Күй өнері (қалыптасуы, дамуы). Қазақ күйшілері

Күй өнері (қалыптасуы, дамуы)
Қорқыт ата.
Құрманғазы
Тәттімбет
Дәулеткерей Шығайұлы
Ақан Сері
Біржан Сал
Әсет Найманбайұлы
Әміре Қашаубаев
Күләш Байсейітова
Жұбанов Ахмет Қуанұлы
Хабидолла Тастанов
Домбыра.
Пайдаланылған әдебиеттер
Күй – түркі халықтарының ежелден келе жатқан аспаптық музыка жанры. Ол, негізінен, домбыра күйлері, қобыз күйлері, сыбызғы күйлері болып бөлінеді. К. –халық музыка шағармаларының ішіндегі ең ірі жанры; композициялық құрылымы жағынан халық музыкасының күрделі бір саласы болып саналады. К. аңызы ғұндар дәуіріне саяды. Одан кейін Қорқыт Ата күйлері де бұл өнердің ежелгі тарихынан хабар береді. М. Қашқаридің “Диуани лұғат ат – түрік” (11 ғ.) сөздігінен ән –күй ұғымы “көк” делінген. Осындай тарихи деректерге қарағанда “күй” деген сөздің төркіні көне түркі тіліндегі “KOG” (“көк”) сөзінен шыққандығы байқалады.
Қазақтың ұлттық К.- лері аңыз, ертегі, нақтылы тарихи оқиғалар (“ Ақсақ құлан –Жошыхан”, (“Әмір Ақсақ”, “Ескендір”. т.б.) негізіне құрылады. К. мазмұны халықтың басынан кешірген тауқыметі мен әділетсіздікке қарсы күресіне, азат өмірді аңсаған асыл арманы мен қуаныш сезіміне негізделіп, терең толғаныспен өрнек – бояуын тапты. К –дің мелодиялық - формалық құрылысы, ырғақтық орындаушылық әдістері сан алуан. Мысалы жігерлі, екпінді болып келетін Құрманғазының романтикалық лирикаға, филос. толғауларға негізделген Дәулеткерейдің; әуені әсем, тәтті мұң мен қоңыр сазға малынған Тәттімбеттің; құбылмалы, ойнақы, төкпе жыр іспетті Қазанқаптың күйлері.
К-дің халық арасына кең тарлған түрі – домбыра күйлері. Домбыра күйлері параллельді кварта мен квинталар к- ге көркем нақыш-бояу берумен қатар, оның әуен-саздылығын әсерілей түседі. К-дің көлемі әр түрлі болады. Кейбір күйлердің көлемі 150-ден 200 тактіге (мыс., Боғданың “Боз төбесі” мен Динаның “Әсе қоңыры”, т.б.) дейін жетеді. Қазақ К-лері өзінің орындаушылық дәстүріне, қағыс түріне және құрылыс тәсіліне қарай, негізінен екі стильдік мктепке бөлінеді. Оның алғашқысы- екпіні қарқынды, музыка образы жағынан бағдарламалы симфониялық сипатты бейнелейтін К-лер ( Жантөренің “Шалқымасы”, Құрманғазының “Кішкентайы”, “Серпері” мен “Сарыарқасы”, Динаның “Бұлбұлы” т.б.), ал кейінгісі- тереі флос. Ой-сырға толы шертпе К-лер (Тәттімбеттің “Саржайлауы”, “Көкей кестісі” мен “Сылқылдағы”, Тоқаның “Қойбасары” мен Сүгірдің “Тоғыз тарауы” т.б.). К-дің идеялық- көркемдік диапазоны кең. Халық күйшілері өздерінің шығармаларында адамдарды (“Құдаша”(, жануарларды (“Ақсақ киік”, “Боз айғыр”), құстарды (“Аққу күйі”, “Қоңыр қаз”), табиғат құбылыстарын (“Ақ боран”, “Сары өзен”) суреттеді. Бұдан басқа күйлер мазмұнына, сипатына қарай тарихи қаралы күйлер (“Ел айрылған”, “ Ноғайлының босқаны”, “Ақ Еділ”, “Сырым сазы”), лирикалық күлер (“Айжан қыз”, “Ақжелең”, “Байжұма”), аңыз күйлері (“Нар идірген”, “Қорқыт” , “Қазан күйі”), қаралы күйлер (“Салық өлген”, “Боз інген”), арнау күйлер (“Абыл”, Баламайсан”, “Дайрабай”, Ғазиз”) сияқты тақырыптарға бөлінеді.
К. өзінің муз. формасы жағынан әр түрлі. Қазақ күйлерінің ішінде 2-3 бөлілді, сирек болсада 3 бөлімді туындылар да кездеседі. К-де қағыс маңызды орын алады. Қағыс арқылы күйдің ырғақтық мәні мен динамикасын, сырлар да бар; олар “жапай қағыс”, “кезек қағыс”, “сипай қағыс”, “сүйрете қағыс” “ шертпе қағыс”, “шұбыртпа қағыс” секілді қағыстарға жіктеледі. К. ырғағы өлшеммен тығыз байланысты. К-лердің көпшілігі бір өлшемде сақталған. Көбірек қолданылатын өлшемдер екі бөлікті және төрт бөлікті болады, сондай-ақ басқа да т.б. муз. өлшемдер қолданылмайды. Кей күйлерде ауыспалы өлшемдер де кещдеседі.
1. Мұхаммед Хайдар Дулати. «Тарих-и-Рашиди».
2. Алматы 1999. /10-28/
3. Интернет сайт. Адресі: www.google.kz
4. Ісімақова А. Асыл сөздің теориясы. – Алматы: Таңбалы, 2009. – 336 б.
5. Спан Ә., Дүйсенбаева Ж. Ұлы даланың ұланғайыр мұрасы. – Алматы:
Нұрлы әлем, 2007. – 224 б.
        
        Жоспар
Күй өнері (қалыптасуы, дамуы)
Қорқыт ата.
Құрманғазы
Тәттімбет
Дәулеткерей Шығайұлы
Ақан Сері
Біржан Сал
Әсет Найманбайұлы
Әміре Қашаубаев
Күләш Байсейітова
Жұбанов Ахмет Қуанұлы
Хабидолла Тастанов
Домбыра.
Пайдаланылған әдебиеттер
Күй өнері ... ...... ... ... келе ... аспаптық музыка жанры. Ол,
негізінен, домбыра күйлері, қобыз күйлері, сыбызғы күйлері болып бөлінеді.
К. –халық музыка шағармаларының ... ең ірі ... ... ... ... ... ... бір саласы болып саналады. К.
аңызы ғұндар дәуіріне саяды. Одан ... ... Ата ... де бұл ... ... хабар береді. М. Қашқаридің “Диуани лұғат ат – түрік” (11
ғ.) сөздігінен ән –күй ... ... ... ... ... ... “күй” деген сөздің төркіні көне түркі тіліндегі “KOG” ... ... ... ... К.- лері аңыз, ертегі, нақтылы тарихи оқиғалар (“
Ақсақ құлан –Жошыхан”, ... ... ... т.б.) ... ... ... халықтың басынан кешірген тауқыметі мен әділетсіздікке қарсы
күресіне, азат өмірді аңсаған асыл арманы мен ... ... ... ... ...... тапты. К –дің мелодиялық - формалық
құрылысы, ырғақтық орындаушылық әдістері сан алуан. Мысалы жігерлі, екпінді
болып ... ... ... ... ... толғауларға
негізделген Дәулеткерейдің; әуені әсем, тәтті мұң мен қоңыр сазға малынған
Тәттімбеттің; құбылмалы, ойнақы, төкпе жыр іспетті Қазанқаптың ... ... ... кең ... түрі – ... күйлері. Домбыра күйлері
параллельді кварта мен квинталар к- ге ... ... ... қатар,
оның әуен-саздылығын әсерілей түседі. К-дің көлемі әр ... ... ... көлемі 150-ден 200 тактіге (мыс., Боғданың “Боз төбесі” мен
Динаның ... ... т.б.) ... ... ... ... ... орындаушылық
дәстүріне, қағыс түріне және құрылыс тәсіліне ... ... екі ... ... Оның ... ... ... музыка образы жағынан
бағдарламалы симфониялық сипатты бейнелейтін К-лер ( ... ... ... ... мен ... ... т.б.), ал ... тереі флос. Ой-сырға толы шертпе К-
лер (Тәттімбеттің “Саржайлауы”, “Көкей кестісі” мен “Сылқылдағы”, Тоқаның
“Қойбасары” мен ... ... ... т.б.). ... ... көркемдік
диапазоны кең. Халық ... ... ... ... ... ... ... “Боз айғыр”), құстарды (“Аққу күйі”,
“Қоңыр қаз”), табиғат құбылыстарын (“Ақ ... ... ... ... ... күйлер мазмұнына, сипатына қарай тарихи ... ... ...... ... “Ақ Еділ”, “Сырым сазы”), лирикалық күлер
(“Айжан қыз”, “Ақжелең”, “Байжұма”), аңыз күйлері (“Нар идірген”, “Қорқыт”
, “Қазан ... ... ... ... өлген”, “Боз інген”), арнау күйлер
(“Абыл”, Баламайсан”, “Дайрабай”, Ғазиз”) сияқты ... ... ... муз. формасы жағынан әр түрлі. Қазақ күйлерінің ... ... ... ... 3 ... туындылар да кездеседі. К-де қағыс маңызды
орын алады. Қағыс арқылы күйдің ырғақтық мәні мен динамикасын, сырлар да
бар; олар ... ... ... ... ... қағыс”, “сүйрете қағыс” “
шертпе қағыс”, “шұбыртпа ... ... ... ... К. ... ... байланысты. К-лердің көпшілігі бір өлшемде ... ... ... екі ... және төрт ... ... сондай-
ақ басқа да т.б. муз. өлшемдер қолданылмайды. Кей ... ... де ... ғғ. өмір ... ... ... ... Байжұма, Байсерке,
Баламайсан, Боғда, Дайрабай, Дәулеткерей, Дина, Есжан, Жантөре, Қазанқап,
Құрманғазы, Саймақ, Сейтек, Сүгір, Тәттімбет, ... ... ... ... әйгілі күйші-компазиторлары қазақтың ұлттық К. мәдениетінің жан-
жақты өсіп өркендеуіне мол үлес ... ... ... ... ... ... ... болып, халықтың рухани қазынасына айналды.
Қорқыт ата.
Қорқыт ата - (7-8 ... ... ... 9-10 ... ... ортақ ұлы ойшыл, жырау, қобызшы. Қорқыт Ата туралы ... үш ... ... жетіп отыр: бірі – ел аузындағы аңыз - әпсаналар,
екіншісі- тарихи шежірелер, үшіншісі – «Қорқыт Ата кітабі». ... ... ... ат – тауарих» атты тарихи шежіресінде Қорқытты қайы тайпасынан
шыққан десе, Әбілғазының «Түрік шәжіресінде» оның тегі ... ... ... ... де оғыз ... ... ... Бізге жеткен
тарихи шежірелерде Қорқыт Ата өмірде ізі, артында әдеби – музыкалық ... ... ... ... ... ... Ата ... байланысты түрлі
аңыз - әпсаналардың да фальклор жанрларының тарихи танымға жуық үлгілерінің
санатына қосылатынын ескеру ... ... пен ... ... ... ... ... адам ретінде таниды. Бұл пікірді Ә.Марғұлан,
Ә.Қоңыртбайев т.б. қазақ ғалымдары одан әрі ... ... Сол ... Ата ... тән мына ... атап ... ... Қорқыт –
оғыз елінің этникалық құрылымын жеткізуші, этникалық сананың қозғаушы
күші; оғыз ... ... ... үшін зор ... ... ... ... этникалық үрдістің жеке бір көрінісі. Қорқыт Атаның
тарихи тұлға екендігін ... ... ... ... - ... Ата
кітабы». Ондағы ономастикалық атаулардың тарихи –ғылыми маңызы өте зор.
Солардың бірі – этнонимдер: баят ... ... ... бекдүз, қайы,
қыпышақ, салор, татар, ... ... ... ... ... ... ... Қазат - Салор, Бану Шешек, Баяндүр, Қиян Селжұқ,
Баршын- Салор, т.б. «Қорқыт» сөзінің этималогиясы тұсында ... ... Ә. ... оның ... ру, ... ел ... бар, «Қорқыт –
құтты адам, құт әкелетін адам» деген ғылыми жүйе ұсынса, С.Қасқабасов ... ... ... адам өлді» деп ұғынған. Біз оны еліне құт ... ер ... адам деп ... ... ... ... ... этногенес
фазаларына сәйкес мынадай үш арнаға жүйелеген жөн: субэтнос- баят, этнос,
оғыз, суперэтнос- қыпшақ. Қорқыт Ата осы ... ... ... ... ... тарихи тұлға. Мұны оғыз –қыпшақ дәуірінің ... ... ... ... ... ... ... 1806-1879) ж.ш.)-қазақтың
күйші-композиторы, домбырашы. Қазіргі ... ... ... туып, Астрахан обл-дағы ... ... ... ... ... ... ән-күйге әуестігімен көзге түсті. Алғашқы
ұстазы- Ұзақ. Кейіннен Ұзақпен бірге ел аралап, домбырашалық өнер сайысына
түсіп, жұртшылық назарына ілігеді. ... ... ... ... күйшілері
Байбақты, Байжұма, Баламансай, Соқыр Есжан күйлерін үйреніп, орындаушылық
шеберлігін ... Ел ... ... ... Қ-ның алғашқы
шығармаларының бірі- “Кішкентай” күйі 19 ғ-дың 30-жылдары ... Күй ... ... сазын, терең ой тебіреністерін аңғартады, әрі
ер бастаған елдің қозғалысын басымырақ баяндайды. “Ақбай”, “Ақсақ киік”,
“Көбік ... ... ... ... ... күйлерінде нұрлы болашақ,
азат өмірді аңсаған халықтың үміті, асыл арманы, ыза-кегі, өшпенділігі,
яғни өмір тартысы ... Қ. ... ... ... ... ... жеткізген домбырашылар Н. Және М.Бөкейхановтар, ... ... ... ... ... т.б. ... аталатын Қазақ халық аспаптар оркестрінің орындалуында Қ.шығармалары
бүкір жер жүзіне танылды.
Тәттімбет
Тәттімбет Қазанғапұлы (1815, Қазіргі Қарағанды ... ... ... ... домбырышы, шертпе күй орындаушылық
мектебінің негізін қалаушылардың бірі. Т-тің әр түрлі тақырыпты ... ... ... бар. Ол ... ... ... “Сары өзен”, “Сары
жайлау”, “Теріс қақпай”, “Саңқылдақ”, “Былдылдақ”, “Бес ... ... ... ... ... ... ... торғай”, “Қарамжан”, “Ерке
атан”, “Ноғай-қазақ”, “Кер киік”, ... ... ... жорға”,
“Балбырауын”, “Жетім қыз”, “Сал қоңыр” , “Көш жанаған”, т.б. күйлердің
авторы. Т. ... ... ... ... ... қиялшыл жанның сырлары мен
сезім толғауларын аңғартады. Т. тұтасынан алғанда, лирик ... ... ... ... ой ... ... Т. ... тілмен
айтып жеткізе алмайтын сұлулық пен жарасымдылықтың сыры- оның ... ... ... әр ... ... 1855ж. 24 наурызда
Ресей патшасы Александр ІІ –нің таққа ... ... Т. ... ... ... өкілдерімене бірге Санкт-Петербургке барады. Осы сапарында
өзінің тамылжыта тартқан күйлері арқылы Санкт-Петербургтің өнер ... ... ... ... ... ие болады. Т. өнері ұрпақтан
ұрпаққа жалғасып, күйшінің стильдік ... ... ... күй ... айналды.
Дәулеткерей Шығайұлы
(1821-1880)
Қазақ музыка тарихында ерекше орны бар дарынды күйшә, атақты халық
композиторларының бірі. ... аты ... ... ... ... ... ... Тәттімбет, Ықылас аттарымен қатар аталады.
Ол 1821 жылдар шамасында Бөкей ордасындағы (қазіргі Орал ... ... ... ... ... ... ... дейін де бұл өңірде күй
дәстүрі кең етек алған. Осындай ... ... етек ... ... балалық шағы күйге құмартумен, домбыраға әутенуімен өтті. Ол
бала кезінен әсершіл, ... ... бай ... ... ... ... домбырашылардың қол қағысына қарап, әуенін көңілге ... ... ... ... деректерге қарағанда Дәулеткерей алдымен ескіше оқып хат таныған.
Кеңінен орысша да ... оқи да, ... ... ... Ол сол дәуірдегі
аты шыққан күйшілер ... ... ... ... ... ... келтіре орындап жүреді. Сонымен қатар домбыра тартумен шектелмей,
халық музыка аспаптарының басқа түрлерін де үйренуге талпынады. Бала күйші
келе-келе орындаушылық ... ... өз ... күйлер шығаруға бой
бұрады. Оның алғаш шығарған «Қыз Ақ-желең» күйі ... ... ... ... өнерімен тамсандырған Ақбала атты қызға арналса керек.
Бұл күй жөнінде қазақ музыка фольклорын жинап, қазақтың ән- ... ... ... ... орта тұсы өте әсем де ... тың әуеннен
тұрады. Әсіресе қыздың даусына ұқсас сылдыраған келісімді үн шығарды»,-деп
жазған еді. «Қыз ... -би ... мен ... толы күй ел ... таралған. «Қосалқа» күйінің әуені де ырғаққа бай, шалқар шабытты
әсем туынды. Композитор бұл күйінде қос шелекпен су алып келе ... ... ... ... ... ... ... кейінгі жылдарда «Құдаша»,
«Ысқырма», «Желдірме», «Қоңыр», «Қаражан ... ... ... ... ... ... «Жұмабике» сияқты күйлер шығарады. Дәулеткерейдің
музыкалық туындылары өмір құбылысын суреттейді. «Желдірме» күйі аттың
жүрісін, оның ... ... ... ... ... ... Ал «Қос
ішек» күйі де өзінің атына сәйкес қос жүйрікті бәйгеге қосқандай домбыраның
қос ішегін жарыстыра үндестіреді.
1860 жылдары Дәулеткерей ел ... ... ... ... Ол ... ... ел аралап, біраз уақыт күй тартып жүреді.
Осы жүргенде Дәулеткерейдің «Бұлбұл», «Жігер» күйін Құрманғазының ... ... ... ... Дәулеткерейдің музыкалық
творчествосына игі әсер етеді. Оның тебірніске толы ... ... ... өлген» сияқты күйлері терң ... ... ... күйі Дәулеткерейдің Топан атты бүркітіне арналған. Аяқ ... ... ... ... көп ... амал не, табылмады. Бірде
тебіренен күй тартып отырғанда, киіз үйдің шаңырағынан ... ... ұшып ... ... күзі ... Содан Дәулеткерей осы тартқан
күйін «Топан» атпты. Ол 1875-1880 жылдар аралығында қайтыс болған деседі.
Дәулеткерей ... ... ... 1960ж. ... ... ... ... музыкалық мәдени тарихымыздан үлкен орын алып, оның алтын
қазынасына айналды.
Ақан Сері
Ақжігіт Қорамсаұлы (1843ж. бұрынғы Көкшетау обл. ... ... ... ж. ... – қазақ ақыны. Әкесінің есімі Қорамса, шешесі- Жаңыл. А. С.
Жас кезінен өнерімен көзге түсіп, кейін ақыедық, ... ... ... алты ... аты мәлім сері ... Әелі ... ... соң
Қызылжардағы Уәли (Ахметуәли) молдадан оқыған. 16-17 жасынан өнер ... ... ... ... көңіл айтып, оны Көкшенің биігіне,
теңіздегі кемеге теңейді, «40 ... ... ... ... ... қызы ... есімі А.С. шығармаларына кең орын алады. «Ақ көйлек»,
«Аужар», «Алтыбасар», ... ... ... ... ... ... Сүйікті арғымағы Құлагердің мерт болуы (80- ж. ортасы) А.с-нің
шығармашылық өнерінде терең із қалдырған оқиға ... ... ... ... ... кісі қолына мерт болады. Құлагерге ранаған
өлеңзерінде ... ... ... ... ... үмім-сеземі үлкен
тебірініспен жырланады. Өмір соққысын ... А.с. ... ... асып ... Бой ... тұру артық келсе шамаң» дейді. Ел аралауды
сиретіп, ... ... ... ... ... ұлы Ыбан ... қыстауда
қалады. Дұшпандары оны әр саққа жүгіртіп өсек таратады. А.с. ... ... ... ... ... ... біткен іркіпболмас» деп қарайды. Осы
тұстағы ән- өлеңдерінің елеулісі- «Балқадиша». Бұл - өз теңіне ... ... ... ... ... қадір тұтқан сүйкімді қылығына разы
ағалық қарыздар көңілден туған ән. А.с. ... ... ... ... А.с-нің алғашқы айтыс –қағыс өлеңдерінің бірі –«Жүсіп төреге»
(Тәкенің ... ... ... өлеңі). Орынбай, Нұркей, т.б. он шақты
ақынмен айтыстарының үзінділері ғана ... ... ... Онда А.с ... ... ... («Хақ қалаған Есенбай қарашамын,
Алтын бесік халқыма жарасамын»), ақындық өнерді қадірлейді, туған жерді,
халықты мақтан етеді.
А.с.- өмір ... ... ... ... заманының асқақ ақыны
ғана емес, мұңшыл да сыршыл, лирик, тебіреністі ... ... ... ... ... өзгеше дарын иесі. Оның компазиторлығы
ақындығынан кем ... ... ... ... ... ... кезінде
жұртшылыққа кең таралуы атақ, даңқының шар-тарапқа жетуі - ... ... ... ... халықтың ән-күйін сусындап, өзіне
дейінгі әншілік дәстүрді толық меңгерген А.с. бертін келе, жігіт шағында
серілік ... өзі де ән ... ... сұлу ... көз тігіп, оны
албырт сезімді, әсерлі музыка үніне бөлейді. Осы ... ... А.с. ... ... ... ... жинап, өзгеше өнерлі бір топ болып
ел аралайды. Ақын, әнші серілердің бәрімен достасады. Балуан ... ... ... Иман ... ... ... атақты ақын- әншілер А.с-нің ең
жақын достары болған. Олардың бәрі А.с-нің әншілік өнеріне игі әсер ... ... ... ... ... ... шыңдай
түскен. Ол қазақтың ұлттық өнерін профессионалдық биікке көтеріп, дәстүрлі
өнердің класик. Үлгісін жасады. Сан ... ... ... мен ... қозыдай табысуы, өзіне ғана тән нақыш, жоғары деңгейдегі орындаушылық
шеберлік –А.с шығармаларына тән басты-басты қасиеттер.
А.с-нің «Ақтоқты», «Алтыбасар», «Тер ... ... ... ... ... т.б. ... әйел жанының сұлулығын жарқырата
көрсетуімен бірге, махаббат құдіретін асқақта суреттеуімен ... ... бұл ... ... образының галереясын жасап, шынайы махаббат рухын
ту етіп көтереді. А.с. ... ғана ... ... ағшы, атбегі де. Ақынның
сүйікті досына, қимас өмірлік серігіне айналған сәйгүлігі мен ... ... ... ... ... ... ішкі жан ... бұрқаныс, қан жылаған жүрек, телегей теңіз
мұң мөлтілдеп ... А.с. ... ... күй кез ... ... ... «Құлагердегі» экспрессивті интонация, толқыған мұңлы
әуен, драмаға суарылған қайғылы оқиға шынайылығымен баурайды. Ән ... ... ... бейнелеумен қатар, сол ... ... ... ... ... өзі өмір сүрген қоғамның әділетсіз бет-
бейнесін ашады. А.с-нің муз. туындалары қазақ ... ... ... ... Оның ... белгілі әншілер Ә. Қашаубаев, Ж.Елебеков,
М.Ержанов, Ж.Кәрмонов, т.б. ел ... ... ... симфониялық және опералық ... ... Ақан ... ... ... ... ... өмірі мен тағдыры
туралы І.Жансүгіров «Құлагер» поэмасын, Ғ.Мүсірепов «Ақан ... ... ... осы ... ... ... ... сері» романын
жазды.
Біржан Сал
Біржан Сал, Біржан Қожағұлұлы (1834, қазіргі Ақмола обл. Еібекшілер ауд.
-1897,сонда) –қазақ әншісі, композитор, ақын. Үлкен ... ... да, ... ... да орташа дәулетті шаруа адамдар болған. Боз бала кезінен ел
арасында әншілігімен көзге түсіп, жасы 20 ... ... ән ... ...... қасына еріп той- думанның сәні айналады. Өз ... « ... ... ... ... ... Салғара, Толыбай, Орынбай, Нүркей,
Сегізсері, Арыстан тәрізді өнер иелері- Б.с.-дің қстаздары. 1865 ж. Абаймен
кездесуі Б.с.-дың композиторлық, әншілік, ... ... жами ... әсер ... Б. с. ... дәстүрлі әншілік өнерін, халық музыкасын
жаңа белеске көтеріп, өз ән-өлеңдерңмен толықтырған ірі ... Оның ... ... ... ... сыршылдығымен қоса мен («Ғашығым»,
«Қаламқас», ... ... ... «Ақ ... ... ... де («Жанбота», «Адасқақ», «Көлібай- Жанбай», ... ... ... ... ... өте кең. Әнші ... шығармашылық мұрасы
жастыққа тән ғашықтық, достыұ, махаббат сезім- күйлерін, сал серенің серігі
– сұлу ән, жүйрік ат, тайпалған жорғаны, өзі ... ... мен ... ... ... адамгершілік, ізгілік, т.б. ... бай ... ... ... ... ... от ... да, серілік,
салдықтың салты да, сұлулық атаулыға ынтықтық та, егделіктің уайым-мұңы да,
қиянат пен ... ... ... ... ... ащы уыт та, ... ... торыту, қайғы – бәрі де бар.Б. с-дың ... сұлу ... ... ат ... үлкен орын алады. Жас жігіттің сүйгеніне деген іңкәр
махаббат мұңы сұлу да жүйрік, жорға да аяңшыл аттардың ... ... ... ... қара салмайтын өрен жүйрік Ақсеркеш, Қырғынкөктің
тұқымы Телқоңыр, жүрісімен су ... ... ... пішінді Бурылтай
– Б.с. –дың лирикалық әндерінің ... Б.с ... ... көңіл-
күйді, ғажайып, сұлулықты, ( қыз сұлулығы, жан ... ... , ... сұлу мүсіні, т.б. ) тамсана жырлаған лирик композитор.
Сондай-ақ, оның әндеріне асқақ ... ... кең ... үлкен дауыс
диапазоны тән. Халықтың музыканың тіліндегі әуен, ырғақтарға ... ... ... ... түскен Б.с әндері өлең сөзінің де ұлттық
бояуымен, бейнелеу ... ... ... ... тұтастық
танытады. Оның «Айтбай», «Адасқақ», «Жамбас сипар», ... ... ... ... «Жанбота», «Теміртас» сияқты әндері ... ... ... ... ... қазақ мәдениетінің алтын қорынан
орын ... ... ... (1867, ... ... Қазақстан обл. Ұржар ауд. Бақты а.-
22.3.1922, Қытай Құлжа қ.) –көрнекті қазақ ... ... ... ... ... сауат ашқан. Ерте жетім қалып, жоқшылықтың зардабын тартқан.
Айтысқа түскен ақындар соны ... тиек ... ... өнер мен ... ... ә. ... кезінде Қытайға өткен (1920-21ж.ш.)
Жастайынан ән салып, халық аузына іліккеннен бастап ол ән ... Оның жас ... ... әні ... ән ... ... Оның халық арасына көп тараған, балаға дейін білетін «Әсет» атанып
кеткен әні Әсет ... шыңы десе де ... ... одан ... ... «Майда қоңыр», «Гауһар қыз», «Қоңыр қаз», «Әпитөк»,
т.б. әндері белгілі. Ә. әндері аса биік, аса ... ... ... Ол ... сал, Ақан ... ... Арқа ... дәстүрін
жалғастырып, дамытты. Ә. Қазақтың көрнекті лирик ... ... ... суреттеу, айналасында болып жатқан оқиғалар мен құбылыстарды айқын
да көркем жеткізу Ә. лирикасына тән қасиеттер. ... ... ба, ... ... «Сабаздар санасы жоқ сатылып жүр», « Жас ... ... т.б. ... ақын өз ортасының ащы шындылығын
бейнелейді, халқының басындағы ауыр ... ... ... ... ... азаматтық үнін танытады. Ақын жаңа үлгідегі, ... ... ... мол үлес ... «Салиха- Сәмен», «Ағаш ат», «Перизат», «Үш
жетім қыз», «Нұғыман-Нағым», «Мәлік –Дарай», «Жәмсап», «Кешубай» сияқты ... ... ... ... айтыс ақын. Ол Ырысжан, Бақтыбай, ... ... ... ... Қызыр, Кемпірбай және Мәлике қызбен айтысқан. Солардың
ішіндегі аса құндылары ... пен ... ... ... пен ... ... ... Парижде, ал 1927 ж. Германияның ... ... ән ... Ол ... рет ... ... ... “ардақ”, “Қанапия”,
“Үш дос”, “Бес қарагер”, “Жалғыз арша”, “Қызыл бидай” ... асыл ... ... ... ... ... Осы ... ол өз
халқының болмысын, кең даласын, ... ... мен ... көлдерін
таныстырады. Француздың атақты жазушысы ... ... : «Мен ... ... ... неге ... енді ... онда әншілік қабілет
өте керемет екен», - деп қайран қалса , енді бір жазушысы Анри Барбюс : ... ... ... ... ... », - деп жазды. Аса көрнекті партия
және мемлекет ... А. В. ... ... қазақ даласынң бұлбұлы
деп атады.
Табиғатынан Әміре әнші еді. Ол ... осы ... ерте ... ... Оның ... шағы ... Семей облысындағы Дегелең тауының етегі,
Тоқырауын өзенінің жағасында өті. Бұл ән- күйге, әншілерге бай өңір ... ... ... ... әнші ... Ел ... ... ән салдырып
отырып: « Атаңа тартыпсың, сенде айтулы әнші боласың »- деп ... ... ... ... ... Ал ... Қашаубай Жанғұтты байдың
жылқысын ... Бір жолы бай ... - ... ұлың ... үй шаруаммен
айналыссын. Ән оның не теңі? – ... ... ... Әмірені қол бала етіп ұстарсыз, ал бірақ оның әні
сіздің үйге сия қоймас!- деп ... ... бай ... ... ... сол күні- ақ қуып жібереді. Әміре
Семейдің тері заводында істеді, ұасапшы да ... ... ... Арада
жылжып жылдар өтті...
Ұлы Октябрь жеңісімен бірге қазақ даласына бақыттың таңы атты. Жаңа өмір
Әміредей әншіні ... ... Ол ұлан ... ... ... ... Халықтың атақты әнші -ақындары Біржан Сал, Ақан Сері, Абай, Жаяу
Мұса, Үкілі Ыбырай , Естай , Әсет, ... мен ... ... ... ... ... ол қазақ халқының ән мұрасының ұлы жыршысы атанды.
1931ж. Алматыда музыка зерттеушісі, композитор А. В. Затаевич « ... ән – ... » ... жинағын шығарды. Бұл жинаққа Әміреден жазылып
алынған он бір ән кірді. А. В. ... ... ... ән ... кең, даусы сұлу да көркем, күшті тенор еді» -деп жазды. Ал Әміренің
үні екі октаваға емін-еркін ... Бұл ... ... ... ... еді.
Әміре тек әнші ғана емес, аса дарынды актер де болатын.
1926 жылдың 13 январь күні Қазақтың ұлттық драма театры ... Сол ... ... ... –Кебек» пьесасы қойылып, осы спектакльде қойшы ... ... ... ... ... де ол ... ... спек- такльдерге
қатысып, қызықты рөлдер орындады.
Әміренің ғажайып үні Москвада 1925-27 ж. фонаграфқа жахылған-ды. Бірақ ол
1974 жылға дейін белгісіз ... ... ... ... « Үш дос », «
Балқадиша », «Жалғыз арша », « Смет », « Бес ... », « ... ... Ағаш аяқ » ... ... Бұл аса ... әндер кейін пластинка
болып қайта шықты. Әміренің даусы эфирден де жиі ... ... ... өмірі көптеген көркем шығармаларға қзек балды.
Әміренің үздік әншілік өнері қазақ халқының бай өнерін дүние ... ... Сол ... ... ұлы ... М. ... « ... әнінде
ақындық тазалықтың шамшырағы жанғандай ... Әміре- әншіліктің ақыны...»-деп
тебірене жазды. Ол шынында да дәл сондай өнер иесі еді.
Халқымыздың інжу- ... ... ... асыл ... ... арқылы
бізге жетіп отыр.
Күләш Байсейітова
Байсеітова Күләш ( шын аты ... ... ... ... ... -6.6.1957, Мәскеу (Алматыда жерленді)- аса көрнекті қазақ
әншісі, қазақ ... ... ... ... ... ... ... еңб. Сің. Артисі (1934), КСРО халық артисі (1936). Әкесі Жасын ел
арасында, ауыл-аймақтың той-жиыныда ән ... ... әнші ... ... ... ... ... айтып жүреді. 1925-28 ж. мектепте,
Қазақ пед. Ин-тында (қазіргі Алматы мемл. Ун-ті ) оқып ... ... ... ... қатысып, қала жастары көркем өнерпаздарының
байқауында әншілік дарынымен көзге түседі. 1930ж. Б. Қазақ драма театрының
труппасына, 1933 ж. ... ... ... ... студиясына
(қазіргі Қазақ опера және балет театры) қабылданады. Онда К-тің әншілік-
орындаушылық таланты бар ... ... ... ... ... «Айман-Шолпанындағы» Айман, Б. Майлин мен ... Шұға ... ... ... шеберлігінің жоғары
екенін көрсетті. Б. Бейнелеген Жібек ... ... ... ... ... өнері тарихындағы ерекше есте қаларлық образ болып
танылады. Жібек бейнесі Б. Бойында тұнып жатқан әншілік, ... ... ... ... оны ... ... Б. ... Жібек
көрермендерді жоғарғы адамгершіліқ рухымен, ... ... ... ... Б. ... даусымен, асқан артистік
дарынымен ұлттық опера ... ... ... орын ... ... бөленіп, «қазақтың бұлбұлы» атанды. Брусиловскийдің
«Жалбырындағы» ... «Ер ... ... ... ... Айша,
М.М.Могамаевтің «Нергизіндегі» Нергиз, а.Жұбанов пен Л ... ... ... ... ... Сара ... мемл.
сыйл., 1949) бейнелерін сомдаған Б. өз ... ... ... ... Б. ... спектакальдер ұлттық опера мәдениетінің озық
үлгілері ретінде Қазақстан музыка тарихының дамуындағы маңызды кезеңдерді
айқындайды. Қазақ опера және белет театры ... Б. ... рет ... ... партияларды ойнады. Олар: Татьяна (П.И.Чайковскийдің
«Евгений Онегинінде»), Маро (З.П.Палиашвилидің «Даисиінде»), ... ... ... .б. ... ... үлттық
өнерін дамытуда сан-салалы ісімен көрінген ... ... ... ... ... ... (1951), Қзақстан Жоғ. Кеңесінің (1-
3сайл) депутаты болды. ... ... ... т.б. ... ... мектептерге, Б. Есімі берілген. Оның атындағы респ.
өншілер конкурсы тұрақты өтіп тұрады. Б. Еібек Қызыл Ту, т.б. ... ... ... ... Қуанұлы
Жұбанов Ахмет Қуанұлы (29.4.1906, Ақтөбе обл. Темір ауд. 30.5.1968,
Алматы) –қазақ ... ... ... ... ... ... ... (1944), Қазастан ҒА-ның акад. (1946), өнертану
ғылымының докт. (1943), проф. (1948). Жасында ... ... ауыл ... ... Ж. ... ... ... Қ.Жұбановтан тәлім-
тәрбие алды. 1919-28 ж. хатшылық, оқытушылық қызметатқарады; Темірде орыс
халық аспаптар әуесқойлары оркестріне қатысып, ... П. ... ... ... муз. теориясы бойынша) сабақ алды. 1929 ж. ... М.И. ... ... техникумында корваторияда оқыды. 1930 ж.
сол қаладағы « Рабочий и театр» журналында жарияланған ... ... ... ... ... ... жазған зерттеуші ғалым. 1932ж. Өнер зерттеу
академиясының ( қазіргі Театр, ... және кино ... ... ... ... 1933ж. ... ... муз. драма училищесіне
ұстаздық қызметке ауысып, қазақ тілінде ... ... ... ... ж. Ж. ... домбырашылар ансанбмлі негізінде қазіргі Қазақ ... ... ... 1935 ж. ... ... көркемдік
жағын (әрі дирижер болды), Қазақстан ҒА-ның Әдебиет және өнер ин-тының ... ... ... ... халық аспаптар кафедрасын (өзі
ұйымдастырған)басқарды; қазақ халық музыкасының тарихынан, дирижерлік пен
аспаптаудан сабақ берді. 1942ж. ... ... ... ... өмірі мен творчествосы» атты еңбегінде Ж. халықтың бүкіл
бір ғасырлық муз. мәдениетінің тарихын жұртшылық алдына тартады. Осы кітабы
үшің өнертану ғыл. ... ... ... ... ... ... қалаған аға буын композиторлардың бірі. Халық күйлерін өңдеп, халық
аспаптар оркестрі түсірді. Ғ.Мүсіреповтың «Қозы Көрпеш-Баян сұлу» (1938),
М.Ақынжановтың ... ... ... ... « ... ... ( 1938, М.Ф. Гнесинмен бірге) музыка
«Отаным», «Ақ шолпан», «Біздің ел», ... ... ән» т.б. ән ... ... ... ... шығарм. Ж-тың композиторлық шығарм.
шоқтығы –Л.Хамидимен бірлесіп жазған «Абай» операсы(1944).
Хабидолла Тастанов
Тастанов Хабидолла (12.7.1926, Ақтөбе обл. ... ... ... ... ... ... еңбек
сіңірген өнер қайраткері (1972).1950ж. Алматы мемл. консерваториясының
(қазіргі ... ... ... ... ... бітірген.
Қ.Жантілеуовтың шәкірті.1950 жылдан осы консерваторияның халық аспаптары
кафедрасында ұстаздық (1980 ... ... ... ... аттану", "Қазақ биі", "Толғану", "Қуанамын", "Романс",
т.б. аспаптық және вокалдық ... ... ... тартуды
үуретуде, әдістемлік оқу құралдары мен кітаптарын жазған. 1959-61ж. КСРО
Мәдениет миннің жолдамасымен ... ... ... ... ... ... және өткізу жұмысна басшылық етті. Баян Ө.муз.-
драма ... ... ... ... халық аспаптар оркестірін
ұйымдастырды. Осы еңбектері үшін 1960ж. ... ... ... ... - қазақ халқының ішекті музыкалық аспабы. Алғаш эпикалық дәстүр
шеңберінде жыр, ... ... ... ... ... бері ... шығарма – күй жаанрының қалыптасуына игі әсер еткен. Домбыраның
екі түрі бар: бірі- ән, екіншісі –күйтарту үшін ... ... ... да, ... де ... Ән салуға арналған домбыранаң пернелері 8-9,
әрі кеткенде 13-14-ке жетсе, күй орындайтын домбыраға 20-дан астам перне
тағылады. ... ... ... ... шумен дәуірінен белгілі.
Домбыра тектес аспаптың шығыстағы атауы – дутар. Ду- екі, тар - ішек ... Атау ... ... ... ... тұр. ... ... өмірінен елеулі орын алатын, өзіндік музыкалақ репертуары, дәстүрі
бар музыкалық аспап. Ол ... ... ... ... ... - ... өркендеуіне зор ықпал еткен. Бір жағынан Құрманғазы, екінші жағынан
Тәттімбет, Сүгір, т.б. төкпе, ... күй ... тууы осы ... ... байланысты.
Пайдаланылған әдебиеттер:
1. Мұхаммед Хайдар Дулати. «Тарих-и-Рашиди».
2. Алматы 1999. /10-28/
3. Интернет сайт. Адресі: www.google.kz
4. Ісімақова А. Асыл сөздің теориясы. – ... ... 2009. – ... Спан Ә., ... Ж. Ұлы ... ұланғайыр мұрасы. – Алматы:
Нұрлы әлем, 2007. – 224 б.

Пән: Өнер, музыка
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 14 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Маңғыстау өңіріің күйшілік дәстүрі4 бет
Тәттімбет Қазанғапұлы4 бет
Құрманғазының шығармашылық кезеңі4 бет
Дәстүрлі күйшілік өнер12 бет
Біржан Сал- тарихи этнографиялық тұлға5 бет
Маңғыстау фразеологиялық ономастикасы: адай этнонимі6 бет
Ілияс Жансүгіровтың "Күйші" поэмасы7 бет
Күйші Сәкен Тұрысбеков8 бет
Нұрпейіс келіні Дина (1861-1955) – қазақтың әйгілі күйші композиторы3 бет
Қазанғап күйші11 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь