Түркі халықтарының алтындай таза мұрасы болған «Қорқыт ата» және оның кітабындағы негізгі тәрбие беретін әңгіме, өлең, мақалдардың мазмұны, оның халықты тәрбиелеудегі орыны

К I Р I С П Е
I бөлім
Қорқыт ата туралы
ІI бөлім
«Қорқыт ата кітабы»
Төбекөз Дәу мен Бисат жыры
Қорытынды
Т а қ ы р ы п т ы ң к ө к е й к е с т і л і г і :
Ежелгі дәуірде өмір кешкен Қорқыт жайында әлем халықтарының рухани дүниесінде ғасырлар бойы қалыптасқан аңыздар тек түркі халықтарының рухани байлығы емес, әлем халықтарына ортақ байлық. Қорқыт пен оның шығармашылығы жайлы көптеген зерттеулер жүргізіліп келеді. Қорқыттың өз Отаны Қазақстанда да ол жайлы зерттеулер әлі өз деңгейіне жеткен жоқ. Бұл шағын жұмыста түрік тілінен аударылған «Қорқыт ата кітабы» деп аталатын Б.Ысқақовтың (Алматы, «Жазушы», 1994 ж.) аудармасы мен шыққан жинақтағы туындылардың тарихи шындыққа қатысы және сол дәуірдегі халықтың әдет- ғұрпы, салттық дәстүрлерінің негізі мен ерекшеліктері қарастырылады,
Ж ұ м ы с т ы ң м а қ с а т ы :
Түркі халықтарының алтындай таза мұрасы болған «Қорқыт ата» және оның кітабындағы негізгі тәрбие беретін әңгіме, өлең, мақалдардың мазмұнын ашу, оның халықты тәрбиелеудегі орыны туралы пікір айту, бүгінгі күндегі оның керектілігін ашып беру.
З е р т т е у м а т е р и а л д а р ы :
Тақырып бойынша жинақталған зерттеу материалдары қазақ ғалымдарының, жазушыларының еңбектерінен, сондай-ақ күнделікті баспа беттерінен, тарихи жазбалардан алынды,

Ж ұ м ы с т ы ң қ ұ р ы л ы м ы :
Жұмыс кіріспеден, негізгі бөлімнен, қорытынды және пайдаланылған әдебиеттер тізімінен тұрады.
«Қорқыт ата кім болған?» деп аталатын кіріспе бөлім екі тараудан тұрады:
а) Қорқыт--ел ауызындағы аңыздардың кейіпкері;
б) Қорқыт ата туралы тарихи деректер.
Ал негізгі бөлім үш тараудан тұрады. Мұнда ең алдымен «Қорқыт ата кітабының» зерттелу тарихы жайында сөз болады. Онан соң бүл жинақтың тарихи негізде жасалынған көркем шығарма екендігі, сонымен қатар ондағы салт-дәстүрлердің көрінісі сөз болады.
Қорытынды бөлімде Қорқыт ата мұрасының бүкіл түркі халықтарының мәдениетінің негізгі іргетасы екендігі айтылады, жинаққа енген жырлар логикалық жүйелері бойынша ретке келтіріледі.
        
        К I Р I С П Е
Т а қ ы р ы п т ы ң к ө к е й к е с т і л і г і ... ... өмір ... ... ... әлем халықтарының рухани
дүниесінде ғасырлар бойы қалыптасқан аңыздар тек ... ... ... ... әлем ... ортақ байлық. Қорқыт пен оның шығармашылығы
жайлы көптеген ... ... ... ... өз ... ... ол ... зерттеулер әлі өз деңгейіне жеткен жоқ. Бұл шағын жұмыста түрік
тілінен аударылған «Қорқыт ата кітабы» деп аталатын ... ... 1994 ж.) ... мен ... ... ... тарихи
шындыққа қатысы және сол ... ... ... ... ... ... мен ... қарастырылады,
Ж ұ м ы с т ы ң м а қ с а т ы :
Түркі халықтарының алтындай таза ... ... ... ата» және оның
кітабындағы негізгі тәрбие беретін әңгіме, өлең, мақалдардың мазмұнын ... ... ... ... ... ... айту, бүгінгі күндегі оның
керектілігін ашып беру.
З е р т т е у м а т е р и а л д а р ы ... ... ... ... ... ... ... еңбектерінен, сондай-ақ күнделікті баспа беттерінен, тарихи
жазбалардан алынды,
Ж ұ м ы с т ы ң қ ұ р ы л ы м ы ... ... ... ... ... және пайдаланылған
әдебиеттер тізімінен тұрады.
«Қорқыт ата кім ... деп ... ... бөлім екі тараудан
тұрады:
а) Қорқыт--ел ауызындағы аңыздардың кейіпкері;
б) Қорқыт ата туралы тарихи деректер.
Ал негізгі бөлім үш ... ... ... ең алдымен «Қорқыт ата
кітабының» зерттелу тарихы жайында сөз болады. Онан соң бүл жинақтың ... ... ... ... ... ... ... ондағы салт-
дәстүрлердің көрінісі сөз болады.
Қорытынды бөлімде Қорқыт ата ... ... ... халықтарының
мәдениетінің негізгі іргетасы екендігі айтылады, жинаққа енген жырлар
логикалық жүйелері бойынша ... ... ... ата туралы
а) Қорқыт ата – кейіпкер
«Қорқыт ата және оның кітабы – тек қана қазақ
халқы емес, бүкіл ... Орта Азия ... ... және ... шығармасы есептеледі. ...
Егемендікке қол жетіп, ... ... көз ... қазақ халқы үшін Қорқыт бабамыз қалдырған
гуманистік ниеттегі диалектикалық мұралардың ... зор дер ... ... оның осыдан он ғасырдан
астам уақыт бұрын айтқан ... ... ... тыныс тіршілігімен де жақсы
үйлесім тауып тұр...
Н.Назарбаев.
Қазақстан Республикасының президенті»
Адамзаттың ... ... ... ... ... ... ие
болуы үйреншікті нәрсе. Тарих дөрегі біз бен ... ... ... ... және шығу ... ... болмау жағдайынан құтқаратын материал.
Тарих дерегі ... ... ... Ал ... ... ... ой-өріске
жетелейді.
Адамдардың сол бір түйсігін ақылға ... ... ... ... ... ғажайып күш – мыңдаған ертегілер, ... ... өз ... ... білуі оңайға түспейді. Мұның ең
бірінші себебі — ... ... ... ... ... ... ... түркі халықтарының өте кең географиялық аймақта
өмір сүруі. Үшіншісі болса, түркі халықтарының ... мен ... ... болған, олардың ортақ ғұмыр кешкендігінің шындығын көрсететін
жоғарыда айтқан ертегілердің, аңыздардың, дастандардың жеткілікті ... және бұл ... ... ... ... халықтарының ортақ дәуірін ауызекі әдебиетте ... ... ... ... ... ... шехнамехан сияқты айтушылардың тарихқа
тән ақиқаттарды шыншыл ... ... ... Бұл ... уақытқа, мекеннен мекенге өзгере келе бір арнадан және бір
шығармадан туғанымен жаңа ... ... ... отырмыз. Бұлардың
бір өрнегі (мысалы) - Қорқыт ата дастандары.
Түркі халықтарының тарихын, тағдырын, түп ... тану үшін ... ... ... ... ... ... қалмай, саф алтындай сараланып
жеткен бұл дастандардың мәні зор.
Қорқыт атымен байланысты дастандар, аңыздар түркі ... ... ... ... ... ... таралған. Өйткені бұл
шығармалар - түркі тектес ... ... ... ... ... салт-санасын, ақындық дәстүрін танытатын эпикалық әрі тарихи
мұра. Қорқыт ата ... VII— X ... ... ... ... ... ... тайпалары арасында туып, сан ғасырлар бойы ұрпақтан-ұрпаққа тараған
рухани қазына ... ... ... ... ... әдеби, тарихи,
этнографиялық, т.б. мәнін жоймаған аса құнды шығарма.
Қорқыт ата ... ... ... түркі тектес халықтардың ертеде
туыстығы, араластығы мол болғандығының куәгері, тілі де, ... да ... ... бірдей ескерткіш. Демек, Қорқыт ата ... ... ... ... тұтастырып, елдердің өткен ... ... ... болғандығын еске салып, көп сырларды бүгіп
жатқан ... ... ... ... оның ... ... зерттеулер көп.
Алайда күні бүгінге дейін Қорқыт кім? Оның тарихи прототипі бар ма? Қорқыт
аңыздары мен ... ... ... ... Оның Орта ... ... ... үлесі, орта ғасырдағы ғылым мен әдебиетті
дамытудағы ... рөлі ... ... ... өзінің әлі толық ғылыми
шешімін таппаған.
Заманының данышпан әулиесі, бүкіл елдің пір тұтқан ақылгөйі Қорқыттың
туған, ер ... ... ... ... ... кеңірек таралғаны
ерекше көңіл бөлерлік мәселе. Ал Кавказ бен Кіші Азияға ... ... ... ... егде ... ел ісіне төрелік шешім айтқан
кезеңі ғана ... ... ... өзі ... ... ... ... Сырдария, Қаратау өңірлерінде пайда болып, жалғасы оғыздардың
жаңадан ірге ... ... ... көрсетеді. Мысалы,«Башқұрттар
қайдан келген?[1]» деген аңызды алайық. «Башқұрттар Алтай жақтан келген.
Қорқыт атты ... ... Ол алға ... ... шөпке жатты да,
домбырасын шертіп, өлең айтты:
- Мен ... ... ... ... ... кісіні өлтірем.
Оған қарсы біреу айтыпты:«Сіз үшін алда қабір қазылған, бармаңыз,
қайтыңыз»,—деп.
«Алдымызда біз үшін ... ... ... Алға ... деп ... Қорқыт.
Содан барып башқұрттар Ақ Еділ бойларына орналасты».
Қорқыт туралы осындай аңыздар ... ... ... көп таралғанын
жоғарыда айтып кеткенбіз, Ал, қазақтарда ... ... ... келуі, өлімі
туралы аңыздар өте көп. Мысалы:
«Қорқытты анасы құрсағында үш жыл бойы көтеріп жүріпті. Оны ... ... ... ... ... екен. Қорқыт туылар алдында күллі әлемді үш күн,
үш түн бойы көзге түртсе көргісіз қараңғылық басып ... ... ... ... ел-жұртты қатты қорқыныш сезімі билейді. Сыр бойы мен ... ... да ... ... ... ... Сондықтан бұл маңай
«Қараспан» аталыпты. Ашық күн тастай қараңғы түнге айналған қорқынышты ... ... атын ... деп қойған екен».
Қорқыт анасынан туылған бойда-ақ тілі шығып, сөйлеп кетіпті. Қорқыттың
өмірге қалай келгені туралы мынадай өлең-жыр ... туар ... су ... ... күл ... ... ел ... соң әбден қуанған.
Халық өлеңдерінде, М.Қашқаридің айтуынша және «Оғызнама» жырында
Қорқыттың туылуы ... ... ... ... ... ... ... және неден өлгені
туралы да айтылады. Солардың бірінде Қорқыт өлімнен ... ... ... ... үстінде жеп отырған жүзім ішінен қарақұрт шығып,
шағып өлтіреді делінеді. Енді бір ... ... ... ... ... өмір ... ән мен күйге қосып, Сыр суының жағасына төселген
кілем үстінде қобызбен күй сарнатып отырады. Бір ... ... ... ... ... қалғып кеткен кезде шағып алады-да, Қорқыт ата содан
өледі.
Осы тақырыптағы аңыздардың тағы бір варианты былай әңгімеленеді:
Қорқыт бабамыз Сейхундарияның үстінде қобызын ... ... ... ... өтіп бара жатады. Бір сәт ... ... ... шыр ... ... ... қалыпты. Өз әуеніне өзі ... ... ... қобызын сарнатып отырған Қорқыт айналасына қараса, сонау дария
жарқабатын қопара, ... ... дәу қара ... жылан өңмеңдей суға
түсіп, өзіне қарай салып ұрып келеді екен. Дарияның берігі бетінде ... ... ... сүйеніп тұрған бейтаныс сиыршыға Қорқыт:
— Уа, пендем. Мен қысылғанға қол ұшын ұсынған, ... ұл, ... ... ... ... Енді ... ... ана арғы беттен келе жатқан қара
шұбар жыланнан болады. ... ... айт. Мені ақ ... ... осы ... ... жаман болмассыңдар, - дейді.
Сиыршы байғұс шын мұсылман екен. Елін жиып әкеліп, ... ... ... ... ... орындайды.
Бұл айтылғандардың бәрі ел ауызындағы аңыздардағы Қорқыттың бейнесі.
Ал тарих парақтары бұл бабамыз туралы не ... енді ... ... ... ата ... ғалымдардың іздену жұмыстары
Тарихи жазба мәліметтер мен халық шежіресі бойынша Қорқыттың ... оғыз ... ... Баят ... рудан шыққан, ал шешесі қазақ
құрамына ... ... қызы деп ... шыққан руы Баят туралы «Қазақ совет ... ... — XI ... ... ... (М.Қашқари) 24 оғыз тайпасының
құрамына еңген тайпа. Баят туралы келесі мәлімет XII ғасырға жатады: ... ... Баят ... ... ... бір ... ... құрамына
еңген. Рашид ад-Диннің жазуынша Баят XIV ... ... ... ... ... ... кірген. Ежелгі Баяттардың ұрпағы XIX
ғасырда осы атпен қазақтың қызылқұрт руына (кіші жүз) қосылса керек».[2]
Ал Қорқыт ... өзі ... осы ... ... ... ... ғ. ... жылдары белгісіз, қазіргі Қызылорда облысы, Қармақшы
ауданы) атақты ақын, ... ... аңыз ... Тарихи деректер мен халық
шежіресі бойынша, Қорқыттың ... ... ... ал әкесі Қарақожа
оғыздардың Қамы (Қайыспас) деген ... ... ... ... ... «Расул пайғамбар заманына жақын кезде (VII --VIII ғ.) ... ... ... ата атты бір ер ... Оғыз ... ... ол өзіне қаратып, неше түрлі ғажайып сөздер сөйлеуші еді. Қорқыт
ата оғыз қауымының мүшкіл халін сөйлер еді. ... іс ... бәрі ... ... кеңес сұрап, ол не бұйырса, соны қабыл етер еді» ... ... ... ... ... ... ... 95 (кейде 195) ... қарт ... ... өз ... үш хан ... ... ... Тарихта Қорқыт ықпалында болған Инал, Көл-Еркен, Қаңлықожа деген
хан аттары аталады. Ал бүл ... ... ... ... ... Қазығұрт, Қаратау, Сыр бойы, Орталық Қазақстан (Ұлытау, Кішітау,
Есіл, ... ... ... ... ... бойы мен ... ... тарихтан белгілі. Қорқыт осы тұста әлеуметтік жора (заң) негізін
жасап, оны: ата-баба жасаған мекенді «ұйық» деп ... оны ... ... ... жер-суды белгілі тәртіппен пайдалану, ... ... ... болған адамды жазалау сияқты салаларға бөлді. Сондай-
ақ халық әскерді сапқа тұрғызғанда ортасын алқа-қотан етіп, екі ... ... сол ... бөлу, халықты жиналыста тәртіппен отырғызу, ас-той үстінде
мүше беріп, шүлен тарқандағы тәртіптердің бәрін де ... ... ... ... жатқызады»[3].
Бұл пікірді шығыс тарихын зерттеуші Әбілғазы да баса айтқан. Ол ... ... атты ... Қорқыт туралы: «Собрался весь огузский Иль
во главе с Коркут-ата - сыном Кара-ходжи (Из Иля) Кайы, с ... ... ... и ... и ... ... ... из народа Кайы.
Везиром у него был Коркут-ата. И что бы ни сказал Коркут-ата, Инал-Иавы не
отступал от его ... ... ... дел ... ... Он
прожил двести девяносто лет и был везиром при трех государствах».[4]
Қорқыттың туған жылы мен жасы ... әр ... ... бар. ... ... 95 жыл жасаған десе, кейбірінде 195-ке, тіпті 400-ге
келген деген болжам бар. Ал ... ... ... ... өмір ... ... ... заманына жақындатады.
«Расул ғалейһи уәс-салам заманына жақын Баят бойында Қорқыт ата дейтін
бір ер ... ол ... ... Ибн ... ... қарағанда XI ғасырда Сыр бойын
мекендеген бозоқ ... ... ... ибн ... ... кісі
болған, Сұлжақ тарихшысы Имамәддин Исфахани да Қорқыттың XI ғасырда оғыздар
көсемдерінің бірі болғандығын айтады. Бұны XIII ... ... ... Равенди де қолдайды.
Қорқыт ата туралы басқа да пікірлер бар. Соның бірі ... ... ... ... қағанатының негізін қаласқан, әйгілі ... ... аты ... Тоныкөкпен салыстыра келіп, екеуін бір адам деген
болжам. Осы болжамды ... бірі ... ... де ... ... тайпасынан шыққан деп тұжырымдайды да, Тоныкөкті оғыз тайпасының теле
бірлестігінен шыққан деп, туған жылын 646-жыл, жас ... ... ... ... қайырғанда,- дейді Қ.Салғарин,- көне заманның екі дана қарты
жөніндегі деректің айтарлары осы деңгейде ғана. Енді осындағы ескі ... ... ... ... ... тән ... шешендік,
алдағысын ақылмен болжайтын сәуегейлік секілді ... ... ... тек ... бір кісі емес пе ... ойға ... ... деректерге
назар аударайық. Екеуі де бір кезеңнің перзенті, VII ғасырдың орта шенінде
туып, VIII ғасырдың басында қаза ... ... де оғыз ... ... де үш хан ... уәзір болып қызмет істейді. Шынына ... ... кісі емес пе ... ойға ... ... ... те ... осы үш бірдей
ханға уәзір болулары».[6]
Міне, осы деректердің бәрінен шығатын негізгі тұжырым Қорқыт ... ... ... қарай сүйресек те айналып Қаратау мен Сыр ... ... ... ... да ... ... ... ауданына
қарасты теміржол бекетіне жақын жерде екенін еске түсірейік. Бүл жерде VII-
ІХ ғасырларда Жаңакент (Йеникент) қаласы болған. Бұл қала Сыр ... ... ... ... ... қазақ халқы оны «Су аяғы —ер ... те ... пен И.А. ... ... бойынша мазар IX ғасырда
кірпіштен салынған. Мазардың ... ... ... киіз үйі ... Ішкі жағы қазақтың түрлі оюларымен безендіріліп, кереге, ... XIX ... ... Сыр суы шайып кеткендіктен Қорқыттың
табыты басқа жерге көшірілген.
1978-1980 жылдары Қазақстан тарихи және мәдени ескерткіштерді ... ... ... ... ... ... ... қаржы босатылып,
Қорқытқа мәңгілік ескерткіш орнатылды. Алматылық архитектор Ибраев Бектің
жобасы бойынша жүзеге асырылған, ... көне ... ... қыл ... бұл ... ... ... ыңылдап, үн салып тұрады.
Тағы бір қызық жайт: ... ... ... ... ұлттық
музыкалық аспабы қобызды тұңғыш жасаушы ретінде жырланады. Қобызды жасаушы
да, тартушы да Қорқыт. Жырда қазақтың бұл тамаша ... қыл ... ... ... ... да ... Мысалы:
Қарағайдың түбінен
қайырып алған, қобызым.
Үйеңкінің түбінен
үйіріп алған, қобызым.
Ақ қайыңның безінен
қағып алған, қобызым.
Өзегінен , қобызым.
Орткенің терісін
сауыт қылған, қобызым.
Ақ түйенің ... ... ... ... ... ... ... мықты, үні әдемі, сазды болу үшін қазақ халқында қобыз ... ... ... осы ... ... ... Ғали Киізбаевтың тапсырған бір өлеңінде Қорқыт ата өмірінің
соңғы жылдары жырланған. Бұдан 40 жыл бұрын ... өмір ... ... ... ... арманына жете алмай, арып-ашып бір тауды мекен
етеді.«Өлмейтін өмір кілті өнерде» деп ... ... ... ... толғайды.
Қиялмен қырық жыл бұрын Қорқыт қашқан,
Арасы әділетсіз жер мен аспан.
Жете алмай қиялына ... ... ... ... ... ... ... жалғыз жүріп, қобыз тартып,
Ән шырқап, күйлер шерткен, өнер тауып,
Жете алмай қиялына арып-талып,
Етіпті күнелтуге ойын-сауық.
Бір ғажабы халықтың осындай ... ... ... ... ... туралы аңыз-әңгімелерімен сарындас, сәйкес
келетіні.
Халқының бақытты өмірін аңсаған Қорқыт өмір бойы қажымай-талмай ажалға
қарсы ... ... ... ... ... ... төрт ... кезген Қорқыт
қайда барса да алдынан қазылған орды көріп,«дүниеде ешбір мәңгі нәрсе жоқ
екен, бәрінің ... бар ... ... ... ... да бұл дүниеге келді, кетті,
Бейне керуен қонды, көшті.
Оларды да ажал алды, жер жұтты,
Фәни дүние кімге ... ... соңы ... дүние.
Сонда да болса ол осы қиын жолдан шығудың, адам атын өлтірмей,
мәңгілік ... ... ... Адам өмірінің бақилығын ол өнерден әннен,
музыкадан табады, Қорқыт адам жүрегін ... ... ... ... ... шығарады. Өйткені ол әсерлі ән мен сазды күйлер ұрпақтан
ұрпаққа тарап, халық жүрегінде ... ... ... ... арасында Қорқыттікі делінетін күйлердің сарыны, сазы ғана ... ... ... да ... келген. Мұның да себебі қобызшылардың
бәріне ортақ болып табылатын дәстүрге қатысты, Қобызшының ... ... ... ... оның шығу ... түсіндіруі де бұрыннан ... салт ... ... ... ... бір ... кіріспес
бұрын өзінің білетін өлең, дастандарын санап айтып шығып, солардың ... ... ... қалдыратын дәстүр де Қорқыттан қалған деген
пікір бар»,- дейді ғалым Р.Бердібай.[7]
Қорқыт күйлерінің бірнешеуі өз ... ... ... ... ұлы ... ... деген шексіз құрметіне қатысты деп
білеміз.Қорқыттың ... ... ... Баб» ... «Ұстаз», «Желмаяның
желісі», «Толқын», «Аққу», «Ұшардың ұлуы», «Кілем ... ... ... ... ... ... тәрізді күйлері жоғалмай қаз-қалпында
бізге жетіп отыр.
Қорқыттың бүл музыкалық мұраларын 1975 жылы ... ... және өнер ... ... музыкалық-фольклорлық
экспедицияға қатысушы, ... ... және ... ... қоғамының белсенді жанашыры
М.Байділдаев Қызылорда қаласының сол кезде 96 ... ... ... ... ... ... Шәменовтің (1883 -1979 ж.ж.) қобызда орындауынан
таспаға жазып алған. Бұл ... ... ... ... ... ... ... музыкалық мұраларын біздің ... ... ... ... Берікбол, Сіләмбек, Молықбай сияқты
әйгілі бақсылары мен Ықылас Дүкенұлы сияқты ... ... ... ... ... атап өттік. Бүл
қатарда көптеген ақын-жыраулардың, жазушылардың Қорқытқа арнап ... да ... ... ... ... ең даңқтылары деп ұлы
ақын ... ... ... ... қобызы» секілді дастандарын
айтуға болады. Қорқыттың рухы тарыққанда және торыққанда ... ... ... ... ... ұлы ... алғанын ақын:
Өмірде арманым жоқ Қорқытқа ерсем,
Қорқыттай жанды жаспен жуа білсем.
Жас төгіп, сұм ... ... ... ... ... түйіндейді.
ІI бөлім
а) «Қорқыт ата кітабы» - орта ғасырдағы Оғыз ... ... ... ... Бұл еңбек жайында ғұлама ғалым Әлкей Марғұлан:
«Қорқыт қазақ халқының тарихындағы сұлу ... ұлы ... ... ... ... ... ... болса да, Қорқыт пернесінен асқан бейне
өткен ғасырдың ешбірінде ... ... - ... екі ... бойы ... ... әжептеуір дүрліктірген
батыс философиясындағы экзистенциализм ағылшынның да мәйегінде өлім мен
өмір туралы, адам ... мәні ... ... ата ... ... ... Қорқыт ата мұрасын тереңірек зерттеп, әлемдік философия
бастауында тұрған данағай баба есіміне қатысты ... ... ... халқы немесе түркі жұрты үшін ғана емес, барша әлем өркениетінің
толыққанды тарихын ... үшін де ... - ... ... ... да ... ... дадам Қорқыт ғали лисан тайфа оғузан»
деген атпен архивтен аршылап, кейін біздер «Қорқыт ата ... атап ... ... ... мәні бар ... ... екенін сол 200 жылдан бері
қарай дүние жүзі ... ... ... ... ... ... ... болады. Ең бастысы, Қорқыт ата кітабын «орта
ғасырдағы ... та, тіл ... да ... ... ... ... ... болады. ІХ ғасырмен ХV ғасыр аралығында ... ... ал ХV ... ... ... ... ... күнге жеткен
туындыны өткен, тарихымыздың көркем бейнесі деп те, ... ... ... әскери және әлеуметтік жағдайын шынайы суреттейтін
тарихи – этнографиялық туынды деп те, ... ... ... ... дала ... ертедегі дәстүрін бізге
жеткізе алған құнды ескерткіш деп те бағаланған жөн. ... ... ... ата ... өлең ... ... ... қандайын да
жауап беретін ғажайып поэзия үлгісі деуге болады
Мысалы: Салқын ... тау ... ... бозторғай сайрағанда
Сақалы ұзын азаншы жар салғанда
Бәдеуи аттар иесін көріп аңырғанда
Қараңғы кетіп жарық нұр ... ... ... ... күн ... жігіттер дуылдасып кеңескенде
деген жолдар түрлі теңеулерді қолдану арқылы таң ... ... т ... әсем көрінісін суреттеп қана ... ... ... ... ... паш ... ата жөніндегі аңыз-әңгімелер түркі тектес халықтардың
бәріне ... ... ... асыл ... Осы ұлы ... жөніндегі
әңгімелерге негізгі тірек болатын дүние - «Қорқыт ата кітабы».
Бұл кітапта Қорқыт ... ... ... ... ... ... топтастырылған. Ең бастысы – кітап қазір
қайта қолға алынып, бүгінгі ұрпақтың ... ... ... ... ата ... ... ... көп зерттелгенмен,
солардың дені Батыс Европа мен ... ... ... жүргізілгені
белгілі. Соңынан Түркия мен Кавказдан шыққан ... ... ... ... «Қорқыт ата кітабын» үш ... ... ... ... ... алғашқы жазбасы Дрезден
кітапханасында Флейшер шығармалар жинағындағы 86-нөмірінде. Бұл қолжазба
кітаптың ... ... аты: ... ... ... ғали ... у оғузан», яғни «Қорқыт атаның оғыз ... ... ... Бұл ... нұсқасы он екі жырдан, басқаша айтсақ, он ... ... ... кітапханасында 203-нөмірде тіркеулі. Ал «Қорқыт
ата ... ... ... ... Ватикандағы Аростолика
кітапханасының түрікше жазбалар ... ... ... тұр. ... алты ... ... Ол «Хикаят оғыз-наме Қазанбек уа ғайри»
деп аталады. Мұны осы ... ... ... тіліне тұңғыш рет
аударған ... ... ... болды.
Түркия ғалымы Садық ... бұл ... ... ... бұл тексттер Х ғасырдан кейін оғыз группасының тілдерімен және
қыпшақ группасының тілдерімен екі ... ... ... осы күнге
дейін жеткен. Бұл көзқарастың дәлелсіз бола ... ... ... ... ... - дейді[8].
«Қорқыт ата кітабының» Дрезден қаласында сақталған толық
нұсқасын ... ... ... ... ісі ХІХ ... І ... еді. 1815 жылы ... белгілі ориенталист ғалымы Г.Ф.Диц
бұл ... бір ...... ... неміс тіліне аударып,
баспасөзде жариялады. Екінші бір неміс ғалымы ... ... ... ... ... ... толық аударып шықпақшы болды. Бірақ ол бұл істі
аяғына ... ... ... да, ... ... В.В.Бартольдке
тапсырды.
В.В.Бартольдтің 1891 жылы Берлиннен В.Р.Розинге жазған хатында
осы жалдан бастап оның Қорқыт мәселесіне қызыға ... ... ... ... «Мен ... ... ... қарап
шықтым. Онда көрсетілген қолжазбалардың бірі «Деде ... ... ескі ... ... ... ... таныстым (№86), тегіс
көшіріп алу мақсатым бар. Бұл қолжазба сізге ... па? Оның ... тілі өте ... Петерборға қайтқан соң оның ... ... ойым бар. Бар ... осы Қорқытқа жұмсаймын.
Демек, оны маған уақытша Россияға бермейді ғой, сондықтан тегіс жазып алу
керек. Оны ... 20 ... ... ... оған ... үлгеріп болармын».
Бұл хат Қорқыт туралы кейбір ғалымдардың басылмаған ... ... ... ... ... ... тұр[9].
Ғалым В.В.Бартольд сөзінде тұрып, бұл кітапты зерттеу, ... ... ... бойы ... 1922 жылы орыс ... аударды.
Бірақ көзінің тірісінде бұл аудармасы жарқы ... Тек 1962 ... ... ... мен ... ... ... оғыз-қыпшақ дәуірінің ғажайып әдеби ескерткішін
зерттеуге ... ... ... ... көрнекті орыс ғалымдары да мол үлес ... ата ... ... ... ... ... ерекше атап өтуге тұрарлық. Кітаптың тілін зерттеу жұмыстары
Мухаррем Ергин ... ... ... ... ... ... және ... жағынан Фахреттин Қырзыоғлу мен Фарук Сумер,
мәтін талдауы болса Мехмет Қаплан ... ... ... ... ... ... тарихи және тілдік
тұрғыдан комплексті түрде зерттеген ... ... ... ... болды. Ал кітаптың толық ... ... ... ... ... ... ... университетінің профессоры
Мухаррем Ергин болды. Ол кітапқа ... ... ... ... ... ... ... факсимилесін де еңгізді.
Қазақ оқымыстыларының Қорқыт тақырыбына көбірек ден ... ... бір ... Шоқан Уәлиханов болса, соңғы кезде Мұхтар
Әуезов, Әлкей Марғұлан, Әуелбек Қоңыратбаев ... ... ... ... ... ... ... бұрынырақ зерттеген
ғалымдардың еңбектері болғандықтан Қазақстан мен Орта Азия ... ... ... ... ... ... сарынмен баяндалады»,
- деген пікірлер бар.
Соңғы кездері Қорқыт ата туралы ... ... ... жаңа
аудармалары да жасалды. Соның бірі 1994 жылы «Жазушы» баспасынан шыққан
филология ғылымдарының кандидаты ... ... ... ... аудармасы.
Біз өз жұмысымызда жазуда осы соңғы ... ... ... Дәу мен ... жыры
Бұл жыр анық Сыр бойында туған, өйткені, ... ... ... ... ... ... бір күні оғыз еліне түнде жау тиіп, ел
қашады. Аруздың ... ... ... ... ... ... оны арыстан
асырайды. Өскен соң ол жылқыға тиіп, малды құрта бастайды. Ел ... ... ... ... ... оған Қиян-Селжүк елінен шыққан Бисат
деп ат қояды.
Аруздың қырда Сары қойшы деген малшысы бар еді. ... ... ... ол ... ... бұлаққа барса, суда перілер бар екен,
қойлар үркіп ... ... ... ... ... ... ... Пері ұшып бара жатып «сен бұл ісіңмен оғыз еліне бүлік салатын
болдың, келер жылы балаңды (аманатыңды) осы ... ... алып ... ... Уәделескен мезгілде қойшы келсе, су түбінде бір алабажақ мес жатыр
екен. Судан жұлдыз болып көрінеді. Сары ... ... су ... ... ... Аң аулап жүрген Баяндүр хан сол ... ... ... ... ... мес үлкейіп, жарылады да, ішінен жалғыз көзді
дәу шығады. Емшегін емген әйел ... ... ... соң, Аруз баласы
қазан – қазан сүттен қашып кетіп, тау ... ... да, ... ... өткен – кеткеннің етін жейтін болады.
Қазан ... ... ... жеңе ... ... ... ... тамырымен жұлып алып ұрады ... ... ... Қазанның аузынан қызыл қанын ағызады. Дондаз баласы ... түк қыла ... ... ... ... көзі бар еді, пері ... жүзік кигізіп кеткендіктен, өтпейді. Оғыздар қонысынан жеті ... ... ... ... жеті рет ... ... айдап әкелді.
Қорқыт барып: «Сен бұл түріңмен адам ... ... ... - ... 2 ... 500 қой салық төлейтін болып ... ... ...... ... – қожа ... алады. Қапық – хан дегеніңіз үш
баласы бар еді, екі ұлын Дәуге ... ... ... ... ... жаудан қайтқанда алдынан кемпір шығып, елдің Төбекөзден ... ... ... Дәу ... ... ... ... жесір
қалды, дейді. Бисат тауға кетіп, ... ... ... ... атса, оң
батпайді екен. Қайғырып, отқа қыздырып, Дәудің көзін шығарады. ... ... ... ... ... басын кеседі. Жалғыз көзді дәулер
аңызы басында ертедегі Сібір (сақ) халықтарында Вису ... ... ... дәу ... бар. ... ... ... VII – VI ғасырларда
Азияға келген гректер сол аңыздарды ... ... ... ... ... оны ... ... Төбекөз дәу мен Полифем әңгімесі
ұқсас. Х.Қоргұлы ... дәу ... ... ... ... ... ... қою керек, деген. Батырлық ... тууы шарт ... Олай ... тарихи оқиғалардан туған
батырлық жырлары мифтен тарайды, дейтін ұғым пайда ... ... ... оғыз ... келген Ислам дініне шаманизм нанымдарын
қарсы қойған. 1043 ... ... ... оғыз ... ... ... жоқ еді. 956 жылы Сыр ... ислам дініне алған ... ... ... ... ... сюжеттерінің шаң береді.
Төбекөзді Аруз (шығыс) оғыздары ... ... ... ... ... Қазанға берілген алғашқы сабақ болып көрінеді. ... ... ... ... ... ... су бетіне шығады.
Соғыс 1066 жылға дейін соғылған. Салар елі ... ... ... ... өзені бойында Баршын мазары бар. Онда 8 ... бар. ... басы ... ... беті ... ... ... сол үшін Сырлытам деп аталған. Екі ... үш ... ... ... исламға дейінгі мазар Сыр ... ... ... ... «Ғумал жай лахат» дейтін ... бар. ... ... ... ... ... ... алты
шымылдық, кілем суреті, қасында ішкі кесектен соққан, құлап қалған
мазары бар (оң ... Бұл ... өз ... болса керек. Сонда 8
мола Бәміштің 7 ... мен ... ... ... ... кегі үшін найза ұстап, Бисатпен соғысқан. Оларды ... бек ... ... ... еді деген. Доқа Қожаұлы Дели Домрул
әңгімесінің ... Доқа ... дели ... ... ер бар еді. Сол ... ... үстінен көпір салғызыпты. Өткеннен отыз үш теңге,
өтпегеннен ... ... ... ... ... ... қалай?» деп
сұрағандарға «Менен күшті ... бар? ... ... ... ... ... жігіттілігім Румға, Шамға ... ... ... ... ... бір ... оның көпірінің жанына ... ... ... Сол ... ... ... бір жақсы жігіті
Алланың әмірімен опат ... ... ... деп, кейбіреулері
«бауырым» деп жылайды. Сөйтіп, ауыл маңы азан – қазан болады.
Дели Домрул: «Ей, ... неге ... ... ... бұл не қылған айғай-шу» дейді.
- Бір жақсы жігітіміз ... ... ... ... - деді ... ... ... «Ол жігітті кім өлтірді?» - сұрайды. – ... ... ... ... – қызыл қанатты Әзірейіл келіп, жігіттің жанын алды.
Дели Домрул ... «Ей, ... ... ... ... алатын қандай
кісі өзі? Менің көзіме көрсетіңдер оны! Соғысайын, шекісейін, тіресейін,
жақсы жігіттің жанын ... тағы бір ... ... ... алмиасын» -
деді. Сөйтіп, қайтқан Дели Домрул үйіне келді. Хақ Тағалаға ... қош ... Тап, тап, есер ... Ол ... ... ... ... шүкір қылмаса, ұлы құзырыма бағындыр! Деп Әзірейілге
бұйрық етті.
Әзірейіл, сен бар да, ол ... ... ... ... ... ... ал! – деді. Дели Домрул қырық жігітімен ... ... ... ... ... ... ... Оны не күзетші, не қақпашы
байқамайды. Дели Домрулдың көрер көзі ... ... ... қолы ... дүние әлем күңгірт тартты. Ақырып жіберген Дели Домрул сөйлей
жөңелді, ... не дер ... сен ... ... ... сені ... сені ... көзім көрмес болды,
Тұтар қолым тұтпас болды,
Жаным тітіреп, зәрем ұшты,
Алтын кесем қолдан түсті,
Ауызымның іші ... ... ... ... ... ... нұры жоқ ... жансың, сөйле, қане!
Кесіпатым тиеді бүгін саған! – дед!.
Мұны естіген Әзірейілдің ашуы келді:
Мөлдір көз арулардың жанын көп алғанмын,
Көзімнің нұрсыздығы содан ... ... ... ... көп ... туырылы содан болар! – деді.
Қызыл қанатты Әзірейіл қолыма түссе, өлтірер едім, ... ... ... ... ... ... ... әлде менімен күресемісің?
Сонда Дели Домрул тұрып: - Қызыл қанатты Әзірейіл сенбісің? - деп
сұрады.
- Иә, ... ... ... ... ... да сен ғой?
- Иә, менмін.
- Ей, Әзірейіл, кең жерде кездесең, көрсетер едім, тар жерде қолыма
түстің, ... да ... ... ... ... ... ... - деді. Сөйтіп, Дели қара қылышын ... ... ... ... ... Әзірейіл көгершін болып,
терезеден ұшып кетті. Адам затының аждаһасы Дели ... ... ... ... ... ... өзін ... қорқыттым, көрдіңдер ғой! Кең
қақпадан шықпай, тар терезеден ұшып кетті. Енді мен оның ... ... ... - ... атына мініп, қаршығаны қолына алды да, Әзірейілдің соңына түсті.
Бір-екі көгершінді өлтіріп, үйіне ... келе ... ... ... ... ... Аты ... Дели Домрулды құлатып, жерге домалатты.
Сол ... ... оның ... ... Демін зорға алып қысылған Дели
енді қырылдай бастады:
- Ей, Әзірейіл, бол аман,
Тәңірінің ... жоқ қой ... ... ... ... ... едім,
Асқақтап, көзіме ілмейтін едім.
Төбесі биік тауларымыз бар,
Ол тауларымызда бауларымыз бар,
Баулардың қара ... ... ... ... ... шараптан ішкен мас болар,
Көп адамға қас болар,
Шарап іштім, тоймадым,
Көп сөйледім, қоймадым,
Бектіктен ... ... ... Әзірейіл, мұрсат бер, - дейді. Сонда Әзірейіл тұрып,
Ей, есер, маған неге ... Алла ... ... ... не бар ... Мен де бір әмір құлымын, - деді. Сонда жан беретін,
жан алатын Алла Тағала ... ... - деді ... Дели Әзірейілге бұрылып,
Сен тек орындайтын пәлесің ғой, онда бұл арадагн кет, мен Алла Тағала
мен тілдесемін! – ... ... ... ... ... не дер ... биігісің,
Ешкім жетпес түйрігісің.
Тәңір ием!
Қанша надан сені көкке қарап,
Жерден іздер.
Сен дәйім момындардың көңілідесің,
Тәңір ием!
Жанымды алсаң, өзің ... ... ... сал! – ... ... Дели ... бұл сөзі қол келді де, Әзірейілге былай
деді:
- Мына есер менің жеке дара ... ... ... ... ... жан орнына басқа жан берсін, оның өз жаны азат ...... ... Ей, Дели ... Алла ... ... бойынша сен жан орнына басқа
жан бересің, өз жаның азат! – деді.
- Онда кімнің жанын беремін? Қар әкем мен қарт анам бар, жүр, ... бірі ... ... ... - деді Дели ... Сөйтіп, ол әкесінің
алдына барып, қолын сүйіп, былай деді:
- Ақ сақалды, ізетті, жаным әке,
Білермісің ұлыңа не болғанын,
Күпірлік сөз сөйлеймін, ... ... ... ... ... қош ... ... көп жоймақ болды көзімді,
Ұшып келіп кеудемді баса қойды,
Қырылдатып жанымды алар болды.
Әке, сенен жан тілеймін, берермісің?
Ұлың үшін ... ... әке ... ... ей, ... ырыс ... тоғыз бура сойғызған арыстаным,
Терезесі ордамның тірегі, ұлым!
Құрбылас қыздардың тілегі, ұлым!
Қарсы жатқанс қара ... ... ... айт, жайлау етсін!
Салқын сулы өзендерім керек болса,
Әзірейілге айт, ... ... ... ... ... айт, ... ... керек болса,
Әзірейілге айт, жүгін артсын!
Ақжылы қойларым керек болса,
Әзірейілге айт, соғым етсін!
Алтын, күміс керек болса,
Әзірейілге айт, қаржы етсін!
Дүние қымбат, жан ... ... біл, ... әзіз анаң ... ... жүр, ... Домрул әкеден қайыр болмаған соң, анасына келеді:
Анашым, білермісің не болғанын,
Жанарына ұлының жас толғанын.
Қызыл қанат Әзірейіл ұшып келді,
Ұшып келіп ... баса ... ... алар болды.
Әкемнен жан тілеп ем бермеді ол,
Балам ғой, деп ... ... ... жан ... ... үшін азапқа көнермісің?
Болмаса, ұлым-ай, деп жылап-соғып,
Ашы тырнақ жүзіңе салармысың?
Қара мақпал шашыңды жұлармысың?
деді. Бұны естіген ... ... ... ... не дер ... ұлым, ел ұлым, жаным ұлым,
Тоғыз ай тар құрсақта жатқан ұлым,
Толғатып ... ... ... ... ... ... белеген ұлым,
Ақ сүтімді емізіп, делеген ұлым,
Мұнарлы қамалға тұтылған ... ... ... ... ... ақша күшімен құтқарар едім,
Жаман жерге бармассың, менде бармын,
Дүние шырын, жан тәтті, тірік ұлым,
деген анасы да жанын ... Бұны ... ... Дели ... ... келді. Сонда Дели Домрул тұрып:
- Ей, Әзірейіл, бол ... ... ... жоқ қой ... ... ... Ей, ... тағы не мархамат тілейсің? Ақ сақалды әкеңнің алдына
бардың, жан бермеді, ақ ... ... ... барып едің, ол да
жанын бермеді, енді кімнен сұрамақсың? – деді.
- Бір қасіретті адамым бар еді, ... ... - деді Дели ... Ей, ... қасіретті адамың кім?
- Жат елден алған әйелім, одан туған екі ұлым бар, ... ... соны ... ... соң ... ... ол ... жанына келеді:
Білермісің, жан жарым, не болғанын?
Жанарына еріңнің жас толғанын?
Қызыл қанат Әзірейіл ұшып ... ... ... баа ... шыбын жанымды алар болды,
Әкеме барып едім, жан бермеді,
Анама барып едім, жан бермеді,
Дүние шырын, жан тәтті, деді,
Биік-биік тауларым жайлау ... ... сулы ... ... ... өзіңе,
Сәйгүліктей аттарым көлік болсын өзіңе,
Түндегі алтын отауым сая болсын өзіңе,
Қорадағы қойларым азық ... ... ... ... ... ... тартынба,
Екі ұлымды бірақ та тақиретке қалдырма,
деді. Мұны естіген әйелі сарнай жөнелді. Тыңдап көрелік, не дер екен:
Не деп ... не ... ашып ... ... ... боп жанып күйгенім,
Бір жастықта бас қосып, түйіскенім,
Қалар болсам өзіңнен,
Тауларыңнан не пайда?
Жайлар болсам, көрім болсын,
Суық сулы бұлағыңнан не ... ... қан боп ... ... бір ... ... болсам,
Бірге жатсам, жылан боп шақсын,
Қорқағын ай әкеңнің,
Бір жанын саған қимаған!
Ғарыш куә, көк ... куә, жер ... ... куә болсын,
Жаным саған құрбан болсын!
деп, разылығын берді. Әзірейіл қатынның жанын ... ... ... ... ... ... Алла ... жалбарынды, тыңдалық, не
дер екен:
Биктерден ... жоқ ... ... Сені ... ... іздер,
Сен Өзің момындардың көңіліденсің,
Тәңірім!
Сенің Ұлы жолдарың үстіне
Ғимараттар жасайы бір Сен ... ... ... бір Сен ... көрсем, киіндірейін бір Сен үшін,
Алсаң жанымызды бірге алдыр,
Қалдырсаң жанымызды бірге қалдыр!
Тәңірім!
деді. Хақ Тағала Дели ... ... қош ... ... әмір
берді:
- Дели Домрулдың әкесі мен анасының жанын ал, мына ерлі-зайыптарға
жүз қырық жыл өмір ...... оның ... ... ... ... алды. Дели
Домрул әйелімен бірге көп жасап, жүз қырық жыл өмір сүрді. ... ... сөз ... «Бұл ... Дели Домрулдікі болсын, менен
соң алып, озаңдар сөйлесін, маңдайы ... ... ... ... ... хан ... қара тауларың құламасын!
Көлеңкелі ағашың кесілмесін!
Тасып аққан өзенің құрымасын!
Тәңірі сені қорқаққа мұқтаж етпесін!
Хақ алдында бес ауыз ... дұға ... ... ... күнәңізді Мухаммедтың құрметі кешіретін болсын!
Қорытынды
Барша түркі баласының Орхон-Енисей жазба ескерткіштерінен
кейінгі табан ... ... ... ... ... – Қорқыт ата мұрасы
болмақ.
«Қорқыт ата кітабы» сонау бірнеше ғасыр бұрын өмір ... ... ... ... ... қалған бірден – бір ... ... ... жырлардың әрқайсысы тарихи шындық
негізінде жазылған. Біз бұл ... ... оғыз ... ... танысамыз. Олардың шаруашылығы, діні, мәдениеті, салт-санасы,
әдет-ғұрпы ... ... ... осы жырлар арқылы білеміз.
Тегінде «Қорқыт ата ... он екі ... ... өз алдына дербес жеке-жеке ... ... ... ... ата ... ... бұл ... кейінірек жинақталып,
белгілі бір жүйеге келтірілген. ... ... ... жеке ... ... ... өзара қабыспай жатады.
Қорқыт дастандарындағы он екі жырдың ... ... ... ... ... Қазан батыр жөніндегі жырлар
циклын алайық. Бұл циклға екінші, төртінші және он ... ... ... ... Қазан бектің ұлы Ораз бек ер жеткен жігіт, бек,
тіпті үш жүз батырды басқарып, ... аң ... ... ел күзетіп
қалады. Ал кітапта бұдан ... ... ... ... Ораз бек ... де тола қоймаған, соғысып көрмеген, қылышты жөндеп ... бала ... Он ... ... ... бектің баласы әлі ақыл-есі
кірмеген, жас нәресте ретінде суреттеледі.
Осындай композициялық олқылыққа тағы бір ... ... ... ... ... қаза тапқан кейбір кейіпкерлер ... ... ... ... ... ... ... мысалдар «Қорқыт ата кітабындағы» он екі жырдан әрқайсысы
алғашқыда жеке-жеке өмірге келіп, ... ... ... ... айналғанын сол бөлек-бөлек ... ... қосу ... ... орын ... дәлелдейді.
Ғалым Н.Келімбетов былай дейді: «Жырларды оқиғалардың логикалық
жүйесі бойынша ретке ... онда он екі ... орын ... ... еді:
VIII, I, III, IV, XI, II, V, VI, VII, IX, X, XII»
Н. Келімбетовтың бұл ... ... ... егер ... ... ... біз кітапты оқу барысында ондағы әңгімеленіп отырған оғыз
тайпаларының өмірін, тарихын оқига желісіне байланыстырып, ... ... ... ... айта ... ата ... —түркі тектес халықтардың ежелгі тарихын, байырғы
тұрмысын, әдет-ғұрпын, салт-санасын, дәстүрін ... ... әрі ... ата ... аңыздар, жырлар, дастандар – қазіргі түркі ... ... ... ... мол ... куәгері, тілі де,
салты мен әдет-ғұрпы да жақын елдердің бәріне бірдей ... ... ата ... ... ... рухани бірлігін тұтастырып, елдердің
өткен замандарда қоныстас, тағдырлас, мүдделес, тарихтас болғандығын ... көп ... ... ... ... тақырып.
Қазақ арасындағы Қорқыт жөніндегі аңыздар мен жырларды неғұрлым толық
жинау, бір кездердегі тұтас ... ... ... ... келтіру
ісі әлі де толық өз дәрежесіне жеткен жоқ. Сонымен қатар «Қорқыт ... ... ... ... нұсқаларын топтап жарыққа ... ішкі ... ... де күрделі ғылыми нысананың бірі. Түбірі
бірге туысқан ... ... ... нығайып, үзілген қарым-қатынастар
қайта жалғанып жатқан қазіргі кезеңде бәрімізге ортақ асыл мұраны ... да, ... те ... ие болатыны даусыз. Өйткені, Қорқыт ата
мұрасы—бүкіл түркі халықтарының VIII ... ... ... ... ... ... Тұрсын П. Қорқыт туралы аңыз, «Жұлдыз» журналы, ... 1996, ... ... 1973 , I ... ... 1973 ж., II том
[4] Абул-л-Гази Бахадур хан, Родословня туркмен., ... 1897г., стр. ... ... ата ... (ауд. ... Алматы, 1994 ж.,4-бет
[6] Салгарин Қ., Мен ойдап ештеңе қосқаным жоқ, тек тарихты ой елгегінен
өткіздім,«Жалын» журналы, 1997, 5-6 саны, 223-227 ... Эпос – ел ... ... ... 1995, ... «Zaman- Қазақстан» газеті, 1998 ж., № 9, ақпанның 20-сы, 13-бет
[9] Қараңыз: Марғұлан Ә., Ежелгі жыр-аңыздар. Алматы. «Жазушы», 1985, 136-
бет

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 32 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Азаттық жырының ақтаңгері5 бет
Қазақ әдебиеті тарихы пәні4 бет
«М.Сералин шығармашылығы»4 бет
Абай Құнанбаев жайлы7 бет
Абай Құнанбайұлы өмірі1 бет
Абайдың әдеби мұрасы9 бет
Абайтану ғылымы туралы75 бет
Абайтануға кіріспе13 бет
Ақжан Машани «Әл-Фараби және Абай»6 бет
Дулат Бабатайұлы өмірі3 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь