Барымтадан – батыршылдық дәстүрге

Қазақ әдет-ғұрыптарының ішіндегі көне замандардан ХХ ғасыр басына дейін келген барымта туралы, әсіресе оның әдет-ғұрып құқығындағы орнын Қазан төңкерісіне дейінгі зерттеушілер 1., кейінірек отандық құқықтанушылар нақты бағасын берді. Дегенмен әлі де барымтаны ұрлық-қарлық, жылқы айдап әкету, ел шабу, т.с.с. нәрселермен шатастыру бар. Алдымен ұрлық туралы айтар болсақ, Қазақстанның Ресейге отар болғанына, дәлірек ХIХ ғасырдың 70-80 жылдарына дейін, қазақ қоғамында ұрлық жасау болмаған, үй құлыпталмаған, үй иелерінің ойын-тойға, басқа жаққа кеткенде, киіз үйді ашық тастауы, жайлауға көшкенде қыстық үйдің ішіне ауыр заттарды қойып кетуі, шетел жүргіншілерінің тарантас, арбаға тиелген заттарының қазақ ауылдарына қалдырып кетсе, ештеңесінің жоғалмауы, орыс зерттеушілері мен саяхатшыларының таңданысын тудырған. 2 80-б., 3 115-б. Сол себепті қазақ үшін «түйме ұрлаған да ұры, түйе ұрлаған да ұры», яғни ұрлықтың үлкен-кішісі болмаған.
Тәуке ханның «Жеті жарғысы» бойынша барымта кінәлы жақ билер сотының шешімін орындамаған, болмаса елбасылары, ру көсемдері істі қарамаған кезде жасалған. Барымтаға алынатын жылқының көлемдері билер шешімі шығарған көлемнен аспауы қажет. Барымтаның мән-жайын атап көрсете білген зерттеушілердің бірі Н. Гродеков: Біріншіден, барымта күндіз емес түнде жасалады. Екіншіден, барымта ашық айтылады. Елге жария етіледі. Үшіншіден, ұрлық-қарлыққа, кісі өлімі, қалыңдығы немесе әйелін алып кеткен кезде, қорлық көріп, тіл тиген, т.б. жағдайларда есе қайтарып, кек алу үшін жасалады. Төртіншіден, жауапкер ешқандай кінәлі болып саналмайды. 4, С. 170-171-бб.
Малын айдап әкеткен ел өз малын, немесе соған шамалас малды күшпен қайтарып алса, ол қарымта болады. «Барымтаға қарымта бар» (мәтел). Екі жақтың дауы бітер кезде, барымтаның, қарымтаның барлық жауланған малдары есепке алынады да, есепке алынбағандары сырымта болып сіңіп қалады. «Білсе барымта, білмесе сырымта» деген сөз осыдан қалған. Билер соты кінәліні жазалағаннан гөрі барымталанған, ұрланған малды қайтарып, екі жақты бітістіруге тырысатын. 5, с. 11.
        
        Барымтадан – батыршылдық  дәстүрге (7 бөлім)
Қазақ әдет-ғұрыптарының ішіндегі көне замандардан ХХ ғасыр басына
дейін келген барымта ... ... оның ... ... орнын
Қазан төңкерісіне дейінгі зерттеушілер (1.(, ... ... ... ... ... ... әлі де барымтаны ұрлық-қарлық,
жылқы айдап әкету, ел шабу, т.с.с. нәрселермен шатастыру бар. Алдымен ... ... ... ... ... отар ... ... ХIХ
ғасырдың 70-80 жылдарына дейін, қазақ қоғамында ұрлық ... ... ... үй ... ойын-тойға, басқа жаққа кеткенде, киіз үйді
ашық тастауы, жайлауға көшкенде қыстық ... ... ауыр ... ... ... ... ... арбаға тиелген заттарының қазақ
ауылдарына қалдырып кетсе, ештеңесінің жоғалмауы, орыс зерттеушілері ... ... ... (2 80-б., ... Сол ... ... «түйме ұрлаған да ұры, түйе ұрлаған да ұры», яғни ұрлықтың үлкен-
кішісі болмаған.
Тәуке ... ... ... ... ... ... жақ ... сотының
шешімін орындамаған, болмаса елбасылары, ру көсемдері істі қарамаған кезде
жасалған. Барымтаға алынатын ... ... ... ... шығарған
көлемнен аспауы қажет. Барымтаның мән-жайын атап ... ... бірі Н. ... ... барымта күндіз емес түнде
жасалады. Екіншіден, ... ашық ... Елге ... етіледі. Үшіншіден,
ұрлық-қарлыққа, кісі өлімі, қалыңдығы ... ... алып ... ... ... тіл ... т.б. ... есе қайтарып, кек алу үшін
жасалады. Төртіншіден, жауапкер ешқандай ... ... ... (4, ... ... әкеткен ел өз малын, немесе соған шамалас малды күшпен
қайтарып алса, ол қарымта ... ... ... бар» ... Екі
жақтың дауы бітер кезде, барымтаның, қарымтаның ... ... ... ... да, есепке алынбағандары сырымта болып сіңіп қалады. «Білсе
барымта, білмесе сырымта» деген сөз осыдан ... ... соты ... гөрі ... ұрланған малды қайтарып, екі жақты
бітістіруге тырысатын. (5, с. 11.(
Билер ... ... ... жақ ... ... ... алған шақта
құныкер жақ барымта жасап, жылқысын айдап әкетіп, сол арқылы ... ... ... ... Сот қайта қаралған кезде, қарсы жақтың малы
өзіне қайтарылып, барымта жасағандар құн төлемей, ешқандай ... ... ... ... ... шешіміне разы болмаған жағдайда, барымта
сот шешімін өз пайдасына өзгерту турасында жасалады. Бірақ ... ... бар, бір ... бола үш рет ... шығатын болса, құн төленеді,
т.с.с. ... ... ... сот ... сәйкес қана жылқы
айдалады. Әрине алған кезде, шешімге сәйкес ... ... ... ... ... ... шешімі дұрыс болмай, зардап шеккендерге ел болып, ру
болып мал-мүлкін жинап беріп істі ушықтырмай ... ... ... с. ... ... ... ... шабу емес екенін көрсете келе, орыс
оқушыларына сөздің шығу төркінін дәл және анық түсіндіреді: «бар – ... – все что ... ... – мне следуемое, демек, жалғау арқылы ... ... ... ... ... жүрмекте, т.с.с.» (6 с. 23-6.(
Зерттеушінің қазақ тұрмысын, қазақ тілін жақсы білетіні көрініп тұр.
Енді барымтаға ... ... саны ... болу ... ... сұрақ
туады. Бір, екі, үш жылқы әкетіліп, ол қайтарылса ол барымта болмайды, ... айып ... ал ... ... асса ... ... тоғыз
төленеді. Жылқы саны 8-10-нан асса немесе айғыр-үйір болса ғана барымта
болып есептеледі. Бұл ... ... ... заңдарында нақты
көрсетілген. (7. с. 134-б.(
Барымтаны түрікмендердегі аламанмен салыстыруға болады. Орта Азияны
жаулап ... ... ... ... ... ... ... жауап алып,
немен шұғылданасыңдар дегенде: «Диқанмын, егін егемін, және аламанға
қатысамын», ... ... бос ... ... барамын». (8. с. 2-б.(
Аламан өмір сүрудің, яғни кәсіпшіліктің бір түрі ... ... ... ... ... ... (атты жорық, жылқы айдау т.с.с.)
болғанымен көптеген айырмашылықтары да бар. ... ... ... ... көрші елдерді, қарсылас руларды, керуендерді тонау үшін тұтқиылдан
жасалатын жорық. Аламанға бестен, ... ... ... ... ... ... бар адамдар қатысады. Түрікмендер аламаншылап Иранға
шабуыл қылып, отырықшы парсылардың ... ... ... ... ... ... Хиуа мен ... базарларында сатып жіберген
(9.( Сондықтан мұны алдын ала ... ... ... ... ... ... ... елдерді былай қойғанда (Иран, Орта Азия,
Қарақалпақстан, қазақ жерінің Сыр бойы), өз тайпалары да ... ... т.б. көп ... шекті. Түрікмен тайпалары арасындағы аламан ел-
жұртты мезі ... ... ... орыс ... ... жолындағы шаралары қалың бұқара тарапынан қолдау тапты.
Көрнекті тарихшы-этнограф Аннадурды ... ... ... бір прогрессивті рөлі сол, ... бойы ... ... ... - деп еді. ... дүние-мүлік, киім-кешек, кілем,
малдан адамға дейін бәрі ... ал ... тек ... ғана ... кезінде адам өлімін болдырмауға басты назар аударылатын. Барымтаның
басты қағидасы: «Бас жарылса бөрік ішінде, қол ... жең ... ... ел ... етек ... ең ... себебі, құн төлеу жүйесі.
Тобықтылар мен матайлар арасындағы бір барымталасу кезінде Матайдың басшысы
Тәнеке жігіттеріне: «Сақ болыңдар, ... ... бір ... ... 100 ... оны төлейтін жайымыз жоқ»,– деп кесіп айтқан. Керей ... ... ... ... ... қуып ... бір сойылдасуда керейдің
әйгілі барымташысы Төлен найманның үш бірдей ... ... ... енді ғана ... 16 ... ... Төленмен ат үстінде алыса
кетіп, екеуі ұмар-жұмар жерге жығылғанда, Барлыбайдың күші асып, беліндегі
балтасын суырып енді ... ... ... шап ... ... ... ... құнын немен төлейсің» депті. [II.] Сондықтан қазақ ... ... ... да істі ... шаптырмай, кісі өлімін болдырмауға тырысқан,
құн төлеуден де қорыққан. Барымта мен ... бір емес ... ХIХ ... ... атап ... М. ... ... заңдары» деген
еңбегінде: «Ұрлық үстінде ұсталған ұры нағыз ... ... бәрі ... ... барып жылқы алған, елгезек мазасыз деп құрметтеледі» [10,
с. 128.] «... Күнделікті жай заттардың өзін ұрлау үлкен айып, ал ... ... ... ... ... ... пен ... саналады». [11.]
1905 ж. Т. Сидельников барымта туралы адай елінің бір ... ... ... ... ... ... тонаушылар деп те айтады,
айтса айта берсін ... бірақ ... ұры ... – деп ... ... [12, с. 14.]
Ол – ол мА, ХIХ ғасырдың 50-жылдары патша өкіметі қазақтың ішінде орыс
заңдарының ... көзі ... ... қазақты қазаққа айдап
салудың, сөйтіп көшпенділерді уысында ... бір ... ... ... кезі де болған. [13, с. 7.]
Негізінде қазақ батырларының көбі жастайынан барымтаға қатысып, жаудан
жылқы ... ... ... ... ... ... олжа алған,
Кезегін жауға өткізген,
Торғауыт бұзып жол салған
Қарт Қожақ дейтін батырмын
/Ер Тарғын/
Ұрыдан жылқы айырған,
Жаудан қарымта ... ... ... ... ... ұйқы алған.
/Абай/
Сен қанжығалы Бөгенбай,
Тоқымы кеппес ұры едің.
Қаракерей Қабанбайдан бұрын,
Жауға қашан найзаңды тіредің.
/Бұқар ... ... ... Қарт ... ... өзін барымтада олжа алғанын
мақтан етсе, Қанжығалы Бөгенбайды бұрында «тоқымы кеппес ұры ... ... едің – деп ... ... ... ... ... П.Е. Маковецкий:
«Барымтамен орыс әкімшілігінің күресі ешқандай нәтиже бермеуде, жылдан-
жылға билер сотына ... ... ... ... ... саналады, барымтада
көзге түскендер батырлар қатарын көбейтіп, ... ... ... сияқты
атақтар берілуде» деген. [2, с. 61.]
Түрікмен ... ... ... ... үшін ... ... берілген. Батыр дегені – қазақтікі сияқты батырлық атақ,
Пай – олжа, үлес дегенді білдіреді. Аламанда істеген ... ... пай, ... үш ... ... яғни екі олжа, үш олжа алған батырлар
болған [9, с. ... ... өмір ... ... Абақ ... ... жж.) ... айтылып, ұрпақтарының есінде жатталып қалған сөзі барымтадан
батыршылдыққа қалай келгенін көрсетеді.
«... Мен 13 ... ... ... жылқы күзетіне шықтым. Ол
кезде барымта көп, алып кетті, қуып кетті деген сөз құлаққа ... ... ... ... ... ... жиі ... Қалмақ тие ме, қырғыз тие
ме, немесе, ... өз ... тие ме, ... тыныштық
жоқ. Қан-жоса болып, таяқ жеген күндер де аз болған жоқ. Сөйтіп жүріп сүйек
қатты. «Мал ... ... ... ... ... бара ... ... жібересің,
шыр-пыр болып, жылқыны бермеуге әрекет етесің, жау сені аямайды, сойыл
сілтеп, ұрып ... ... сен де ... тұрмайсың, қарсы қару
жұмсайсың, бас та ... қол да ... ... ... қырғыз барымташыларымен болды. Он барымташыдан
жылқыны айырып қалдым, қырғыздың үшеуін аттан ... ... ... аттан құлаған үш адамды байлап алып, елге қарай алып жүрмек болды.
Бір жастау жігіт «жалғыз шешем бар еді, күні не ... ... деп ... ... ... енді ... қоя ... деп қоя бергіздім. Сол жылы
он тоғызда едім. Содан ... мені ... ... деп дәріптейтін болды.
Ағайын арасында кемшілік көргені маған келіп шағынды. Алдырғаны «ойбай
әкетті» деп маған шауып келді, үйде жата ... тұра ... ... тұрып ұйқтап, ат үстінде тұрып сусын ... ... көп ... ... берсем, есемді дауға берсем, әлсізге ара ... ... ... ... ... ... ... ағайыннан алғыс алар ма ... алар ма ... ... ... «Мың ... ... ... тозақ оты
қалыс» дейді, сол рас болса 1020 айдың жүзін көріппін, жас кезде ... ... ... ... (14, 70-71 ... ... айдауда батырлық дәстүрдің белгілерін анық көруге
болады, жекпе-жек, ер ... ... ... ... сахнадағыдай
көрініс береді.
«...Баян Өлгий аймағында Қобда өлкесінде өмір ... ... ... көп ... екен. Көрімбай Алтай жаққа дүрбіттерге жылқы ... ... ... қалмақ, Көрімбайдың жылқысын айдапты. Көрімбайдың
ағасы: Жылқымды тастап кет, бұл Көрімбай батырдың ... ... ... ... ... ... ... Сонда ағасы, құдай бар, құдайдан соң
алдыңда Көрімбай бар, барсаң бар, – ... ... ... ... ... ... інісімен дүрбіттерден жылқы айдап келе ... ... ... ... өз ... ... ... мен барып сөйлесейін ... ... сен ... ... мен ...... Көрімбай кішкене кісі екен, ... ... ... ... ... өзің ... ба, ... қайта ма? – депті. Бөкебурыл: – «Мықты болсаң өздігіңнен қайтар»,
– дейді. Сөйтіп ... ... тұра ... ... ... қағып өтіпті, шоқпарға мықты кісі дейді. Тізенің ... ... ... Бөкебурылды Медеубай алдына салып өңгеріп әкеліп,
содан бір жыл ... ... дос ... ... ... ХIХ ... ... болсақ қазақ мемлекеттілігі құлап,
хандық билік кеткен соң Ресейге бодандыққа кірген қазақ ... ... ... ... ... ... үстем тап өкілдері сұлтандар, төрелер, байлар, болыстар
ұстап, солардың бұйрығын орындаған ... ... ... ... ... ... ... тартып алып кедей-кепшікке үлестірген.
ХХ ғ. басында Шыңжаңда өмір сүрген Зуха батыр елден бөлек қос тігіп отырып,
маңайына өзі ... ... ... жинап қазақ, қытай, моңғол
байларының малын тонап, кедей ... ... Баян ... аймағының
Дэлуун сұмынында атақты барымташы – Рамазан ішкі Моңғолдан, ... ... 19 жыл бойы бір ... ... ... Екі рет тұтқындалып Өлгий
қаласының түрмесінен қашып, Улан ... ... ... ... ... ісін ... Дэлуун тауының адам бара алмайтын ... ... ... ... ... ... ... мергендікпен атқылап әскерді
жолатпаған. Ақыры 1949 жылы ұсталып атылған [V].
Батырлардың барымта арқылы елге тізесі батқан ... ... ... ... ... ... ... төренің жылқысын
айдағанынан көреміз. «...Керей шабуылшылары алыстағы орыс
٭ 1. Боокборул – Қазақ-қалмақ арасында ... ... ... ... ... сөз айтылады. Себебі қалмақтар ХХ ... ... ... ... ... мәйітін өздерінің рәсімі ... ... ... ... ... тастаған кезде, қабырғасы жоқ кеудесі
бітеу біткен дейді, соған қасқыр күшіктепті. – А.Т.
٭٭Рүстем – Ұлы жүз сұлтаны, ... ... ... ... ... төре, қожа, төлеңгіттердің, түрікмен, сарт феодалдарының
жылқысын айдап әкеліп, Кіші жүзге өткізетін. Ал, Кіші жүз ... ... ... ... ... татарларына, башқұрттарға
өткізетін. Бір жолы керей Медебай батыр ұлы жүздегі Рүстем төренің бар
жылқысын тігерге тұяқ қалдырмастан айдап кетеді. Уезден ... ... ... алып, ер Медебай: «Бекіністі шаба келгенінде қолға түсірдім»,
деп, Табейге((( хат жолдайды.
– Рүстемнің ... ... ... ... оны қатты жазалап, Омбы
түрмесіне апарып тапсырады. Рүстемнің бір аяғы кем боп ... ... ... ... өш ... ... ... матай, найманды, үйсіндерді
де көп шапқан. Осы жағдайды пайдаланып, Табейге Тұрлыбек, Есеней, Шөңкеге
арқа сүйеген Медебай ... ... ... ... ... өзін тұтқындап,
қорлық көрсетеді. Ақыры ұлы жүзден кісілер келіп, көп тарту беріп, 250 ат
сойылған, Рүстемді босатып ... ... жоқ ... Медебайдан жылқы ала
алмайды. Табей ештеңе білмеген боп, істі аяқсыз қалдырып, ... ... ... рет Рүстем жылқы іздеп келмепті... (16, 45-46-бб.(
Барымтаның Қазақстанның әр жерінде аймақтық-жергілікті ерекшеліктері
болады. Мысалы Шығыс ... ... ... ... жағында
барымтаның «өткерме» деген түрі XIX ғ. ортасы XX ғ. басында кең ... ... мәні сол ...... ... өз ... алады да Қытай жағына шекараға ... ... ... ... ... әкеп ... ... екі жақ та өз елдеріне айдап
қайтады. Барымтаның бұл түрінің дамығаны соншалық, ... аты ... деп ... ... Әрине, мұндай жылқы ауыстыру қазақ ... келе ... ... ... ... деп ат ... айдар тағылуы,
Қытай мен Ресей арасындағы шекара бөлінісінен шыққан сияқты. [VI]
Арқа жақта (Қорғалжын, Қарқаралы А.Т.) бір елдің барымташылары ... ... ... бір ... ... ... өз жеріне айдап кетпей
тұрып, үш күн ұстайды, ... ... ... ... мен бәлен деген
батырмын, жылқыңды шауып алдым, осындай жерде жатырмын, 3 күн ... ... күн ... ... жылқыңды алмасаң еліме әкетем, мал менікі. Сонда
жылқының иелері келіп, ... ... ... сап, екі жақ та ... ... ... ... кінәларына қарай мал төлеп, келісімге келген
жағдайлары біздің жинаған ... ... Арқа ... жиі ... байланысты, кейде жылқыларын тұтас, жарым-жартылай, кейде тіпті
күшпен ... ... ... деректер де бар.[VII.]
Барымтаны жастайынан кәсіп еткен, жасы ұлғайғанда да жортуылсыз тұра
алмайтындай халге жеткен жағдайлар жайында ел ... ... ... XIX ғ. аяғында Зайсан-Марқакөл жақта өмір сүрген Қайырбай ... 50 ... ... бала көрмепті. Бәйбішем бедеу шығар деп, бір
жортуылда моңғол жақтан ұранхай қызын әкеп ... одан да бала ... ... ... көрінеді. Балгер: – Егер де перзент сүйіп, бұл дүниеде
қубас өтпеймін десеңіз ұрлықты қоясыз. Өмірі ұрлық жасап, ... ... ... ... екенсіз! Сол бейбақтардың көз жасы, қарғысы сізге бала ... – деп ... ... ... ... ... қояды, ел қатарлы өмір
сүреді. Айтып-айтқандай бәйбішесінен бір қыз, ... үш ұл ... ... шағы ... ... ел ... ... бір күні сойылған
бір қойдың санын ... да ... атқа ... тұра ... ... асып ... Көп ... балалары малдан келіп, ауылдың ... ... ... ... ... алжиын деп жүр ғой деймін. Сендердің алдарыңда, сойылған қойдың
санын алып, жайдақ атқа ... ... мына ... асып кетті, артынан
барыңдаршы,– дейді. Өзінің ... ұлы, ... ... ... бар, ... ... ... етегіндегі бұлақтың басында атты қаңтарып қойып, от жағып
отырған Қайырбайды көреді. Барса, шал қойдың ... отқа ... ... жеп, ... қос ... су ішіп жатады. Жігіттер аттарынан түсіп,
жанына кеп ... ... ... ... ... сөз бастап: – Ой,
ақсақал! Ел аман, жұрт ... ... ... ... ... мына ... тірлігіңіз не?– депті. Қайырбай: – «О ... ... ... ... ... ... ғой. ... жүріп су көрінсе басына
түсе қалып, өстіп тамақтанушы едік, бүгін бір ... ... ...
дейді. [VIII.]
Жоғарыдағы деректерге қарап отырсақ, барымта көшпенділер ... ... ... ... ... дайындығы болған. Себебі ХIХ
ғ. өн бойында қазақ жерінің ... жауы жоқ, орыс ... ... ... демократия жаугершілік заманды аңсаған көшпелі ел ... ... ... ... ... өз ... бар. ... ешқашан өз туын, елдің, тайпаның туын алып шықпаған.[8. 128 ... ... ... ... жейді екен. Әлдеқандай жағдаймен
тарамыс жемей қалса, сәтсіздік болып ... [9.] Бұл ... ... ... ... ... туындайды.
Барымта туралы материал өте көп. Бір ғана Орынбор архивінің ... ... ... ... ... ... мыңдаған істер бар.
Бұған жазба деректерді, ауыз ... ... ... ... ... ... ... заман талабына сай зерттеген жөн.
٭٭٭Табей Барлыбаев. Қызылжар керейлерінің ...

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 10 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Халық ауыз әдебиеті үлгілері арқылы ұлттық мәдени дәстүрге тәрбиелеу19 бет
Абай шығармаларындағы назирагөйлік дәстүрдің зерттелу жайы8 бет
Алаш мұраты – отандық білім мен ғылымды негіздеуші күш10 бет
Алаштың ардақтысы Спандияр Көбеев43 бет
Ақша нарығының қазіргі кездегі жағдайы4 бет
Бала тәрбиесіндегі халықтық ұстанымы. бесік тәрбиесі6 бет
Дина Нүрпейісова13 бет
Драмадағы тарихи тұлға.Қазіргі қазақ комедиясы6 бет
Екі қабат әйелге қамқорлық10 бет
Ерекше балаға – ерекше мектеп15 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь