М.Мақатаев поэмаларының идеялық- көркемдік ерекшелігі


Кіріспе
1. М.Мақатаев поэмаларының идеялық. көркемдік ерекшелігі
2. М.Мақатаев поэмаларындағы образдар жүйесі. Лирикалық кейіпкер және тарихи тұлға
Қорытынды
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі
Әр дәуір өз ақынын туғызады десек, Мұқағали Мақатаев ХХ 60-70 жылдардағы қазақ поэзиясында өзіндік өлең өрнегімен із қалдырған қазақтың көрнекті, ақиық, эпик ақыны.Ол әдебиет есігін алғаш ашқан жылдардан-ақ жыр әлеміне үлкен дайындығын танытқын. Халқымыздың ауыз әдебиетінің бай мұраларынан терең сусындап, шабытына толмас қанат байлай келген ақын. Ұлы Абайды пір тұтып, өлең-жырдың тылсым құдіретіне бас иген, оның игі дәстүрін терең түйсікпен қабылдап, ақындық өнегесін бойына мейлінше сіңіре келді.
Халықтың рухани бай әдеби мұрасынан күш- қуат алған Мұқағали Мақатаевтың қазақ әдебиетіне, қазақ поэзиясына шалқар шабытпен қаламдас достарының ішінен ерекше өз үнімен келгені баршаға белгілі.
Ақын әлемдегі шындықты , ақиқатты өз жырына қосып, қазіргі заман мен тұрмыс сабақтарынан алған ақындық түйсік сезімін тартынбас тереңнен толғанып, мүмкіндігінше оқушысының жүрегінен орын тебетіндей дәрежеде жазып, қазақ поэзиясында өзіне тән поэзяның сұлу сарайын туғызды.
Мұқағалми Мақатаев шығармалары сол заманның көркем тілі менен жазылған тұтас бір шежіре секілді, көз алдыңа үлкен бір көркем сурет галереясын жайып салады. Атап айтқанда қазақтың қара өлеңінің құліретін, терең сырын, бір ғана ақын меңгерген болса, арқалы ақын осы Мұқағали Мақатаев игерді десек қателеспейміз. Ақынның «Ақынмын деп қалай айта аламын, халқымның өзі айтқанын қайталадым. Күпі киген қазақтың қара өлеңін, Шекпен жауып, өзіне қайтарамын...» ,- деп бар даусымен мойындап, әділ бағасын өзі айтқаны бекер емес. Өз шығармаларында жан-жақты жүректебіренісімен, өз үні, өз даусы, қайталанбас өз ерекшелігімен көркем де шыншыл отты сөзбен образ жасап, жыр кестелерін жасады.
Жыр әлемінде өз ойын, өмір шындығын, көркем тілде ақындық биік тұрғыдан тұтас шеберлікпен жырлау екенін, бірінің қолынан келе беретін нәрсе емес, бұл тек жұлдызы жоғары, өзен жыр жолына арнаған үлкен таланттыңт қолынан келеді.
М.Мақатаевтың бізге қалдырған асыл мұраларын тұтастай алып қарайтын болсақ онда олар қазақ әдебиетінде өзінше ерен биік, арқасынан қар кетпейтін өркеш-өркеш жоталы тау болып өз алдына бөлек тұр
Ақынның алғашқы кітабы 1964 жылы алғашқы поэмасының «Ильич» деген атпен жарық көрді. Міне, содан бастап көлемі жұқа болса да, мазмұны терең өлеңдер мен поэмалардан құрастырылған кітаптары шыға бастады.
М. Мақатаевтың эпикалық жанрдағы мазмұны мен көркемдікгі әсем, сұлу 20- ға жуық поэма, толғаулары бар. Атап айтсақ: «Ильич», «Армысыңдар достарым», «Мавр», «Дариға жүрек», «Аққулар ұйықтағанда», «Шекарада, «Чили шуағым менің», «Арман», «Шолпан», «Досыма хат», «Алтай-Атырау», «Космаонавт ойлары», «Мұзбалақ», «Ару ана», «Моцарт.Жан азасы», «Райымбек! Райымбек!», «Ақ қайың әні» т.б
1. Алпысбаев Қ. Поэма және сюжет.-Алматы, 1992. -243б
2. Әдібаев Х. Даланың бояуымен өлең жазған // Жұлдыз. – 1981. -№3-219-220бб
3. Мақатаев М. Жырлайды жүрек. – Алматы, 1989. -251б
4. Мақатаев М. Күнделік. – Алматы, 1991. -21 б
5. Мақатаева Ш.М. Махаббаттан –парасатқа (Мақатаевтың күнделігінен, 16 февраль, 1976) // Лениншіл жас. -1988.-22 қаңтар
6. Мақатаев М. Соғады жүрек. – Алматы, 1982. –Т.II. – 428б
7. Мақатаев М. Армысыңдар, достарым. Өлеңдер мен поэма. – Алматы, 1966.-249б
8. Мақатаев М. Аққулар ұйықтағанда. Өлеңдер мен поэма. – Алматы,1974.-175б
9. Мақатаев М. Шуағым менің. Өлеңдер мен поэма. – Алматы, 217 б
10. Мақатаев М Өмір өзен. Өлеңдер мен поэма. – Алматы, 1979.-148б
11. Нарымбетов Ә. Айқын үн, айшықты мәнер // Жетісу. – 1980. – 20 мамыр.
12. Нарымбетов Ә. Қазіргі қазақ поэмасы.- Алматы, 1982. – 256 б
13. Тәжібаев Ә. Поэзия – жүрек тілі / Кітапта: М.Мақатаев. Соғады жүрек. – Алматы, 1982. – Т.I. – 8 б
14. Үркімбаева Н. «Дариға-жүрек» нұрлары // Парасат. – 1990. - №3.- 56-54бб
15. АлпысбаевҚ. Мұқағали өрнегі.- Алматы,2001, 60б

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 13 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге




Мазмұны

Кіріспе

1. М.Мақатаев поэмаларының идеялық- көркемдік ерекшелігі
2. М.Мақатаев поэмаларындағы образдар жүйесі. Лирикалық кейіпкер және
тарихи тұлға

Қорытынды

Пайдаланылған әдебиеттер тізімі

Кіріспе.

Әр дәуір өз ақынын туғызады десек, Мұқағали Мақатаев ХХ 60-70
жылдардағы қазақ поэзиясында өзіндік өлең өрнегімен із қалдырған
қазақтың көрнекті, ақиық, эпик ақыны.Ол әдебиет есігін алғаш ашқан
жылдардан-ақ жыр әлеміне үлкен дайындығын танытқын. Халқымыздың ауыз
әдебиетінің бай мұраларынан терең сусындап, шабытына толмас қанат байлай
келген ақын. Ұлы Абайды пір тұтып, өлең-жырдың тылсым құдіретіне бас
иген, оның игі дәстүрін терең түйсікпен қабылдап, ақындық өнегесін бойына
мейлінше сіңіре келді.
Халықтың рухани бай әдеби мұрасынан күш- қуат алған Мұқағали
Мақатаевтың қазақ әдебиетіне, қазақ поэзиясына шалқар шабытпен қаламдас
достарының ішінен ерекше өз үнімен келгені баршаға белгілі.
Ақын әлемдегі шындықты , ақиқатты өз жырына қосып, қазіргі заман мен
тұрмыс сабақтарынан алған ақындық түйсік сезімін тартынбас тереңнен
толғанып, мүмкіндігінше оқушысының жүрегінен орын тебетіндей дәрежеде
жазып, қазақ поэзиясында өзіне тән поэзяның сұлу сарайын туғызды.
Мұқағалми Мақатаев шығармалары сол заманның көркем тілі менен
жазылған тұтас бір шежіре секілді, көз алдыңа үлкен бір көркем сурет
галереясын жайып салады. Атап айтқанда қазақтың қара өлеңінің құліретін,
терең сырын, бір ғана ақын меңгерген болса, арқалы ақын осы Мұқағали
Мақатаев игерді десек қателеспейміз. Ақынның Ақынмын деп қалай айта
аламын, халқымның өзі айтқанын қайталадым. Күпі киген қазақтың қара
өлеңін, Шекпен жауып, өзіне қайтарамын... ,- деп бар даусымен мойындап,
әділ бағасын өзі айтқаны бекер емес. Өз шығармаларында жан-жақты
жүректебіренісімен, өз үні, өз даусы, қайталанбас өз ерекшелігімен көркем
де шыншыл отты сөзбен образ жасап, жыр кестелерін жасады.
Жыр әлемінде өз ойын, өмір шындығын, көркем тілде ақындық биік
тұрғыдан тұтас шеберлікпен жырлау екенін, бірінің қолынан келе беретін
нәрсе емес, бұл тек жұлдызы жоғары, өзен жыр жолына арнаған үлкен
таланттыңт қолынан келеді.
М.Мақатаевтың бізге қалдырған асыл мұраларын тұтастай алып қарайтын
болсақ онда олар қазақ әдебиетінде өзінше ерен биік, арқасынан қар
кетпейтін өркеш-өркеш жоталы тау болып өз алдына бөлек тұр
Ақынның алғашқы кітабы 1964 жылы алғашқы поэмасының Ильич деген
атпен жарық көрді. Міне, содан бастап көлемі жұқа болса да, мазмұны терең
өлеңдер мен поэмалардан құрастырылған кітаптары шыға бастады.
М. Мақатаевтың эпикалық жанрдағы мазмұны мен көркемдікгі әсем, сұлу
20- ға жуық поэма, толғаулары бар. Атап айтсақ: Ильич, Армысыңдар
достарым, Мавр, Дариға жүрек, Аққулар ұйықтағанда, Шекарада,
Чили шуағым менің, Арман, Шолпан, Досыма хат, Алтай-Атырау,
Космаонавт ойлары, Мұзбалақ, Ару ана, Моцарт.Жан азасы,
Райымбек! Райымбек!, Ақ қайың әні т.б
Көркем шығарманың құндылығы, сапасы оның көлемімен өлшенбейтінін
ескерсек те, М.Мақатаевтың бұл бағасы жоқ мол мұрасы мазмұны мен формасы
өзінше жаңалығы жағынан қазақ поэзиясы үшін еңсесі биік көк тіреген алып
шың немесе екіші сөзбен айтқанда таудан аққан мөлдір бұлақ. Таудан алып
шыңды кәрі де , жас та алыстан көре алады емес пе, сондай-ақ мөлдір
бұлақтан да кәрі де , жас та сусындап рақатқа бөленеді емес пе, міне, сол
Мұқағалидың отты , мазмұнды поэмаларын оқып жыр сүйер қауым жырдан
сусындап мейірін қандырып, тамаша рақатқа бөленуде десек артық айтқандық
болмас. Осындай мол мұра қалдырған ақынның суреткерлік шеберлігін ғылыми
тұрғыдан, талдау, зерттеу жұмыстың өзегі.

1.М.Мақатаев поэмаларының идеялық-көркемдік
ерекшелігі

Мұқағали ұлт ақыны. Уақыттың өзі оны мойындап жыр тарланын
лайықты тұғырына көтеруі де сондықтан. Бойға біткен табиғи дарынына қоса
орыс пен Еуропа классиктерін қанып оқып, тынымсыз ізденген ақын болмысы
ішкі әлемін соншалық байытқанымен, қазақы сипатын соншалықты өзгерткен
емес. Қайта алған мол білімінің арқасында өз поэзиясын әрлендіріп, күллі
адамзатқа ортақ әлемдік үлгілермен жаңғыртты. Ең бастысы қара өлеңді дара
қойып ми қазанында қайнатты, - деп әділ баға береді.[15]
Ақынның алғаш оқырман қауымға ұсынып, баспаға алғаш шыққан поэмасы -
Ильич поэмасы. Бұл поэма жазылу жағынан циклді поэмаға жатады. Поэма
туралы күнделікті басылымдарда сыншылар мақалалары жариаланды. Ғалым
Ә.Нарымбетов М.Мақатаевтың Ильич атты циклді поэмасы қазіргі ұлттық
поэзиямыздың кең тынысын, биік мәртебесін танытатын елеулі көркемдік табыс
[11],- екнін айтып, тиісті көзқарасын білдірді. Шындығында Мұқағалидің бұл
поэманы жазған кезінде біз социолистік идеологияның жетегінде комунистік
партияның басшылығында В.И.Ленин идеясын қолдадық, оған көңілімізде қандай
жақсылық, тілімізде қандай жақсы сөз болса барлығын соған арнадық.
1973 жылы баспасөзде жарияланып, кейін Мұқағалидың кітаптарында жарық
көрген Аққулар ұйықтағанда поэмасы - ақынның шығармашылық өмірінің ерекше
бір шоқтығы, биігі. Негізінде Мұқағалидың поэма, дастан секілді ірі
жанрлардағы шығармалары көркемдік табиғаты жағынан лиро-эпикалық сипаты
басым болып келеді. Лирикалық жырдың шебері екендігін Аққулар ұйықтағанда
поэмасынан байқауға болады.

Өзенде жоқ сыймаған арнасына
Жылға да жоқ даламен жалғасуға.
Таста тұнған жаңбырдың тамшысындай,
Мөлдірейді, қарайды қарға, шыңға,
Жалғыздықтан жамандық бар ма сірә?!-
деген таста тұнған тамшы мен тау басындағы көлдің шендестірілуі, сол көлдің
өзінің шыңға, қарға мөлдіреп кейіптеу, жарасымды ақындық талғам биігін
бірден айқындап береді.
Түйіндеп айтқанда, Мұқағалидың Аққулар ұйықтағанда поэмасы
қазақ оқырманының жан дүниесіне етене жақын ұлттық шығарма.
Ақынның Дариға жүрек поэмасы тұнып тұрған сезім. Бұл поэма тарихи
поэмалар қатарына да жатады. Себебі, поэма қазір сонау аласапыран сұрапыл
соғыс кезіндегі ауылдағы тіршілікті көрсетеді. Мұндай тағдыр телегінен
қайтпаған Дариғаның тартқан азабын, зарын ақын жырға қосып, оған кінәлі
тауқыметтің әмір-төрешісі соғысқа лағынет айтып отырған жоқ па?!
Дариға жүрек,
ботадай келіп боздады,
Бозарып тұрып,
Бозарып атқан ақ таңда.
Осы үзінді хақында Н.Үркембаева: Кеңістіктегі біздің шартты
тіршілігіміздің нағыз көрінісі осы болар. Талайымыздың Өмір шындығы деген-
міне осы деп қалыптастырып алған ұғымымыздың жаңсақтығын осындайда ғана
түсінгендейміз. Дариға жүректің жан ышқынысын естіместен, парықсыздық
апатынан сақтануға шақырған ақынның аөамматтық үніне құлақ түрместен, Өмір
деген- күрес! деп өзара жалғасып баққан тырбаң тіршілігімізді малданып,
шынай ғұмыр үшін күрестің не екенін білместен сенделісті күн кешеміз-ау.
Ендеше Дариға-жүрек бұған қалай шыдасын 14,- деп жазды.
Қазақ поэзиясында Ұлы Отан соғысы тақырыбына арналған поэмалардың
мазмұны жауынгерлердің батылдығын, ерлігін дәріптеліп, суреттелсе, Мақатаев
поэмасында соғыс уақытындағы ауыл тіршілігі? Онда болып жатқан оқиғалар,
поэма кейіпкерлерінің көңіл-күйін, қайғысы мен қуанышын, Дариға жеңгесінің
дара тұлғасын тасқын шабытпен жырға қосып, өзіндік шеберлікпен жасап шықты.
Мұқағали Мақатаевтың шығармаларының ішінде ең шоқтығы биік
туындыларының бірі- Чили шуағым менің поэмасы. Бұл поэма Чилидің ұлы ақын
Пабло Нерудаға арнаған ескерткіш туынды. Бұл эпикалық туындыны оқып отырып,
ақынның ақындық құдіретін, терең ойын, озық идеяларын көреміз. Мұқағали
поэмасында Чили халқының фашизмнің зұлымдығына деген ыза-кегін Пабло образы
арқылы көрсетеді.
Мұқағалидың бұл поэмасы – жер бетіндегі бейбітшілікті сақтауға,
былайша айтқанда , бүкіл адамзатқа тыныштықты баян етуге шақырған ұраны
іспетті кесек туынды. Бұл поэманы ғалым Х.Әдібаев: Ақын салған өрнекті
жырды жаңғырта оқыған сайын Чилидің адал перзенті Пабло Неруданың азаматтық
бейнесі көз алдыңаздан кетпейді –нар кеуделі ақын Мұқағалиды да қатар көріп
тұрғандаймыз. Жыр қос ағындала тереңдеп, айдыны кеңіп сарқырама нөсерге
айналады. Енді ақын Отанын жаяу кезіп, ақ бесікте шырылдаған бөбектерді
егіле тербеткендей, көзінің жасымен сәбиін жуған ана атаулыны демеп, сүйеп
жұбатып тұрғандай...
Оқушы сезімін шымырлата баурап, алып өмірге жасын жыр әкелген ақын
Мұқағалидың құдіреті осы ағынан жарыла ақтарылар табиғатынан, қашан да
оқушысымен іштей сырлас, қанжығалас, сол иненің жасауында сыр қалдырмай
жырын әрқашанда табиғаттың өзіндей ақтара өрнектейді [2, 219-220 бб] –деп
жазғанын білеміз. Бұл әділ пікірді мақұлдаймыз да. Себебі, сыршыл поэзия
ақжарылған шыншыл жүректен туады емес пе? Сондықтан да ақын атаулыны бүкіл
адамзат басына түскен ауыр тағдыры алаңдатады.
Ақынның Райымбек! Райымбек! атты поэмасы- тарихи тақырыпқа. Ерлікке,
ел қорғауға арналған көлемді туындысы. Бұл поэма 1970 жылы жазылса да,
баспадан кеш жарыққа шықты. Ақын бұл поэмасын қазақ халқының басынан өткен,
небір ауыр кезең Ақтабан шұбырынды, алқа көл сұламатәрізді тарихи болған
оқиғаның ел аузында сақталған деректерін, тарихи мәліметтерді жинақтап, өте
шеберлікпен сол кездің, сол дәуірдің есте қаларлық оқиғаларын кең ауқымда
нанымды суреттеген.
Сондықтан да ақын бұл туындысын қазақ әдебиетіндегі тарихи өлеңдердің
ең алғашқы үлгілерінің бірі Ақтабан шұбырынды оқиғасынан басталатынын
ескеріп, осы сәттің сұмдық көрінісін, халыққа кең тараған Елім-ай
өлеңімен бастайды:
Қаратаудың басынан көш келеді,
Қара жорға шайқалып, бос келеді.
Қара күнді жамылып қара қазақ
Қара күнді басынан кешкен еді.
Қара қайғы көрсетпей ештеңені,
Қара жауы қанатын кескен еді.
Шұлғау болып қыздардың кестелері,
Талай қара шаңырақ көшкен еді.
Қаратаудың басынан көш келеді! [3, 393б]

Ақын поэмада Қабай жырау жайлы айтып кетеді. Оның мінез-құлқын жан
жақты ашып, ақындық шеберлікпен сәтті өрнектейді.
Ә.Нарымбетов Райымбектің алғаш сөзі туралы: Кейіпкер сөзі –
шығармадағы адам бейнесін ашуда көркемдік қызмет атқарады дегенде, ең
алдымен, оның негізгі идеялық жүгіне көңіл бөлуге тиіспіз. Байқап отырсақ,
қай-қай шығармаларда да кейіпкер сөзі арқылы автордың позициясы білінеді.
Автордың, яғни ақынның кейіпкерлерге деген көзқарасы, қарым-қатынасы осы
кейіпкер сөзі арқылы да танылып отырады [12],- деген еді.
Қорыта келгенде, М. Мақатаевтың Райымбек! Райымбек! Атты поэмасы
бұрынан қазақ халық ауыз әдебиетінің өзекті саласы эпостық батырлар жырының
жалғасы іспетті. Батырлар жырының бәріне ортақ идея – ерлік істеген халық
батырларының сом тұлғасын, нақты портретін, көркем образын жасау тән болса,
Мұқағалидың бұл поэмасында қазақ халқының сыртқы басқыншы жаулардан мезі
болып титықтан ең қиын ауыр халін, қол бастаған халық батырларының бірі
Райымбектің тарихи сом тұлғасын жасау арқылы оның көркем бейнесін халық
тұрмысы, қоғамдық тыныс – тіршілігімен жетік үлгіде суреттеген.
Мұқали Мақатаевтың эпикалық туындыларының ішінде кең құлашты,
көркемдігі жағынан ерекше, көлемі жағынан шағын, мазмұны жағынан құнды, әрі
күрделі шығармасы – Моцарт. Жан азасы (Реквием) элегиялық поэмасы. Ақын
бұл эпикалық туындысын австриялық ұлы композитор Моцарт Вольфгант Амадейдің
(1756-1791жж.) хормен, оркестрмен айтылатын Реквиемі Жан азасы атты
әйгілі музыкасының желісіне немесе сол музыканың мәтіні есебінде арнап ішкі
жан дүниесінің толқынысын, терең сезіммен жыр жолдарына түсірген.
Бұл поэма жөнінде Қазақстанның халық жазушысы, кемеңгер ақын, үлкен
ғалым Ә. Тәжібаев былайша ой тербейді: Осындай тарихи кезеңде
адамдарымыздың да, ұлттарымыздың да іріленген дәуірінде әдебиетімізде
Мұқағалидың Реквиемі тумауы мүмкін емес еді. Ондай поэзия туғыза алмаған
қазақ халық та болып жарытпас еді.
Өмір дегенге
Тірлікте сірә, жетер ме ой!
Жарық сәуледен
Басқаның бірі бекер ғой.
Бекер ғой бәрі, бөтен ғой,
Өмір дегенің бір күндік сәуле екенн ғой.
Біз де өзге тілдерде жазылған тамаша Реквиемдерді сан оқығанбыз. Бірақ, дәл
мынандай кереметті кездестірген емеспіз.
Өмір туралы азалы жыр айтып отырған ақынның өмірге деген, жарық
сәулеге деген махаббаты орасан. Ман Қасымның поэмасы оптимистік трагедия
деп атағанмын. Мұқағалидың Реквиемін де солай оптимистік трагедия деп
атаймын. Біз өмірді сүюді, оны биік поэзияға айналдыруды осы екі ақыннан
үйренуіміз керек [13,8б] – деп ағынан жарылып, жас та болса Мұқағалидың
талантын да, шығармасын да әділ бағалап, калың оқырман алдында паш еткенін
жақсы білеміз. Бұл Мұқағали шығармаларына берілген әділ бағаның бірі еді.
Қорыта айтқанда , қазіргі қазақ поэмасының ішкі жанрлық жағынан, сан алуан
тақырыптық – идеялық дамуына жетілісуіне М. Мақатаевтың эпикалық туындылары
молынан ... жалғасы
Ұқсас жұмыстар
Қ.Жұмаділовтің "Дарабоз" романының көркемдік-идеялық ерекшелігі
Ілияс Жансүгіровтың поэмаларының көркемдік ерекшеліктері
Мұқағали Мақатаев поэзиясынның көркемдік жүйесі
М.Мақатаев поэзиясындағы символизм
Фариза оңғарсынова поэмаларындағы идеялық - көркемдік ізденістер
Табиғат лирикасы. Абай поэмаларының тарихи, көркемдік негіздері
М.Мақатаев «Аққулар ұйықтағанда» поэмасы
М.Мақатаев шығармашылығы
М. Мақатаев өлеңдеріндегі лирикалық кейіпкер тұлғасы
Лирикалық проза.Қазіргі қазақ поэмаларының көркемдік философиялық мәні. Мемуарлық шығармалар
Пәндер

Қазақ тілінде жазылған рефераттар, курстық жұмыстар, дипломдық жұмыстар бойынша біздің қор №1 болып табылады.

Байланыс

Qazaqstan
Phone: 777 614 50 20
WhatsApp: 777 614 50 20
Email: info@stud.kz
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь