Кристалл туралы түсінік

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..3
1.бөлім.Кристалл туралы түсінік ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...4
1.1 Кристалдардың қасиеттері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...5
1.2 Кристалдардың құрылысы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...6
2. бөлім. Кристалдық құрылыстың ақаулары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...7
Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..12
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..13
Қосымша беттер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...14
Глоссарий ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..15
Нақты кристалдардың құрылысы идеал кристалдардан өзгеше болады. Нақты кристалдарда әрдайым ақау болады, сондықтан кристалдың барлық көлемінде атомдардың идеал дұрыс қалыпта орналасуы мүмкін емес.
Кристалдық құрылыстың ақаулы қозғалмалы болып келеді, әрі олар жылжи алады және бір-бірімен әрекетке түседі. Әр түрлі ақаулардың орын ауыстыру жылдамдығы әр түрлі болуына қарамастан, қыздыру кезінде ақаулардың қозғалғыштығы артады. Қыздырылған металда басқаларына қарағанда ақау аз болады.
Кристалл ақаулары нүктелік, сызықтық және беттік болып ажыратылады.
1.Нүтелік ақаулар. Нүктелік ақаулардың мөлшері атомаралық ашықтықпен мөлшерлес. Нүктелік ақауларға: бос орын, түйін аралық және қоспа атомдар жатады.
Бос орын деп кристалдық тордың бос түйінін айтады.
Түйін аралық атом деп түйіннен босап шығып, түйін аралығына орналасқан атомды айтады. Қоспа атомдар не тор түйіндеріне, не түйін аралығына орналасады. Сөйтіп олар осыған сай орын басу не ену қатты ерітінділерін түзеді.
Барлық нүктелік ақаулар кристалдық торды бұзады, криталдың электр кедергісін арттырады және белгілі бір дәрежеде кристалды берік етеді.
2. Сызықтық ақаулар. Сызықтық ақаудың ұзындығы енінен бірнеше есе артық болады. Сызықтық ақаулардың маңызды түрлері шеткері және винттік дислокация болып табылады.
3. Беттік ақаулар. Беттік ақаудың қалындығы өте жұқа, ал ені мен ұзындығы оның қалындығынан бірнеше есе артық болып келеді.
Ақаулар арасындағы өзара әрекеттесу, яғни олардың бірін-бірі жоюы немесе кешендердің түзілуі кристалдырдың қасиеттеріне әсер етеді.
1 .Жұмашева Ж.Т Материалтану пәні бойынша оқу -әдістемелік кешені.-Алматы: ҚазҰТУ баспасы,2004 ж. 42 бет
2. Сидорин И.И ,аударғандар: Жүсіпов Б., Жанбосынов Е., Байымбетов Н. – Алматы,1984 ж.449 бет.
3.Смағұлов Д.Ұ . Металлография. – Алматы: ҚазҰТУ, 2001 ж.305 бет
        
        Кіріспе
Нақты кристалдардың құрылысы идеал кристалдардан өзгеше болады.
Нақты кристалдарда әрдайым ақау болады, сондықтан ... ... ... ... дұрыс қалыпта орналасуы мүмкін емес.
Кристалдық құрылыстың ақаулы қозғалмалы болып келеді, әрі олар
жылжи алады және бір-бірімен ... ... Әр ... ... ... ... әр ... болуына қарамастан, қыздыру кезінде ақаулардың
қозғалғыштығы артады. Қыздырылған металда басқаларына қарағанда ақау аз
болады.
Кристалл ... ... ... және ... ... ... Нүктелік ақаулардың мөлшері атомаралық ашықтықпен
мөлшерлес. Нүктелік ақауларға: бос орын, түйін аралық және ... ... орын деп ... ... бос түйінін айтады.
Түйін аралық атом деп ... ... ... түйін аралығына
орналасқан атомды айтады. Қоспа атомдар не тор ... не ... ... Сөйтіп олар осыған сай орын басу не ену ... ... ... ... ... торды бұзады, криталдың электр
кедергісін арттырады және белгілі бір дәрежеде кристалды берік етеді.
2. Сызықтық ақаулар. Сызықтық ақаудың ... ... ... ... болады. Сызықтық ақаулардың маңызды түрлері шеткері және винттік
дислокация болып ... ... ... ... ... ... өте жұқа, ал ені мен
ұзындығы оның ... ... есе ... ... ... арасындағы өзара әрекеттесу, яғни олардың бірін-бірі жоюы
немесе кешендердің түзілуі кристалдырдың қасиеттеріне әсер ... ... ... ... ... - ... және молекулалары үздіксіз
кристалдық тор түзетін қатты денелер. Кристалл ... ... ... ... ... сұйық күйге көшетін белгілі бір темперетураға дейін
өзінің нақты пішінің сақтайды. Суыту кезінде процесс кері ... ... ... ... тұздар, алмас және т.б заттар жатады. Мұның
өзінде бір күйден екінші ... ... ... ... бір ... изотермиялық (1- сурет) болып өтеді.
Жалпы кристалдарды сипаттағанда олардың жағын, ... және ... ... ... ... түзу ... түрінде кристалдардың төбелері
болып саналады.
Кристалдық тор металл атомдарынан құралған ... ... ... зор ... тұрады.
Кристалдық тордың элементар ұяшығын сипаттау үшін алты шама
пайдаланады: координаталар осьтері бойынша ең ... ... ... ... тең үш ... (а,в,с) және осы кесінділердің арасындағы
үш бұрыш ( (,(,( ).
Осы шамалардың арақатынасы ұяшық ... ... ... ... бойынша барлық кристалдарды жеті жүйеге ... ... ... жүйесі.
| Жүйе | ... | ... ... | а(в(с | ((((( ... | а(в(с | ... | а(в(с | ... |
|Ромбоэдралық | а(в(с | ... ... | а(в(с | ((((90( |
| | |((120( ... | а(в(с | ... ... | а(в(с | ... |
1.1 Кристалдардың қасиеттері
Кристалды заттардың ең ... ... ... және ... жатады. Бұл қасиеттерге тікелей
байланысты кристалдардың өз ... ... ... ... ... деп, ... бағыттарда
физикалық қасиеттерібірдей заттарды айтады. Бұл ... ... ... ... яғни куб ... ... ... Мысалы, шынының
жылу өткізгіштігі, электр өткізгіштігі және сол сияқты ... ... бір ... барлық бағыттарға бірдей таралуына байланысты
олардың векторлары шар пішіндес фигураны береді. ... ... ... ... ... күштері әр бағытта әр түрлі болуына
сәйкес, кристалдардың көп қасиеттері бір-біріне симметриялы ... ... ал ... емес бағыттарда өзгереді, яғни анизотропты
болады. Грек тілінде (анизо(- әр түрлі, (тропос( - бағыт. Бағыттарды ... ... ... ... ... бірдей болғанымен, үш вектордың
бойындағы ... мәні ... ... Мұны үш ... ... ... ... ішкі құрылымына, демек ... ... ... олардың ара қашықтығына, химялық
байланысына тәуелді. Минерал заттардың анизотроптық ... ... ... ... ... деген минералдың анизотроптық қасиеті
оның ... ... ... ... ... ... із қалдырады,
ал көлденеңнен сызғанда пышақтың жүзі ... ... ... ... 4,5-ке тең, ... -7. Сонымен кристалдарда анизотроптық қасиеті
жиі кездеседі. Біркелкі ... ... болу ... оның ... ... ... бір мәнде болу керек. Анизотропты құбылыс
кристалдардың түзілуіне көп әсерін тигізеді. Кристалдардың сыртқы бейнесі
ішкі ... ... Ал, ішкі ... ... ... орналасу тәртібіне сай кеңістік торымен бейнеленеді. Егер шар
пішіндес қырланған кристалды ... ... ... қалдырсақ кристалл
өсіп қайта қырланады. Қайта қырлаану қабілеті барлық ... ... ... ... жоқ ... ... ... өзіне лайықты
орнына қайта салсақ, ол еркін өсіп ... ... ... ... ... деп ... ... құрылысы
Кристалл денелер олардың өздері құралатын элементар бөлшектерінің
(иондар, атомдар, молекулалар) ... ... ... Осы ... фактор кристалл денелер қасиеттерінің
антизотропиялы (векторлық) болуына, сондай-ақ ... ... ... ... ... жазықтықтың – сырғанау жазықтығының
пайда болуына әсер ... ... ... ... құрылысы кристалдың
атомаралық өзара әсері сипатын анықтайды және оның электрлік, жылулық,
магниттік және ... ... ... Осындай өзара әсер
энергиясы: балқу және ... ... ... және ... атом ... диффузияның активтілік энергиясын сондай-ақ
серпімділік модулі тәрізді ... ... ... көптеген механикалық және физикалық қасиеттері ... ... күш т.б) ... ... ... – кең ... Бұл көбіне құралсыз не лупаның көмегімен
аз ғана үлкейту арқылы ... ... ... ... ... ... мүмкін біртекті емес құрылым. Құрылымның мұндай түрі макроқұрылым ... ... ... ... ... ... ... зерттей ... ... ... ... ... ... әртектілігін
(ағыс фигурасын) сан алуан түрлерін табуға болады.
Кристалдардағы атомдардың және атомдардағы электрондардың таралу
деңгейіндегі ... ... ... ... ... нейтронография) зерттеледі.Кристалл атомдарының қысқа
толқынды (10-8-10-10 см) ... ... ... ... ... әрекетке түсуі кезінде алынған
дифракциялық көріністі талдай ... ... және ... ... ... жайлы өте мол информация алуға болады.
2 Кристалдық құрылыстың ақаулары
Нақты ... ... ... кристалдардан өзгеше
болады.Нақты кристалдарда әрдайым ақау болады, сондықтан кристалдық барлық
көлемде атомдардың идеал дұрыс ... ... ... ... ... ... деп кристалдық тордағы бөлшектердің периодты түрде
орнплпсуының бұзылуы.
Кристалдық ... ... ... жетілмегені қозғалмалы болып
келеді,әрі олар жылжи алады және бір-бірімен ... ... Әр ... орын ... ... әр ... болуына қарамастан, қыздыру
кезінде ақаулардың ... ... ... ... ... және ... ... нәтижесінде өзгеріп отырады.
Қыздырылған ... ... гөрі ақау аз ... ... және т.б ... ... нақты кристалдардағы ақаулардың
концентрациясы артады.
Кристал құрылысының ... бұза ... ... орнықсыз күйде болады. Бірақ олар ... ... ... ... жоғалып кетпейді.
Кристалл ақаулары нүктелік, ... және ... ... ... ... ... ... қашықтықпен шамалас.
Сызықтық ақаудың ұзындығы енінен ... есе ... ... ... ... өте жұқа, ал ені мен ұзындығы лның қалындығынан бірнеше есе артық
болыпкеледі.
Нүктелік ақаулар.Қарапайым ... ... бос орын ... ... ... атом және ... атомдар (2-сурет) жатады.
Бос орын деп кристалдық тордың бос түйінін, түйін аралық атом деп
түйіннен босап шығып, ... ... ... ... айтады. Қоспа
атомдар не тор түйіндерінде, не түйін ... ... ... ... сай орын басу не ену ... ... түзеді.
Бос орын мен түйін аралық атомдар кристалдарда, ... ... кез ... ... ... жылулық тербелісінде пайда
болады.
Бос орынның пайда болуы үшін 1-2 эВ энергия, ал ... ... ... 5-6 эВ ... ... ақаудың да концентрациясы қыздыру кезінде кенет артады.Бірақ
пайда болу ... әр ... ... кез келген
температурада кристалдағы түйін аралық атомға қарағанда бос орын ... ... ... ... мыста 10-13 ( бос орын, ал
балқу нүктесінің маңында 0,01( (104 атомға бір бос ... ... ... орын 0,01( ... ... ... аралық атом одан 1020 есе ... бос орын ... өсуі ... бос бетінде
байқалады.Беттік қабаттағы атомдар асқа да ... ... ... ... ... болып келетін кейбіреулері өз ұяшығын
(орнын) тастап, адсорбциялық қабатқа ... ... ... ... орын ... да; ... тастап кеткен түйіндері бос
орынға айналады.Кристалл өз бетіндегі бос ... еріп ... ... ... болған бос орындар кейін кристалл көлемін бір қалыпты
қанықтырады.
Нүктелік ақаулар тор ішінде ... орын ... ... көршілес атом, сол бос орынға ауысып, өз түйінін бос қалдырыуы
мүмкін.Түйінге ондайда басқа атом ... ... бос ... бір
атомаралық қашықтыққа орын уыстыруымен ... әрі осы ... ... ... ... емпература жоғарылаған сайын, бос
орындар көбейе түседі әрі олар бір ... ... ... жиі ... ... нүктелік ақау болып есептеледі және олар термиялық активті
процксстерді (деффузияны, аса ... ... ... ... ... т.б) ... температуралық қыздырудан кейін шынықтыру, пластикалық
деформациялау немесе нейтрондармен сәулелндіру арқылы кристалдарда қаныққан
нүктелік ақау алынады.Уақыттың ... ... ... ... ақаулар
кристалдың бос бетінде, қуыстарында, түйіршіктердің шекарасында т.б
ақауларда жойыла бастайды.
Барлық ... ... ... ... бұзады, кристалдың электр
кедергісін арттырады және белгілі бір дәрежеде кристалды берік етеді.
Иондық және коваленттік кристалдарда бос орындар және ... ... ... әрі олар ... ... ... ... да
болады.Бұл жағдай электронда өткізгіштің белгілі бір типі ... ... ... ... ... ... ... ақаулар.Сызықтық жетілмегендіктен маңызды түрлері шеткері
және винттік дислокациялар (3-сурет) болып табылады.
Шеткері дслокация – тордағы ... ... ... ... ... тор ... түрде бұзылады және оның
энергиясы жоғарылау болады.Бұзылу ... ... ... деп ... ... ... кристалдағы тұйық контур ішінде бір
түйіннен екінші бір түйінге ауыса ... сол ... ... ... нақты кристалда да қайталайтын ... ... ... кристалдағы контур, 4-суреттен көрініп тұрғандай, ашық контур
болып келеді.Контурды жабуға ... ... ... ... ... дислокацияда Бюргерс векторы атомаралық ... ... ... ... да, ... ... ... қашықтыққа тең, бірақ ол ... ... ... келеді.Бюргерс векторы дислокацияның сипаттамасы бола
алады.Ол ... ... ... ... ... ... ... тең, бірақ қарама-қарсы
бағытталған Бюргерс векторы бар ... әр ... ... дислокация
болып келеді.Таңбасы бірдей дислокациялар бірін-бірі тебеді, ал қарама-
қарсы дислокациялар бір-біріне тартылады.
Атомаралық ... тең ... ... ... ... ... ал Бюргерс векторы атомаралық қашықтықтан кіші
келетін дислокациялар ішінара дислокацияның қозғалтқыштығы кемдеу болады.
Дислокациялық сызықтардың басы мен аяғы үш ... ... ... ... ... және ... қиылысу нүктесінде жатады.Кристалдарда дислокация кеңістік
торын түзеді (тұйық ... ... ... кездеседі).Дислокацияның
тығыздығы 1 см2 ауданда қиылысатын ... ... ... өткізгіш кристалдарда ол 104-105 см-2-ге, ал қыздырылған
металдарда 106-108 см-2-ге тең.Суықтай пластикалық деформациялау кезенде
дислокация ... ... ... ... ... ... кезінде-ақ пайда болады.Бұл уақытта
дислокацияның тығыздығы ... ... ... де, ... ... ... түрде әсер етеді.Металл беріктігінің
дислокация тығыздығына сапалық тәуелділігі 5-суретте ... ... ... беріктілігі ең кіші шамада болады.Ақаулардың
тығыздығы артқан сайын ... ... есе ... ... ең ... ... ақаусыз кристалдарда (сондай-ақ ... ... ... ... ұзын және ... ... да((
болады.Бірақ оларды алу және пайдалану әзірше ... ... ... ... ауысуларға, қайта кристалдануға қатысады.Ол қатты
ерітіндіден екінші фаза шығып қалған кезде дайын ... ... ... ... ... ... торға қарағанда дислокация
бойынша бірнеше есе жоғары болады.Дислокация қоспа атомдар (әсіресе, ... ... көп ... ... ол ... ... ... орнында да жүреді.Қоспа атомдар ... ... ... деп ... ... ... ... сызықтың әрбір атомаралық кесіндісіне бір қоспа
атомнан келуі үшін ... ... 0,01( ... ... ... ... қозғалуына кедергі жасайды,
әрі ол металды берік етеді.
Дислокация жартылай өткізгіштердің ... және ... ... әсер ... электр е\кедергісін кемітеді, тасығыштардың өмір
сүру уақытын азайтады.Әсіресе, дислокацияның микроэлектроникада ролі ... ... жұқа ... ... пайдаланады және
дислокациялар қоспалардың жеңіл ... ... ... ... ... ... ... поликристалды, сандай-ақ монокристалды
материалдар пайдаланылады. Алғашқы жағдайда материал мөлшері өте көп ... ... ... ... ... түйіршіктің
кристаллогрфиялық жазықтығы әр түрлі бағытталған.Әрбір кристалл, ... ... ... ... ...
салыстырмалы түрде кристалдың дұрыс құралған бөлігі.
Маңызды беттік ақаулар: түйіршіктер мен субтүйіршіктердің шекрксы,
сондай-ақ ... ... ... ... ... болып
есептелінеді.Түйіршіктердің шекарасы – ені 10 атомаралық қашықтыққа дейін
баратын ауыспалы аймақ.Ауыспалы қабаттың ... ... ... ... ... ... ... кездеседі, беттік
энергияны кемітетін қоспа концентрациясы да жоғары ... ... ... ... ... деп ... ... көршілес
түйіршіктердің сәйкес кристаллографиялық бағыттары ондаған градусқа жететін
бұрыш жасайды ... ... ... қабырғасы болып
табылады.Ол қабырғалар түйіршіктердің жекелеген субтүйіршіктерге немесе
блоктарға ... ... ... ... субтүйіршіктердің
арасындағы бағыттардың жасайтын бұрышы аса ... емес ( ... ... ... ... ... бұрышты шекаралар деп аталады.Шағын
бұрышты шекараларға, сондай-ақ қоспаларда жиналады.
Жинақтау ақауы атом жазыұтығының ... ... ... ... ... ... ... кезектесе орналасуының қалыпты тәртібі
бұзылады.Мысалы, қырлық центрленген кубтық (ГЦК) торлы ... ... ... АВС ... ... ал ... ... қиылысқан
жерінде АВСВСАВС тізбегі түрінде кездеседі.Қабаттардың ВСВС болып
кезектесуі ... ... ... (ГПУ) ... ... жағдайда жинақтау ақауы қырлық центрленген кубтық (ГЦК) торда
гексагональдық ... ... (ГПУ) торы жұқа ... тәрізді
болады.Жинақтау ақауы дислокациялармен тығыз байланысты болып келеді, әрі
баяу қозғалатын ішінара ... ... ... ... ... ақауынаң заттың қасиеттеріне тигізетін әсері кең әрі
күштірек болады.Жинақтау ақауы электр кедергісіне, дефформациялау ... ... ... ... ... кристаллографиясына
әсер етеді.
Түйіршіктер шекарасы көптеген механикалық сипаттамаларға әсер ... олар ... ... кедергі келтіреді; екіншіден,
қосраларды шекараларға шоғырландырады.Аққыштық шегі (т ... d ...... ... (0 және k-берілген материал үшін
тұрақты шамалар. Түйіршік ұсақ ... ... ... шегі, тұтқырлық
жоғарылайды, материалдың морт ... ... ... ... ... ... де осы ... бірақ әлсіздеу әсер
етеді. Түйіршік пен субтүйіршіктердің шекарасы бойымен ... ... ... ... ... ... ... шапшаң өтеді.
Түйіршіктердің шекарасындағы ... ... ... ... ... ... механикалық қасиеттері ірі түйіршікті металға қарағанда
әлсіздеу болады.
Энергиясы жоғары болғандықтан , ... мен ... ... ... ... фазаның түзілу орнының қызметін
атқарады.
Ақаулар арасындағы өзара әрекеттесу, яғни олардың бірін-бірі ... ... ... дислокация не бос орын мен түйін аралық атомдар)
немесе ... ... ... екі бос ... энергиясы аз,
орнықты бір комплекске – дивакансияға бірігуі) ... ... ... ... ... ... өте көп кездеседі. Кристалдар
атомдық құрылысы жайлы, кристалдық торлардың арасында бұзылулар болатыны
туралы және ол ... ... ... коп ... ... Осы ... кристалдар сирек кездеседі және кейбір ірі алмас немесе минералдардың
кристалдарына арнайы аттар ... ... ... ... ішкі ... ... болу ... көп эерттелініп жатыр.
Сондықтан кристаллография, минералогия, петрография, геохимия, ... ... ... ... ... ... байланыста болып, оларды
игеруіне жол ашады. Техникалық ғылымдар саласында бұл ... өте ... ... ... кристалл туралы толық білмей физика, химия, металлургия
және басқа ... ... ... екі ... ... ... ... Ж.Т (Материалтану( пәні бойынша оқу -әдістемелік ... ... ... ж. 42 ... ... И.И ... Жүсіпов Б., Жанбосынов Е., Байымбетов Н. –
Алматы,1984 ж.449 ... Д.Ұ . ...... ... 2001 ж.305 ... беттер
Глоссарий
Вакансия - (франц. vakance,vakans – бос) кристалдық тор түйінінінен
атомның не ионның жогалуы салдарынан байқалатын ... ...... мен ... ... кристалдық тор түзетін
қатты денелер.
Кристалдық тор – кристалдағы ... ... ... кеңістік,
периодты және дұрыс орналасуы.
Кристалдық тордың ақауы – кристалдық ... ... ... ... ...... мен олардан құралған агрегаттан
құрамы мен формасын, физикалық пен ... ... ... ... ... ... байланысын, заттық кристалдық күйін зерттейтін ғылым.
Кристалдағы дислокация – сызықтар түрінде байқалатын кристалдар
ақауы.
Слюда – ... ... ... ... ...... ... біліну, пайда болуы) қандай да
құбылыстың даму сатысы, периоды.
Мазмұны
Кіріспе....................................................................
..............................................3
1-бөлім.Кристалл ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...

Пән: Тау-кен ісі
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 14 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
"Сегнетоэлектриктер және пьезоэлектриктер туралы негізгі мағлұматтар."4 бет
INDF және FSR регистрінің қосымша адресациясы8 бет
Вирустардың жіктелуі . Олардың номенклатурасы.Вирустардың көбеюінің биогенетикалық ерекшеліктері және көбею сатылары6 бет
Галлий және индий антимонидінің фотолюминесценциясы42 бет
Дербес ЭЕМ. Дербес ЭЕМ-нің элементтік базасы5 бет
Динамикалық хаостың сипаттамалары6 бет
Ерітінділер теориясы пәніне кіріспе12 бет
Ерітінділердің құрамы және қасиеттері13 бет
Компьютерлерді ұйымдастыру және автоматтар теориясы9 бет
Кристалдық химия58 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь