Күй өнері (қалыптасуы, дамуы). Қазақ күйшілері


Күй өнері (қалыптасуы, дамуы)
Қорқыт ата.
Құрманғазы
Тәттімбет
Дәулеткерей Шығайұлы
Ақан Сері
Біржан Сал
Әсет Найманбайұлы
Әміре Қашаубаев
Күләш Байсейітова
Жұбанов Ахмет Қуанұлы
Хабидолла Тастанов
Домбыра.
Пайдаланылған әдебиеттер
Күй – түркі халықтарының ежелден келе жатқан аспаптық музыка жанры. Ол, негізінен, домбыра күйлері, қобыз күйлері, сыбызғы күйлері болып бөлінеді. К. –халық музыка шағармаларының ішіндегі ең ірі жанры; композициялық құрылымы жағынан халық музыкасының күрделі бір саласы болып саналады. К. аңызы ғұндар дәуіріне саяды. Одан кейін Қорқыт Ата күйлері де бұл өнердің ежелгі тарихынан хабар береді. М. Қашқаридің “Диуани лұғат ат – түрік” (11 ғ.) сөздігінен ән –күй ұғымы “көк” делінген. Осындай тарихи деректерге қарағанда “күй” деген сөздің төркіні көне түркі тіліндегі “KOG” (“көк”) сөзінен шыққандығы байқалады.
Қазақтың ұлттық К.- лері аңыз, ертегі, нақтылы тарихи оқиғалар (“ Ақсақ құлан –Жошыхан”, (“Әмір Ақсақ”, “Ескендір”. т.б.) негізіне құрылады. К. мазмұны халықтың басынан кешірген тауқыметі мен әділетсіздікке қарсы күресіне, азат өмірді аңсаған асыл арманы мен қуаныш сезіміне негізделіп, терең толғаныспен өрнек – бояуын тапты. К –дің мелодиялық - формалық құрылысы, ырғақтық орындаушылық әдістері сан алуан. Мысалы жігерлі, екпінді болып келетін Құрманғазының романтикалық лирикаға, филос. толғауларға негізделген Дәулеткерейдің; әуені әсем, тәтті мұң мен қоңыр сазға малынған Тәттімбеттің; құбылмалы, ойнақы, төкпе жыр іспетті Қазанқаптың күйлері.
К-дің халық арасына кең тарлған түрі – домбыра күйлері. Домбыра күйлері параллельді кварта мен квинталар к- ге көркем нақыш-бояу берумен қатар, оның әуен-саздылығын әсерілей түседі. К-дің көлемі әр түрлі болады. Кейбір күйлердің көлемі 150-ден 200 тактіге (мыс., Боғданың “Боз төбесі” мен Динаның “Әсе қоңыры”, т.б.) дейін жетеді. Қазақ К-лері өзінің орындаушылық дәстүріне, қағыс түріне және құрылыс тәсіліне қарай, негізінен екі стильдік мктепке бөлінеді. Оның алғашқысы- екпіні қарқынды, музыка образы жағынан бағдарламалы симфониялық сипатты бейнелейтін К-лер ( Жантөренің “Шалқымасы”, Құрманғазының “Кішкентайы”, “Серпері” мен “Сарыарқасы”, Динаның “Бұлбұлы” т.б.), ал кейінгісі- тереі флос. Ой-сырға толы шертпе К-лер (Тәттімбеттің “Саржайлауы”, “Көкей кестісі” мен “Сылқылдағы”, Тоқаның “Қойбасары” мен Сүгірдің “Тоғыз тарауы” т.б.). К-дің идеялық- көркемдік диапазоны кең. Халық күйшілері өздерінің шығармаларында адамдарды (“Құдаша”(, жануарларды (“Ақсақ киік”, “Боз айғыр”), құстарды (“Аққу күйі”, “Қоңыр қаз”), табиғат құбылыстарын (“Ақ боран”, “Сары өзен”) суреттеді. Бұдан басқа күйлер мазмұнына, сипатына қарай тарихи қаралы күйлер (“Ел айрылған”, “ Ноғайлының босқаны”, “Ақ Еділ”, “Сырым сазы”), лирикалық күлер (“Айжан қыз”, “Ақжелең”, “Байжұма”), аңыз күйлері (“Нар идірген”, “Қорқыт” , “Қазан күйі”), қаралы күйлер (“Салық өлген”, “Боз інген”), арнау күйлер (“Абыл”, Баламайсан”, “Дайрабай”, Ғазиз”) сияқты тақырыптарға бөлінеді.
К. өзінің муз. формасы жағынан әр түрлі. Қазақ күйлерінің ішінде 2-3 бөлілді, сирек болсада 3 бөлімді туындылар да кездеседі. К-де қағыс маңызды орын алады. Қағыс арқылы күйдің ырғақтық мәні мен динамикасын, сырлар да бар; олар “жапай қағыс”, “кезек қағыс”, “сипай қағыс”, “сүйрете қағыс” “ шертпе қағыс”, “шұбыртпа қағыс” секілді қағыстарға жіктеледі. К. ырғағы өлшеммен тығыз байланысты. К-лердің көпшілігі бір өлшемде сақталған. Көбірек қолданылатын өлшемдер екі бөлікті және төрт бөлікті болады, сондай-ақ басқа да т.б. муз. өлшемдер қолданылмайды. Кей күйлерде ауыспалы өлшемдер де кещдеседі.
1. Мұхаммед Хайдар Дулати. «Тарих-и-Рашиди».
2. Алматы 1999. /10-28/
3. Интернет сайт. Адресі: www.google.kz
4. Ісімақова А. Асыл сөздің теориясы. – Алматы: Таңбалы, 2009. – 336 б.
5. Спан Ә., Дүйсенбаева Ж. Ұлы даланың ұланғайыр мұрасы. – Алматы:
Нұрлы әлем, 2007. – 224 б.

Пән: Өнер, музыка
Жұмыс түрі:  Материал
Көлемі: 14 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге
Таңдаулыға:   




Жоспар

Күй өнері (қалыптасуы, дамуы)
Қорқыт ата.
Құрманғазы
Тәттімбет
Дәулеткерей Шығайұлы
Ақан Сері
Біржан Сал
Әсет Найманбайұлы
Әміре Қашаубаев
Күләш Байсейітова
Жұбанов Ахмет Қуанұлы
Хабидолла Тастанов
Домбыра.
Пайдаланылған әдебиеттер

Күй өнері (қалыптасуы, дамуы)

Күй – түркі халықтарының ежелден келе жатқан аспаптық музыка жанры. Ол,
негізінен, домбыра күйлері, қобыз күйлері, сыбызғы күйлері болып бөлінеді.
К. –халық музыка шағармаларының ішіндегі ең ірі жанры; композициялық
құрылымы жағынан халық музыкасының күрделі бір саласы болып саналады. К.
аңызы ғұндар дәуіріне саяды. Одан кейін Қорқыт Ата күйлері де бұл өнердің
ежелгі тарихынан хабар береді. М. Қашқаридің “Диуани лұғат ат – түрік” (11
ғ.) сөздігінен ән –күй ұғымы “көк” делінген. Осындай тарихи деректерге
қарағанда “күй” деген сөздің төркіні көне түркі тіліндегі “KOG” (“көк”)
сөзінен шыққандығы байқалады.
Қазақтың ұлттық К.- лері аңыз, ертегі, нақтылы тарихи оқиғалар (“
Ақсақ құлан –Жошыхан”, (“Әмір Ақсақ”, “Ескендір”. т.б.) негізіне құрылады.
К. мазмұны халықтың басынан кешірген тауқыметі мен әділетсіздікке қарсы
күресіне, азат өмірді аңсаған асыл арманы мен қуаныш сезіміне негізделіп,
терең толғаныспен өрнек – бояуын тапты. К –дің мелодиялық - формалық
құрылысы, ырғақтық орындаушылық әдістері сан алуан. Мысалы жігерлі, екпінді
болып келетін Құрманғазының романтикалық лирикаға, филос. толғауларға
негізделген Дәулеткерейдің; әуені әсем, тәтті мұң мен қоңыр сазға малынған
Тәттімбеттің; құбылмалы, ойнақы, төкпе жыр іспетті Қазанқаптың күйлері.
К-дің халық арасына кең тарлған түрі – домбыра күйлері. Домбыра күйлері
параллельді кварта мен квинталар к- ге көркем нақыш-бояу берумен қатар,
оның әуен-саздылығын әсерілей түседі. К-дің көлемі әр түрлі болады. Кейбір
күйлердің көлемі 150-ден 200 тактіге (мыс., Боғданың “Боз төбесі” мен
Динаның “Әсе қоңыры”, т.б.) дейін жетеді. Қазақ К-лері өзінің орындаушылық
дәстүріне, қағыс түріне және құрылыс тәсіліне қарай, негізінен екі стильдік
мктепке бөлінеді. Оның алғашқысы- екпіні қарқынды, музыка образы жағынан
бағдарламалы симфониялық сипатты бейнелейтін К-лер ( Жантөренің
“Шалқымасы”, Құрманғазының “Кішкентайы”, “Серпері” мен “Сарыарқасы”,
Динаның “Бұлбұлы” т.б.), ал кейінгісі- тереі флос. Ой-сырға толы шертпе К-
лер (Тәттімбеттің “Саржайлауы”, “Көкей кестісі” мен “Сылқылдағы”, Тоқаның
“Қойбасары” мен Сүгірдің “Тоғыз тарауы” т.б.). К-дің идеялық- көркемдік
диапазоны кең. Халық күйшілері өздерінің шығармаларында адамдарды
(“Құдаша”(, жануарларды (“Ақсақ киік”, “Боз айғыр”), құстарды (“Аққу күйі”,
“Қоңыр қаз”), табиғат құбылыстарын (“Ақ боран”, “Сары өзен”) суреттеді.
Бұдан басқа күйлер мазмұнына, сипатына қарай тарихи қаралы күйлер (“Ел
айрылған”, “ Ноғайлының босқаны”, “Ақ Еділ”, “Сырым сазы”), лирикалық күлер
(“Айжан қыз”, “Ақжелең”, “Байжұма”), аңыз күйлері (“Нар идірген”, “Қорқыт”
, “Қазан күйі”), қаралы күйлер (“Салық өлген”, “Боз інген”), арнау күйлер
(“Абыл”, Баламайсан”, “Дайрабай”, Ғазиз”) сияқты тақырыптарға бөлінеді.
К. өзінің муз. формасы жағынан әр түрлі. Қазақ күйлерінің ішінде 2-3
бөлілді, сирек болсада 3 бөлімді туындылар да кездеседі. К-де қағыс маңызды
орын алады. Қағыс арқылы күйдің ырғақтық мәні мен динамикасын, сырлар да
бар; олар “жапай қағыс”, “кезек қағыс”, “сипай қағыс”, “сүйрете қағыс” “
шертпе қағыс”, “шұбыртпа қағыс” секілді қағыстарға жіктеледі. К. ырғағы
өлшеммен тығыз байланысты. К-лердің көпшілігі бір өлшемде сақталған.
Көбірек қолданылатын өлшемдер екі бөлікті және төрт бөлікті болады, сондай-
ақ басқа да т.б. муз. өлшемдер қолданылмайды. Кей күйлерде ауыспалы
өлшемдер де кещдеседі.
18-19 ғғ. өмір сүрген абыл, Әлшнкей, Әлікей, Байжұма, Байсерке,
Баламайсан, Боғда, Дайрабай, Дәулеткерей, Дина, Есжан, Жантөре, Қазанқап,
Құрманғазы, Саймақ, Сейтек, Сүгір, Тәттімбет, Тоқа, Түргеш, Ықылас сынды
халықтың әйгілі күйші-компазиторлары қазақтың ұлттық К. мәдениетінің жан-
жақты өсіп өркендеуіне мол үлес қосты. Бұлардың үздік күйшілік өнері атадан
балаға мирас болып, халықтың рухани қазынасына айналды.

Қорқыт ата.

Қорқыт ата - (7-8 ғасырлар, кейбір деректерде 9-10 ғасырлар)- түркі
халқына ортақ ұлы ойшыл, жырау, қобызшы. Қорқыт Ата туралы мәліметтер
ғылымға үш түрлі арнада жетіп отыр: бірі – ел аузындағы аңыз - әпсаналар,
екіншісі- тарихи шежірелер, үшіншісі – Қорқыт Ата кітабі. Рашит әд-Дин
өзінің Жәми ат – тауарих атты тарихи шежіресінде Қорқытты қайы тайпасынан
шыққан десе, Әбілғазының Түрік шәжіресінде оның тегі байат деп
көрсетілген. Мұның екеуі де оғыз ұлысына кіретін этностар. Бізге жеткен
тарихи шежірелерде Қорқыт Ата өмірде ізі, артында әдеби – музыкалық мұрасы
қалған тарихи тұлға ретінде сомдалған. Қорқыт Ата есіміне байланысты түрлі
аңыз - әпсаналардың да фальклор жанрларының тарихи танымға жуық үлгілерінің
санатына қосылатынын ескеру керек. Н.Аристов пен К.Иностранцев Қорқыт
Атаны өмірде болған тарихи адам ретінде таниды. Бұл пікірді Ә.Марғұлан,
Ә.Қоңыртбайев т.б. қазақ ғалымдары одан әрі дамыта түскенді. Сол негізде
Қорқыт Ата тұлғасына тән мына белгілерді атап көрсетуге болады: Қорқыт –
оғыз елінің этникалық құрылымын жеткізуші, этникалық сананың қозғаушы
күші; оғыз елінің бірлігі, тұтастығы үшін зор әлеумет, қызмет атқарған
тұлға;оғыз еліндегі этникалық үрдістің жеке бір көрінісі. Қорқыт Атаның
тарихи тұлға екендігін растайтын жазба жәдігерлердің бастысы - Қорқыт Ата
кітабы. Ондағы ономастикалық атаулардың тарихи –ғылыми маңызы өте зор.
Солардың бірі – этнонимдер: баят ,баяндүр, бечене, бекдүр, бекдүз, қайы,
қыпышақ, салор, татар, тоғыз оғыз, язир, түркімен; екіншісі –
этноантропанимдер; Қорқыт, Қазат - Салор, Бану Шешек, Баяндүр, Қиян Селжұқ,
Баршын- Салор, т.б. Қорқыт сөзінің этималогиясы тұсында түрлі пікірлер
бар. Ә. Қоңыратбайев оның бірінде ру, тайпа ел атаулары бар, Қорқыт –
құтты адам, құт әкелетін адам деген ғылыми жүйе ұсынса, С.Қасқабасов бұл
ұғымды өмір сарқылды, адам өлді деп ұғынған. Біз оны еліне құт әкелетін
батылда ер жүрек адам деп ұғынамыз. Қорқыт Атаның этникалық тегін этногенес
фазаларына сәйкес мынадай үш арнаға жүйелеген жөн: субэтнос- баят, этнос,
оғыз, суперэтнос- қыпшақ. Қорқыт Ата осы этникалық процестің барлығын
дерлік басынан өткерген тарихи тұлға. Мұны оғыз –қыпшақ дәуірінің тарихи
жазба ескерткіштерін толық растайды

Құрманғазы

Құрманғазы Сағырбайұлы (1818ж.ш. (құлпытасында 1806-1879) ж.ш.)-қазақтың
күйші-композиторы, домбырашы. Қазіргі Бат.Қазақстан обл.Жаңақала
ауданындағы Жиделіледе туып, Астрахан обл-дағы (Ресей)Шайтани батаға
деген жерде қайтыс болды. Жасынан ән-күйге әуестігімен көзге түсті. Алғашқы
ұстазы- Ұзақ. Кейіннен Ұзақпен бірге ел аралап, домбырашалық өнер сайысына
түсіп, жұртшылық назарына ілігеді. Бөкей ордасындағы атақты халық күйшілері
Байбақты, Байжұма, Баламансай, Соқыр Есжан күйлерін үйреніп, орындаушылық
шеберлігін шыңдайды. Ел аузындағы аңыздарға қарағанда Қ-ның алғашқы
шығармаларының бірі- “Кішкентай” күйі 19 ғ-дың 30-жылдары Исатайға
арналған. Күй іштегі шердің сазын, терең ой тебіреністерін аңғартады, әрі
ер бастаған елдің қозғалысын басымырақ баяндайды. “Ақбай”, “Ақсақ киік”,
“Көбік қашқан”, “Түрмеден қашқан”, “Адай” сияқты күйлерінде нұрлы болашақ,
азат өмірді аңсаған халықтың үміті, асыл арманы, ыза-кегі, өшпенділігі,
яғни өмір тартысы суреттеледі. Қ. күйлерін халық арасына насихаттап, біздің
заманға жеткізген домбырашылар Н. Және М.Бөкейхановтар, О.Қабиғожин,
Қ.Жантілеуов, Л.Мұхитов, Ғ.Матов, С.Көшекбаев, М.Өскенбаев, т.б. Күйшінің
атымен аталатын Қазақ халық аспаптар оркестрінің орындалуында Қ.шығармалары
бүкір жер жүзіне танылды.

Тәттімбет

Тәттімбет Қазанғапұлы (1815, Қазіргі Қарағанды обл.Егіндібұлақауд.-1862,
сонда) –қазақтың күйші –композиторы, домбырышы, шертпе күй орындаушылық
мектебінің негізін қалаушылардың бірі. Т-тің әр түрлі тақырыпты қамтитын
40-тан астам күйлері бар. Ол –“Қос басар”(бірнеше түрі), “Сары өзен”, “Сары
жайлау”, “Теріс қақпай”, “Саңқылдақ”, “Былдылдақ”, “Бес төре”, “азамат”,
“Алшағыр”, “Көкей кесті”, “Боз айғыр”, “Боз торғай”, “Қарамжан”, “Ерке
атан”, “Ноғай-қазақ”, “Кер киік”, “Қашқан қалмақ”, “Қара жорға”,
“Балбырауын”, “Жетім қыз”, “Сал қоңыр” , “Көш жанаған”, т.б. күйлердің
авторы. Т. күйлері өмірді терең түсінген, ойшыл, қиялшыл жанның сырлары мен
сезім толғауларын аңғартады. Т. тұтасынан алғанда, лирик композитор. Оның
лирикалық әуені филос. ой түйінділерімен астарланады. Т. күйлерінде тілмен
айтып жеткізе алмайтын сұлулық пен жарасымдылықтың сыры- оның орындаушылық,
яғни шерту тәсілдерінің әр түрлерімен өрнектелуінде. 1855ж. 24 наурызда
Ресей патшасы Александр ІІ –нің таққа отыру тойында Т. өнерпаз ретінде Арқа
қазақтарының өкілдерімене бірге Санкт-Петербургке барады. Осы сапарында
өзінің тамылжыта тартқан күйлері арқылы Санкт-Петербургтің өнер сүйер
қаумының назарын аударып, күміс медельға ие болады. Т. өнері ұрпақтан
ұрпаққа жалғасып, күйшінің стильдік ерекшеліктерін сақтап, үлкен күй тарту
мектебіне айналды.

Дәулеткерей Шығайұлы
(1821-1880)

Қазақ музыка тарихында ерекше орны бар дарынды күйшә, атақты халық
композиторларының бірі. Дәулеткерейдің аты өзінің күйшілік өнерімен елге
кең танылған Құрманғазы, Тәттімбет, Ықылас аттарымен қатар аталады.
Ол 1821 жылдар шамасында Бөкей ордасындағы (қазіргі Орал обл-ң, Жәнібек
ауд.) Қарамола деген жерде туды. Дәулеткерейге дейін де бұл өңірде күй
дәстүрі кең етек алған. Осындай домбыра өнерінің етек алған өңіріндегі
Дәулеткерейдің балалық шағы күйге құмартумен, домбыраға әутенуімен өтті. Ол
бала кезінен әсершіл, музыкалық сезімге бай болып домбыра тартуға талпына.
Ауылдағы домбырашылардың қол қағысына қарап, әуенін көңілге тоқып ән-
күйлер үйрене бастайды.
Тарихи деректерге қарағанда Дәулеткерей алдымен ескіше оқып хат таныған.
Кеңінен орысша да үйреніп, оқи да, жазада алатын болады. Ол сол дәуірдегі
аты шыққан күйшілер Соқыр Есжан, Байжұма, Баламайсан, Жантөренің күйлерін
нақышына келтіре орындап жүреді. Сонымен қатар домбыра тартумен шектелмей,
халық музыка аспаптарының басқа түрлерін де үйренуге талпынады. Бала күйші
келе-келе орындаушылық шеберлігіне қоса, өз жанынан күйлер шығаруға бой
бұрады. Оның алғаш шығарған Қыз Ақ-желең күйі кезінде домбырашылығымен
күзге түсіп, жұртты өнерімен тамсандырған Ақбала атты қызға арналса керек.
Бұл күй жөнінде қазақ музыка фольклорын жинап, қазақтың ән- күйлерін нотаға
түсіруші А.В.Затаевич: күйдің орта тұсы өте әсем де әдемі тың әуеннен
тұрады. Әсіресе қыздың даусына ұқсас сылдыраған келісімді үн шығарды,-деп
жазған еді. Қыз Ақ-желең -би ырғағына мен шаттыққа толы күй ел арасына
кеңінен таралған. Қосалқа күйінің әуені де ырғаққа бай, шалқар шабытты
әсем туынды. Композитор бұл күйінде қос шелекпен су алып келе жатқан сқлу
қызды музыкалық ырғақ арқылы бейнеленген. Бұдан кейінгі жылдарда Құдаша,
Ысқырма, Желдірме, Қоңыр, Қаражан ханым, Көркем ханым, Керілме,
Қос ішек, Тұндырма, Жұмабике сияқты күйлер шығарады. Дәулеткерейдің
музыкалық туындылары өмір құбылысын суреттейді. Желдірме күйі аттың
жүрісін, оның екпінді желісін суреттейтін сазды әуенмен баурайды. Ал Қос
ішек күйі де өзінің атына сәйкес қос жүйрікті бәйгеге қосқандай домбыраның
қос ішегін жарыстыра үндестіреді.
1860 жылдары Дәулеткерей ел ішіндегі атақты күйші Құрманғазымен
кездеседі. Ол Құрманғазымен бірге ел аралап, біраз уақыт күй тартып жүреді.
Осы жүргенде Дәулеткерейдің Бұлбұл, Жігер күйін Құрманғазының және
басқа домбырашылардың күйлерін тыңдауы Дәулеткерейдің музыкалық
творчествосына игі әсер етеді. Оның тебірніске толы Топан, Жігер,
Желдірме, Салық өлген сияқты күйлері терң мазмұнды музыкалық
туындыларға айналған.
Топан күйі Дәулеткерейдің Топан атты бүркітіне арналған. Аяқ астынан
жоғалып кеткен бүркітін Дәулеткерей көп іздеді, амал не, табылмады. Бірде
тебіренен күй тартып отырғанда, киіз үйдің шаңырағынан зәулім көкте
қалықтап ұшып жүрген Топанды күзі шалады. Содан Дәулеткерей осы тартқан
күйін Топан атпты. Ол 1875-1880 жылдар аралығында қайтыс болған деседі.
Дәулеткерей күлерінің толық жинағы 1960ж. жарық күрді. Дәулеткерей
күйлері бүгінгі музыкалық мәдени тарихымыздан үлкен орын алып, оның алтын
қазынасына айналды.

Ақан Сері

Ақжігіт Қорамсаұлы (1843ж. бұрынғы Көкшетау обл. Үлкен Қоскөлдің маңы-
1913 ж. сонда) – қазақ ақыны. Әкесінің есімі Қорамса, шешесі- Жаңыл. А. С.
Жас кезінен өнерімен көзге түсіп, кейін ақыедық, әншілік өнері кемелденген
соңғы алты алашқа аты мәлім сері атанған. Әелі ауылда содан соң
Қызылжардағы Уәли (Ахметуәли) молдадан оқыған. 16-17 жасынан өнер жолына
түскен. Шоқан Уәлихановтың қазасына көңіл айтып, оны Көкшенің биігіне,
теңіздегі кемеге теңейді, 40 темірдің қылауын қосқан өнерпаз деп
бағалайды.
Сүйген қызы Ақтоқты есімі А.С. шығармаларына кең орын алады. Ақ көйлек,
Аужар, Алтыбасар, Ғашық жарға, Ж-ға -Ақтоқтыға арналған махаббат
толғаулары. Сүйікті арғымағы Құлагердің мерт болуы (80- ж. ортасы) А.с-нің
шығармашылық өнерінде терең із қалдырған оқиға болады. Сағынайдың асындағы
аламан бәйгеде Құлагер кісі қолына мерт болады. Құлагерге ранаған
өлеңзерінде ақынның көңіл күйі, ашу-ызасы, күйініші, үмім-сеземі үлкен
тебірініспен жырланады. Өмір соққысын көрген А.с. енді: Жақсылықтан
жамандық асып кетті, Бой қағып тұру артық келсе шамаң дейді. Ел аралауды
сиретіп, бойын бағуды ойлайды. Жайлауға көшпей ұлы Ыбан екеуі қыстауда
қалады. Дұшпандары оны әр саққа жүгіртіп өсек таратады. А.с. өмірден де,
өнерден деқол үзбейді. Өнерді бойға біткен іркіпболмас деп қарайды. Осы
тұстағы ән- өлеңдерінің елеулісі- Балқадиша. Бұл - өз теңіне атастырылған
әдепті, сыпайы қыздың өнерлі ағаны қадір тұтқан сүйкімді қылығына разы
ағалық қарыздар көңілден туған ән. А.с. шығармаларында айтыс едеуір орын
алды. А.с-нің алғашқы айтыс –қағыс өлеңдерінің бірі –Жүсіп төреге
(Тәкенің Жүсібіне қайтраған жауап өлеңі). Орынбай, Нұркей, т.б. он шақты
ақынмен айтыстарының үзінділері ғана сақталған. Толығырағы- Нұрқожамен
айтысы. Онда А.с ел-жұртты тірек тұтады. (Хақ қалаған Есенбай қарашамын,
Алтын бесік халқыма жарасамын), ақындық өнерді қадірлейді, туған жерді,
халықты мақтан етеді.
А.с.- өмір шындығы үлкен суреткерлікпен жырлаған заманының асқақ ақыны
ғана емес, мұңшыл да сыршыл, лирик, тебіреністі сазымен, әншілік –
орындаушылық өнерімен танылған өзгеше дарын иесі. Оның компазиторлығы
ақындығынан кем түспейді. Әділіне көшсек, Ақан сері атанып, кезінде
жұртшылыққа кең таралуы атақ, даңқының шар-тарапқа жетуі - әншілік
–композиторлық өнерінің жемісі. Жасынан халықтың ән-күйін сусындап, өзіне
дейінгі әншілік дәстүрді толық меңгерген А.с. бертін келе, жігіт шағында
серілік құрап, өзі де ән шығарады. Көкшенің сұлу табиғатына көз тігіп, оны
албырт сезімді, әсерлі музыка үніне бөлейді. Осы әншілік өнерде А.с. жалғыз
болмайды. Айналасына інші-күйші жастарды жинап, өзгеше өнерлі бір топ болып
ел аралайды. Ақын, әнші серілердің бәрімен достасады. Балуан Шолақ, Жаяу
Мұса, Естай, Иман Жүсіп, Құлтума сияқты атақты ақын- әншілер А.с-нің ең
жақын достары болған. Олардың бәрі А.с-нің әншілік өнеріне игі әсер еткен,
композиторлық талантын жетілдіріп, шеберлік, суреткерлік талғамын шыңдай
түскен. Ол қазақтың ұлттық өнерін профессионалдық биікке көтеріп, дәстүрлі
өнердің класик. Үлгісін жасады. Сан қырлы дарындылық, поэзия мен музыканың
тел қозыдай табысуы, өзіне ғана тән нақыш, жоғары деңгейдегі орындаушылық
шеберлік –А.с шығармаларына тән басты-басты қасиеттер.
А.с-нің Ақтоқты, Алтыбасар, Тер қатқан, Мақпал, Балқадиша,
Сырымбет, Майда қоңыр т.б. әндері әйел жанының сұлулығын жарқырата
көрсетуімен бірге, махаббат құдіретін асқақта суреттеуімен құнды. Кеңінен
танымал бұл әндер әйелдер образының галереясын жасап, шынайы махаббат рухын
ту етіп көтереді. А.с. ақын-әнше ғана емес, саңлақ ағшы, атбегі де. Ақынның
сүйікті досына, қимас өмірлік серігіне айналған сәйгүлігі мен қыран
құстарына арналған Маңмаңгер, Қараторғай, Көкжендет, Құлагер
әндерін ішкі жан дүниесіндегі бұрқаныс, қан жылаған жүрек, телегей теңіз
мұң мөлтілдеп тқрғандай. А.с. басындағы трагедиялық күй кез келген жүректі
толқытады. әсіресе, Құлагердегі экспрессивті интонация, толқыған мұңлы
әуен, драмаға суарылған қайғылы оқиға шынайылығымен баурайды. ... жалғасы
Ұқсас жұмыстар
Қазақ мәдениетіндегі күй өнері
Қазақ халқының күй өнері
Қазақ халқының дәстүрлі күй өнері
Қазақтың күй өнері
Қазақ халқының ақын-күйшілері
Күй – қазақ халқының рухани азығы ретінде
Қазақ этнопедагогикасының туып қалыптасуы, дамуы
Күй
Қазақ диаспорасының қалыптасуы мен дамуы
Қазақ этпопедагогикасының туып қалыптасуы, дамуы
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь