Отандық философия

1. Отандық философия
2. Ыбрай Алтынсарин
3. Абай Құнанбаев
4. Әдебиеттер тізімі
Дүниежүзілік тарихта адамзаттың көшпелі тұрмысы, номадалық мәдениет бірегей құбылыс болып саналады. Кейбір ғалымдар мұндай құбылысты арта қалғандық, сананың жетілмегені деп қарап келді. Ежелгі және ортағасырдағы көшпенділікті қажетті тұрмыс салты ретінде қарау керек.
Көшпенділік (номадалық) өмірдің ерекшелігі. 1. Еркін өмір сүру, яғни, негізінен экономикалық және әлеуметтік дербес, шағын топпен өмір сүруі. Оның себебі: мал - тамақ, киім, үй, көлік, отын да болып ең негізгі қажеттіліктердің бәрін қамтамсыз етеді. 2. Көшпелі қазақ елі еуразиялық кеңістікте ақпараттық рөл атқарды, отырықшы көрші елдердің жақсылықтарын бір-біріне жеткізіп отырды. М: Жібек жолы, оның үш бағыты: Сібір, Батыс, Оңтүстік. 3. Отырықшы елдердің идеологиялық-саяси тұйықтыққа ұмытылуын бұзып, іштен іріген елдерді жаулап жаңа жолға итермелеп отырды. 4.Көшпенділер тек ақпараттық рөл атқармай, жаңа идея, жаңа бағыт ұсынады. Оны ежелгі зороастризмді Иран, Ирак жеріне алып келген «түйелі адам» ұғымынан, тәңірге сенудің конфуцийліктің аспанға сенуіне ұқсастығынан байқаймыз. Дін - өнегеліктің көзі десек, көшпелілердің этиканы сақтап дамытудағы ерекше ролін байқамыз. Алғашқы иудаизм, ісләм дініде көшпелілерден шыққаны тарихи дәлелденген. Бұған Қорқыт, Асанқайғы ісзденістері, Абайдың «Адам бол» талабы да куә. 5. Көшпелі елдердің адамдары табиғатқа жақын болғандықтан реалистік ойлауға икемді, отырықшы елдер секілді бір мифологияны ұзақ ұстану оларға тән емес. Анарыс, Фараби ғылымның бастауы саналатын логиканы, нақты ойлауды жетілдіруде атаулы роль атқарғаны да тарихтан белгілі. Олардың табиғатқа жақындығы балаға тән мейірмандылықты, бәсекешілдікті, жерді қорғаудағы жаугершілік мінезді сақтауға әкелді.
Халық эпостары, ертегілер, аңыздар, лирикалық-тұрмыстық поэмалар, мақал-мәтелдер, адамның табиғи және әлемутеттік, саяси-экономикалық жағдайларын, ізгілік мақсаттарын танып білуге мүмкіндік берді, рухани, және материалдық ескерткіштерді зерттеу халқымыздың танымдық, адамгершілік-тәрбие және дүниеге көзқарастық ерекшелігін білуге көмектеседі. Қазақтың мақал - мәтелдерін алайық. Олардың әрқайсысын философиялық афоризм (түйінді ой) деуге болады, олар арқилы дәуірдің ауыр сынынан өткен, жан-жақты шыңдалған. Айталық: «көре- көре көсем боласың, сөйлей-сөйлей шешен боласың», «Көп көрген біле ма, көп жасаған біле ме?», «Өнер алды қызыл тіл», «Сөз - өмір, сөйлеу - өнер», «Құс қанатымен ұшады, құйрығымен қонады», «Жаяудың шаңы шықпас, жалғыздың үні шықпас», «Ат шаппайды, бап шабады», «Байлық қолдың кірі, жусаң кетеді» т.б.
Ақыл-ой, әдеп-ғұрып адамның өскен ортасына байланысты. «Көлде жүзген қоңыр қаз, қыр кәдірін не білсін» деген қанатты сөздер мақал-мәтелдердің саны мен сапасына, философиялық ойлардың қалыптасуына әсер етті. Қазақ «тоқсан сөздің- түймедей түйіні бар» деп ұқққан, практикалық философия саласында ерекше жетілген халықтың бірі.
1. Абай. Шығ. Жинағы. – Алматы,1995
2. Алтаев Ж., Касабек А. Филсофия тарихы. – Алматы,1998
3. Алтаев Ж., Касабек А., Мұқамбетәлі Қ. Философия тарихы – Алматы, 2000
4. Алтаев Ж., Ғабитов Т. ж.т.б. Философия және мәдениеттану. – Алматы, 1998
5. Әбішев Қ. Философия. – Алматы: Ақыл кітабы, 2001
6. Әуезов М. Шығ. Жинағы. Т. 14-15.-Алматы, 1974
7. Байтұрсынов А. Ақжол. – Алматы, 1974
8. Баласағұн Ж. Құтты білік. – Алматы, 1998
9. Бес ғасыр жырлайды. 2 томдық. Алматы, 1989
10.Бөкейханов Ә. Таңдамалы. Алматы,1995
11.Бейсембиев К. Очерки истории общественно-политический и философской мысли Казахстана. А-Ата. 1976
12.Валиханов Ч. Собрание соч. В 5 т. – А-Ата, 1985
13.Досмұхамедов Х. Аламан. – Алматы, 1991
14. Дулатов М. Шығармалары. Алматы, 1994
15.Есім Ғ. Сана болмысы. 1-9 т. Алматы, 1994-2004
16.Есім Ғ. Фәлсафа тарихы – Алматы: Раритет,2004
17.Есім Ғ. Хакім Абай. – Алматы, 1996
18.Жұмабаев М. Таңдамалы. - Алматы, 1992
19.Кішібеков Д. Қазақ менталитеті: кеше, бүгін, ертең. – Алматы, 1999
20.Кішібеков : Кочевое общество. Гензис, развитие, упадок, А-Ата, 1984
21.Кішібеков Д., СыдықовҰ.Философия. Алматы, 2003
22.Касымжанов А.Х. Духовное казахского народа. А-Ата, 1991
23.Касабек А., АлтаевЖ,Қазақ философиясы, - Алматы, 1998
24.Касымжанов А.Х. Пространство и время великих традиции. – Алматы, 2002
34.Сегізбаев О.А. Казахская философия. Алматы, 1995
35.Сатыбекова С.Х. Аль-Фараби. Философские трактаты. А-Ата, 19 72
        
        Отандық философия
Дүниежүзілік тарихта адамзаттың көшпелі тұрмысы, номадалық мәдениет
бірегей құбылыс болып саналады. Кейбір ғалымдар ... ... ... сананың жетілмегені деп қарап келді. Ежелгі және ортағасырдағы
көшпенділікті ... ... ... ретінде қарау керек.
Көшпенділік (номадалық) өмірдің ерекшелігі. 1. ... өмір ... ... ... және әлеуметтік дербес, шағын топпен өмір сүруі.
Оның себебі: мал - ... ... үй, ... отын да ... ең ... бәрін қамтамсыз етеді. 2. Көшпелі қазақ елі еуразиялық
кеңістікте ақпараттық рөл ... ... ... ... ... жеткізіп отырды. М: Жібек жолы, оның үш ... ... ... 3. Отырықшы елдердің идеологиялық-саяси ... ... ... ... ... ... жаңа ... итермелеп отырды.
4.Көшпенділер тек ақпараттық рөл ... жаңа ... жаңа ... ... ... ... ... Ирак жеріне алып келген «түйелі адам»
ұғымынан, тәңірге сенудің конфуцийліктің ... ... ... Дін - ... көзі десек, көшпелілердің этиканы сақтап
дамытудағы ерекше ... ... ... ... ... ... шыққаны тарихи дәлелденген. Бұған ... ... ... ... бол» ... да куә. 5. Көшпелі елдердің
адамдары табиғатқа жақын болғандықтан ... ... ... ... ... бір ... ұзақ ұстану оларға тән емес. Анарыс, Фараби
ғылымның бастауы саналатын логиканы, нақты ойлауды жетілдіруде атаулы ... да ... ... ... ... ... балаға тән
мейірмандылықты, бәсекешілдікті, жерді ... ... ... ... ... ертегілер, аңыздар, лирикалық-тұрмыстық поэмалар,
мақал-мәтелдер, адамның ... және ... ... ... ... ... ... мүмкіндік берді, рухани, және
материалдық ескерткіштерді зерттеу халқымыздың танымдық, ... және ... ... ... білуге көмектеседі. Қазақтың
мақал - ... ... ... ... ... афоризм (түйінді
ой) деуге болады, олар арқилы дәуірдің ауыр ... ... ... Айталық: «көре- көре көсем боласың, сөйлей-сөйлей ... «Көп ... біле ма, көп ... біле ме?», ... алды ... «Сөз - өмір, сөйлеу - ... «Құс ... ... ... «Жаяудың шаңы шықпас, жалғыздың үні шықпас», «Ат ... ... ... ... ... ... кетеді» т.б.
Ақыл-ой, әдеп-ғұрып адамның өскен ортасына байланысты. «Көлде жүзген
қоңыр қаз, қыр ... не ... ... ... ... ... мен ... философиялық ойлардың қалыптасуына әсер етті. Қазақ
«тоқсан сөздің- түймедей түйіні бар» деп ... ... ... ... жетілген халықтың бірі. Қазақ халқының рухани қазынасы -
ауыз әдебиеті. Фольклор философиялық ... ... ... ... ... ашу. ... жырлар, жан-жауарларға, табиғатқа
арналған толғаулар, батырлар («Алпамыс батыр», ... «Ер ... ... жырлары («Қозы-Көрпеш - Баян сұлу», «Қыз жібек», «Айман -
Шолпан»), тарихи ... ... ... ... қара ... ... т.б. қазақ халқында өте көп.
Қазақ халқының діни көзқарасы да әрқилы. Бүгінде қазақтар мұсылман
халқына жатады. Қазақ ... ... діні ІХ ... келе ... Ол ... Орта ... Қазақ жері елдерін ... ... ... бірге араб миссионерлері - діни ілімді таратушылар, саудагерлер
келе бастады. Олар Сунақ ... ... ... ... ... ... тұрғындарына айналды, жергілікті халықтың ... ... ... ... ... ... Қожалар молдалық жасап ел аралап,
балаларды сүндетке отырғызып, мектептер ашып дінді таратты.
Ісләм дінінің ... ... ...... ... ... ... қазақ үшін бес мезгіл дәрет ұстап намаз оқу, мешіт соғып
бала оқыту ... ... ... олар ескі ... ... ... ... ағаштарға шүберек байлап, Әулие басына түнеп,
садақа беріп, тәңірлік дінге ... ... Ел ... науқасқа бақсы
- балгерлер шақырылып, олар түрлі емдік әрекеттер жасап, адамның ауруын
қуыршаққа ... ... ... ... оқып ... ... ашу, көкке қол жайып, тілек айту, аспан денелері - ... ... ... отқа ... күл ... не оны ... үкі ... қауырсынын
тақияға, домбыраға, кілемге, ботаға тағу, жыртқыштың ... ... ... ... жүгірмеу, иттің ұлығанынан қорқу, әйелдердің шашын жалбыратып
жүрмеуі т.б. ырымдар мен нанымдар ... ... ескі ... ... ... адамдар көзден, тілден қорыққан. Қазақ бұлардың бәрін
ісләм дінімен қабат ұстанған, оларды тіпті ... «Ақ ... ... ... ... мен ... ... деп те намаз оқыған
Қазақ имандылықты сүйген, үлкендерді сыйлаған, әйел мен ... ... ... кеспеген, үлкендерге иіліп сәлем берген, жастар үлкендердің
қолына су құйып, сүлгі - орамал ұсынып ... ... ас ... ... айтып, алғысын білдірген. Ел ішінде ата - ... ... ... ... ... ... арақ-шарап ішу, карта ойнау қазақ
арасында кейін кірген жексұрын әдеттер, ол отаршылықтың салдары. ... ... ... ... ... отырған. «Әке
көрген оқ жонар, ана көрген тон пішер», «Шалқайғанда шалқай, төбең көкке
жеткенше, еңкейгенде ... ... ... ... деп ... еркін қазақ.
Қазақта «жылан жылы жылыс болады, ... жылы ырыс ... ... ... ... ... - ... да өлмес»- дейді. Ал тіршіліктің
өткіншілігі, ... емес ... ... ... ... ... құрт ... басы - тәңірдің тасы», «Адам - адамға қонақ, жан - кеудеге қонақ».
Адамның ішкі дүниесіне, рухына байланысты Қанағат, ар- ... ... ... ... ... ... ету - жетіспеушілікке төзіп шыдау емес,
ақылға сүйеніп, құнықтанудан бас ... ... ... ... қанағат
аздырмайды» дейді.
Қазақ халықының материалдық байлығы да ... Ол ... ... ... ... ... де еуразиялық дала кеңістігінде тұрақты өмір
сүріп, өз жеріндегі өткен мәдениеттің ... ... ата ... ... және ... табыстарына ие болған, және солардың
бірден-бір тікелей ұрпағы. Сондықтан, қазақ тарихын ... ... ... мен қаңлы мемлекеті, түрк қағанатынан т.б. бастаған жөн. Осы
ретте оның өзіндік жазуы, қалалары, билік жүйесі ... деу ... ... ... қарағанда Қазақстан жерінің тұрғындары алғашқылардың бірі
болып металл, ... ... ... ... үйренген, жылқыны
ауыздақтаған, дөңгелекті ойлап ... ... ... енді ғана ... ... әлі де көп ... ... т.б. зерттеулерге
зәру. Рухани байлық елдің есінде қалайда болса ... ... ... ... қиын болады, бірақ солардың көрнектілерінің
бірінің өзі де ... ... ... ашып ... ... шілденің ыстығынан қорғайтын, тез жинап тұрғыза қоятын
баспанаға киіз үй өте сай ... ... ... ... ... желге
орнықты болса, туырлықтар жауынан (қардан) кейін тез ... ... ... ... ... және ... ... Оның төбесінен
жабылатын түндіктің жартылай ашық тұруы бір ... ... - ... терезе, түтін шығатын мұржа, таза ауа кіретін тесік, ал екіншіден -
шаңырақ шексіз аспанның белгісі, мәңгілікке жол ... ... ... төмен қарасақ, шаңырақ - күнге, ал уық, ... ... ... ... санасындағы пәни өмірден нұр жауып тұрған аспанға
ұмытылу идеясы, киіз үй құрылысынан өз ... ... Киіз үй ... пен ... ... ... ... Уақыт өлшемдері негізінен
«атшаптарым», «ет асым», «сүт пісірім» деп ... ал ол күн ... ... сүйенеді. Киіз үйдегі шаңырақтан түскен күн сәулесінің
уық аралығынан өтуі 360 градусқа байланысты болса, уық саны 45, 60, 72, ... ... ... ... ... ... ... 5 градусқа, ал 360(5=72.
Шамамен күн сәулесі екі уықтың арасын 20 м, үш ... ... 40 м ... ... бие ... ... болады. Қазақ халқының киіз үйі соңғы
мыңжылдықтарда бір елі өзгермеген. Сонда киіз үй қай ... ... ... ... басында ретпен отыру, етті мүшелеп, әр ... ... бас беру ... де анау ... келе ... халқының ойлау жүйесінің ең жоғарғы сатысы философиялық
дүниетанымы, ең ауқымды ұғым - ... Бұл ұғым ... әлем ... көбірек қолданылады, әрі мағынасы өте бай. Дүние сөзі араб
тілінен ... ... ... ... ... табиғат немесе болмыс.
2. Дүниені – тіршілік немесе жарық дүние деп, білу, ... ... ... ... опасыз, қайырымсыз. Дүниеде келу де, кету де бар.
«Дүние кезек, терме - тезек», «Опасыз дүние - түлкі ... Бұл ... о ... ... ... қойлады.
3. «Дүнием түгел» деген ұғым - бәрі өз ... бәрі өз ... ... ... білдіреді.
4. «Дүниенің тұтқасын ұстау» деген ұғым - ... ... ... және ... ... тиген адамдар туралы айтылады. Жалаң күш, әлсіз ... ... ... ... ... ... «дүние» деп зат, мүлік, жиһаз, байлықты айтады.
Бұл әрине тіршілікте немесе көркем ... ... ал ... ... дәл ... керек.
Қазақ жерінде дүние туралы жүйелі философиялық ой - пікір айтқан
данышпандар жетіп жатыр. Х ... аты ... ... ... Әбу ... Әл- ... ... Қазақстан жерінде Отырарда дүниеге келген. Ол
ұрпақтарына 160- тай философиялық трактат жазып қалдырған.
Одан екі ... ... ... - Ата деген данышпан философ болған. Ол
Қызыл-Орда облысы, Қармақшы ауданында туып өскен. Қорқыт ... ... ... ата айтыпты деген мақал ... көп: ... ... ... кәрі ... дос ... ... «Шөлді жердің отын киік ... ... ... ... біледі». Қорқыт ата, түйе мініп ... ... ... ... бір ... көк майса жер «қурап
солдым» десе, аспанмен таласқан асқар таулар «бұрын сәулетті едік, ... ... ... деп ... Аңыз ... ... ... барса да,
қазылған қабірге тап болады. Кімнің қабірі деге сұраққа Қорқыттың ... ... ... Ол ... жан - ... ... - ... түбінде
қартайып бір өлетінін аңғарады. Оның өлмейтін еш ... жоқ деп, ... ... ... ... ... мән бар. Ол қолына қобыз
алып, өлмей, өшпей түрлі халықтың ... ... неше ... ... ... (ХІ ғ.) қазіргі Жамбыл облысында өмір сүрген. Араб
әріпімен ... ... ... ақын әрі ... ... ... негізгі
дастаны- «Құтадғұ білік» (1069) деп аталады. Бұл ... ... ... ... іс ... философиялық трактат десе де ... ... ... ... ақыл- сана, қанағат туралы
диалогтардан ... Одан ... да ... ... жазған.
Шығармаларының поэзиялық көркемдік жағы жоғары, философиялық толғаулары
терең. Ол адамдарды - адамгершілікке, тазалыққа, ... ... ... ... сөйле, білмегенге үйрет», «Білім - жарығын шашып ... ... ... ... су ... оны немен жуады»,- дегендей ұлағатты
өситетті сөздер ... ... (ХІ). ... ... ... лұғат ат-түрік» (түрік
тілдерінің жинағы). Тұрмыс – салт ... ... ... ... ең көне ... жиі ... Мұнда көшпенділерге тән ... мал ... ерте ... ... ... тұрмыс
тіршілігін, әдеп-ғұрпын, салт- санасын, тотемдік ... ... Қожа ... ... ... ... ... бағытты ұстанған
әулие дәрежесінде құрметтеп, халқымыз оны Әзірет Сұлтан деп ... ... ... ... ... кітабында қазақ халқының ежелгі мәдениетіне,
әдебиетіне, тарихына этнографиясына қатысты ... ... ... Бұл ... халқымыздың дүниетанымын біршама кеңейтерлік ... ... ... ... ... ... ... жер астында
өткізді деген аңыз бар. Оның есімі бүкіл араб ... кең ... ... зор ... ... Әмір Темір ол кісінің жерленген жеріне ... ... ... ... ... бар Түркістан Кесенесін орнатты.
Яссауи еңбегінде Бұқара халыққа ... ... ... ... қарамдық істерін әшкерлеп сынайды, фанидің жалғандығын айтады.
Діни адамдардың ... атын ... бас ... ... ... елді ... байлыққа құныққанын көріп, түңіледі, өзін олардан аулақ
ұстап, Алла-тағалаға адал ... ... ... ... безіп,
софылыққа (аскетизм) ден қояды.
Аты аңызға айналған тұлғалардың бірі ХV ғасырдағы ... ... ... пен ... ақылшысы болған ақын, философ, Асан Қайғы (ХV
ғ.)атанып кеткен - Хасен Сәбитұлы. Оны ... ... ... ... ... деп ... ... Қазақстан жерінде өмір сүрген Асан
Қайғы Жәнібек ханның халыққа қысым ... ... ... ... ... ... қанағаттанбайды, ренжиді. Желмаяға мініп әлемді, кең
дүниені аралайды. Халыққа қолайлы көп ... ... ... ... арманы. «Жерұйық» - қой үстінде бозторғай жұмыртқалаған, ... ру ... жоқ, ... құт, суы сүт жер. ... ол оны таба ... Хайдардың «Тарих и Рашиди» еңбегі қазақ ханыдығының қалыптасу
кезеңін баяндайды, оның ерекше халықты мемлекет болуына ат салысады.
Бұхар ... ... сол ... ... салт - санасын, ой -
өрісін, тілек - мақсатын, қайғы –қасіретін, қауныш- ... ... ... ... ... салдары екендігін айтады.
Жер бетінен жойылып кеткен жоңғар мемлекетінің ... ... ... ... ... ... ... ештеңе жоқ екендігін, өмір күнделікті
өзгерістерге ұшырап отыратынын атап ... ... ... ... емес, адамды қоршаған ортада, табиғатта да жүріп жатады.
Шалкиіз Тіленшіұлы ел ... ... қара ... қамы ... халықты сатып жіберуге баратынын бетіне айтып, сені хан көтерген
халық еді, асып - таспа, ... қол ... «көп ... ... ... ... өзекті ақыл кеңестер айтты.
ХІХ ғасырда қазақ жеріндегі феодалдар, дін иелері халықтың санасын
революция идеологиясынан алшақ ұстады. Қазақ ... ... ... ... философиялық ой - пікірлер, осы идеологияға қарсы күресте туып,
шынығып қалыптасты. ХІХ ғ ... ... ... жерінде болған үлкен
өзгерістер, сол кезде Россияда болған оқиғалармен тығыз ... ... ... халқының ханы Абылхайырдың қазақ елінің Россияға қосылуына
мүмкіндік ... 1861 жылы ... ... ... ... ... өкіметінің Ресей
шаруаларын қазақтың жеріне орналастыра бастауы.
3. Россия отаршылық саясатының арқасында Батыс ... ... ... ... ... орталық аймақтарындағы революциялық қозғалыстары шет
аймақтардағы ұлт- азаттық қозғалыстардың ... ... ... ... ... ... қоғамдық объективті жағдайлар, алдынғы қатарлы ойшыл-
ақындар мен қоғам қайраткерлерінің ... ... алып ... ... мына ... Ел ... Отаршылық бұғауынан құтылу.
3. Тәуелсіз мемлекет құру, яғни Патшаның ... ... өз ... арылу.
4. Тарихи жер-су атын өзгертуге, орысша атауға ... ... тағы бір ... ... ... тию, ... ... немесе буратана, тіпті дала адамы (степняк) деп, ... ... өз ... ... болуына қарсы тұру.
6. Жергілікті халық екі түрлі қыспақта болды: ... ... ... ... тап езгісі - соларды тоқтатуға ат салысу.
Орыстың отаршылдық саясатына ашық назарлық білдірушілер «Зар ... деп ... ... ... Бабатайұлы (1802-1871), Шортанбай Канайұлы
(1818-1881), Мурат Мөңкеұлы (1843-1906). Бұлар өз өлеңдерінде Қазақ ... ... ... болған жаңалықтарды қабылдамай, өткен заманды
«алтын заман» деп атады. өз заманындағы кейбір жексұрын мінездерді, бай мен
болмыстың, қожа мен ... ... ... ... ауыр ... ... ... Сондықтан, көп уақыт олардың аттары аталмай,
толғаулары тарихтан алынып ... олар ... ... ... ... деп ... Осының тікелей әсерінен, қазақ жерінде, әр ... - ... ұлт ... ... ... жатты. Оларды: Сырым Датов,
Исатай Тайманов, Кенесары Касымов, Жанқожа Нурмухамедов және тағы ... Бұл ... ... ... ... әскер жіберіп басып
тастап отырды. Патша өкіметі ... ... деп ... ... ... деп ... Кеңес өкіметі қазақ халқының отаршылыққа қарсы-
күресін орыс халқына қарсы күрес, ... ... ... ... баға бере алмады. Тек қазақтың тәуелсіз ... ... ... ... ... жөнделе бастады.
Россияның басқа ұлт аймақтарындағы сияқты қазақ жерінде де білімге,
прогреске ұмытылған ... ... ... ... ... ... ... Ыбырай Алтынсарин (1841-1889), Абай Құнанбаев (1845-1904) және
т.б. ... ... - ... ... деуге болмайды. Оның себебі:
олар өмірді өзгерту үшін революция жасауға шақырған жоқ, социализм орнатуды
армандамады. Осының нәтижесінде, олар ... ... ... ... жеріндегі ХІХ ғ қоғамдық - саяси және ... ой - ... ... ... ... ғалымы, көрнекті ұлы Ш.Уәлиханов (өзінің аты
Мухамед - Ханафия), ағартушы - демократ. Ол: ... ... тілі ... ... ғалым), этнограф (қоғамдық ғылымның тайпалар ... ... ... ... ... ауыз ... ... географ және тарихшы. Абылай ханның Шыңғыс деген ұлының баласы.
Шыңғыс Құсмұрында (Көкшетеу облысы, Волдар ауданы) аға султан ... ... ... ... ... ... ... мектебінде алып, арабша хат таныды.
Омбыдағы Кадет корпусына 1847 ж түсіп, 1853 ж ... Ол ... ... ... дос ... ... тұлғалармен танысты, солардың
ықпалымен ой - ... ... ... 1854 ж ... ... мен ... ... басқарған Генерал Г.Х.Гасфорттың адъютанты болды.
Ол сол кезден бастап ... ... ... ... ... ... Семей, Іле, Ыстық көл, Жетісу жерлерін зерттеген
әскери- ғылыми ... ... ... Онда осы ... мен ... ... ... тарихын, әдет - ғұрпын, ... ... ... ... ... ... суреттер салды.
«Ыстық көл сапарының ... ... ... еңбек шығарады. 1856 ... ... ... ... 3 ... ... ... «Құлжа
қаласы» деген еңбек жазды. 1857 ж 27 ақпанында орыс ... ... ... ... ... жылы 1 қазаннан 1859 ж 11 наурыз айына дейін «Әлімбай» ... ... ... зерттеу үшін ұйымдастырылған сауда керуенімен
Қашғарияға (Қытай) аттанды. Онда елдің ... ... ... ... әдет - ... ... ... жинады. Бұл еңбектері үшін
Омбыдан Петербургке шақырылды. 1861 жылы науқасы меңдеген ол елге ... ж ... қосу үшін ... ... ... ... шақырылды. Бұл жорықта Әулие - Ата, Шымкент маңындағы жергілікті
бейбіт халықтың қанын төгіп, үйлерін қиратып өртегеніне ... ... ... кетті. Алматы облысындағы Алтынемел ... ... төре ... ... Осы жерде 1865 жылы дүние салды.
Қоғамдық өмірді түсіндіруі идеалситік көзқараста ... ... ... ... ... ... ... жетуге болатынына сенді.
Әлеуметтік бақытсыздықтың себебін жаппай сауатсыздықтан іздеді, «Әділетті
басшы» идеясын жақтады. ... ... ... ... жайлы
ойлары болғанымен, ағартушылық позициясын ұстанды. ... ... әдеп - ... ... ортаға, әлеуметтік және географиялық (табиғи)
жағдайларға, климатқа, топыраққа байланысты деп ... ... ... ... ... ... көп ... материлистік көқарасқа жақын
келеді. Материя мен сананың арақатысын материалистік ... ... ... ... ... ... Дін ... ішінде
ислам мен христандыққа қарағанда буддизмді «гуманистік ілім» деп бағалады.
«Даладағы ... ... ... ... ... ... ойы мен
сезіміне кедергі жасайды, ортағасырлық қараңғылықты ... ... ... - деп ... Қазақ халқының прогреске жетуі үшін
ислам дінін таратушы татар молдалардан құтылу, ислам ... ... ... ... ... орыс ... ... қазақтарды оқытуды
ұсынды.
Жалпы алғанда оның дүниетанымы, шығармашылық мұрасы мен практикалық іс
- әрекеті Орта Азия мен ... ... ... ... ... ... табылады.
Ыбрай Алтынсарин. Торғай жерінде 1841 дүниеге келді. Жастайынан ... ... ... ... ... бидің қолында тәрбиеленеді. 1850-1857 ж
Орынбор Шекара Комиссиясының ... ... үшін ... ... ... осы ... ... жүрген орыс зиялыларымен таныс болды. Шығыс
зерттеушісі В.Григорьевтен дәріс алды.
Елге қайтқан соң ... ... ... ... Мектеп ашуды қазақ
балаларының білім алып өз халқына ... ... ... ... ... ... ... оған басшылық еткен Қазан Университетінің
профессоры миссионер Ильинский Н.И. болды. Ол орыс ... ... ... жазуды ұсынды. 1879 ж төрт ... ... ... «Қазақтарға орыс тілін үйретудің бастауыш құралын» ... ... оқу ... : Зат ... Сын ... ... мен ... ұғымдарын тұңғыш енгізіп, талдап көрсетті. Оқулық осы күнге ... ... ... жоқ. Оның ... ... ... ... және кітапханалар ашылды. Ыбрай, надандыққа,
сауатсыздыққа қарсы болып, халықты ... ... ... ... ... «Бай баласы мен жарлы баласы», «Лұқпан Хәкім»,
«Қыпшақ Сейтқұл» және «Асан мен ... ... ... ... ... ... өнеркәсіпті дамытуға шақырады.
Қоғамдық – саяси және философиялық көзқарасында утопиялық түсініктер
басым болды. Материалдық өндірістің қоғам ... ... күш ... ... Мәселені шешу кілті оқуда, ағарту ісінде деп ... ... ... ... оқуға қарсы болды. Білімнің
өзін ол заттар мен табиғи құбылыстар туралы ілім деп ... ... ... ... сенуде емес, табиғи әлемде, сондықтан білім ғажайып жол,
Құдай арқылы емес, адамның қабілеті, еңбегі арқасында жиналады ... ... ... ... ... ... ... Тәжірибелік тұрғыдан танып білудің қажеттілігін атап көрсетеді.
Алтынсарин дүниеден қайтқанша миссионерлік ... ашық ... ...... ... қолдау тауып бөтен діндер уағыздаушы,
таратушы. Миссионерлік қызмет атқару - ... ... ... кенжелеп
қалған, дамымаған елдерде христиан дінін насихаттау арқылы ... ... ... ... ... Ол ... ... саясатқа
қарсы болды. Мысалы, Красноуфимскідегі ауылшаруашылық мектебінде қазақ
балаларына шошқа бақтыру, шошқа етін ... орыс ... ... ... ... ... ол ... наразылық білдірді, инспектор ... ... шара ... пен ... құбылыстар, қоғамды өзгерту
жолдары туралы мәселеде Алтынсарин ғылым мен ағартушылыққа, олардың ерекше
күшіне сенім ... ... Абай - ... ұлы ... қазақ жазба әдебиетінің
негізін салушы, ұлы гуманист, ... ... ... ... және ... ... ... секілді әдейілеп философиялық трактаттар жазбаған.
Бірақ, оның өлеңдері мен қара ... ... ... ... ... ... ... Ол философиялық ойдың заңғар биігіне арнайы
оқудан емес, өмір мен болмысты тоқу арқылы ... ... өзі ... қазіргі Шыңғыстау бауырында Жиделі қыстауында дүниеге келді. Ол
орысша сауатын ашады. Батыс Еуропа әдебиетінің ұлы ... және ... ... Низами Гяндшеви Ильяс Ибн Юсуфтың шығармаларымен ... ... ... ... өлең ... жазылған, 45 қара сөзі (ғаклиясы)
да бар. Абай қазақ фольклорын жетік білді. Абайдың қоғамдық-саяси ... ой - ... ... ... халқының әлеуметтік деңгейі,
тұрмысындағы кемшіліктері, эстетикалық мәселелер, өнерді, білімді игеру,
еңбекке ... ... мен ... ... ... ... араласу,
дүниетанымында - Құдай мен Табиғат, Адам мен ... Жан мен Тән, ... өлім ... ... ... ... тұрғыдан жауап іздеді. Бір жағынан дүниенің
объективтік заңдылығының бар екенін мойындады, ғылымды меңгеруге, дүниені
түсінуге шақырды. Ол «Аш ... ... ма, ... ас ... - деген өлеңінде
«Мал» деген ұғымды, былай пайдаланады: «жалға жүр, жат жерге кет, мал ... ... ... ... тұра ... ел» - деп ақыл ... Мұндағы «Мал»
дегені – нақпа-нақ сиыр, жылқы немесе қой ... ... ... ... ... ... үшін «мал» - байлықтың, барлықтың жалпылама көрсеткіші.
«Мал» ұғымын экономикалық мәнде қолданудың негізі бар. ... араб ... ... деген ұғымды білдіреді. Олай болса мал табу ақыл - ойдың
нәтижесі. Мал тапқан ... ... Бұл ... ... ... ояу, ... жұрт осы жолмен жүруі керек.
Танып - білу құмарлығы туралы отыз екінші сөзінде, дүние танудың
сатыларын ... ... Білу үшін ... ... ... ... ... Білгеніңді жадыңда ұстап, тағыда жаңа білім алуға ... ... ... ... оның анық ... ... санада жайғастырып қою;
4. Білу мен құмарлықты игеру, ақиқатқа ... ... ... жетсе соны
пір тұту, өлсеңде ... ... екі ... ... ... - ... күш қуатыңды білу үшін
қызмет етуге жұмылдыру; Мухафаза - білгенді сақтау, оны дәріптей білу.
Абайдың ... мен ... ... және ... ой - ... ... ... Абай - деист. Құдайдың
құдіретін тек ... ... ... ... ... ... ... адамның танымы априорлық (тәжірибесіз ой жорамалдаушы)
емес, шындықтың ... мен ... өзін ... ... ... ... ... «Еңбек таным қабілетін дамытады. Елден естігенді
санада (жадыда) сақтауға көмектеседі. Еңбек процессінде адам өз ... ... ... ... керексіз білімнен бөліп, ақылын ... - ... ... Абай үшін ... ... ... сайын
келгенде, практика емес, ақыл-ойдың өзі болып шығады. «Бұдан көсемсіз ел
көгермейді, басшысыз ел азады, жер ... ... ... ... ... ел ... ... сондайақ азаматының қадірін біл» - деген
тамаша асыл ойлар туындайды.
Абай өз философиясында, адам болам ... бес ... ... бол, ... асық бол: ... өтірік, мақтаншақ, еріншек, бекер мал шашпақ-бес
дұшпаның білсеңіз. Талап, еңбек, терең ой, Қанағат, рақым ойлап қой - ... ... деп ... ... ... бірі - ... бірлік
тірліктің алды, бірлік жоқ болса, оның үстіне күндестік қосылса, адамдардың
әлеуметтік күйі құлдырап, ... ... айта ... «Бірлік жоқ,
береке жоқ, шын пейіл жоқ. Сапырылды байлығың, баққан жылқың» - деп ... бір ... ... құбылыс - маскүнемділіктің дерт болып
жайылып бара жатқандығын көрегендікпен әшкерелейді. «Арақ ішкен, мас ... ... Не ... не ... біле алмай жүр». Абай білімсіздіктің,
надандықтың, әлеуметтік ауыр жағдайға алып келетіндігін көрсетеді.
Ғылымды әлеуметтік жағдайды жаңартудың ... ғана ... ... жолы ... ... 17-ші ... ... әлеуметтік рөліне кең,
әрі ... ... ... ... ... айтыстыра келеді де ғылымға
жүгіндіреді. Надан ел қуанбас нәрсеге қуанады және қуанғанда не айтып ... өзі ... есі ... ... нәседен ұялады, ұяларлық ... ... ... ... ... көп ... Абай одан
бүкіл адамзат баласына қатысты қорытындылар шығарады. Адам баласын қор
қылатын үш ... 1. ... 2. ... 3. ... – деп
қорытындылайды. Абай жан-жақты, үйлесімді дамыған адамды ... ... ... ... ... ғана ... теңдік орнатады
деп үміттенді.
1917 жылы ақпан (февраль) революциясының жеңгенін, ақ патшаның тақтан
түскенін естіп зиялылардың бір тобы ... ... ... ... ... онда ... ұлт ... талқылауға даярлық бастады.
Бұл мәселелер алдымен облыс орталықтарында талқыланып, 21-26 шілде айында
Орынбор қаласында, ... ... ... сиезі шақырылды. Съезд ... ... ... ... Жетісу, Сырдария, Ферғана облыстарынан және
Бөкей ордасынан барлығы 20-дай өкіл қатысты. Съезд барысында мына ... ... ... түрі, жер мәселесі, сот ... ... оқу ... дін ... әйел ... ... ... Россияда парламенттік демократиялық федеративтік
республика болса, қазақ облыстарында автономия ... ... ... ... ... ... жеріне орналасып болғанша қазақ жерін
басқаларға бермеу қаралды. Қазақтан алынған қыстаулар ... ... ... ... өзге ... жер әперілсін, қазақ халқы
жерді ру, ауыл, болыс болып ортақ пайдалансын деп ... Сот және ... осы ... ... ... қазақ тұрмысына лайықты билер
сотын, тұрақты халық милициясын құру ұсынылды. Оқу ... ... ... оқу аса ... Бастапқы екі жылы оқу баланың ана тілінде болсын.
Мектептер ... ... және ... да ... ... бәрі де ... ... жазылсын делінді.
Әйел мәселесі: Әйелдердің саяси құқығы ерлермен тең болсын. Күйеуге
тию еркі әйелдің өзінде ... ... мал ... 16 ға ... ... түсу және 18- ге ... жігітке миланках оқылмасын. Миланках әйел
мен еркекті қарама - қарсы қойып ... ... ... Тұл ... ... ... деп зорлық қылу болмасын. Екінші қатын бұрынғы
қатынның ... ғана ... Егер ... ... риза ... ... ... байға тигенше бұрынғы байы оны бағып қақсын. Жеті атаға дейін
қазақ қыз алмаған, сол ... Дін ... ... ... ... ... шешімдер қазақтың демократиялық интеллигенциясының
қоғамдық мәселелерді түсініп шешуде өз ... ... ... ... ... ... автономиясы Ресейге кіреді деп алынған қаулыға, уақытша өкімет
бастығы Керенский, ешқандай өкімет берілмейді деп ... ... ... ... ... Колчак 1918 ж Алаш жойылсын ... 1917 ... 2 - ... ... съезі өтті, оның шешімдеріне байланысты
мемлекет атрибуттары қалыптаса ... ... ... ... алашорданың
прогрессивтік қозғалыс екенін мойындамай, контрреволюциялық өкімет деп
жариялады. Отаршылдық бұғаудан ... ... өз ... ... ел ... үшін ... ... ояту мәселелері қойылды, ол «Айқап» ... ... ... ... Алаш ... ... ... келіп, 1909
жылы Уфа қаласында Каримов-Хусаиновтар баспасынан жарық көрген, «Оян,
қазақ» ... ... Бұл ... үшін ... ... 1913 жылы ... отырғызды, февраль (ақпан) революциясынан кейін ғана босатылды.
Көзіңді аш, оян қазақ.
Көтер ... ... ... ... ... дін ... ... боп, қазағым,
Енді жату жарамасты.
Оның «Қазақ жеріне» деген ... жер ... ... ... ... ... ... бәріңізді қуып шыққан.
Орнына қала салып хохол жеткен.
Шығуға жер өлшеуге землемерлер
Бұл үшін кеткен ... ... ... шөп, тұщы ... бәрі ... ... ... қайда ерлер.
Оның айтқандары сол кездегі қазақ азаматтарының көкейтесті, ... ... еді. Осы 1916 ж Ұлт - ... ... алып ... ... орнатуға мүмкіндіктер жасады.
Байтұрсынов Ахмет (1873-1937). Ғалым, ақын, лингвист, тюрколог,
талантты ... Ол ... ... ... ... өндірісті
дамытып, қалалар салып, мәдениет ошақтар ашуын, мектептер мен жоғарғы оқу
орындарының ... ... ... ұлт интеллигенциясын қалыптастыруын
армандады. Байтұрсынов: «Біз кейін ... ... алға ... жұрт ... ... ... кем ... үшін білімді, бай, һәм күшті ... Осы ... ... ... ... ... - ... Демократиялық
мемлекет құру үшін. 1. білім 2. кәсіптік дайындық 3. байлық 4. күштілік 5.
ұлт ... ... Оның ... ... осы идеялары әлі өзінің
көкейтестілігін жоймағанына ақыл- парасатымызбен, ... ... ... қаламыз.
Қазақ халқының тағдырын көп ойлаған ер азамттарының бірі ... ... ... Ол үшін ... ... ... 1863 ... мэдзи революциясынан кейінгі уақыттағы жалпы қоғам
табыстарын алға қойды. «Бұдан 58 ж ... ... ... осы ... ... несі ... ... Қайта жапондарда атадан баласына мирас
болып көшіп отыратын дайми ... ... ... ... ... ... ондай кесел жоқ. Егер осындай халден жапондықтар 35-40 ... ... ... ... ... ... солай жылдам жетуіміз үшін тегіс
жұмылып үйренуге кірісуіміз керек»,- деп санады. ... ... ... мен ... ... ... ... одан соң дене азығы мен ... ... ... Дене ... дегеніміз ғылыми-техникалық прогрестің
табыстарын пайдалану. Ар азығы дегеніміз - ... ... ... - ... ... бір ... ... Баласағұн, Әбу Насыр Фараби секілді
қайырымды қала ... әділ әкім ... ... ойды ... Жан Жак ... ... ... өркениеттің дамуын көзбен
көрген ағартушылар идеясын жалғастырушы, жақтаушы. Жаңа адамзатқа қажетті
үйлесімдікті іздеуі, ігілікті талап ... Ол ... ... ... ... халқының қолын теңдікке, бостандыққа социализм жеткізеді
деп сенген. Социализм ақынның ... ... еді. ... ... ол ... ... ... болған. Тәтті тілек, әрбір жаңалық халқыма
жақсылық болып ... деп бар ... ... ... ... ... ... ғасырдан келе жатқан әлеуметтік теңсідікті, қыздарды
малға сату, шалдарға еріксіз тоқал ету секілді ескі ... әдеп ... ... да ... ... ... өз шығармаларында халық сана-сезімін
ояту, әйел теңдігін жақтау, керенаулықтан құтылуды сөз ... Мұны ... ... мал» ... М.Дулаттың «Бақытсыз Жамал» романы, М.Әуезовтың
«Қорғансыздың күні» әңгімесі терең күрсініспен қозғады.
Мағжан Жұмабаев ... ... ауыз ... сюжеттерін
пайдалана отырып, халқымыздың бостандығы үшін күрестегі ... ... ... ... сол ... ... рухани сезімін оятқысы
келген. Мағжан Жұмабаевтың «Қорқыт» поэмасында Қорқыттың ... ... ... өмір ... ... ел егенмендігі идеясымен сай
келеді. Мәңгілік өмір сүргісі келу - адам жаратылысынан келе ... ... ... ... солғысы келмейді». Бұл табиғи шындық. Бостандық
аңсаған халықта солай, мақсаттарына жетпей қоймайды. Бұл ... ... ... ... шерін қобыз сарынымен білдірсе, мен өлеңмен
аңғартамын, соны ... ... ... ... кеңес береді.
Сондықтан Қорқыт зары ақын мұңымен сәйкес.
ХХ ғасырдағы қазақ ойшылары түрлі ... ... ... ... қарапайым ой-пікірін алғашқы болып жүйелі философиялық деңгейге
көтерген Абайдың немесе ... ... ... ... Ол орыс,
араб, парсы, түрік ... ... ... ... ойлармен және
орыстың революцияшыл - демократ ойшылдарымен таныс болған. Ол Абайдың қара
сөзіндегі ой толғау дәстүрін дамыта отырып, 1898 ... 1928 ... ... 30 жыл бойы ... ... нәтижесінде қазақтың алғашқы жүйелі
философиясының жолын ... «Үш ... ... ... шығарды.
«Үш анық деген не?»:
1. заттық дүниені ғылыми жолмен тану.
2. Діни ұғымдар, ғажап жағдайларға сену (магентизм, спиритизм, телепатия)
3. Ұждан, былайша ... ... ... мейірім деп оны бөліп, адамның
моральдық мәселелерін арнайы қозғайды. Ұжданды орысша ... деп ... ... ... - ... тірегі- дейді.
Бірінші аныққа, дүние өздігінен жаралады деген ... ... ... ... бес ... келтіреді. Бірінші дәлел: «Қайта
айналыс жолы» - дүниенің эволюциялық ... ... ... ... ... ... Жер, Күн, Ай, ... бастапқы кезде газ, түтін, жалын
сияқты болып, содан ... ... ... айналады және сол қалпында
қалмайды, қайтадан, бір - біріне соғысып бөлініп, бөлшектеніп сұйық ... газ, ... ... келеді. Бұл процесс мәңгі қайталану түрінде үдіксіз
жүріп ... ... ... ... ... адам ... болған - деп
қорытады. Екінші дәлел: «Жаратылыс жолы» - Бұл ... ... ... ... ... бәрі ... бір заңдылыққа бағынатынын айтады.
Табиғатта ең бейімделінген, ең күшті құбылыстардың, ... ... ... ... - ... жолы», әртүрлі заттардың түрі
бірден пайда болған жоқ, олар ұзақ эволюциялық ... ... ... ... төрт ... от, су, ... ауа. Ал ... деп төрт
нәрсенің әрқайсысын жеке алып, олардың ішінде көзге көрінбейтін ... Ол ... атом ... ... ой ... оны Демокрит пен
Левкипр, кейін дамытқан Эпикур мен Лукреций деп, ... ... ... ... ... елінің философы Пифагор, одан да бұрын
Финикияның Садда қаласынан шыққан Моско деген болған деп, ... ... кең ... ... ... ... Ол ... ғылымдарының соңғы
жетістіктеріне сүйене отырып, атомның одан әрі бөлшектенетінін айта ... ... гөрі кіші ... ... деп ... (арабша аты жоқ),
осындай бөлшектерінің ... ... ... деп қарайды. «Олай болса, барлық
әлемнің түп негіз, нұр ... - ... ... ... ... - бір
секундта үш жүз мың ... ... деп, ... ... нұр ... жерге 8
м 17 сек келіп жететінін негіздейді. Ол күннен де алыс ... ... ... нұры ... ... мыңдаған жылдарда келіп жететіндігін
айтады. Төртінші дәлел - «дене сезімі жолы». «Бір нәрсені сезіммен ... осы ... ... ... ... сенсуализмді жақтайды.
Бесінші дәлел - әртүрлілік жолы, ол қоршаған ортаның әртүрлігінде, соған
бейімделу қажеттілігінде ... анық ... ...... аруақтарға солармен
тілдеусіге болатынына сенетін ... ... ... ... ... Магнетизм - оның пікірінше бір адам жанының қуатының әсері арқасында
басқаларды еріксіз ұйықтатып, одан өткен немесе келесіде ... істі ... ... айтқызады, әлде басқа істерді істетеді. Бұл белгілі бір
ғылыми жаңалық емес, өзімізге ... ... оны ... «көз ... ... ... - ... материяға қарсы қоятын, оны материядан дербес
өмір сүретін ... ... деп ... ... көзқарас. Мұны ол
ғылымның соңғы жаңалығының нәтижесі деп түсінген. ... ... ... ... шақырып ғайыптан хабар айтқызады. Кейде
қағазға да жазғызады.
3. ... оның ... ... жүрген «тірі адамның жанымен өз
жанын хабарластырып», оған өзіне ұнағанын істете алу. Адамдар ешбір ... жаңа ... күй, ... ... ... анық – ... «Абайдағы - ынсап, әділет, мейірім», үшеуін қосып
айтқанда, мұсылманша ұждан, орысша совесть. «Бұл не?»- деп өзі ... ... адам ... ... ... ... онсыз жан тірексіз
қалатынын, адам адамгершіліктен ... ... Жан ... ... сайын жоғарылайтын нәрсе. Жан денедегі қозғаушы күш.
Тән ... өмір ... ... Жан материалды емес, ... ... ... Тән ... бүлінуі мүмкін, бірақ жан өлмейді. Демокрит пен
Аристотельдің ... ... ... де ... түр - түрге жіктейді:
1. Инстинкт - сезімдік жан,
2. Сана (сознание) - ... ... Ой ... - ... ... Ақыл (ум) - ... жан.
Жанның әртүрлі қасиеттері, әртүрлі бөлінуі дене ... ... ... ... ... ... ... бар екеніне одан шыққан
ерік, талап-ой, мақсат, сезімге, білім арқылы көзіміз ... де, ... ... ... ешбір дәлеліміз жоқ - деп қорытындылайды. «Үш
анықтың» алғашқы екеуі ... ... ... әлгі ... ... ... ұжданға нана алмаған адамның жүрегін ешбір ғылым, өнер, ешбір заң
тазарта алмайды. Керісінше, ұжданы сол ... ... ... оның ... қарайта алмайды. «Ұжданды ақыл» идеясы Шәкәрімнің философия
тарихына қосқан үлкен үлесі.
Ұжданның негізі - ... ... оның ... ... ежелгі мәдениет
ошақтарынан іздеген дұрыс. Ежелгі Қытайда адам ... эфир ... ... екі негізге Инь мен Яньға, жарық пен қараңғылыққа бөлінген соң пайда
болды деп ... ... ... және ... ... Ұлы Үштікті (Триада)
құрайды. Адамның Аспан мен Жер ортасындағы аралық жағдайы, одан «аралық -
орталық жолды» ұстануына, ... ... ... ... ... қазы» рөлін орындауды талап етеді. Яғни, адамға өзара ... ... ... ... космостық дәрежедегі жауаптылықтың
болуы, мүмкіндігі көп болатын жүйесіздікті реттеуші қызметі жүктеледі.
Ұжданың келесі ұғымы - ... Бұл – ... ... ... өте ... келе ... ... Адамға дос» мәнді
гуманистік ұғымдардың бірі. Әділет пен ... - ... ... ... ... мәселе. Өмір мен өлім барлық адамға
бірдей, сондықтан ең керегі имандылық, ... - ... ... өмір ... ... қылып үйренген қазақ
халқы ынсап пен ... ... пен ... ... ... ... көп мән ... Дәулет пен байлық ұғымдарының
айырмашылығы бар. Дәулет - қашан да байлық, ал байлық ... ... ... Байлықты жинай білсе, оны сараңдыққа ұрынбай жұмсай білсе және ең
бастысы, адал ... ... - ол ... ... адам ... ... алады немесе байлықты дәулетке айналдыра алады. Ақылсыз – ынсаптың,
жан байлығының құлы болмас. Осылайша Шәкәрім ... ... ... ... ... ... түсінігінде тұрмыстағы ынсап ішкі
рухани дүниедегі қанағаттан туады.
Шәкәрім ... ... ... ... ... «Мәжнүн
мен Ләйлә» - ні аударды. Коллективизация саясатына қатты ренжіді, сондықтан
тауға кетіп, сонда тұрды. Бірде ауылға ... келе ... ... ... бастығы оны атып кетті.
Әдебиеттер тізімі:
1. Абай. Шығ. Жинағы. – Алматы,1995
2. Алтаев Ж., ... А. ... ...... ... Ж., Касабек А., Мұқамбетәлі Қ. Философия тарихы – Алматы, 2000
4. Алтаев Ж., Ғабитов Т. ж.т.б. Философия және мәдениеттану. – Алматы, ... ... Қ. ...... Ақыл ... ... Әуезов М. Шығ. Жинағы. Т. 14-15.-Алматы, 1974
7. Байтұрсынов А. ...... ... ... Ж. ... ... – Алматы, 1998
9. Бес ғасыр жырлайды. 2 томдық. Алматы, 1989
10.Бөкейханов Ә. Таңдамалы. Алматы,1995
11.Бейсембиев К. Очерки истории ... и ... ... ... ... Ч. Собрание соч. В 5 т. – А-Ата, 1985
13.Досмұхамедов Х. Аламан. – Алматы, 1991
14. Дулатов М. ... ... ... Ғ. Сана болмысы. 1-9 т. Алматы, 1994-2004
16.Есім Ғ. ... ...... ... Ғ. ... Абай. – Алматы, 1996
18.Жұмабаев М. Таңдамалы. - Алматы, ... Д. ... ... кеше, бүгін, ертең. – Алматы, 1999
20.Кішібеков : Кочевое общество. Гензис, развитие, упадок, ... ... Д., ... ... ... А.Х. Духовное казахского народа. А-Ата, 1991
23.Касабек А., АлтаевЖ,Қазақ философиясы, - Алматы, 1998
24.Касымжанов А.Х. ... и ... ... традиции. – Алматы, 2002
34.Сегізбаев О.А. Казахская философия. Алматы, 1995
35.Сатыбекова С.Х. Аль-Фараби. Философские трактаты. А-Ата, 19 72

Пән: Философия
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 16 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Сапа менеджмент жүйесін – білім беру жүйесіне қолдану7 бет
Философия пәні мен қызметі173 бет
Өзін-өзі танудың психологиялық негіздері8 бет
Қазақстан Республикасының тәуелсіздігі жайында5 бет
Әл-Фараби мұраларының алғаш зерттелуі6 бет
7 -арна: кәсіби деңгейі мен шығармашылық шеберлігі50 бет
«Алатау» ЖШС өнімінің бәсеке қабілеттілігіне баға беру33 бет
«Алтын сапа» сапа деңгейі20 бет
«Фудмастер» компаниясы18 бет
«Қазақстан» және «Хабар» телеарналарындағы адамзатқа тән құндылықтарды насихаттайтын бағдарламалардың шығармашылық сипаты45 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь