарыда болған ... ... ... «Жақын арада ол Қарқаралы бағытында қозғалып, сол округтың аға
сұлтаны подполковник Құдаймендинның қалған ... қуып ... ... ... ... балағаттағаны үшін және Құдаймендинмен
бірге орыс ... ... үшін сол ... ... ... ... ауылын тонауға барады».
Ескерте кететін бір жайт, Кенесары осы сияқты феодалдарды өте жақсы
білетін және ... ... ... де ... ... өзінің алдына
патшалық Ресейге, Қоқанға және Хиваға қарсы жалпымайдан құру мақсатын
қойғандықтан, ол ... ... ... да ... ... санын
көбейтуге тырысты. Оған сенімсіз болса да одақтастар аса ... еді. ... ... қосылмайтындығына көзі жетсе, оларды қорқытып болса ... ... ... ... ... руының билері — Байтөре мен
Қаракүшікке жазған хаты сөзімізді дәлелдейді. Бұл ... ол: ... ... ... ... арамызды суытқым келмейді. Егер бұрынғы іс-
әрекеттеріңе өкінсеңдер, іштеріңдегі ең сыйлы адамдарың маған келсін. Мен
33
сендерге қайрымдылықпен ... Ал егер ... ... онда мен, 30
жыл сендерді күтіп жүріп ем, енді 30 жыл бойы ісім ... ... ... қызметшім Бабықты жіберемін, оның сөзіне сеніңдер»,— деп
қорқытты.
Міне, сондықтан да Кенесары көтерілісшілерінің арасынан сол ... ... ... ... және ру ... ... ауылдың
кедейі – жалшыларына дейінгі әр түрлі өкілдерін көреміз /1/.
34
3.Қазақ халқының 1837 – 1847 ... ұлт – ... ... хан және көтеріліске қарсы қазақ ақсүйектері
Патша үкіметінің сойылын соғып, азаттық үшін ... ... ... ... ең ... округтық приказдың аға сұлтандары,
отаршылдық басқару жүйесімен ауыз ... ... ... ел ... өз мүдделеріне пайдалануға тырысқан болыснай, ауылнай,
сұлтандар мен старшындар еді. ... ... ... өршелене
қарсы шыққан Абылайдың тұқымдарының бір тобы. Патша үкіметімен ... ... ... аға ... ... ... майор Шыңғыс
Уәлиев.
Архив құжатындағы құпия тізімде ... ... ... көтеріліске
қатысы бар ма деген сауалға, нақты жоқ деп жауап берілген. Ақмола ... ... ... Құдаймендин мен Шыңғыс сұлтан Кенесарыға қарсылардың
басын біріктіруде аянбаған патша үкіметінің атқосшылары. 1842 ... ... ... «бүлікші» сұлтан Кенесарыға қарсы ... ... үшін ... ... ... медаль тапсырылды. «Бүлікші»
сұлтан Кенесары Қасымовқа қарсы біздің ... ... ... ... ... ... үшін ... медальға ие болды», — деп
жазылған сұлтан Шыңғысты наградтау жөніндегі жарғыда /19/.
Сыр бойында патша үкіметіне ... ... ... орын ... ... ... Кенесары көтерілісі туралы көзқарасын анықтау қиын.
1846 жылы патша үкіметінен ... ... ... 1847 ... сом ... ақшамен жалақы тағайындалған, 1848 жылы есаул әскери шеніне
ие болған /20/ ... ... ... ... ... ... ... солқылдақтық саясаты да Кенесары ... ... ... кең ... бөленген Есет батырдың Кенесарыға деген көзқарасы
бір шама анық. Есет батыр ... ... ... ... хан ... ... — деп жазды белгілі тарихшы В.Ф.Шахматов. ... ... ... ... ... ... Оны қабылдау Кенесарының билігін
хан ретінде ... ... еді /21/. 1841 жылы ... ... ... Құлетай Құқановтың Орск бекінісі коменданты полковник ... ... ... ... ... ... бойында қоныс тепкен 30
- 40 шаңырақтан тұратын ... ... өзін ... қабылдағанын
хабарлай келе, Шекті, Төртқара, Жаппас, Шөмекей ... ... ... ... халықтың кең колдауының бір көрінісі деп
сипаттайды.
Кенесарының ашық жауларының бірі — Құнанбай Өскенбаев. Қара сүйектің
өкілі, өзінің ... ... ... Құнанбай Қарқаралы округының
35
аға сұлтаны дәрежесіне дейін көтерілді. 1846 жылы Орта және ұлы ... ... ... ... болған
А.Янушкевич Құнанбайдың жеке қасиеттерін аузынан сілекейі аға ... жылы ... ... ... Абай ... ... еді. Әдетте Абайдың
ұлылығын, терең ой иесі екенін сипаттағанда, оған әсер еткен ... ... ... ... да табиғи жаратылыс жағынан оған көптеген
қасиеттер дарығанын еске алмайтын сияқтымыз. Құнанбайды ожар, қатыгез, қара
түнек кертартпалықтың ... деп ... ... ... ... біраз ауытқу. А. Янушкевич өзінің күнделіктері мен жазбаларындағы
Құнанбайдың жеке басын сипаттауына біздің күдіктенуге негізіміз де жоқ. ... 1833 ... ... ... қозғалысқа белсене қатысқаны
үшін генерал-фельмаршал Сакенның ұйғарымы бойынша дворяндық ... 1841 ... Омбы ... ... кеңсе қызметкеріне
тағайындалып, кейіннен Сібір шекаралық комиссиясына жұмысқа алынған /23/.
1846 жылы ... ... ... ... ... дейінгі жолда Құнанбаймен күн сайын тілдесіп,
қазақтардың ... ... ... ... алған. «...қарапайым
қырғыздың баласы, — деп жазды А. Янушкевич, — табиғатынан парасатты, шешен,
іскер, ... ... ... ... Құнанбай дала заңдарының,
құранның білгірі, қырғыздарға ... бар ... ... да ... Жаны таза ... ... берілген плебей Құнанбайдың аруақ
ретінде даңқы кең жайылып кеткен. Кедей де, бай да, жас та, кәрі ... ... ... одан ... ... ... тыңдауға асығатын
/24/. Абылайдың ұлы сұлтан Алидың аулында бірнеше күн ... ... ... Кенесары көтерілісіне қарсы қазақ феодалдарының күресінде патша
үкіметінің сойылын соққан қазақ даласыңдағы белгілі ... ... ... ... ... ... көшіп-қонып жүрген, ұлы жүз ақсүйектерінің
арасында беделді Али ... ... ... топтасқан Жетісудың
Сарымсақты өзенінің бойындағы ... өз ... ... генерал
Вишневский тіптен разы болды. Оған дейін 76 ... ... ... ... басшысы Адамсат Ыбақов, Албан руының жетекшісі ... ... ... ... ... ... Әли Әділовтар Кенесарыға қарсы күресу
мен Ресей билігін мойындауға келісім беру үшін жиналған.
XIX ғасырдын 80-шы жылдарында өз ... ... ... Ресей
билігін мойындаған Сүйік Абылаев кәрілігіне қарамастан Кенесарыға ... үгіт ... бірі ... ... ... де ... И. Ф. Бабковке жазғанындай, Сүйік сұлтан орыс үкіметіне
өзінің берілгендігін ... ... ... «қырғыздарға» сенбей,
жандарыңа ең сенімді және жас ... ... ... жүріңдер деп /25/
ескертеді екен.
Зеңбіректердің гүрсілінен бе, орыс солдаттарының мылтығының
36
жарқылдаған үшкір найзасынан ба, әлде ... ... ... ... — Дулат,Албан, Сыбан, Шапырашты руларының ... бір ... бас ... Вишневскийге ант етті. «Біз Абылай өреніміз. Кенесары
бізге қандас, туыс. Оның мінезі бізге мәлім, ... ... де аш бөрі ... ... ... еді... Алайда бірде-біріміз ... ... ... ... генералының әбден ... ... Ұлы ... ... бір тобы Абылай жолынан бас ... ... ... ... ... ... жол сілтеген ұлы Абылайдың жаугершілік
дәстүрінен тұқымдарының бір тобы ... ... ... 1846 ... ... ... сұлтандар Сүйік Абылаев, подполковник Әли Абылаев, Адамсат
Ыбақов, ... ... ... ... ... ... Аблек Алин,
Дайыр Ишимов, Тінаш Танатаров, билер ... ... Сары ... ... ... Түлесов, Менке Бохтұбаев, Туғамбай Қойгелдиев,
Динанқияс Тынышбеков, Асылбек Байғарин, Қазбек Тайбақин, Қонғыбай ... да 16 би ... ... ... келіп, Кенесары қозғалысын ... ... ... ... ... ... ... жауымыз деп санап, олармен ешқандай байланыс жасамау біздің
қазақтар ... ... ... ... ... ... болашақта орта жүз қазақтары арасында барымтаға
жол бермеу, «қарақшыларды» көрсек бір-бірімізді ескерту, сол ... ... ... беру ... ... ... бір ... де қазақ феодалдары
арасындағы жегідей жеген алауыздық. Егер халықтың басты бөлігі отарлаудың
тереңдеуіне наразылық білдіріп, 10 ... ... ... ... екінші бір тобы патша үкіметіне қызмет етіп, азаттық ... ... ... елді ... ... ... топтарының қимылдарын
біршама жеңілдеткені айқын. Кенесарының күресті қолдаудан бас тартқан
ауылдарды шауып қатігездік те ... ... ... ... ... ... ... ел мүддесінен айнығандығын айыптаудың ... еді ... ... ... ... ішкі жаулармен күресі
Кенесары көтерілісінің әр түрлі кезеңдеріндегі сәтсіздіктері тек ... ... ... жан – ... қысымында ғана емес, негізінен
алғанда, приказдардың басында ... ... ... офицер шені бар
қазақ феодалдарының және де басқа бірқатар би – ... ... ... ... ... ... төренің тұқымдарына күресуде
ерекше табандылық көрсеткен Ақмола аға ... ... ... ... ... І.Есенберлинның «Көшпенділер» трилогиясының
«Хан Кене» бөліміндегі дала ақсүйектерінің ... хан Кене мен ... ... ... ... деп ... ... туының астына бүтін қазақ халқы топтасты ... ... ... жалаң қорытынды болатындығы сөзсіз. Халықты
бір – біріне қайшы екі ... ... ... бұл бұқаралық қозғалыстың
беттерінде әлі де сыры ... ... ... бар. Көтерілістің
«ақтаңдақтарын» ашуда жаңа мәліметтер қажет. Екі ... топ ... ... ... шебер пайдалана білді.
1842-жылы қаңтар айының 22-інде Сібір корпусының командирыне ... ... ... ... ... ... жағдайды біршама анықтайтын сияқты. Бұл мәліметтерді аға сұлтан
Қ.Құдаймендинның төленгіті Қожасов жинастырған: ... ... ... ... ... ... ... Жекебатыр көтерілістен
ажырай бастаған қазақтарды «тонау» немесе ... ... ... ант берген қазақтарды «қорғау» ... 25 ... ... Қ.Құдаймендинның көмекшісі Сердюковке, қажет деп тапса, күш
пайдалануға ... ... ... аға ... ... ... ... қырғыздардан» казактармен бірігіп Ержан сұлтанның тобына ... ... ... ... ... комендантына және 2-Сібір
батальонының командиры майор Игнатьевке ... ... ... ... ... іске қосу ... ... үкіметінің генерал-губернаторлары арасында Кенесарыға қарсы
күрестің тәсілдері жөнінде бірауыздылық болмады. Егер генерал-адъютант граф
В. А. ... ... ... дұрыс көріп, Кенесарымен арадағы тартысты
негізінде келіссөздермен шешуді қаласа, ... В. ... тек ... ... ... Орынбор ... ... ... ... ... ... ... айының 30-
ындағы хатында Орынбор өлкесіндегі ... ... ... ... ... ... Кенесары туралы болса, ол патшаның
кешіріміне жатпайды. Оны жазалауды ... деп ... оған ... ... ... ... ... сұлтанды кінәлі деген біржақты
қорытынды жасаудан аулақпын. Орынбор ... ... ол ... ... жоқ. Сіздің 1841-жылдың қазан айының 10-ында, 1842-жылдың қараша
айының 17-індегі, наурыз ... ... оның ... ... тонауға
қатысқандығы туралы хабарларыңыз бірнеше ғана қайсақтардың дәлелдеріне
негізделген, сондықтан да сенімді куә ... деп ... қиын ... ... ... ... Василий Перовскийдың
Петербургке жолдаған арнайы хатына мән берсек, ... ... А. ... ... құбыжық қылып көрсетуге тырысқандығын
сипаттап, әскери жазалау ... оған ... ... ... ... ... «Менің ... - деп ... ... - ... тектен-текке Кенесарының қимылдарына қатты
қобалжиды...тіпті, Кенесарының қарсылығы, ... ... ... ... ... дала ... деп ... оларды қуғындау үшін әскери топтар ұйымдастырудың ешқандай қажеті ... ... ... қарсы күресу үшін ... ... ... ... ... қажет». Яғни, қазақ
қоғамының өмірімен, тарихымен әбден ... ... В. ... ... ...... не ... не дала
жағдайымен жақсы таныс, Ресей үкіметіне берілген сұлтандардың күшіне арқа
сүйеп жаныштау. Әскери ... ... ... ... көзі жете
бастаған В.А.Обручевтың өзі бір жыл ... ... ... мәселені талқылауға көнгендей болғандығын 1843-жылдың маусым
айының 29-ында Кенесарыға жазған хатынан байқаймыз: «Мен ... ... ... ... ... ... ... қарсы қимылдарыңызға
көңіл аударған едім... ... ... ... ... ... жақындап көшіп келіңіз де, Орынбор шекаралық комиссиясы
көрсеткен өңірде ... ... ... ... ... генерал-майор Генске жазған хаттарыңыздан басшылар ... ... ... ... ... Көптеген
өтініштеріңіз бар екендігін, генерал ... ... ... білдіріпсіз»/3/.
Алайда Кенесарының сәтсіздіктері оның жауларын қанағаттандырып,
опасыздықпен ... ... ... ... феодалдардың бір тобы
өздерінің әскери топтарын казак жазалаушыларына қосып, бірігіп қимыл жасауы
Қасымовтардың жағдайын ... 5000 сан ... ... ... тобы Кіші ... ... ... Жантөринмен және Баймағамбет Айшуақовпен ... ... да ... ... ... ... ... маусым
айының 27-інде Кенесарыға қарсы жаппай ... ... үшін ... ... ... ... берді. Кенесарының басын жеткізген адамға
награда ретінде 3000 сом тігілді. 1844-жылдың шілде айының ... ... ... сұлтан Жантөринның қолы Кенесарымен шайқасты. 44 сұлтанның
және басқа да ... қаза ... ... бұл ... ... ... Алайда патша үкіметі де енді Қасымовтың күш алып кетуінен
үрейленіп, ... ... ... ... ... ... Лебедев, Дуниковский және басқа да офицерлердің басшылығымен
қимылдаған тұрақты әскерлер Кенесары қолы үшін зор қауіп болды.
Кенесарының Жетісу ... ... де ... ... ... ... ... жазалау күштерінің бірігіп қимылдауы ... ... ... ... қазақтарының Кенесарыға
қосылу мүмкіндігінен үрейленген генерал-майор ... ... ... осы өңірге жіберуді шешті. Экспедицияның ресми міндеті Жетісу
мен Орта жүз ... ... пен ... ... өткізу, шын мәнінде,
Кенесарыны Жетісуға жібермей, оған осы аймақтағы қазақ руларын қарсы қою.
1833-жылғы Польшадағы азаттық күреске қатысқаны үшін ... ... ... ... облысының» мекемесіне кейіннен қызметке алынған
А.Янушкевич ... ... ... ... деген кітабында Қарқаралы,
Аягөз және Көкпекті округтарының аға сұлтандарымен, белгілі билермен ... ... ... ... ... Кейбір ру
билеушілерінің басым бөлігі Ресейдің билігін ... ... ... Олардың ішінде Абылайдың ұлдары Сүйік пен Әли сұлтандар да бар
еді: «Біздің жерімізге келген ... мен оның ... ... ... бұзушы, біздің жауымыз деп есептейміз, онымен ешқандай байланыс
жасамаймыз»,— дейді олар. «1846-жылдың шілде айының 9-ында сұлтан Әли ... ... 1500 ... 2 ... 500 қыздан айырылғанын,
оның қолға түскен сарбаздарының бір бөлігінің ташкенттіктерге сатылғандығын
хабарлады /4/.Гүрсілдеген зеңбіректердің дауысынан кейінгі ... ... «Біз - ... ... ... оның ... бірінен туған,ол
бізбен қарындас. Оның мінезі бәрімізге белгілі: ол аш бөрі ... де ... жүз ... ... Біз оны ... ... ба, ... бола аламыз ба,
жоқ...». Генерал-майор Вишневскиймен сол рулардың кездесуінде: «... ... ... не ... Орта жүз ... әсіресе, округтерге таяу
орналасқан өңірде жаулық қимылдарын көрсек, бүлікті тоқтату үшін ... ... ... /5/- деп лепірген Әли.
Кенесары көтерілісінің әр кезеңдерінде әлсіреуіне әсер ... ... ... ... ... бір-біріне ... ... ... ... мал, әр ... зат-бұйымдарды үкіметке
«берілгендігін» дәлелдегендерге таратып беру әдісі 1836-1838-жылдардағы
Бөкей Ордадағы көтерілісті басу ... де жиі ... ... терең үңілген сайын аңғаратын бір жайт — ... ... ... ... ... жүріп, патша
үкіметіне қарсы күресін үзбеген Кенесарының соғыс қимылдарына ... ... ... да осы ... ... ... ... бөлімдерінің
көп қақтығыстарда басым түскені — көтерілісшілердің өздерімен бірге алып
жүрген семья, ... ... ... ... ... ... ... әскери қуатын қамтамасыз еткен мылтық пен зеңбірек
деп түсіндіріліп келді. Кенесары ... ... әр ... ... ... ... де тіпті аз болмағандығын
дәлелдейді. Жеке-жеке топтарға жіктеліп қимылдаған патша әскерлерінің ... да — ... ... көзі ... ... қолға түсіру,
көтеріліс басшыларының жақындарын ... ... ... Қасым
әулетінің сағын сындыру. Мысалы, 1844-жылы Сібір генерал-губернаторлығынан
арнайы аттандырылған әскери топ ... ... ... Ақши ... бір ... күтпеген жерден шабуыл жасап, хан Кененің
бәйбішесі Күнімжанды тұтқындап әкетті. Әкесі ... ... ... мен ... ерте ... ... ... туының астында тізе
қосқан қандастарының аман-саушылығына әрдайым
40
ерекше көңіл ... Хан ... ... кейін сұлтанды мейлінше
қолдаған — оның інілері Әбілғазы, Наурызбай, ... ... ... ... ... ... ... Иса, Қошқарбай, т.б. Аталары атақты
Абылайдың кезіндегі Қазақ хандығын ... ... үшін ... ... ... ... де, ... де, сыйлықтармен де сатып алу
мүмкін емес еді. Ал кейбір би, старшындардың ... ... ... «өзінің руластарынан патша жазалаушыларды тартып алып, үлестіріп
берген ... мен ... ... ... ... ... де ... екендігіне жоғарыда көңіл аудардық. Бірер мысал келтірсек. Округтардан
жіктелген ... ... ... ... мүліктің «тізімінде» 263 әр
түрлі заттар көрсетілген. Бұл мәлімет Ақмола ... ... ... /6/. ... қырғыздарының облысы» әміршісі міндетін атқарған
чиновник жинастырған мәліметтерге қарағанда, тек 1839-жылы ... ... ... ... әр ... ... зат бөлініп
берілген: Атығай Құбатовке — қызыл ... ... ...... ... боялмаған, өте төзімді екі бөлек мата, Шоныбай Мүсіреповке —
бір жібек халат, 2 ... ... ... 2 ... 3 ... ... 1 көрпе,
Қалдығұл Маңғытовке, Байымбет Тұрымтаевке — 1 халат, Бият Араповке — ... 2 ... 1 ... 1 әр ... ... ... ... Түленовке —
1 көрпе, 1 ақ түсті мата, 1 қызыл сырмақ, старшын Оразан ...... мата ... 1 сырмақ, Нұрбай Өтеновке — 1 жібек халат. Тізімді
бекіткен және оған қол ... ... ... аға ... ... ... ... /7/. Бұған қарағанда, келтіріп
отырған мәліметтер сол ... ... ... 7—8 ... ... ... облысының» барлық өңірін қамтымайды,
тек бір ғана ... ... ... ... түскен заттарды
көрсететіні анық.
Тек Кенесарыға қарсы күрескен қазақтар ... ... ... ... ... ... үлес ... әскери бөлімшелердің казактары,
солдаттары да ұмытылмады. 1842-жылдың 1-ақпан айының 11-індегі бұйрықтың
бірінде Батыс-Сібір генерал-губернаторлығында ... ... ... ... ... 1-ші патшаның өзі «Қырғыз даласында» Ақмола және
Жарғалан Ағаш аймағында бекіністер ... ... ... осы ... ... ... құптағанын мақтаныш ретінде атап көрсеткен
/8/.
Сонымен, мақаланың осы ... ... ... ... патша
үкіметінің Қасымов әулетіне ... ... ... ... ... ... ... Қаншалықты ерлікпен рухтанып, ... да, ... ... ... да ... ... далалық өңірде қимыл
жасауға машықтанған тұрақты әскери топтарға ашық ... ... ... білген белгілі қолбасы Кенесары, әрине, әр түрлі айла-
амалдарды пайдаланды, өзіне ... ... кең ... ерекшелігін пайдалана білді. Кенесары сонымен қатар
41
Орынбор және ... ... ... ... ... ... дипломатиялық жолмен шешуге де мән берген айбынды,
көреген қайраткер болды /9/.
3.3.Қырғызстандағы күрес.Кенесарының қаза ... Арал – ... ... ... бірнеше бекіністер салу арқылы
Кенесары ханды Орынбор өлкесінен ... ... күш ... ... ... алынған Кенесары Сарарқаны қалдырып, көтеріліс орталығын
Ұлы жүзге ауыстыруға мәжбүр болды.
Ал Сібір ... ... ... жасақтарының аймаққа келуінің алдын
алу мақсатымен,халық және мал санағын жүргізуді сылтауратып,Жетісуға Сібір
Шекаралық басқармасының төрағасы генерал ... ... ... едәуір әскери күштер жіберді.
Кенесары ханның Жетісуға келуі халық арасында терең жік туғызды. Сірә,
жалпыхалықтық козғалыстың ыкпалына ұшырамаған бірде-бір ірі ру ... ... Бұл да ... В.Д. ... 1846 жылдың
жазында Лепсі-Қаратал ауданында старшындар, ... ... ... ... басқарушылары съездын шақыруға өкім беруге итермеледі,
бұндағы ... ... ... ... ... ... үшін тиімді
келісімді оларға зеңбіректерден атылған гүрсілдер ... және ... ... жөнінде қорқыту арқылы қазақ ақсүйектерін ресми ... ... ... ... ... және оның ... ... шегінен ығыстырып шығаруға бағытталған ұстанымына ынтымақтастық
білдіруге мәжбүр ету болатын.
Құжаттың ... ... жою ... және олар ... ең ... ... ... Ресей Үкіметіне «дереу жеткізу» үшін 17
сұлтанға, 27 биге, бірқатар болыстық ... ... ... мәні ашып ... /100/. ... ... ең жақын өңір Аягөз жөне Алатау округтары болып шықты; көтеріліс
қамтыған өңір бір ... ... ... отряды; оңтүстіктен – жүзбасы
Абакумовтың казак командасы ... /101/. Ол ... ... ... әйгілі болған болыс басқарушысы, Абайдың әкесі – Құнанбай
Өскенбаев үкіметті жақтаушылар қатарында болған /102/.
1846 ... ... ... ... ... жағалауындағы Қамал түбегін
басып алды; сол жерден ол жазалау отрядтарына жансала қарсыласу мақсатымен
жаңа ауылдарды тарту есебінен өз ... ... ниет ... ... бар ... он ... ... едәуір күш болатын. Жазалаушы
құрамаларға қарсы осының алдындағы қақтығыстар бойынша жауынгерлік ... ... ... да ... емес ... ... хандығына қарсы белсенді күрес кезеңінде қосылған хивалық
жеті шебер оқ ататын зеңбірек дайындап берген.
42
Жетісуда ... және ... ... ... ... шеттеп
қалған хан өз ауылдарын астықпен жабдықтау проблемасын өзінше шешті: нақ
сол ... ... ... ... бағынғысы келмеген, «егіс
егіп, ... ... ... ... ... «500 шаңырақ үйсіндерді»
тұтқында ұстады /103/.
Талантты қолбасшы ретінде Кенесары өз жасағына да, оның ... ... де ... бөлімдер кенеттен қоршауы мүмкін болған жағдайда,
өзінің Балхаш өңіріне орналасуының сәтсіз екенін айқын ... ... оның ... Орта жүз бен ... ... ... жасап жүрген басқа
да бытыраңқы жасақтардан бөлініп қалды. ... ... ... ... күресті жалғастыру үшін жағдайдың әлсіздігін біліп, өз ... Іле ... оң ... өтті және ... ... Әбілпайызовтың
жасақтарымен бірікті /104/, бұның өзі кешірілмес жаңсақтық болатын. Бұдан
кейінгі ... ... ... ... ... Бұл ... ... тездетті. Жетісуда болған кезінде Кенесары қырғыз
манаптарына жергілікті ... ... ... үшін екі мың ... ... ... қақтығыстардың өзі-ақ кырғыз руларының ... ... ... бел байлағанын көрсетті. Оның үстіне аймаққа ниеті
белгісіз ірі қарулы ... ... ... ... ең басты қырғыз
манаптары қарсылық ... үшін қол ... ... болатын. Екі мың адамдық
жасақтан «мың шақты адам аш-жалаңаш ... ... ... ... ... ... ... хабарлады»/105/.
Кенесары өз жағдайының қиын екенін, ... ... ... ... ... ықпалды манаптармен жасырын байланысы бар
казак отрядтарының командирлары шебер және дер кезінде пайдаланатынын жақсы
түсінді. Ол ... ... ... өз ... ... ... мәжбүр
еткен ықпалды қазақ батырларының бірі Сыпатай Орман ханмен құпия байланыс
жасап, ... ...... ... ... ... қолы тұр, ... осы уақытқа дейін тек «шабақтарымен айналыстың, ... ... ... деп ... /106/.
Бастапқы мақсатқа жету - Тянь-Шань қырғыздарын, Ұлы жүздің бір бөлігін
өзіне бағындыру, Шу өзенінде ... ... одан соң ... ... /107/
мүмкін еместігі барған сайын айқындала түсті. Оның Цинь ... ... ... жүруге оның келісімін алуға тырысуы ... ... ... ... ... ... болатын. Іле
өзенін бойлай жоғары өрлеген ол көптеген ауылдармен бірге қытай шекарасына
тереңдей кіріп, Үйгентасқа тоқтады да, одан ... ... ... ... ... ... би және Сұйдақ қожаны елшілікке жіберіп,
«оның жерінде көшіп жүруге рұқсат ету ... ... ... ... ... алмады. «Ол қытай қамқорлығына алынбайды және қайдан ... ... ... өкімет орындары сөзбен де, іспен де кінәлі болғысы
келмейтін Ақ патшадан мейірім сұрасын...»/108/ ... ... ... ... бір ай өткен соң, оның ауылына ... ... ... ... ... ... ... өзі оны Ұлы жүз
бен Қырғызстан шегінде көше ... ... ... ... ... хат жолдауға мәжбүр етті: «Менің бұнда келу ... ... қан төгу ... ... ... мен қазақтарды біріктіру... және жалпы
алғанда, қоқандықтардың қысым көрсетуінен ... ... ол ... ниеттерін жүзеге асыра алмады: бұның үстіне қырғыз ... ... оның ... ... ... ... ... елшілеріне менсінбей қарауы туралы сыбыстар ... ... ... түсті. Бас манаптар Жантай Қарабеков, Орман Ниязбеков ... ... ... ... ... ... қимылдауға - өлім,
яки оның көзін жоюға шешім жасады»/109/.
Сол екі арада Кенесарының жасақтары жат жерде ұсақ-түйек ... ... ... кол ... алмады. 1847 жылғы сәуірдің
ортасына қарай қырғыздар негізгі күштерін ... ... жүз ... ... ... ... бұл ... көп асыра көрсетілгені
көрініп тұр. Адам саны ... ... ... ханының жаулары жағында
болғаны анық. Шешуші шайқас 1847 жылғы 17 және 25 ... ... ... жақын, қазақ сарбаздарын қырғыздар қақпанға түсірген терең
шатқалда болды. ... жер ... өз ... ... ... оның өз ... бар ... зеңбіректермен атуды барынша пәрменді
түрде пайдалануға мүмкіндігі болмады. Кең далада ойдағыдай ... ... атты ... де кең ... жаюы ... ... Үш
тәулікке созылған тең емес шайқас қазақтардың ... ... ... алаңынан Рүстем сұлтан мен Сыпатай би жасақтарының кенеттен шегініп
кетуі ... ... ... және ... ... ... ... түсті,
қалғандары «быт-шыт болып, жан-жаққа қашып кетті». Қырғыздардың тұтқынына
мыңнан астам сарбаз түсіп, құлақ естіп көрмеген ... ... ... ... ... ... келген көшпенділердің
үміті», қазақтың соңғы ханы осылай қаза тапты /110/.
Осы бүлікшіні құртқаны үшін» қырғыздардың ... ... ... ... ... оның ... ... Әлібеков, сұлтан Рүстем
Әбілпайызов, Сыпатай би Мырзагелдин патша үкіметінен мол ... ... ... болғаннан кейін алты жылдан соң Ұлы жүздің аға сұлтаны
қызметіне үміткерлерді таңдау ... ... ... Ұлы жүздің аға
сұлтаны қызметіне кандидатурасы «оның ... ... ... ... яғни оның ... ... ... байланыс жасағаны ескерілді.
Ханның жеңіліс табуы мен қайтыс ... орыс ... ... ... ... және ... ... одан ары тереңдей енуіне
қолайлы жағдай жасап, ... ... ... ... ... қорыта келгенде, Кенесары көтерілісінің жеңіліс табуы
себептерін тыңғылықты зерттеу ... ... ... ... ... оның ... ... айқындаушы әлеуметтік – экономикалық және
саяси жайттардың бүкіл жиынтығы айнадан көргендей көз ... ... 1847 жылы ... ... ... ... ... және Кенесарының өзінің өлтірілуі, шын ... ... ... ... ... ... соңғы буыны болып табылған – ды.
Көтерілістің жеңіліс табатынының тарихи сөзсіздігінің негізгі себептері
бәрінен ... ... ... ... ішкі ... жағдайда,
орталықтандырылған тәуелсіз Қазақ ... ... ... ... ... оң ... оның ... халқын біріктірмек болған бүкіл
әрекеті жол тауып өтіп ... ... ... ... бытыраңқылығы мен феодал басшытоп пен өкімет билігіндегілер үсті
... ... ... ... ... Кенесарының барлық бастамаларына
қатты кедергі жасады.
Сұлтандар мен ... ірі ... ... Кенесарыны қолдамады. Бұл
арада әңгіме олардың патша өкіметі кеңселерінде ... ... ... Бұдан гөрі елеулі маңызы бар нәрсе, олар өздерінің ... ... ... ... орталықтандырылған және нығайтылған
Қазақ мемлекетін ... ... ... ... Нақ осы себептен де, Тұрсын
Шыңғысов, ... ... ... Құдаймендин сияқты ... ... ... ... сұлтандар бірден –ақ Кенесарыға
қарсы шыққан. Олар көтерілісті басуға белсене ... ... және ... ... ... үгіт – насихат жүргізіп, қозғалысқа көп зиян келтірді.
Ірі феодал сұлтандар мен билердің екінші бір ... ... ... ... амалсыз қосылғанымен, реті келген сәтте –
ақ Кенесарыны ... ... ... Мысалы, сұлтандар Боштай Тұрсымбаев пен
Мұса Шорманов сөйткен, Шорманов өкімет басындағыларға өзінің опық ... ... ... ... «Ол мені шақырды, ал мен барудан бас тарттым.
Кенесарының айуандығына қарсы ... ... ... ... де ... басшытоптың санаулы өкілдері ғана қозғалысқа ақырына дейін адал
болып қала алды. Бұлар ... не ... ... ... ... ... бері ... байланыс жасап келген достары еді.
Қазақтың кейбір ықпалды руларының қозғалысты қолдауына Кенесары тым аз
дәрежеде ғана қол жеткізді. Шекті руы, Арғын ... бір ... сол ... руы ... ... да ... ... көбінесе күрестен тыс қалды. Бұған
себеп, бір жағынан, ... ... ... негізгі ошақтарынан
45
жырақта болуы, екінші жағынан, бұл ... ... ... ... ... ... ертеден келе жатқан алауыздық, бұндай
алауыздықты Кенесары, ... ... ... ... жоя ... еді. ... руы сонау атам заманнан бері Жаппас және Қыпшақ руларымен, ... мен ... ... ... ... ... келе жатқан т.б.
Патша әскерлерінің тегеурінімен ... ... ... ... ... ондай жаңа жерлердегі жайылымдар мен ... тура ... бұл ... ... ... келе ... ... қақтығысып қалатыны да өз салқынын тигізбей қойған ... ... ... ... бәрі қосыла келіп,Кенесарының
қазақ халқының өзінің сыртқы және ішкі ... ... аса ... ... ... қол жеткізе алмауына әкеліп соқты.Феодалдық-патриархалдық
ортаға тән нәрсе:алауыздық,бытыраңқылық және оқшау-оқшау томаға-тұйықтық
ерте болсын,кеш ... ... ... ... ... ... ең ... серіктері де жақсы түсінген.
Қазақстанның әлеуметтік-экономикалық жағынан тым мешеулігі,соған
байланысты рулық және таптық мүдделердің жалпыхалықтық мүддеден басым түсіп
отыруы жоғарыда айтылғандардан маңызы кем емес ... ... тән ... ... ... ... ... көлемі орасан зор болуы жағдайында әлгіндей салдардар
қозғалыстың түбіне жетпей қоймайтын еді.
Кенесары қозғалысының біркелкі жүрмегенін,көп ретте өз бетінше өрбіп
отырғаны айтылды.Кенесары көтерілісі ... ... ... 10 жыл ... елдің барлық аса маңызды аймақтарын және барлық дерлік негізгі ру
топтарын қамтыды.Бірақ бұл бір мезгілде,біркелкі болмады,сол себепті өкімет
әскерлері көтерілісшілерді олар қай ... ... бой ... ... ... ... ошағын дереу жойып жіберіп отырды.Бұның
өзі патша өкіметі үшін ірі ұтыс саналса,көтерілісшілер үшін орны ... ... ... ... ... бұл ... екі ... үлкен роль
атқарған:біріншіден, көтерілісшілер көшіп жүрген мал ... ... ... ... ... от оттап, су ішуіне толық тәуелді -
тін.Екіншіден, өкімет билігіндегілердің Кенесары ... ... ... ... көтерілісшілерді олар мекендеген малға жайлы
шөбі жүйгін ... ... ... қуып ... отырды.Кенесары
өзіне адал қазақ руларымен шегінген үстіне шегіне беруге мәжбүр болды ... ... ме ... аймағына, ол жақта Балхаш маңына, одан соң
қашан Тоқмақ түбінде қайғылы қазаға ... ... ... ... Жай ғана ... бір сәрі ғой, өзінің ауылдарымен, малдарымен
бейбіт түрде көшіп отырса да ... ... еді, ол ... ... ... ... ұрыс ... отырып, өзін, әсіресе, өзінің
46
жақтастарын мал-мүліктен жұрдай еткен қатты шығынға ұшырай ... ... ... та ... 1836 жыл мен 1840 жыл ... ... әскери отрядтардың шабуылынан Кенесары мен оның аға-інілері 1635
адамынан өлідей айрылды, 220 адамы ... ... ал ... ... мал, ... ... қаншама.Осындайдың салдарынан Кенесарыға
ерген бірқатар рулар ... ... ... ... шығып қалуға,
көтерілісшілермен болмашы ғана байланыс жасап отыруға ... ... ... ... тып-типыл етіліп таланған жағалбайдылықтар
1839 жылы Кеесарыдан уақытша қалып қоюға мәжбүр болған.Қыпшақ ... ... де ... ... күй ... ... бір аса ... жайтты есте ұстап қана Кенесары ұранының
бұқара халыққа қандай тартымды күші болғанын ... ... ... өйткені,
Кенесары жолшыбай малынан, ескі жақтастарынан ... жаңа ... ... бойда өзіне оп-оңай жаңа серіктер тауып отырған.Олардың көбі
өз еріктерімен, тіпті ... ... ... туы ... көтерілісшілердің кектенуінен қорқып, айбынды Кенесарының
қаһарына ілігуден сақтанып барып, көтеріліске ... ... де, ... өзі ... ... ... де ... санын
толықтырып отырған, сөйтіп күрес жаңа серпін тауып қайта өршіген.Ал енді
Кенесары қалдырып кеткен ... ... ... ... ... ... жақтастары мен қатысушылары мықтағанда Кенесарыға материалдық
көмек жіберумен және ... ... ғана ... ... ... ... қарулы күрес тоқтаған.Соның нәтижесінде
күрес майданы бір облыстан екінші ... ... ... майданы
бір мезгілде өрістеуі деген болмаған, сондықтан өкіметтегілер көтерілісті
бүкіл Қазақстан бойынша басу үшін күшті бөліп-бөліп, ... ... ... өзге ... ... батырлар да күреске әр түрлі
уақыттарда қосылып отырған.Кенесары қозғалысы басталарда Исатай Таймановтың
көтерілісі іс ... ... ... ... ... ... сахнадан түсіп қалды,Жанғожа Нұрмұхамедов тек көтерілістің соңғы
жылдарында ғана,онда да уақытша түрде ... ... бір ... ... ... Кенесары өзіне қанша тартпақ болса да ... ... 1844 жылы ... ... ... Айшуақовке өзінің
Кенесарыға қарсы күресетінің айтып уәде берген.
Тек 1855 жылы, Кенесары қозғалысы басып – жаншылғандығына көп жыл ... ғана Есет өзі ... ... ... ал 1856 жылы ... та көтеріліс бастады.
Сонымен, қара басының ғана қамын ойлаған жергілікшілдік, ... ... ... Есет пен ... ... ... ... жасады.
47
Ол шақта халықаралық жағдай да тым ... ... ... ... ... 4 ... ... дәрежеде патшалы
Ресейдің билігіне түсіп қалған Қазақстан қазақтардың біртұтас мемлекет
болып бірігуіне жол ... ... ... ... ... ... Ресей де,Қытай да және ортазиялық хандықтар ... және ... ... өз мақсаттарына пайдалану үшін
қазақтарды билеуге өзара күрес ... іс ... олар ... екі ... ... ... ретінде қалдыруға,оның қазыргі
күйінен өзгермей тұратын болуына мүдделі-тін.Кенесары олардың арасында олай
да былай бұлтарып,біреуімен уақытша одақтасып,екіншісінің тегеурініне ... ... ... ... ... үлгісімен солай етті де,сөйтіп уақыт
ұтып,белгілі бір кезеңге өзінің тәуелсіз өмір ... ... ... отарлық құлдықтың бұғауын қазақ халқының мойнынан біржола жұлып
тастау да,орталықтандырылған дербес мықты мемлекет құру да оның ... ... ... де,ортазиялық хандықтар да,Қытай да оның мұнысына
жол ... ... ... күштерінің Кенесары күштерінен асып түсіп
жатқаны соншалық олармен қарулы ... ... ... ... дей ... ... қырғыз манаптарымен уақытша әскери одақтасқан
кезде,Кенесары тауға ығыстырылып,талқандалып және ... да ... ... қазаға ұшырауы ол шебер басқарған күрестің аяқталуы
болды.
Жоғарыда аталған жайттар жинала ... ... ... ...... әдебиеттер тізімі
1.Бекмаханов Е.Қазақстан ХІХ ғасырдың 20-40 жылдарында (Оқу құралы).-
Алматы,”Санат”,1994.-9-10 бб.
2.Қазақстан тарихы (Көне заманнан бүгінге ... ... ... ... ... ... ... ұлт-азаттық
күресі (1837-1847жж.):Студенттерге арналған оқу-әдістемелік көмекші
құрал.-Алматы:Қазақ университеті,1998.-26-27 бб.//Валиханов
Ч.Ч.Собрание сочинений.,в 5-ти томах.Т.2.,Алматы,1985,с.397.
4.Сонда.-27б.//Зерттеу еңбегі:”Сібір қырғыздарының ... ... ... ССР с ... времен до наших дней.Под
редакцией М.А.Абдыкалыкова и А.М.Панкратовой.Алма-Ата.1943,с.672.
7.Сонда.-33б.//”Қазақстан ... ...

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 50 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
1837-1847 жылдардағы Кенесары бастаған ұлт-азаттық көтеріліс14 бет
ИСАТАЙ ТАЙМАНҰЛЫ12 бет
18-19 ғғ. Қазақстан территориясындағы ұлт-азаттық қозғалыс14 бет
1837-1847 жж. кенесары ханның басшылығымен болған көтеріліс10 бет
1850-70 жылдардағы ұлт-азаттық көтеріліс49 бет
1905-1907 жылдардағы революцияның Қазақстанға саяси дамуына әсері.9 бет
1915-1945 жылдар аралығындағы Корей халқының Жапон отарына қарсы ұлт азаттық қозғалыстары38 бет
1916 ж. Ұлт-азаттық көтеріліс жағдайындағы қазақ ұлттық зиялы қауымы13 бет
1916 ж. ұлт-азаттық көтеріліс жағдайындағы қазақ ұлттық зиялы қауымы туралы15 бет
1916 жылғы Амангелді Иманов бастаған Ұлт-азаттық көтеріліс49 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь