Тоқу өнері. Ою-өрнек

Кіріспе
І.тарау. КІЛЕМ және АЛАША
II.тарау. Киiз және тоқыма бұйымдар.
ҚОРЫТЫНДЫ
Көне ғасырларда пайда болып, ұзақ даму жолын өткерген қазақтың қолөнері творчестволық жетістіктердің өте бай алуан түрлерін жоғалтпай сақтап, бүгінгі күннің тіршілігіне сай өскелең түрінде жеткендігіне куә болып отырмыз. Тіршілік тұрмысқа және қазақ халқының идеологиялық болмыс салтына байланысты дамыған қолөнердің көркем туындылары этникалық мәдениет мәселелері бойынша этнографиялық ізденістердің өткен кезеңді ашып беретін тарихи дерек көздері болып табылады. Қолданбалы өнердің кескіндік сипаты қазақ халқының дүние туралы философиялық көзқарасын, эстетикасын, творчестволық қиял-арманын бейнелеу арқылы көркем этникалық ерекшеліктерін көрсетіп береді.
Қазақтардың материалдық мәдениетінің маңызды формасы – тоқымашылық қолөнері негізінен Сыр-Арал аймағында және Батыс Қазақстанда басым дамыған. Тоқыма бұымдарының категориялық, үлгілік, варианттық, сонымен бірге композициялық шешімдер жағынан түр байлығы бойынша Сыр-Арал аймағы ерекше орын алады. Оның себебі орта ғасырлар кезеңдерінен бастап бұл аймақта отырықшы қалалық мәдениет орын алды және осы өлке арқылы Ұлы Жібек жолы өтуінің арқасында көрші елдермен, әсіресе өзбек халқымен тығыз мәдени байланыс орнаған еді.
Зерттеу объектісі: Негізгі зерттеу объектісі – Сыр-Арал аймағындағы дәстүрлі тоқымашылық қолөнері болды. Бұл аймақта қазір Қызылорда, Оңтүстік Қазақстан облыстары орналасқан. Жерінің басым бөлігін Қызылқұм, Арал Қарақұм, Мойынқұм және “Бетпақ дала” сияқты шөл немесе шөлейт жерлер алып жатыр. Аймақтың оңтүстік өңірінде Тянь-Шаньның сілемдері орналасқан. Таулы аймақтарда өзен суы жиі кездеседі. Сырдарья, Арыс елдері сияқты өзендері таудағы қарлы мұздан бастау алады. Далалы жерлердің ауа райы құрғақ, желді, қардың қалыңдығы аз және көп жатпайды. Оңтүстік Қазақстан облысында Сыр бойында Шардара су қоймасы, Арыстың бойында Бөген су қоймасы тұрғызылған. Шөлейт жерлерде негізінен су тапшылығына төзімді жусан, көде, сексеуіл сияқты өсімдіктер өссе, таулы жоталардың сай-сайында Тянь-Шань шыршасынан бастап түрлі жеміс ағаштары және тау алқабының көгалдарында неше түрлі шөптер өседі. Ауылшаруашылығында мал өсіру және егіншілік кәсібі орын алады. Қызылорда жерінде негізінен өсірілетін дақыл – күріш және бақша, жеміс өсімдіктері.
Мал шаруашылығы көбінесе қаракөл қойын өсіруге бағытталған. Оңтүстік Қазақстан облысында мақта өсіру басым орын алады. Сонымен бірге бидай, бау-бақша, жемістің түрлерін өсіру кеңінен тарған. Мал шаруашылығында биязы жүнді қой өсірумен шұғылданады.
Аймақтың жер қойнауындағы байлықтарды ерекше атауға болады. Қаратау қойнауына фосфоридтер, полиметалдар бұрыннан пайдаға асырылып жүр, Боралдайда қоңыр көмір, Қаратау-Абаил жотасының сілемдерінде темір кен орны бар. Қызылордада кейінгі кезде мұнай көздері табылып, “Харрикейн Құмкөл Мұнай”, “Құмкөл-ЛУКойл” акционерлі қоғамдары, “Қазгермұнай”, “Қуатамлонмұнай” жабық ақционерлік қоғамдары және басқа кәсірпорындары жұмыс істеп жатыр. Шымкентте фосфор, цемент, қорғасын, дәрі-дәрмек өндіретін зауыттар, Қызылордада “Қызылорда күріш-маш”, “Агрожөндеумаш” сияқты өнеркәсіптер бар. Соңғы кезде инвестиция саясатының нәтижесінде Қызылордада ашылған мұнай өндіру өнеркәсіптерімен қатар, Шымкентте тағам өнімдері, тоқыма,тігін бұйымдары, көкөністер мен жемістерді консервілеу, Сайрам және Сарыағаш аудандарында маркалы және құрғақ шарап өндіру, дәрі-дәрмек, парфюмерия бұйымдары, синтетикалық жуу құралдарын өндіру экономикалық болашағы мол жаңа салалары бола алатындығы анықталды/1; 36/.
        
        Кіріспе
Көне ғасырларда пайда болып, ұзақ даму ... ... ... ... ... өте бай ... ... жоғалтпай
сақтап, бүгінгі күннің тіршілігіне сай өскелең түрінде ... ... ... ... ... және ... ... идеологиялық болмыс
салтына байланысты дамыған қолөнердің көркем туындылары этникалық мәдениет
мәселелері бойынша этнографиялық ... ... ... ашып ... дерек көздері болып табылады. Қолданбалы өнердің ... ... ... дүние туралы философиялық көзқарасын, эстетикасын,
творчестволық қиял-арманын бейнелеу арқылы көркем ... ... ... ... мәдениетінің маңызды формасы – тоқымашылық
қолөнері ... ... ... және ... ... ... ... бұымдарының категориялық, үлгілік, варианттық, сонымен бірге
композициялық шешімдер жағынан түр ... ... ... аймағы ерекше
орын алады. Оның себебі орта ғасырлар кезеңдерінен ... бұл ... ... мәдениет орын алды және осы өлке арқылы Ұлы Жібек жолы
өтуінің арқасында ... ... ... ... халқымен тығыз мәдени
байланыс орнаған еді.
Зерттеу объектісі: Негізгі зерттеу объектісі – Сыр-Арал аймағындағы
дәстүрлі ... ... ... Бұл ... қазір Қызылорда, Оңтүстік
Қазақстан облыстары ... ... ... бөлігін Қызылқұм, Арал
Қарақұм, Мойынқұм және “Бетпақ дала” сияқты шөл ... ... ... ... Аймақтың оңтүстік өңірінде Тянь-Шаньның ... ... ... өзен суы жиі кездеседі. Сырдарья, Арыс ... ... ... ... ... ... алады. Далалы жерлердің ауа райы
құрғақ, желді, ... ... аз және көп ... ... ... Сыр бойында Шардара су қоймасы, Арыстың бойында Бөген су қоймасы
тұрғызылған. Шөлейт жерлерде негізінен су тапшылығына төзімді ... ... ... өсімдіктер өссе, таулы жоталардың сай-сайында Тянь-Шань
шыршасынан бастап түрлі ... ... және тау ... ... ... ... өседі. Ауылшаруашылығында мал өсіру және егіншілік кәсібі
орын алады. Қызылорда жерінде негізінен өсірілетін дақыл – ... ... ... ... ... ... ... қойын өсіруге бағытталған. Оңтүстік
Қазақстан облысында мақта өсіру басым орын алады. Сонымен бірге бидай, бау-
бақша, жемістің түрлерін ... ... ... Мал ... ... қой ... ... жер қойнауындағы байлықтарды ерекше атауға болады. Қаратау
қойнауына фосфоридтер, полиметалдар ... ... ... ... қоңыр көмір, Қаратау-Абаил жотасының сілемдерінде темір кен
орны бар. Қызылордада кейінгі ... ... ... ... ... ... “Құмкөл-ЛУКойл” акционерлі қоғамдары, ... ... ... ... және ... кәсірпорындары
жұмыс істеп жатыр. Шымкентте фосфор, ... ... ... ... ... “Қызылорда күріш-маш”, “Агрожөндеумаш”
сияқты өнеркәсіптер бар. Соңғы кезде ... ... ... ... ... ... ... қатар, Шымкентте тағам
өнімдері, тоқыма,тігін бұйымдары, көкөністер мен жемістерді консервілеу,
Сайрам және Сарыағаш ... ... және ... ... ... ... ... бұйымдары, синтетикалық жуу ... ... ... мол жаңа ... бола ... ... 36/.
Халқының тығыздығы бойынша аймақ республикада алдыңғы қатарда. Халықтың
көпшілігі қазақтар болып келеді. Соңғы санақтың ... ... ... облысының халқының 73%, Қызылорда облысының 94% ... ... ... ... қала халқының саны 729587 ауылда 1 248 759
адам ... ... ... ... ... 360 985, ... ... бар//2; //138; 189-191//.
Сыр-Арал өңірі ежелден-ақ мәдениеті өсіп оркен жайған жер. Ерте заманда
цивилизация ошағы болған Отырар, ... ... ... ... ... ... Созақ сияқты қалалары болғаны тарихтан мәлім. Отырар
қазбаларынан ... ... ... шеберханалары орналасқан
кварталдарының орны табылған//3; 28//. Бұл шеберханаларда ... ... ... ... ... жасалған бұйымдар дайындалған. Сол
сияқты Сығанақ қаласы да сауда мен қолөнер кәсібінің ... ... ... ... ... ... өткен ғасырларды тоқымашылық қолөнері өскелең
дәрежеде дамығандығы жөнінде көптеген деректер бар. Оның ... ... ... ... ... ... көптеген ғалым-этнографтардың
жазбаларын айтуға болады. Осы ... ... ... ... ... ... табылады.
Зерттеудің дереккөздері: 1998-1999 жылдары жинақталған ... ... ... ... ... облыстық өлкетану
музейлері, Қазақстанның ... ... ... ... А.Қастеев атындағы өнер музейі.
Тақырыптың өзектілі. Қолданбалы өнердің маңызды түрінің бірі, ... ... ең бір ... ... ... ... ... көркем
тоқымашылық қолөнері 1980 жылдардағы фабрикада шығарылатын кілемдердің
көбінесе және ... ... ... байланысты күйреуге ұшырап, құрып
кетуге жақын қалды. Тоқымашылық еңбек ... ... ... ... ... ауыл ... рухани-көркемдік болмысы
орны толмас дәрежеде құлдилауға түсті. Себебі осы қолөнер арқылы ұрпақтан
ұрпаққа еңбек ... ... ... кәсіптік тәжірибе жинақталып,
сұлулық сезімнің биік көріністері халық ... ... ... ... ... ... – ауыл ... тек өміршеңдігінің
және творчестволық белсенділігінің ғана көрсеткіші ғана емес, сонымен бірге
бұл экологиясы қиын ... ... ... ену ... бірі ... ... аймақта кейінгі кездерде қолөнердің әр түрлерлі қайта
жандана бастады. Айталық, қазақтың ... ... ер ... жасайтын шеберлер көбейе түсті. Әсіресе, қазақтың ұлттық
болмысымен байланысты сувенир ... ... ... ... тақия,
шапан, бөрік сияқты заттарды дайындап сату кәсіпке айналды. Бұл қуанарлық
іс. Осы ... ... ... оның ... ... тоқу қолөнері өзінің
мәнділігі бойынша да, экономикалық тиімділігі бойынша да ерекше орын ... ... ... ... ... ... бірі болып
саналатын тоқымашылық, әсіресе кілем тоқу қолөнерін ... ... ... ... да, ұлттық мәдениетті өркендету
тұрғысынан да өте ... ... ... ... Бұл міндетті жүзеге асыру үшін
тоқымашылық қолөнерінің Қазақстан топырағында қалай ... ... ... ... нешік және бұл кәсіптің ... ... ... ... ... ... орын ... қазақ халқының
әлеуметтік хал-ахуалына тигізер пайдаларының ... ... ... зерттеу қажет болды. Сонымен зертеу жұмысы ауыл
тұрғындарының талантты және ... ... ... ... ... ... ... қазіргі экономикалық дағдарыста халықтың осы ... ... ... шегушілер қатарына кіреді. Ал ... ... ... ... қолөнері халыққа да, мемлекетке де
экономикалық табыс әкелуші саланың бірі болып табылады.
Осы ... ... ... Сыр-Арал аймағының тоқыма
бұйымдарының ... ... ... ... ... ұмыт ... ... қайта жаңғырту, тоқымашылыққа қажет
материалдардың толық санын анықтау, тоқымашылық техникасы мен ... ... ... сипатын ашу, осы ... ... ... ... қажетті және өзекті мәселе ған емес, сонымен
бірге мемлекеттік маңызы бар іс.
Зерттеудің мақсаты мен ... ... ... ... – халықтың
творчествоға бейім бөлігінің нарықтық экономикаға ... ... ... ... ... ...... ішінде кілем тоқу
қолөнерін жандандыруға бағытталған ғылыми негіз жасау. Бұл мақсатқа ... ... ... ... іске асыру қажет. Олар:
Пайдаланатын материалдардың ерекшеліктерін зерттеу;
Аталмыш аймақтағы ... ... ... ... ... ... ... жинаудың және әдеби зерттеулердің негізінде
ұмыт болған ... ... ... ... қалпына келтіру үшін
зерттеулер жүргізу;
Осы аймақтың тоқыма бұйымдарының әр түрлерін жіктеу (классификациялау) және
зерттеу;
Тоқыма бұйымдарының ... ... ... ... ... тарихи-салыстырмалық талдау жасау;
Атқарылған зерттеулер негізінде кілем тоқу өнерін дамытудың жоспарын жасау.
Зерттеудің ғылыми жаңалықтары: Зерттеудің ғылыми ... ... ... ... ... ... рет ... көлемдегі
арнайы ғылыми зерттеудің объектісі болғандығы. Алғашқы рет Қазақстанның
этнографиялық ... ... ... қорытындылары ... ... ... ... ... ... ... практикаға енгізіліп, нақтылы нәтижелер берді. Сонымен бірге,
жұмыстың жаңалығы шешімі көрсетілген ... ... ... ... ... жүн сорттарының ерекшеліктері
айқындалды;
Ұмыт болған өсімдік бояғыштардың рецептері қайта қалпына келтірілді;
Тоқу өрмектерінің әр түрлері зерттелді;
Тоқыма ... ... ... ... ... ... ... кілем тоқу қолөнерін жандандырудың жолдары анықталды.
Тақырыптың зерттелу деңгейі. Зерттеудің тақырыбы ... ... ... тарихы өте ерте заманнан басталады. Кейбір
зерттеушілердің ... ... ... ... ... ... дәуірінде (б.д.д. XVIII-VIII ғасырлар) орын алған. Оның ... ... ... ... ... ... қарапайым
тоқыма өрмегі (станогі) басқа да тоқуға қажетті саймандардың табылғандығы
келтіріледі/106//107/. Ал, қалы кілем ... ... ... ... ... ... тауларының бауырында Пазырық қорғанында жүргізілген
археологиялық ... ... ... орыс ... ... Бұл қазбада табылған дүниеліктерді/108/ б.д.д. 1 мыңжылдықтың
орта кезіне жатқызады.
Қазақстанның оңтүстік өңіріндегі тоқымашылық өнеріне назар ... ... ... деректердің пайда болуы орта ғасырлардан-ақ ... ... ... ... ... ... ... – Самарқандқа Кастилия
королінің елшісі Клавихо келіп қайтқанында шығыс кілемінің сипаттамасы
жөнінде ... ... ... ... ... ... ... Ресей империясының шалғай аймақтарындағы халықтардың, соның
ішінде қазақтардың да халық қолөнері мен қолданбалы ... ... ... тек ХІХ ... ... ХІХ ... ... жартысында
Қазалы, Түркістан, Ташкент қалаларында сапармен болған орыс ғалым Н.Е.
Симаков Орта Азия ... ... ... жөнінде еңбектерінде
қазақ ауылындағы тұрмыстық ... ... ... ... жазды/6/.
Киіз басу, тоқу өнері, безендіру кәсібі жөнінде Ресейдің П.Маковецкий,
А.И.Добросмыслов сияқты зерттеушілері ХІХ ... аяқ ... ... ... ... ... ... жөнінде алғашқы көрме
ұйымдастырып, ... ... ... ... ... орыс ... ... Кілем тоқу қолөнері туралы орыс ғалымы А.А.Семеновтың,
австрия зерттеушісі Р.Карутцтің еңбектерін атауға болады. Бұл ... ... ... ХХ ... ... ... Азия халықтарының, оның ішінде қазақтардың кілем тоқу қолөнері
жөнінде арнайы ... ... ... ... ... ... атау керек. Ол 1914 ж. аталмыш ... ... ... ... кілем өрнектерінің қалыптасуы мен дамуы туралы
теориялық тұжырымдар жасады. Сонымен бірге ... тоқу ... ... табиғи бояғыштар жөнінде көлемді мәліметтер
қалдырды/7/.
Қазақ халқының ... оның ... ... өнерін жүйелі
зерттеу ХХ ғасырдың 20-жылдарынан ... кең етек ала ... ... ... ... ... ... этнографиялық
экспедициялар зерттеу жұмыстарын жүргізді. Бұл ретте елеулі еңбек еткен
орыс және ... ... ... ... ... Е.А.Клодты, В.Чепелевты, О.А.Корбені, Е.И. ... ... ... кілемдері және табиғи бояғыштар туралы қызықты
деректер береді/8/. С. ... ХХ ... ... ... ою-өрнектері
жөнінде көптеген мақала жазды. Қазақ ою-өрнектерінің ... ... ... ... көне ... ... ... байланысы бар екендігін көрсетеді/9;164-182/.
Е.Р.Шнейдер қазақ ... ... даму ... ... ... ... материал деп қарауға болады ... ... ... ... зерттеу жұмыстарын жүргізген австрия ғалымы
Р. Карутц ХХ ғасырдың басында, көптеген ... ... ... қазақ
ою-өрнектері түгелдей жануарлық сарында орындалады, сонымен бірге қазақ ... ... ... ... бүлінген түрі деген дау туғызатын,
қате пікірлер айтады/11/. ... ... ... ... ... скиф-
гунн дәуірінен, әсіресе ... ... ... ... ... ... ... шатыргүлмен безендірілген күрең-
қызыл түсті кілемдердің түрлерін бөліп атайды. Ою-өрнектері көбінесе жануар
стилінде болатынын ... ... тоқу ... ... ... ... ғалымдары ХХ
ғасырдың ортасынан бастап көптеген еңбек сіңірді. С.Қасиманов ... ... ... атты ... қазақтың қолөнерінің түрлеріне сипаттама
беріп, соның ішінде, киіз басу, кілем тоқу ... де ... ... ... ... талдай келіп, ел ... ... ... екі ... ... ... ... айтады/13/.
Осы тақырыптағы ғылыми, жан-жақты терең пікірлерді қазақтың атақты
ғалымы академик Ә.Марғұланның еңбектерінен де ... ... ... ... атты ... ... ... барлық түрлеріне сипаттама бере отырып, ұлттық ою-өрнектері мен
кілем тоқу өнеріне арнайы тоқталады. ... ... ... ... ... өсімдік бейнелі, геометриялық т.б.
түрлерге бөледі. Өрнектердің әр түріне ... ... ... ... ... сәйкестенуі зерттеледі. Кілем тоқу ... ... қалы ... масаты кілем, ақ кілем т.с.с. түрлері
аталады. Сонымен бірге алаша, ... ... ... кілем, түкті
кілемдерді безендіретін өрнектер ... ... оның ... ... ... оны ... ісі ... дәйекті тұжырымдар айтқан ғалымның бірі ... ... ... ... ... ... деген еңбегінде
М.С.Мұқанов өрнектің түрлері және кілем тоқу мәселесіне екі тарау арнаған.
Әртүрлі тұрмыстық заттарды безендіруге ... ... ... зерттеп, олар туралы айтылған пікірлерге талдау жүргізеді. Қазақтың
ою-өрнек қолдануының түбірі Андронов ... ... ІІ ... ... ... (б.д.д. І мыңжылдықтың басы) Бегазы-Дандыбай мәдениетінен
басталатынын құптайды. Сонымен бірге ою-өрнектің анықтамасын береді.
Кілем тоқу қолөнерін зерттеу ... ... ... кілем және
түкті кілемді тоқуға арналған станоктардың құрылысы ... жүн ... иіру ... және осы ... қолданылатын ою-өрнектердің
түрлері жөнінде жүйелі, кең көлемді деректер жинағандығы көрінеді. Сонымен
бірге таңғыш, ... үзік бауы ... ... киіз ... ... да ... ... де назар аударылған/5/. Әттеген-ай
дейтін жер осы кілем тоқу ... ... ... ... сөз болмағандығы. Біздің ойымызша, бұл ғалым зерттеу жұмыстарын
жүргізген кезде шеберлер өндірістік бояуларды ... ... ... ... бояғыштары назардан тыс қалғандығы болу керек.
Қазақ халқының өнерін зерттеуге арналған туындалардың ішінде
Ө.Жәнібековтың ... атты ... ... орын ... Автор бұл кітабында
қазақ мәдениетінің әртүрлі салаларына зерттеу жүргізу барысында кілем тоқу
қолөнерін де ... ... ... және ... кілемдерде қолданылатын
түрлі ою-өрнектерді талдай ... ... ... ... ... ... Қазақстанның әр жерінде әртүрлі
аталатындығына назар аударады. Мысалы, Сырдария ... ... ... ... оңтүстікте “табақ”, “жұлдыз”, ал Сарыарқада “түр”, Жетісуда –
“ою” деп аталатынын көрсетеді. Тақыр кілемдердің аты ... ауыл ... ... ... ... ... келтіреді. Қалы кілемнің пайда ... ... ... ... қарым-қатынастың нәтижесі деген тұжырым
айтады. Сонымен бірге кілемдердің әр жұртқа ... ... ... ... ... ... түрі” деген кілемдер
болғандығы, “адай кілем”, “қоңырат кілем”, “керей ... ... ... ... кілемдерді атап көрсетеді/15/.
Қазақстанда қолданылатын ою-өрнек ... ... ... атты /16/ ... ... ... орын ... ою-өрнектерді
зерттеу ісінің тарихы, ою-өрнектің шығу тегі және дамуы, мазмұны дәйекті
түрде ... ... ... шығу ... ... ... түбірі туралы пікір таластар талқыланып, оларға өзіндік тұжырым
жасалынады. Сол ... ... ... ... ... ме, жоқ ... ме деген пікір таласты да қарастырып, ол екі міндеттің өзара
байланысты екендігі құпталады. ... ... ... да ... ... ... тоқу ... пайда болуының көне тарихы жөнінде, ою-
өрнекпен безендірудің шығу тегі, көршілес халықтар мен рулардың бір-біріне
осы ... ... ... ... құнды пікірлер айтқан ғалымдар К.А.Ақышев,
М.К.Қадырбаев, К.Әмірғазы, А.М.Оразбаевтарды атап өту қажет. Моңғолиядағы
қазақтардың қолөнерінде қолданылатын ... ... ... ... ой ... атты ... жазып шығарды/17/.
Қазақтың кілем тоқу қолөнері жөнінде мақалалар жазып жүрген ғалымның
бірі Тоқтабаева Ш.Ж. Ол кісі өзінің ... ... тоқу ... және ... ... назар аударады. Сонымен ... ... ... ... ... ... ... Азия, Таяу
Шығыс және Орта Шығыс елдеріндегі туындылармен ... және ... ... аналогиясы қарастыралады.
Айталық қазақтардың тоқыма бұйымдарының түріктердің ... ... ... ... “біз кесте” тәсілін қолдануы,
кілемнің ... ... ромб ... ... ... әдісі т.б. көптеген
аналогияларын байқауға болтынын ... ... ... ... және ... ... ... жөнінде ой-тұжырымдарымен бөліседі/19/. Сол сияқты ... ... ... ... ... ... ... айтылады/20/.
Мұнымен қатар тоқыма бұйымдарының ... ... ... Оңтүстік Қазақстанның кілемдерінің ерекшелігі жөнінде
Х.Арғынбаев, И.В.Захарованың/22/ еңбектерін айта кету ... ... ... ... зерттеу жұмыстарын жүргізіп тұрмыстық бұйымдарды
безендірудің түр-сипаты туралы ... ... ... ... да ... ... ... салада тұңғыш зерттеулер жүргізген түрік ғалымдарының еңбектерін
атап өту керек. Қалы кілемнің атауынан бастап, түр сипаты және оны ... мен ... ... ... жүрген Ө.Ишем, О.Аслнапа, И.Дурул,
Гөргүнай, М.Қызыоғлу, ... ... ... Диарбекерли, А.Ердоған сияқты
ғалымдардың аты қалың жұртқа белгілі. Тоқымашылық кәсіптің ажырамас ... ... бірі ... ... – бояу ... ... ... Азиядакөне заманнан бері әр түрлі үй жиһаздарын бояуда қолданылды.
Әсіресе түрік әлемінде, оның ... ... ... кілем, тұскиіз, сырмақ,
ыдыс-аяқ, теріден жасалған киім-кешек, ер-тоқым жабдықтары, түйе жабу, ... ... ... ... ... ... ... қолдануды қажет
етті. Сондықтан да ерте ... бері ... ... Орта ... ... тапты/24/. Өсімдік бояуларының дүние жүзіндегі маңызы бұдан жүз
жыл ... ... яғни ... ... химиялық әдіспен жасау
мүмкіндігі табылғаннан кейін кеми тастаған еді. ... болу ... ... ... ... ... жоқтың қасы. Тек ... ... ... ... ... бояу және бояушылық өнері
жөнінде австриялық В.Куррердің және ... ... М.А., ... ... Б.А., Королев А.И., Шестов А.П., Порай-Кошиц Б.А. сияқты бір ... ... ... ... ... ғалымдары бояуға, әсіресе
өсімдік бояуларын зерттеуге жеткілікті көңіл аудармаған сияқты. ... ... ... ... ... ... П.С.Массагетовтың
еңбектерінен көреміз. Мысалы, жиомасыншы ғасырдың ... ... ... шеттік тіке (персидская роза) өсімдігімен қара түске
бояйтындығы айтылады//25; 168//. Бұл ... ... ... ... ... ... болатын.
Түрік ғалымдарының басқа елдер ғалымдарынан айырмашылық белгісі ескіден
келе жатқан қолөнер саласында қолданылатын өсімдік бояғыштарын жан-жақты
зерттегендігінде. ... ... ... Џ.Ейубоглу,
Н.Тунаман т.б. ғалымдар табиғи ... ... ... ... ... олардан бояғыш алу технологиясы, жүн талшықтарын бояу
процесі, бояу ... ... ... ... бояу ... ... ... үшін жүргізілетін пісіру, пісіру кезіндегі қажетті қоспалар туралы
жан-жақты, көлемді зерттеулер жүргізіп, ... ... ... ... ... ... және ... Қазақстан
облыстарының өлкетану музейлерінде тоқымашылық өнерінің әр түрлері түкті
және тақыр кілемдер, алаша, ... киіз үйді ... ... бояулар мен басқұрлар, үй ішіне ілінетін тұмарлар жайғастырылған.
Бұл ... XIX-XX ... ... ... ... музейінің жинағында әр аймақтар мен облыстар, соның ішінде Сыр-
Арал аймағына қатысты, ... ... ... бар. ... ... бұйымдарының әр түрлі категорилар, ... ... ... А.Қастеев атындағы Мемлекеттік өнер ... ... ... 1970 ... ... бастады, сондықтан да
материалдардың даталануы кейінгі кезеңмен XIX-XX ғғ. шектелді. ... ... ... ... және ... ... бұйымдары сан жағынан мол және сонымен бірге эстетикалық сипатына
көбірек назар аударылғандықтан, көркемдік дәрежесі жоғары ... ... ... ... жұмыстарында құрылымдық, тарихи-
салыстырмалы талдау және ситез әдісі қолданылады.
Зерттеудің теориялық маңыздылығы және ... ... ... ... ... ... және ... айқындалды;
Орта Азия, түрік, араб елдерімен тоқыма бұйымдары бойынша ... ... ... әр түрлі сорттары қарастырылып, олардың жылу өткізбеушілік, күйеге
қарсы және шиыршықтануға қарсы қасиеттері тексерілді;
Сыр-Арал аймағында аталмыш көркем ... ... үшін ... ... ... ... ... мен тұжырымдарын арнайы оқу орындарында – ... ... мен ... сол ... ... Академиясында оқылатын
лекцияларда пайдалануға болады. ... ... ... ... ... сонымен бірге көркем тоқымашылықпен айналысатын
кәсіби шеберлердің іс-әрекетінде қолданыс табады;
Материалдарды, құрал-саймандарды, ... ... ... ... түрлерінің үйлесімдерін мұқият талдаудың нәтижесінде практикалық іс-
әрекеттер айқындалды. Бұл бағытта: шикізат дайындау ісі ... ... ... ... ұйымдастырылды, шеберлер тобы оқытылып,
өндірістік процесс жүзеге асырылды.
Бұл жұмыстың қорытындылары мен нәтижелері қазақ ... ... ... ... – киіз ... ағаш, тері бұйымдарын жасау керамика, кесте,
зергерлік өнерлерді – қайта жандандырып, Қазақстан ... ... ... ... ... ықпал жасайды.
Ою-өрнектің тарихи жағдайға байланысты өзгеріп дамитындығы, күн ... ... ... ... Осы ... зерттеу ісінде жаңа
өрнектердің, жаңа атаулардың пайда болғандығын байқадық. Мысалы, “әсия ... ... ... белдегі адам”, “Өкіш ата” ... ... ... ... болады.
Кілемдер тақыр кілемдер және түкті ... ... ... ... ... техникасымен түрлі алаша, басқұр, баулар тоқылған. Тақыр
кілемдер көбінесе ... ... ... дайындалатыны
анықталды. Тақыр кілемдер тоқу ... ... және ... ... бөлінеді. Тоқу техникасы бойынша “терме кілем”, “кежім
теру”, “біз кесте”, “орама кілем” деп бөлінеді. Ал ою-өрнек ... ... ... ... ... ... “боднос кілем”, “арабы
кілем” болып ерекшелінеді.
Кілемдердің ішінде ең ... ең ... ... қалы ... ... Қалы ... ... шығу тегі туралы екі түрлі пікір бар.
Ө.Жәнібеков бұл ... ... ... ... туындайды деген пікір айтады.
Біздіңше, қалы сөзінің түп негізі түрік тілінен шыққан ... ... ... тұжырымдары шындыққа жақын. Түрік ... ... ... тегі көне ... тіліне тән өзіндік қолтума сөзі.
Көне ... ... ... ... ... ... мал ... қолданылады/105/. Сондықтан “қалы” деген сөз “қалыңдық”, “қалың
мал дүниесі” деген ұғымдарға байланысты туындағандығы көңілге қонымды.
Батыс Қазақстанда көбінесе түкті кілемнің ... деп ... ... ... ... ал қалы (түгі ұзын) ... ... ... ... кілемдердің ерекшелігі олардың әсемділігінде, безендіру
тәсілінде. ... ... ... ... ... ромб ... сегізбұрыш,
“самауыр гүл” сияқты өрнектер жайғастырылады. Көмкермелері “су”, “әсия
шет”, “ирек” ... ... ... Ең көп ... түс ... ... күрең қызыл, қоңыр түсті фон, ал әдіп, көмкерме көк, ... ... ... өрнектермен бейнеленеді.
Ғылыми зерттеу нәтижелерін іс ... ... әр бір ... ... ... ... ... Осындай мүддені жүзеге асыру үшін
Қызылорда облысында кілем тоқу қолөнерін оқытатын ... ашу ... ... әкімшілігі, Қорқыт ата ... ... ... Түрік ынтымақтастығы және даму агенттігі тарапынан жасалған
бағдарламаға қатысты жұмыстарға араластық. Бұл бағдарлама бойынша ... онда ... тоқу ... жолға қойылды. Осы іс-әрекеттердің
ғылыми-методикалық бөлігін қамтамасыз етуге біздің ... ... ... ... қатар дайындалған кілемдерді экспертиза-
сынақтан өткізу, оларды шет елдерде сату ... ... ... ... табылатындай дәрежеге жеткізілді.
Қазіргі нарықтық заманда жасалған бұйымдарды сату, тұтынушыға жеткізу
ісі дұрыс орындалмаса барлық әрекет зая ... ... ... ... ... Сондықтан қолөнер бұйымдарының, оның ... ... ... алатын, қазіргі заманға сай жарнама
ұйымдастыра алатын жоғарғы дәрежедегі маркетинг ісі ... ... ... ... ... ... тән ерекшеліктерін айқындайтын туындыларын
Еуропа елдерінде насихаттау өте ... ... ... бірі ... ... осы Қазақстан қолөнер бұйымдарына байланысты маркетинг
ісін мұқият анықтау болашақ зерттеулердің тақырыбы болса ... ... ... ... мақсатына жетті деген тұжырым ... Әлі де ... ... тыс ... ... тоқу ... ... ерекшелікті айқындай түсетін жаңа ... ... ... ... ... ... жолдарын зерттейтін маркетинг жобасы сияқты мәселелер болашақ
зерттеудің ісі.
І-тарау. КІЛЕМ және АЛАША
Көне ... ... ... ұзақ даму ... ... ... ... жетістіктердің алуан түрлерін жоғалтпай сақтап,
бүгінгі күннің ... сай ... ... ... куә болып
отырмыз. Тірлікқамы жүйесі мен қазақ халқының идеологиялық ... ... ... ... ... ... этникалық мәдениет
мәселелері бойынша этнографиялық ізденістердің өткен кезеңді ашып беретін
тарихи дерек көздері болып ... ... ... ... ... ... туралы философиялық көзқарасын, эстетикасын, шығармашылық
қиял-арманын ... ... ... ... ерекшеліктерін көрсетіп
береді.
Көшпелi халықтың негiзгi баспанасы болып келген киiз ... ... ... ... ... ... - ... алаша, текемет, тұскиiз,
керме, кебеже, сандық, төсек, ыдыс-аяқ және еңбек құрал-жабдықтары ... ... ... келе ... ... бұйымдарының сан алуан үлгiлерi
қоғам мен шаруашылық тiршiлiгiнiң дамып, өрiстей ... ... ... түрлене түсiп отырған.
Қазақ қолөнерiнде пайдаланған негiзгi шикiзат түрлерi – терi, ... ... ... ... ... асыл ... ... басу көшпелілерге тән мал жүнінен бұйым жасаудың ең көне ... ... киіз ... түрлері б.э.д. ҮІ-ІҮ ғғ.-дағы Пазырық, Берелдегі
сақ қорымдары мен б.э.д. ІІ-І ғғ.дағы ... ... ... – бұл ... ерте ... ... ... үзілмей бүгінге
жеткендігін айғақтайды. Археологиялық қазба жұмыстары кезiнде ... ... ... ... ... ... тамаша бiр киiз үлгiсi
табылды. Ол киiзде Арыстан тектес Барақ иттiң тау ешкiсiн аулау ... ... ... ... қола ... тас үйлерiн тастап,
қоныс аударып, көшпелi өмiр салтына көшкен ... ... ... ... ... ... археологиялық қазба жұмыстары кезiнде әр жерден
кесек киiз, текемет, киiз ... киiз ... тағы ... да киiз жұрнақтары
табылды. Киiздiң тұрмысқа мүлiк ... енуi ... ... ... ... ... басталғанын осындай ... ... ... ... ... қазақ халқының тек өзiне тән төл мәдениетi
мен тұрмыс-салты сияқты, ғасырлар бойы оның өзге ... ... ... мен қолтаңбасы, өзiндiк нақыш бояуы мен ... тiптi оның ... ... ... ... де бiлуге
болады. Олар көшпелiлер ... мен ... ... ... мен наным-сенiмдерiнен мол мағлұмат бередi.
Киіз басу өнері – дүниежүзілік өркениетке көшпенділердің қосқан зор
үлесі болып табылады.
Қазақтардың ... ... ... ...... негізінен Сыр-Арал аймағында және Батыс Қазақстанда басым ... ... ... ... ... ... ... шешімдер жағынан түр байлығы бойынша Сыр-Арал аймағы ерекше
орын алады. Оның ... орта ... ... ... бұл ... ... ... орын алды және осы өлке арқылы Ұлы ... ... ... көрші елдермен, әсіресе өзбек халқымен тығыз мәдени
байланыс орнаған еді.
Зерттеудің тақырыбы ... ... ... ... ... өте
ерте заманнан басталады. Кейбір зерттеушілердің айтуына ... ... ... кәсіп Андронов дәуірінде (б.д.д. XVIII-VIII ғасырлар)
орын алған. Оның дәлелі есебінде Андронов дәуіріне жататын ... ... ... ... ... ... да тоқуға қажетті
саймандардың табылғандығы келтіріледі/106//107/. Ал, қалы ... ... ... ... ең ... ... тауларының бауырында Пазырық
қорғанында жүргізілген археологиялық қазба ... ... ... ... ... Бұл ... табылған дүниеліктерді/108/
б.д.д. 1 мыңжылдықтың орта кезіне жатқызады.
Қазақстанның оңтүстік өңіріндегі тоқымашылық өнеріне назар аударылып,
ол туралы жазба деректердің ... ... орта ... ... ХЏ
ғасырдың басында Ақсақ Темірдің билігінің астанасы – ... ... ... ... ... ... шығыс кілемінің сипаттамасы
жөнінде деректер қалдырған болатын/4/. Алайда қазақ ғалымы М.С.Мұқановтың
пікірінше ... ... ... ... ... ... қазақтардың да халық қолөнері мен қолданбалы мәнерлеу өнерін мұқият
зерттеу тек ХІХ ... ... ХІХ ... екінші жартысында
Қазалы, Түркістан, Ташкент қалаларында сапармен болған орыс ғалым ... Орта Азия ... ... қолөнері жөнінде еңбектерінде
қазақ ауылындағы тұрмыстық заттарды ... ... ... ... басу, тоқу өнері, безендіру кәсібі жөнінде Ресейдің П.Маковецкий,
А.И.Добросмыслов сияқты зерттеушілері ХІХ ... аяқ ... ... қалдырды. Қазақ жерінің ... ... ... ... ... ... ... пікірін жазған орыс зерттеушісі
А.А.Богомолов болды. Кілем тоқу қолөнері туралы орыс ғалымы ... ... ... ... ... ... Бұл зерттеушілер
өздерінің ғылыми жұмыстарын ХХ ғасырдың басында жүргізді.
Орта Азия халықтарының, оның ... ... ... тоқу ... ... ... жүргізіп, көрмелер ... ... ... атау ... Ол 1914 ж. ... тақырып
бойынша ғылыми еңбек жазып, кілем өрнектерінің қалыптасуы мен ... ... ... ... ... ... ... тоқу техникасының
сипаттамасын беріп, ... ... ... ... ... ... ... оның ішінде тоқымашылық өнерін жүйелі
зерттеу ХХ ғасырдың 20-жылдарынан бастап кең етек ала ... ... ... ... ... отрядтар, этнографиялық
экспедициялар зерттеу жұмыстарын ... Бұл ... ... ... ... және ... ғалымдары А.А.Семеновты, С.Дудинді, Е.Р.Шнейдерді,
Р.Карутцты, ... ... ... Е.И. ... атауға
болады.
А.А.Семенов қазақ кілемдері және табиғи бояғыштар туралы қызықты
деректер береді/8/. С. ... ХХ ... ... қазақ ою-өрнектері
жөнінде көптеген ... ... ... ... ... ... ... олардың көне замандағы нақыштармен
(мотивтермен) ... ... бар ... көрсетеді/9;164-182/.
Е.Р.Шнейдер қазақ ою-өрнектері өнерінің даму ... ... ... көрсететін материал деп ... ... ... ... ... жерінде зерттеу жұмыстарын жүргізген австрия ғалымы
Р. Карутц ХХ ғасырдың басында, көптеген құнды ой-тұжырымдармен бірге қазақ
ою-өрнектері ... ... ... ... сонымен бірге қазақ ою-
өрнектері парсы өрнектерінің қарапайым, бүлінген түрі деген дау туғызатын,
қате ... ... ... ... ... ... ... скиф-
гунн дәуірінен, әсіресе алтайлық искусстводан бастау ... ... ... ... ... ... ... түсті кілемдердің түрлерін бөліп атайды. Ою-өрнектері көбінесе жануар
стилінде болатынын көрсетеді/12/.
Қазақтың кілем тоқу қолөнерін ... ... ... ... ХХ
ғасырдың ортасынан бастап көптеген еңбек сіңірді. С.Қасиманов өзінің ... ... атты ... ... ... түрлеріне сипаттама
беріп, соның ішінде, киіз ... ... тоқу ... де ... ... қолданылатын ою-өрнектерді талдай келіп, ел ішінде ... ... екі ... ... өрнектермен безендірілетінін айтады/13/.
Осы тақырыптағы ғылыми, жан-жақты ... ... ... ... ... Ә.Марғұланның еңбектерінен де көреміз. Айталық “Казахское
народно-прикладное искусство” атты альбом-кітабынды ... ... ... ... ... бере ... ұлттық ою-өрнектері мен
кілем тоқу өнеріне арнайы тоқталады. ... ... ... хайуанат бейнелі, өсімдік бейнелі, ... ... ... ... әр ... ... ... олардың өзара
үйлесуі, симметриялық сәйкестенуі зерттеледі. Кілем тоқу қолөнерін
қарастырып, ... қалы ... ... ... ақ ... т.с.с. түрлері
аталады. Сонымен бірге алаша, текемет, тұскиіз, тақыр кілем, ... ... ... талданады/14/.
Қазақтың қолөнері, оның ішінде кілем тоқу, оны ою-өрнектермен
безендіру ісі туралы дәйекті ... ... ... бірі ... Өзінің “Казахские домашние художественные ремесла” деген еңбегінде
М.С.Мұқанов өрнектің түрлері және кілем тоқу ... екі ... ... ... ... ... қолданылатын ою-өрнектердің шығу
тегін зерттеп, олар туралы айтылған пікірлерге талдау жүргізеді. Қазақтың
ою-өрнек ... ... ... ... ... ІІ ... ... дәуірінің (б.д.д. І мыңжылдықтың басы) Бегазы-Дандыбай мәдениетінен
басталатынын құптайды. Сонымен бірге ою-өрнектің анықтамасын береді.
Кілем тоқу қолөнерін ... ... ... ... ... ... кілемді тоқуға арналған станоктардың құрылысы жөнінде, жүн дайындау,
жіп иіру ... және осы ... ... ... ... ... кең көлемді деректер жинағандығы көрінеді. ... ... ... үзік бауы ... ... киіз ... қажетті
бұйымдардың да дайындалу ... де ... ... ... жер осы ... тоқу ... ... өсімдік бояғыштар
туралы сөз болмағандығы. Біздің ойымызша, бұл ... ... ... ... ... ... ... қолданғандығы, ескіден келе
жатқан өсімдік бояғыштары назардан тыс ... болу ... ... ... ... ... туындалардың ішінде
Ө.Жәнібековтың “Эхо…” атты ... ... орын ... Автор бұл кітабында
қазақ мәдениетінің әртүрлі салаларына зерттеу ... ... ... ... де ... ... ... және түкті кілемдерде қолданылатын
түрлі ою-өрнектерді талдай ... ... ... алаңында
орналастыралатын әшекей розеткалардың Қазақстанның әр ... ... ... ... Мысалы, Сырдария өңірінде “күмбез”, “төбе”
деп аталса, оңтүстікте “табақ”, “жұлдыз”, ал ... ... ... ... деп ... көрсетеді. Тақыр кілемдердің аты “алты ауыл кілем”,
“арабы”, ... ... ... ... ... Қалы ... пайда болуын
Иран, Шығыс Түркістан елдерімен қарым-қатынастың ... ... ... ... ... ... әр жұртқа байланысты өзгешеліктері
болғандығы айтылады. ... ... ... ... ... ... ... кілем”, “қоңырат кілем”, “керей үлгі”, “найман нұсқа”
деген түрдегі кілемдерді атап ... ... ... ... ... “Казахский
орнамент” атты /16/ еңбегінде қазақ жерінде орын алған ... ... ... ... шығу тегі және ... ... ... қарастырылған. Әрбір өрнектің шығу тегінен мифологиялық ... ... ... ... ... ... ... өзіндік тұжырым
жасалынады. Сол сияқты ою-өрнектің негізгі ... ... ме, жоқ ... ме ... пікір таласты да қарастырып, ол екі міндеттің өзара
байланысты екендігі құпталады. ... ... ... да назар
аударылады.
Киіз басу, кілем тоқу өнерінің пайда ... көне ... ... ... ... шығу тегі, көршілес халықтар мен рулардың бір-біріне
осы салада өзара әсері жөнінде ... ... ... ... ... ... ... атап өту қажет. Моңғолиядағы
қазақтардың қолөнерінде ... ... ... ... ... ой айтар…” атты кітапша жазып шығарды/17/.
Қазақтың кілем тоқу қолөнері жөнінде мақалалар жазып жүрген ... ... Ш.Ж. Ол кісі ... еңбектерінде кілем тоқу өнерінің
көркемдік және техникалық ерекшеліктеріне назар ... ... ... топырағында жарық көрген қолөнер ... ... ... ... және Орта ... ... туындылармен уақыт және кеңістік
тұрғыдан үндестігі, аналогиясы қарастыралады.
Айталық қазақтардың тоқыма ... ... ... ... жағынан ұқсас “біз кесте” тәсілін қолдануы,
кілемнің орталық бөлімінде ромб тектес өрнек ... ... т.б. ... ... ... ... ... ерекшеліктері, түрлері және кілемдерге байланысты әдет-
ғұрыптар ... ... ... Сол ... ... үйлесім тәсілдері жөнінде көңілге қонымды пікірлер айтылады/20/.
Мұнымен қатар тоқыма бұйымдарының техникалық ... ... ... ... ... ... жөнінде
Х.Арғынбаев, И.В.Захарованың/22/ еңбектерін айта кету керек. Алматы ... ... ... ... ... ... ... түр-сипаты туралы құнды материалдар жинақталған О.А.Корбе,
Е.И.Маховалардың да еңбегі ... ... ... тұңғыш зерттеулер жүргізген түрік ғалымдарының еңбектерін
атап өту керек. Қалы ... ... ... түр сипаты және оны дайындау
техникасы мен безендіру тәсілін зерттеп жүрген Ө.Ишем, О.Аслнапа, И.Дурул,
Гөргүнай, ... ... ... ... ... ... ... аты қалың жұртқа белгілі. Тоқымашылық кәсіптің ... ... ... бірі ... ... – бояу өнері. сімдік бояулары Орта
Азиядакөне заманнан бері әр түрлі үй жиһаздарын бояуда ... ... ... оның ... ... жерінде кілем, тұскиіз, сырмақ, ыдыс-аяқ,
теріден жасалған киім-кешек, ер-тоқым жабдықтары, түйе жабу, киіз үйдің
кереге, басқұр ... ... ... ... ... қажет етті.
Сондықтан да ерте ... бері ... ... Орта ... ... тапты/24/. Өсімдік бояуларының дүние жүзіндегі маңызы бұдан жүз
жыл шамасындай бұрын, яғни ... ... ... ... ... ... ... кеми тастаған еді. Сондықтан болу ... ... ... ... ... ... ... Тек түрік
ғалымдарының еңбектерін атауға болады. Жалпы бояу және ... ... ... ... және орыстың Чекалин М.А., ... ... Б.А., ... А.И., Шестов А.П., Порай-Кошиц Б.А. сияқты бір топ
ғалымдарының еңбектерін айтуға болады. Қазақстан ғалымдары ... ... ... ... жеткілікті көңіл аудармаған сияқты. Қазақ
жеріндегі өсімдік бояғыштар жөнінде ... ... ... көреміз. Мысалы, жиомасыншы ғасырдың басында ... ... ... тіке ... ... өсімдігімен қара түске
бояйтындығы айтылады//25; 168//. Бұл ғалым ... ... ... бар
өсімдіктерді зерттеген болатын.
Түрік ғалымдарының басқа елдер ғалымдарынан ... ... келе ... ... саласында қолданылатын өсімдік бояғыштарын жан-
жақты зерттегендігінде. Н.Р.Корур, Т.Ешберк, ... ... т.б. ... ... ... ... шикізаттар –
өсімдіктерден бастап, олардан бояғыш алу технологиясы, жүн талшықтарын бояу
процесі, бояу кезінде қосылатын қоспалар ... бояу ... ... ... үшін ... ... пісіру кезіндегі қажетті қоспалар туралы
жан-жақты, ... ... ... ... ... жүзінде
жариялаған.
Қолөнердiң аса бағалы түрлерiнiң бiрi - ... ... ... ... үй ... ұзақ та ... ... Қазақ халқы
кiлемдi баршылықтың, байлықтың белгiсi деп те ... ... ... ... ... мен ... ... масаты кiлем, қалы
кiлем, жiбек кiлем, тақыр кiлем, түктi кiлем, ... ... ... ... кiлем, алаша кiлем, шатыргүл кiлем, шешенгүл кiлем, алты ауыл
кiлем, торғайгүл кiлем, тақта кiлем, талас ... ... ... ... ... ... өте ... түр салынған бояулар арқылы
айқындалды. Кiлем тоқуда кең қолданылатын қызыл, қара көк, ... ... көк ... ... ... түрлi ою-өрнектер табиғат көрiнiстерiмен
ұштастырыла бейнелендi. Ол өрнектердiң қайсiбiр түсiнiң болмасын ... мәнi бар. ... көк түс – ... ... ақ түс - ... ... көңiл күйдiң көтерiңкi болуы мен бақыттың белгiсi, сары түс ... ... ... түс – ... ... белгiсi, жасыл түс – жастық
пен көктемнiң, қара түс – жердiң береке нышаны деп түсiндiрiлдi.
Қазақстанның оңтүстiгiнде ... және ... ... тоқу ... ... негiзгi өрнектерi “күмбез”, ал жиектерiндегi текшелi
өрнектер “қорған” деп аталған. Мұны ... ... ... “су ... Аталған өрнектер зәулiм күмбездi, тас қамалды, қорғанды қуалай
жүргiзген қаланы елестетедi. Ортасында ... ... ... бар
тақыр кілем түрі – арабы кілем де ерекше ... ие ... ... ... ... кілемнен гөрі тұтыныста көп болған тақыр
кілем түрі – ... орны ... ... Ол негізінен басқұр тоқитын
жатаған өрмек станогінде жалпақ етіліп тоқылатын, екі немесе одан да ... ... ... алашаны қалаған көлемде (ұзындық пен ен)
жасауға болатындығымен ерекшеленеді.
II-тарау. Киiз және тоқыма бұйымдар.
Адамзат ... қай ... ... ... ... ... ... қолөнерi тарихи дәуiрлерде өзiнiң көркемдiк қыры ... ... ... ... ... қалт ... бойына сiңiрiп
отырды.
Қазақ халқының қолөнерінің қайнар көзі көне дәуірден ... ... ... ... ... ... сақ, ғұн және ... тайпалардың өнерімен генетикалық сабақтастықта өркен жайып, бүгінгі
күнге жеткен.
Үй кәсібі мен қолөнер тек қана тұрмыс пен шаруашылықтың ... ... ғана ... ... қажеттілікке де байланысты дамып ... ... ... ... ... ... ... неғұрлым мол
көркемдік сән беруге деген талпыныс, қазақ халқының көркемдік ... ... ... ... қолөнер туындыларының дүниеге келуіне септігін
тигізді. Шеберлер ... ... ... ... ... ... ... ою-өрнегінің айшықты да ... ... ... ... ... ... шұғылданған тайпалардың өнерінің негізінде
қалыптасқан ою-өрнектер ғұрыптық мәнге толы. ... ою ...... ... қой, қасқыр, бүркіт, сұңқар бейнелері ... ... ... ... ... ... жекеленген дене
бөліктері – басы, мүйізі, тұяғы, өркеші, сирағы қатарлы шартты түрдегі
бірегейлікті танытатын ... ... ... ... ... негізгі
мәнері болып табылатын қошқар мүйіз, бұғы мүйіз, ат бас аталатын күрделі
өрнектер ... ... ... ... геометриялық
секілді негізгі түрлері шеберлер туындыларынан орын алды.
Көптеген қолөнер туындылары күнделікті тұрмыста ... ... ... ... ... ... кез ... заттың әшекейі де
шаруашылыққа қолдануға үйлесімді жасалынып, табиғи қалпында ... ... ... ... ... киіз бұйымдарының орнын дөп басып айту өте
қиын. ... ол ... бір ... ... ... пайдаланылды. Киіз
үйді жабуда ол бірден бір материал. Тіпті, көші-қонға қолайлы - аяқ ... қап, ... ат ... тең қап, сандық қап сияқты әр түрлі заттар
мен бұйымдар салатын ... ... ... ... ат жабулармен қыста
жақсы атын сақтады, жүйрік-сәйгүлігін ... ... ... ... ... ... тоқым, терлік, ішпек,
асмалдық сияқты заттар жасады. Жұқалап басқан ... ... ... мәні бар ... мен түз адамы жылқышы, малшылар киетін
киім жасады. ... ... ... ... ... текемет) және
сәндік бұйымдарын жасады.
Сырмақ сыру, киізге ою-өрнек ойыстырып, ... ... ... тұтынатын тұрмыстық бұйымдарды жасау, ши өрнектеу, ... ... тоқу ...... ... ... ... бөлігі болып
табылады.
Қазақ қолөнерiнде пайдаланған негiзгi шикiзат түрi – жүн ... ... ...... ... ... ... зор үлесі болып
табылады. Қолөнердiң барлық түрiне қолданылатын жүндi алдымен сұрыптап алып
өңдейдi. Киіз ... ... ... ... жүні ... Ол бірнеше
сатыдан тұрады: әуелі жүнді тазалап, сабап, түтеді, онан соң шиге ... ... ... ... су ... шиге оралған жүнді арлы-
берлі домалатады, аяқпен тебеді. Бір ... соң ... ... ... ... ... білекпен тығыздап басады (білектеу), ыстық су
құйып шынықтырып, ширата береді ... ... суық ... ... жайып
кептіреді.
Киіз сырмақтар, текеметтер мен тұскиіздердің түрлері өте мол. Оларды
жасалу әдісіне, ою-өрнегіне, реңкіне, ... ... және ... қарай бірнеше топқа жіктеуге болады. Халқымыз ... ... ... ... ... ... ... текемет қатарлы үй-
тұрмыс бұйымдарын асқан шеберлікпен жасаған. Киіз бұйымдарының жасалуында
бастыру, ойыстыру, құрау тәсілімен ... пен ... ... таба
білсе, оларды өзара сыру, қабу қатарлы тәсілмен тігіп ... ... ... ... ... ... ... бағзы замандардан бері Ұлы Даланы мекен етіп келген
тайпалардың заттық және рухани көне ... ... ... ... ... ... көшпелі өмір салты, әлеуметтік-экономикалық жағдай,
халықтық сана-сезім және ... ... ... ... ... ... болмыс-бітімін айғақтайтын факторлардың ... ... ... халықтың байырғы дүниетанымы ... ... ... ... ... ... тапқан.
Қолөнер бұйымдарын жасалуы мен жасалу тәсілдеріне қарай ... ... және ... ... деп ... ... ... тері, сүйек өңдеу, тас
қашау, бәдіздеу ... күш ... ... ... еркектер
айналысты. Ал жүн және киіз өңдеу, тігіншілік, кестелеу, кілем тоқу және
термелеу, ши орау ... ... ... ... ... ... ... сияқты дене күшін қажет ететін жұмыстарға ер адамдар қатысып отырды.
Адамзат дамуынының қай сатысында болмасын ... ... ... дәстүрлi қолөнерi тарихи дәуiрлерде өзiнiң көркемдiк қыры мен
технологиясы жағынан толығып, дәуiр тынысын қалт ... ... ... ... негiзгi баспанасы болып келген киiз үйден бастап, үй
жиһаздары (мүлiктерi) кiлем, ... ... ... ... ... ... ... және еңбек құрал-жабдықтары сияқты үнемi қолданыста
болып келе ... ... ... сан ... ... қоғам мен
шаруашылық тiршiлiгiнiң дамып, өрiстей түсуiне байланысты өзгерiп, ... ... ... ... қарағанда адамдар қола дәуiрiнде тас үйлерiн тастап,
қоныс аударып, көшпелi өмiр салтына көшкен тұста киiздiң алғашқы ... ... ... ... ... жұмыстары кезiнде әр жерден
кесек киiз,текемет,киiз iшпек, киiз тоқым, тағы басқа да киiз ... ... ... ... ... енуi бұдан әлдеқайда бұрын, тым
ерте заманнан басталғанын осындай ... ... ... ... ... ... ... тек өзiне тән төл мәдениетi
мен тұрмыс-салты сияқты, ғасырлар бойы оның өзге ... ... ... мен қолтаңбасы, өзiндiк ... ... мен ... тiптi оның ... ... ... ерекшелiктерiн де бiлуге
болады. Олар көшпелiлер тұрмысы мен ... ... ... мен ... мол мағлұмат бередi.
Қолөнер және әшекей бұйымдарында, киiм-кешекте кең қолданылатын қызыл,
қара көк, сары, күлгiн, аспан ... көк өңдi ... ... ... ... ... көрiнiстерiмен ұштастырыла бейнелендi. Ол өрнектердiң
қайсiбiр түсiнiң болмасын өзiндiк символдық мәнi бар. ... көк түс ... ... ақ түс - ... пен шаттық, көңiл күйдiң көтерiңкi болуы
мен бақыттың белгiсi, сары түс – бiлiмнiң, даналықтың, ... түс – ... ... жасыл түс – жастық пен көктемнiң, қара түс – жердiң ... деп ... ... ... бен кiлемнiң өз ою-өрнегi, өз
нақышы болады. Мысалы: бұл бұйымдарға қолданылған ою-өрнектердi ... ... ... ... Күнi ... ... өз маңызын жоғалтпай келген дәстүрлi
қолөнер үлгiлерiнiң бiрi – киiз ... ... ... киiз басу ... ... сонау көне заманнан берi ... ... ... ... ... ... ... Ү.ғ. қойылған Пазырық қорғанына
жүргiзiлген археологиялық қазба жұмыстары кезiнде табылған ... ... қара ... ... киiз, ... текемет, iшпек, тоқым сияқты киiз
жұрнақтары табылған. Осындай көне жәдігерлер киiз ... ... өте ерте ... ... ... киiз басу ... Қазақстан территориясының барлық аудандарында
кездеседi. Киiз басу өнерiнде халық арасында кең тарағаны – ... ... ... ... ... күзем жүнiн мен қозы жүнiн пайдаланады. Киiз
басу iсi жүн ... жүн ... ... жүн жаю, су ... киiз ... түр салу, кептiру, ширату, жиектеу сияқты процестерден
өтедi. ... бойы ... ... ... ... бұйымдардың
бiрқатарын киiзден жасап келген қазақ халқы текемет басу ... ... ... ... ... ... тобына жататын ромбы
өрнегiн Орталық Қазақстанда айшық, Солтүстiк Қазақстан облыстарында, Омбы,
Тюмень жерiнде екi ... деп, ... ... және ... ... деп атайды. Ирек,су шынжыр, қолтықша оюлары да геометриялық өрнектi
құрайды.
Қазақтың ...... мал ... тығыз байланысты
болғандықтан халық арасында текемет бетiне түр салуда қошқар мүйiз, қос
мүйiз, сыңар ... ... ... ... ... марал мүйiз, түйе
табан, омыртқа, от құйрық, құсқанат, жарқанат, қарға тұяқ сияқты өрнектер
де ... ... ... ... ... ... Қазақстанның оңтүстік-шығысында,
Алматы, Семей және Ақмола облыстарында кең тараған. Осы тектес оюлау ... бар ... өте ... ... екен. Ойыстырылған текемет
тәрізді төсеніштер көшпелі халықтарда кең тараған. Киіз басу ... ... тува және Орта Азия мен ... мал ... ... ... ... басу, текеметке ою салу iсi алдымен жүн сұрыптаудан басталады.
Сұрыпталған жүндi тазалау, жуу, ... түту ... ... ... ... ... мұндай түрлерi қазақ әйелдерiнiң қолынан
шыққан. Халық шеберлерi бұл iстiң ... ... ... ... ... отырып, оны өңдеуде техникалық тәсiлiнiң өзiндiк ... ... ... ... өзiндiк үлестерiн қосты. Әр ою-
өрнектiң ... ... ... ... ... сырмақтың,
кесеқап, ат әбзелдерi: тоқым, терлiк, желдiк, сондай-ақ киiм-кешек сияқты
үнемi қолданыста болып келген ... ... сан ... ... ... ... мен ... тiршiлiгiнiң дамып, өрiстей
түсуiне байланысты ... ... ... түсiп отырған.
Кілем-кілше, алаша, текемет-сырмақ, қоржын-керме сияқты ... ... ... тек ... ғана тән төл ... мен ... ... ғасырлар бойы оның өзге халықтарға ... ... мен ... ... нақыш бояуы мен әшекей өрнектерiн тiптi
жасалуына қарап аймақтық ерекшелiктерiн бiлуге болады.
Киiз басу күнi ... ... өз ... ... келе жатқан дәстүрлi
қолөнер үлгiлерiнiң бiрi. Бұл өнер адамзат өмiрiнде сонау көне ... келе ... ... Мысалы, археологиялық қазба жұмыстары кезiнде
Алтай жерiндегi Пазырық қорғанынан күймелi арбамен бiрге тамаша бiр киiз ... ... Ол ... Арыстан тектес Барақ иттiң тау ... ... ... (б.з.б. IҮ ғ. Пазырық қорғаны Таулы Алтай өңiрi). ... ... ... осы ... сақталып тұр. Тарихи деректерге
қарағанда адамдар қола ... тас ... ... ... ... ... көшкен тұста киiздiң алғашқы нұсқаларын дүниеге әкелген.
Сондай-ақ, археологиялық қазба жұмыстары кезiнде әр ... ... ... киiз ... киiз ... тағы басқа да киiз ... ... тауы ... ... ... ... ... 26 ғасыр бұрын
Башадар қорғаны мен үлкен Улаған ... ... ... ... ... ... ... қара түстi кесек киiз жұрнақтары кездестi.
Киiздiң тұрмысқа мүлiк ретiнде енуi ... ... ... тым ... ... осындай қазбалардан табылған жәдiгерлер айғақтайды.
Кейде ортаңғы гүл күмбездердiң орны түлкi iлген бүркiт, жан-жануарлар
мен табиғат ... де ... ... Ол ісләмға дейінгі -
СЫРМАҚ - қазақтың көшпелi тұрмысында ертеден қолданылып келе жатқан
киiз ... ... үшiн ... ... киiз бетiне ою-өрнек басқа түстi
матадан ойылып, ою ... ... ... ... тiгу арқылы дайындалады.
Көшпелi, жорықты өмiр талабына сай жабдықталған сырмақ төсенiштер
бiрыңғай таза ... ... ... орай ... үлгiсi, көлемi, түрi,
түсi, салынатын, төселетiн орнына қарай үлкен сырмақ, кiшкене сырмақ, төсек
сырмақ, төр ... ... от ... ... ... ... ... терi
сырмақ, терi бөстек болып, ал түр-түсiне қарай ақ сырмақ, қызыл ала, ... сары ала, көк ала деп ... ... – басқа киіз бұйымдарының жасалуына қарағанда аса күрделі
де қиын жұмыс болмағанымен, уақыт алатын, көп еңбек сіңіруді талап ... ... ... ... ... төрт ... ... ақ киіздің бетіне бір өңді матаны оюлай жапсырып жасау;
2) біркелкі өңі бар киіз бетіне жиек жіппен сырып, өрнектеу;
3) әр ... өңге ... ... ... ... қиыстыру;
4) түсті жіппен киізді кестелей өрнектеу
Сырмақтар Қазақстанның ... және ... ... ... ... ... ... аймақтарында кеңiнен қолданылды. Ал, кілем
тоқу кең тараған Оңтүстік ... мен Сыр ... ... ... ... ел ... бiтпес (Орталық және Шығыс Қазақстан),
сырдақ (Шығыс және Оңтүстік Қазақстан), сырдамақ, тiкпе, ошақ ... ... ... ... доға ... ... ... түрі - откиiз (Жетісу)
деген атаулары да қалыптасқан.
Мәселен, текеметте қайуан тектес ... көп ... ... ... өсімдік тектес ою немесе хайуан тектестен өсімдік тектеске
ауысу, өту кезеңінің оюлар ... ... ... - ... ... ... жиегі бар, негізгі композициясы ортасында болып
келетін ... ... ... жасалған сырмақ оюлары кейде ... ... ... ... ромбы тәріздес, шаршы оюлар ішіне
салынған «қос мүйіз» өрнегімен әшекейлеу кең тарады. ... ... ... ... ... сәнделетін. Ол «шашақты сырмақ» деп аталып,
көбіне оңтүстік ... тән ... ... киіз ... сырмақ сыру, кілем, алаша тоқумен бірге әшекей-
сәндік бұйымдарына жататын бау, басқұр, желбау, қоржын, ... ... ... да ... Олар да ... алаша тоқу дәстүрлеріне сай түкті
және түксіз түрде тоқылады.
ТҰСКИIЗ.
Сырмақтың тұрмыста iргеден ... ... үшiн ... ... тұтатын
кәделi бұйымдарының бiрi – тұскиiз. Үйдің қабырғасын безендіруге арналған.
Төртбұрыш ортасын П әрпі тәрізді ... деп ... жиек ... Оның ... жағы ... ... ... тұйықталмайды.
Оның ырымдық мәні де бар: Балдақтың ... ала, ... жағы ... ақ ... ... бетiне түрлi түстi маталардан майдалап ою-
өрнек түсiрiле ... ... Оның ... ... ... деп аталған
түрi кеңiнен таралған. Тұскиiздiң алуан түрлi ою-өрнек түсiрiлгенi, жiбек
жiппен ... зер жiптi гүл ... ... ... ... ұсталған түрлерi және алтын, күмiс теңгелер мен меруерт, ... аса ... ... және ... ... аң ... ... де кездеседі.
ХІХ-ғасырдың орта шенінен бастап қазақ даласына көптеп ... ... ... бола ... ... ... ... ши
барқыт, пом барқыт, жібек т.б.) ... ... ... ... ... ... орнын матадан жасалғандар алмастыра ... ... деп ... ... ... аты бәрібір қала берді.
Ортасы симметриялық, ромб немесе шаршы бөліктерге ... ... ... ... ... ... бар ... деп аталатын
түрінің көркемдігі жоғары. Бітпес аталуының мәні де тереңде жатыр. Өйткені,
киіз ... ... ... ... жалғасып, үздіксіз ... ... ... ... ... Түктi кiлем. Шымкент облысы. 1972 ж. ... ... ... ... Ши. Алматы облысы. ХХ ғ. Ортасы Шеберi Келiбаева С.
3) Алаша. Қызылорда ... ХХ ғ. ... ... Аймұратова Қарашаш.
4) Терме алаша. Жамбыл облысы. ХХ ғ. Ортасы. Медеуова Райхан.
5) Тақыр кiлем. Қызылорда ... ХIХ ғ. ... ... ... ... ... ... облысы. ХХ ғ. Ортасы. Жұбанова Б.
7) Сырмақ. Семей облысы. ХХ ғ. ... ... ... Қалы ... ... ... ХХ ғ. Ортасы. Шеберi Жүсiпова Сапура.
9) Қалы кiлем. ХХ ғ. Ортасы. Шеберi белгiсiз.
10) ... ... ... ... ХХ ғ. ... ... ... Текемет. Батыс Қазақстан облысы. ХХ ғ. Ортасы. ... ... ... ... ... ... облысы. ХХ ғ. Ортасы. Шеберi
Тұрмағамбетова О.
13) Сырмақ (жердегi) Жамбыл облысы. ХХ ғ. ... ... Қалы ... ... ... ... ХХ ғ. Ортасы. Романова Б.
15) Қалы кiлем. Оңтүстiк Қазақстан облысы. ХХ ғ. Шеберi Тұрмағамбетова
Айман.
16) Ши.
17) Тақыр кiлем. ... ... ... ... ... ... ... облысы. ХХ ғ. Ортасы.
ҚОРЫТЫНДЫ
Зерттеудің барысында тоқымашылық қолөнері өте күрделі, жан-жақты
әрекет жұмыстарын ... ... ... ... өнер ... айқындалды.
Алдымен кілем ісіне қажет шикізаттарды дайындаудың өзі ұқыптылықты,
тиянақтылықты ... ... ... құнды қалы кілемдерін дайындау үшін
қазіргі дәріптеп жүрген биязы ... ... ... қойларының
жүндері жарамсыз екендігі білінді. Көптеген әдебиет, ғылыми мақалаларды
қарастырудың, сонымен бірге ... ... Таяу және Орта ... ... ... қалыптасу жағдайын зерттеудің нәтижесінде жүні ... ... ... ... ... тұқымын сұрыптап шығаруға мыңдаған
жылдар кеткендігіне көзіміз жетті. Түрік елінің ... ... ... ... сияқты ғалымдарының жинастырған деректері бойынша ... ... ... үйретіп, барлық әлемге таралу б.д.д. 6000 жылдардан
басталған/27/. Белгілі зоотехник ... ... ... (Каспий) теңізі
мен Арал көлі арасындағы далаларда түркілер тарапынан ең алғаш ... осы мал ... ... ... ... ... ... бейімделген, көп көп күтімді қажет етпейтін, еті дәмді, жүні ... ... ... ... ... ... ... қазіргі кезде
жоғалтып алуға жақын қалдық. Ендеше кілемдер тоқу, киіз басу, текемет сыру
т.б. көптеген ... ... ... осы ... ... ... ... оны құрып кетуден сақтап қалуға себін тигізеді. Нарықтық жағдайда
қайсыбір мақсатқа жету үшін іс-әрекетте ... ... ... Сондықтан да шикізат дайындау ісін жан-жақты зерттеуді дұрыс ... ... ... ... жүннің қырқылу мерзімін, оның сапасын
ажырату, жүні ... ... ... ... ... ... аударылды.
Ерекше назар аударылған мәселе кілем тоқу барысында қолданылатын
өсімдік ... ... ... ... ... ... ... анилин бояуларына қарағанда көнеден қолданып келе жатқан
өсімдік бояулары сапалы деп танылады. Арал ... ... ... ... ... ... ... де соны көрсетеді.
Өкінішке орай, көне заманнан қолданылған табиғи бояулар қазіргі кезде ... ... ... өсімдіктің көптеген түрлері ауыл шаруашылығында
өзінің ізін жоғалтты. Қазақстандағы өсімдіктердің ішіндегі бояғыш қасиеті
барларын іздестіру, ... ... және бояу алу ... ... ... ... ... жұмыстары жүргізілді. Біраз аудандарды аралап
өсімдік ... ... ... ... кездесулер өткізілді. Түздік
этнографиялық материалдар жинау нәтижесінде көптеген респонденттер өздері
боямшылық ... ... ... ... Тек реті ... ... ... жұмыс істегендіктерін айтты. Алайда бұрыңғы
шеберлерден, ... ... ... ... ... айтып
берді. Осы мәліметтерді әдеби зерттеу және тәжірибе арқылы қол жеткен
білімге сүйене ... ... ... ... ... жасалды. Осының
нәтижесінде Қазақстанда бояудың барлық түрлерін алуға болатын өсімдіктер
бар екені ... ... осы бар ... ... түрде, кейбір сирек
өсімдіктерді жоғалтып алмай, жасанды етіп өсіріп пайдалануда болып тұр.
Бояу ... ... ... Қазақстан ауа райына ыңғайлы
түрлеріне сұранысты күшейтсе, ол ауыл шаруашылығының бір ... ... ... әрі ... ... тұтынуға, әрі бояу алуға жарамды
өсімдіктердің алқабын кеңейту қолдан ... іс. ... ... ... шаруашылығында өсіруді қалпына келтіру үшін ... ... ... Ал, бұл мақсат өсімдік бояулары тек қолөнер ... ... да ... мата ... процесінде қолданыс тапса тезірек
орындалар еді. Сондықтан ... ... ... өсімдік бояуларының
сапасының жасанды бояудан қандай айырмашылығының бар екендігін, ... ... ... ... мүмкіндіктері және өсімдік бояуларын
алудың әдістерін өндірістік ... ... ... ... құба-құп болады. Жүн талшықтарын бояу ... ... ... ... – пісіру болып табылады. Әртүрлі пісіру заттарын қолдану
арқылы ... ... ... ... ... және ... ... дейін сақталатындай бекітілетіндігі ... ... ... пайдаланылды.
Маңызды мәселенің бірі кілем тоқу ... ... ... ... Бұл ... ... ... сұрыпталып,
ең тиімді және қарапайым түрлері осы күнге ... ... ... ... ... жабайы болып көрінуі мүмкін, рас. Алайда, әлі де болса ауылда
шашыраңқы түрде өмір ... ... ол ... ... ете ... ... ... қиын кезеңінде халықтың әлеуметтік жағдайын
жақсартуға ... әсер ... ... жерде жұмыссыз қалған әйелдерді
тоқымашылық ... ... ... ... ... ... ... шығудың бір жолы болмақ. Осы мақсатта тоқымашылыққа қажетті
құрал-саймандардың қыр-сырын жан-жақты ... ... ... ... ... құралдардың дәстүрлі түрлері өнімділігі жағынан қазіргі
автоматтандырылған станоктардан әлдеқайда ... ... ... ... ... ... емес, өздерінің бірегейлігімен, тек белгілі бір
шебердің ... ... ... ... ... ... жерде реті келсе горизонталь, әйтпесе тік өрмек құрып, кілем, басқа
да тоқыма бұйымдарын жасау әйелдерге, ... орта ... асып ... ... ... ... ... қабылданбайтын әйелдерге өте
пайдалы кәсіп болады. Сондықтан да өрмектердің ... ... ... ... ... кезде пайдалануға жарайтыны
белгіленді. ... ... ... ... ... ... өрмектердің
әр түрлерін қарастырдық. Біздің ... тік ... қай ... ... тоқу ісін бастауға болады. Осы себептен өрмектердің
құрылымын тәтпіштеп ... оның ... кең ... ... өзекті
мәселенің бірі.
Кілем тоқу ісінде ең бір эстетикалық маңызы жағынан жоғары ... ... ... ... ... табылады. Сондықтан да
диссертацияда ... ... ... мен ... ... ... үлкен орын беріледі. Искусствоның басқа салаларындай ою-өрнек өнерінің
шығу тегіне адамның ерте заманнан пайда ... ... ... ... ... ... ... сананың көне түрін қазіргі
тұрғыдан қарағанда жалған, өмірге жанаспайды деп санаймыз. ... ... ... қай ... болмасын сол кезеңге лайық ... ... ... ... ... ... Ендеше өнердің, оның
ішінде ою-өрнектің қалыптасу процесіне аңыз-мифтің ықпалы болатыны күмән
туғызбаса ... даму ... ... бір ... – ол ... талғамы, эстетикалық сезім-санасы. Эстетикалық ... ... ... өзі ... ... ... Қай тірі
жәндік болмасын іс-қимылы, жүріс-тұрысы, ... ... ... өзін
ыңғайлы, жайма шуақ, рахат қалыпта сезінуі ... ... және ... жақсы күйіне мүмкіндік туғызатын табиғи
жағдайға ... ... ... заңдылығымен жасалған бейне (ою-
өрнектер) және жайма шуақ ... ... ... аспан, жасыл көгал,
орман) адамның эстетикалық сезіміне жағымды әсер етеді. Сондықтан да ... ... ... ... дұрыс құрылса, соғұрлым көрер көзге
жағымды болады. Бұдан біз ою-өрнектердің ... ... ... елеулі болғанына көзімізді жеткіземіз. Әрине ою-өрнектердің дамуына
адамның еңбекпен ... ... де ... ... ... ... ... кілем басқа да тоқыма ... ... ... зерттеу барысында бұл ою-өрнектердің көршілес
қырғыздар, өзбектер, түрікпендер, қарақалпақтар және ... ... ... ... ... байланыста дамығандығы байқалады.
Себебі, бұл елдермен қазақ халқы ұзақ уақыт тарихи-мәдени ұласуда ... ... ... ... түп негізі бір түркі тілдес халық.
Сондықтан да, тоқымашылық өнерлерінде тоқу ... ... ... жағынан да, безендіру тәсілі бойынша да ұқсастық, үндестік көрініп
тұрады. Сонымен ... орта ... ... ... ықпалы, араб халифаты
дәуірлеп тұрған кездегі араб мәдениетінің әсері өнер ... ... із ... Араб ... ... гүлдердің үйлесімі
арқылы безендіру әдістері осы мәдениеттің әсері. Ислам діні ықпалының бір
көрінісі ретінде ... ... ... тиым салғандығын айтуға
болады. Бірақ кейінгі кезде кілемдерді түрлі жолбарыс, бұғы сияқты аңдардың
суреттерімен безендіру кездесіп жүр.
Ою-өрнектің ... ... ... өзгеріп дамитындығы, күн сайын
күрделеніп отыратындығы табиғи нәрсе. Осы ... ... ... ... жаңа ... пайда болғандығын байқадық. Мысалы, “әсия шет”
деген көмкерме, ... ... ... “Өкіш ата” деген ... ... ... ... ... кілемдер және түкті кілем болып бөлінетіні белгілі.
Тақыр кілем техникасымен түрлі алаша, ... ... ... ... көбінесе Қазақстанның солтүстік ... ... ... ... тоқу ... ... және ... бойынша бөлінеді. Тоқу техникасы бойынша “терме кілем”, ... ... ... ... ... деп бөлінеді. Ал ою-өрнек композициясының
ерекшелігі жағынан “шаршы кілем”, “тақта кілем”, “боднос кілем”, “арабы
кілем” болып ... ... ең ... ең ... ... қалы ... ... Қалы кілемнің атауының шығу тегі туралы екі түрлі пікір ... бұл ... ... ... ... ... деген пікір айтады.
Біздіңше, қалы сөзінің түп негізі ... ... ... ... ... ... ... шындыққа жақын. Түрік ... ... ... тегі көне түркі тіліне тән өзіндік қолтума сөзі.
Көне түркілерде “қалы” ... ... ... ... мал ... ... ... “қалы” деген сөз “қалыңдық”, “қалың
мал дүниесі” деген ... ... ... ... ... ... ... түкті кілемнің “масаты” деп аталатын түрі
(қысқа түкті) тоқылады, ал қалы ... ... ... ... ... ... кілемдердің ерекшелігі олардың әсемділігінде, безендіру
тәсілінде. Кілемнің орталық ... ... ... ромб тектес, сегізбұрыш,
“самауыр гүл” сияқты ... ... ... ... ... “ирек” сияқты өрнектермен безендіріледі. Ең көп қолданылатын түс –
қою қызыл, күрең қызыл, қоңыр түсті фон, ал ... ... көк, ... қара
түстен тұратын өрнектермен бейнеленеді.
Ғылыми зерттеу нәтижелерін іс жүзінде ... әр бір ... ... ... ... ... ... мүддені жүзеге асыру үшін
Қызылорда облысында кілем тоқу қолөнерін ... ... ашу ... ... ... ... ата атындағы университет, Түркия
Республикасы, Түрік ынтымақтастығы және даму ... ... ... ... жұмыстарға араластық. Бұл бағдарлама бойынша ... онда ... тоқу ... ... ... Осы ... ... қамтамасыз етуге біздің зерттеу жұмыстарымыздың
нәтижелері пайдаланылды. Сонымен қатар дайындалған кілемдерді экспертиза-
сынақтан өткізу, оларды шет ... сату ... ... ... де
шешімі табылатындай дәрежеге жеткізілді.
Қазіргі нарықтық заманда жасалған ... ... ... жеткізу
ісі дұрыс орындалмаса барлық ... зая ... ... ... ... ... Сондықтан қолөнер бұйымдарының, оның ішінде
кілемдердің қадір-қасиетін дәріптей ... ... ... сай ... алатын жоғарғы дәрежедегі маркетинг ісі жолға қойылу керек.
Әсіресе қазақтың ... ... тән ... айқындайтын туындыларын
Еуропа елдерінде ... өте ... ... ... бірі ... Ендеше осы Қазақстан қолөнер бұйымдарына ... ... ... анықтау болашақ зерттеулердің тақырыбы болса керек.
Әрине зерттеу ... ... ... жетті деген тұжырым жасауға
ерте. Әлі де ... ... тыс ... ... тоқу технологиясын
жетілдіру, ұлттық ерекшелікті айқындай ... жаңа ... ... кілемдерді нарықтық экономикаға ... ... ... ... жобасы сияқты мәселелер болашақ
зерттеудің ісі.

Пән: Өнер, музыка
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 26 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Қазақ өнері9 бет
Қастеев, Әбілхан (1904-1973) 11 бет
Құрақ құрау түрлері және оның тұрмыстағы орны2 бет
Өрмек және ши тоқу өнері56 бет
Қазіргі қазақ фонетикасы8 бет
Қолөнер тарихы24 бет
Ұлттық сәндік қолөнері тоқыма бұйымдарының түрлері23 бет
«Нұрлы көктем» (Шым Ши)17 бет
Қазақ халқының қолөнері9 бет
Қолданбалы қолөнер туралы ұғым13 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь