Ғалым Ахмедовтың аудармашылық тәжірибесі

Кіріспе
І тарау. Ғ.Ахмедовтың шығармашылығы мен алғашқы аудармашылық тәжірбиесі
ІІ тарау. И.С. Тургеневтің «Түтін» романыны мен А.П. Чехов әңгімелерін аударудағы Ғ.Ахмедовтың шеберлігі
Қорытынды
Пайдалынған әдебиеттер тізімі
Зерттеудің өзектілігі. Аударматану ғылымының өзекті мәселелерінің бірі – сапалы көркем аударма жасау десек, ол ең алдымен аудармашылардың еңбегі арқылы жүзеге асатыны белгілі. Ал мұндай жекелеген тәржімандарға авторлық тұрғыдан баға беріп, аудармаларына ғылыми түрде сараптама жасап дәлелдеуіміз қоғамымызда кенже орнаған мәдени-әдеби коммуникациялық байланыстарды одан әрі тереңдетері сөзсіз.
Қазақ прозасы аудармасының жүріп өткен жолын, бел-белестерін анықтау, ізденістері мен іркілістерін саралау – ұлттың көркемдік ойының бүгінгі биігін бағамдаудың, алда алар асуларын белгілеудің бір жолы. Бұл жолға талдау жасау арқылы біз тәржіменің халқымыз тарихында қандайлық қомақты орын алғанын ғана емес, сонымен бірге келешек замандарда атқарар рөлінің де бөлекше болатынын көрсете аламыз.
Аударма мәдениеттілігінің жоғары деңгейін қалыптастыру, ұлттық әдебиеттің өсуіне және оның өзіндік дәстүрлі сипатын жасау мүмкіндігін тудырды. Ғ. Ахмедов тәржімалаған аударма еңбектерді тілдік-стильдік тұрғысынан саралап-сараптап талқылау өзектілігі ғылыми тұрғыдан баяндалады.
Аударма төл әдебиетіміздің жазба дәстүрлерін орнықтыруға, көркемдігін кемеліне келтіруге көп көмектескен әрі алдағы кезде де көмектеседі. Ондай көмек қазақ әдебиетіне дәл қазір қай кездегіден де керегірек. Сан түрлі себептерге байланысты әдебиет әуесқойлықтың әуезесіне айналып, талғамсыздық топанына тоғытылып тұрған тұста тәржіменің таңдаулы үлгілері арқылы көркем туындыға қойылар талапты қалпына келтіруге тырысудың да өзіндік орны бар. Ең бастысы, бүгінгі таңда аударма қазақ тіліне әлем әдебиетінің ең шоқтықты шығармаларын төгілте түсіру арқылы мемлекеттік тіліміздің мәртебесін асыруға ықпал жасай алады.
Көркем әдебиет қоршаған ортаның шындығын бейнелеп қана қоймайды. Ол адам табиғатын, қоғамның болмысын өзгертуге, жақсартуға ат салысады. Көркем аударманың теориясы мен практикасы күрделі және көп қырлы мәселелерді қамтиды. Әдеби шығарманың құрылым жүйесі, образдылығы, мазмұны, стилі поэтикалық құбылыстармен бірге оның эстетикалық, лингвопоэтикалық, сондай-ақ психологиялық және семиотикалық табиғатын түзетін көркемдік құбылыстарды пайымдау әдеби аударманың табиғатын таразылаудағы басты міндеттер қатарына жатады. Оның үстіне аударма шығармада оның авторы мен аудармашының шығармашылық шеберлігі мен даралығы қатар көрініс табады әрі түпнұсқа тілі мен аударма тілінің заңдылықтары қатар қызмет атқарады. Осының бәрі аударма мәселелерін зерттеудің саласы да, арнасы да өте көп, алуан түрлі екендігін көрсетеді.
1. Горбатов Б. Бағынбағандар, Қазақтың Біріккен Мемлекеттік баспасы, А. 1947
2. Горбатов Б. Непокоренные, Знак почета, Донбас, 1979
3. Бреус Е.В. Основы теории и практики перевода с русского на англиский,Москва, УРАО, 2004
4. Тургенев И.С. Дым, Москва, Художественная литература 1986
5. Тургенев И.С. Түтін, А., Жазушы, 1966
6. Қазбек Г.Қ. Аударматануға кіріспе, А., Қазақ университеті 2004
7. Семушкин Т. Аласталған Алитет, Қазақтың мемлекеттік көркем әдебиет баспасы 1950
8. Семушкин Т. Алитет уходит в горы, Москва, Художественая литература 1965
9. Тарақ Ә. Аударма әлемі, А., Қазақ университеті 2007
10. Влахов С., Флорин С. Непереводимое в переводе, М., 1986
11. Рецкер Я.И. Теория перевода и переводческая практика, М., Международные отношения 1977
. 12. Аударматану мен әдеби компаративистиканың өзекті мәселелері. – Алматы. 2009. – 92 б.
13. Чехов А.П. Избранные произведения ІІ том, М., Художественная литература 1976
14. Чехов А.П. Избранные произведения ІІІ том, М., Художественная литература 1976
15. Аударматану мен әдеби компаративистиканың өзекті мәселелері. Республикалық ғылыми-теориялық конференция материалдары. Алматы: 2008ж. – 226 б.
16. Саденова А.Е. Диалог, оның мазмұндық түрлері. // ҚазҰУ хабаршысы. Фил. Сериясы № 3 (102). 2007 ж. 124 б.
17. Сатыбалдиев Ә. Сөз қазынасының кеншісі. //Аударма баспасы. Астана: 2008 ж, – 328 б. 33
        
        ӘЛ-ФАРАБИ АТЫНДАҒЫ ҚАЗАҚ ҰЛТТЫҚ УНИВЕРСИТЕТI
ФИЛОЛОГИЯ ФАКУЛЬТЕТI
МАГИСТРАТУРА
Әдеби шығармашылық және көркем аударма теориясы кафедрасы
МАГИСТРЛІК ДИССЕРТАЦИЯ
Ғалым Ахмедовтың аудармашылық ... ... ... М. «___» ... ... ... ф.ғ.д., профессор Тарақ Ә. «___»
__________2010ж.
Қорғауға жiберiлдi: _____________
Кафедра ... ... ... ... Ж. ... ... ... Ғ.Ахмедовтың шығармашылығы мен алғашқы аудармашылық тәжірбиесі
ІІ тарау. И.С. Тургеневтің «Түтін» романыны мен А.П. ... ... ... ... ... ... өзектілігі. Аударматану ғылымының өзекті мәселелерінің
бірі – сапалы көркем аударма жасау ... ол ең ... ... арқылы жүзеге асатыны белгілі. Ал ... ... ... ... баға ... ... ғылыми түрде сараптама жасап
дәлелдеуіміз қоғамымызда кенже ... ... ... одан әрі ... ... ... ... жүріп өткен жолын, бел-белестерін анықтау,
ізденістері мен іркілістерін саралау – ... ... ... ... ... алда алар ... белгілеудің бір жолы. Бұл ... ... ... біз тәржіменің халқымыз тарихында қандайлық қомақты
орын алғанын ғана ... ... ... ... ... ... ... де
бөлекше болатынын көрсете аламыз.
Аударма мәдениеттілігінің жоғары деңгейін қалыптастыру, ... ... және оның ... ... ... ... мүмкіндігін
тудырды. Ғ. Ахмедов тәржімалаған аударма ... ... ... ... ... ... ... баяндалады.
Аударма төл әдебиетіміздің жазба дәстүрлерін орнықтыруға, ... ... көп ... әрі алдағы кезде де көмектеседі. Ондай
көмек қазақ әдебиетіне дәл қазір қай кездегіден де ... Сан ... ... ... ... ... ... талғамсыздық
топанына тоғытылып тұрған тұста тәржіменің таңдаулы үлгілері арқылы көркем
туындыға қойылар талапты қалпына келтіруге ... да ... орны ... бастысы, бүгінгі таңда аударма қазақ тіліне әлем әдебиетінің ең шоқтықты
шығармаларын төгілте ... ... ... ... ... ықпал жасай алады.
Көркем әдебиет қоршаған ортаның шындығын бейнелеп қана қоймайды. Ол
адам табиғатын, қоғамның болмысын өзгертуге, жақсартуға ат ... ... ... мен практикасы күрделі және көп қырлы ... ... ... құрылым жүйесі, образдылығы, мазмұны, стилі
поэтикалық құбылыстармен бірге оның эстетикалық, лингвопоэтикалық, сондай-
ақ ... және ... ... түзетін көркемдік құбылыстарды
пайымдау әдеби аударманың табиғатын таразылаудағы басты міндеттер қатарына
жатады. Оның ... ... ... оның ... мен ... ... мен даралығы қатар көрініс табады әрі түпнұсқа тілі
мен ... ... ... ... ... ... ... бәрі аударма
мәселелерін зерттеудің саласы да, арнасы да өте көп, ... ... ... ... ... ... ... әлем әдебиетінің ең шоқтықты
шығармаларын төгілте түсіру арқылы мемлекеттік тіліміздің ... ... ... ... ... тарихына көз салып қарасақ, халқымыздың мәдени ... ... ... ... рөлі ... болған. Қазақ
халқы көп тілді білудің қадірін ежелден ... ... ... ... біл» ... айтып кеткен. ХІХ ғасыр мен ХХ ғасырда аударма жаңа ... ... ... шығармалармен танысудың тиімді көзі болып
саналғанмен, аударматану ғылымы, аударма ... ... ... ... жоқ. ... ғылыми негізде ой, тұжырым қорту, теориялық-тәжрибелік
тұрғыдан зерттеу жағы ... ... ... ... ... ... мүлдем құрдымға кеткен жоқ. Қазақ аудармасын
зерттеуге классик жазушы М. Әуезов бастаған С. ... ... ... Қ. Нұрмаханов кейіннен Г. Бельгер, Н. Сағындықова сынды бір
топ ... ... үлес ... Осы ... ... ... айтпаса да
аудараманың жетілуіне аударма жасау арқылы демеу берген ... ... ... болмайды.
Қазақ аудармашылары кейбір кемшіліктерін атамағанда, өзге халықтардың
әдеби шығармаларын тәржімалауда дарындылығын, ... мен ... ... ... бірі Ғ. ... орыс ... және ... кезеңде белгілі болған
жазушылар шығармаларының Ғ. Ахмедов жасаған аудармалары зерттелмек.
Зерттеу жұмысының ... ...... ... ... жүйелі зерттеу, жинақтау, талдау барысында туындайтын өзекті
мәселелерді өз деңгейінде саралау жұмыстың мақсатын ... ... ... ... ... әдеби аудармаларын талдау арқылы
көркем аударманың теориясының өзекті ... ... ... бару ... ... ... ... әдебиеттану ғылымы қарастыруы керек пе,
әлде бұл ... тіл ... ... ме деген пікірталастың бізде шешуші
дәрежеде ... ... биік ... ... біржола әдебиеттану
пайдасына шешілуіне орай, аударматанудың лингвистикалық қырлары жеткілікті
ашылмай келе ... атап айту жөн. ... ... сөз ... жайлы
осы екі қос қанат ғылымның назарында қатар тұрғанынан ұтарымыз көп ... ... ... мәтіндеріне лингвистикалық талдаудың қай тұрғыдан да
пайдасы мол. Бүгінде ғылымда аударма – лингвистика ... ... ... ... ... ... ... сөз өнерінің өзгеше
түрі деген пікір орнығып келеді. Әрине, көркем ... ... ... ... ... тәржіме – алдымен әдебиеттану нысаны. Ең бастысы
– бүған дейін қазақ көркем аудармасының жекелеген ... ... ... ... шығармашылығы, сондай-ақ әдеби байланыстар
жайында зерттеулер, ... ... ... (С.
Алтыбаева, С. Әбдірәйімова, А. Әлмұратова, Б. Баймүсаева, Г. Асаубаева, С.
Досанова, Р. Досмаханова, Қ. ... Қ. ... А. ... М. ... ... Ж. ... ... Чакыр, Х. Садықов, Ф. Фаткуллин, Р.
Шаханова, Н. Жуанышбеков, А. Ермағамбетова, К. Дүйсетаева, Р. Батырбекова,
З. Жантекеева, Ж. ... Қ. ... Г. ... Ж. Жақыпов, Т.
Тебегенов, т.б.), аударма және ... ... ... ... ... орыс ... ... проблемалары (Н.Сағындықова) туралы
докторлық диссертациялар дайындалғанымен, ... ... үлес ... мұрасы толық зерттелген емес.
Жұмыстың теориялық және методологиялық негізіне А.Л. ... ... Ә. ... ... сынды зерттеуші-ғалымдардың
еңбектері алынды.
Зерттеудің ғылыми жаңалығы. Магистрлік диссертация тақырыбының жаңалығы
оның өзектілігінен туындайды. Зерттеу жұмысында ... рет ... ... ... еңбегі арнайы қарастырылды, оның шеберлік жолындағы
ізденістері айқындалды.
Аударманың эстетикалық құндылығы ... ... ... ... ... ... оның ... реципиенттің қалай қабыл алуына
байланысты екендігі, ал мұның ... ... ... сұранысқа тәуелділігі
дәлелденеді. Тәржіме туындысының қалай жасалғанымен ... ... ... ... ... ... ... келгелі бергі бір жарым ғасырға да жетпейтін
уақыт аралығында ұлттық сөз өнері ... ... ... ... толысқаны, көркемдік құралдарының молайғаны дәлелденеді. Сондай-ақ
диссертацияға ... ... ... ... кейінгі жаңаша
ойлау кезеңінде ғылыми айналысқа түсірілген ... ... ... мен ғылыми-теориялық еңбектерді пайдалана отырып, ... ... ... ... сай келетін өзіндік түжырымдар
ұсынуға ұмтылыс жасалды.
Ғылыми жұмыстың құрылымы: Магистрлік диссертация ... ... ... тұратын негізгі бөлім, қорытынды және пайдаланылған әдебиеттер
тізімінен ... ... ... ... өзектілігі, зерттеу мақсаты мен
міндеттері, теориялық және ... ... ... ... мен ... ... сөз ... Тарау. Ғ.Ахмедовтың шығармашылығы мен алғашқы аудармашылық тәжірбиесі.
Ахмедов Ғалым 1906 жылы 25 желтоқсанда ... ... Алға ... ... 1925 жылы ... ... ... институтын бітірген соң
1944 жылға дейін әртүрлі қызмет атқарған. 1944 жылы ... ... ... Бас ... ... ... ... жаңадан құрылған
көркем әдебиет ... ... ... ... шығармалары редакциясының меңгерушісі болып істеді. Ұзақ жылғы
журналисттік қызметімен ... ... ... де ... ... ... жылдарына дейін ізденістен талмай, қалам тербеуден
жалыққан емес. 1992 жылы «Жазушы баспасынан» Ғ. ... «Жем ... ... ... ... ... ... «Өткен жылдар», «Ескі достар»,
«Алаш - Алаш болғанда» атты прозалық шығармалардың авторы.
Ал Ғ. ... ... ... ... ... болсақ ол кісі
Борис Горбатовтың «Бағынбағандарын» бұл шығарманың аудармасы 1947 ... ... ... ... ... А.Н. Толстойдың, А.П. Чеховтың
әңгімелерін, И.С. Тургеневтің «Соны сүрлеу», «Түтін» романдарын аудармасы
1966 жылы «Жазушы» ... ... М. ... ... ... құла
дүзін», Т. Семушкиннің «Аласталған Алитетіннің» бірінші кітабын аударды да
ол 1950 жылы Қазақ Мемлекеттік көркем әдебиет ... жеке ... ... ал ... кітабын Мұқтар Жанғалин аударған және екі кітап
біріктірілген күйде 1985 жылы ... ... ... ... ... ... ... да бірқатар шығармаларды қазақшаға аударған.
Ғ.Ахмедовтың алғашқы аудармасы ... ... ... ... ұлы отан ... ... кеңес одағына кіретін
елдердің, нақтылап айтсақ украйын халқының фашизмге қарсы ... ... ... ... ... басып алған жерінде де жүргізген күресі
туралы.
Шығарманың негізгі желісі донбастық шахтерлар отбасының ... ... ... бар ... ... кеше отырғанымен жанұяның басы, қалған
жағыз тірегі қарт жұмысшы Тарас пен оның балалары ... ... ... ... жау астында қалғанымен қарсылыққа деген ... ... ... ... ... ... көп ... жеңісті қарсы алады.
Шығарама 1943 жылы «Правда» газетінің бетіне жарияланады, повесть екінші
дәрежелі мемелекеттік ... ие ... ... ... ... аудармалардың бұрын-соңдыларын
қарастырар болсақ, аудармада орын алған үш түрлі әдісті байқау оңай.
Біріншісі – еркін аударма, бұл ... ... ... ... ... білмей, түпнұсқаның өзіне тән ерекшелігін сақтаудан гөрі аудармашының
өзіне ыңғайлы жағын көруден туындайды.
Екінші тәсіл – сөзбе-сөз аудару. Бұл ... ... ... ... ... болады, соның әуеніне еріп, құлдық ұрудан шығады. Осыған
қосымша ірі елдердің әдеби мұрасын аударғанда, ұсақ ... ... ... ... ... жеке ... де, ... нүктелерін де дәл
түсіруді күйіттейді. Осының салдарынан аударма сіресіп шығады, ... ... ... да, ... ... да ... үшінші түрі – балама (адекватный) аударма. Бұл аударманың
ең қиын ... Мұны екі ... ... ... ... ... ішкі ... түсінетіндер орындайды. Оның үстіне автордың дыбыс ырғағын, тіл
әдемілігін, сөз қолдану мәнерін қалтықсыз, жете ... ... ... екі ... ... ... ... болған жағдайда ығы-жығы байқалмай,
тігісі жатып білінбей кетеді.
Осы күнгі әдебиетшілеріміз ... ... ... да осы ... аудармамен енді шұғылдана бастаған жас аудармашының алдында тұратын
бірінші қиындық аударма проблемаларын «көре алу» мен ... ... ... сөздерімен ауыстра салу арқылы оңай тәсілге бой ... ... ... деп ... іске ... аудармашылық
туындайды. Рессей аударматануының негізін алаушылардың бірі Л.С. Бархударов
мұндай аударманы төмен деңгейлі аудармалар қатарына жатқызған.
Осы ... Ғ. ... ... аударасының өзінде еркіндік пен сөзбе-
сөздіктен қашып, ... ... ... ... ... бұл ... ... артыларлық. Әрине аударма мүлде нашар деуге де ауыз
бармас, бірақ бұл шығарманың аудармасына қарап және ... сөз ... де ... ... бұл ... бұдан жоғары деңгейде аударуға
мүмкін болар ма еді деген ойда қаламыз. Кемшілік терін ... ... ... ... ... кей ... әр ... қайталанып келе
беруі, яғни тафтологияның көрініс алуы.
Мысалы: Бірақ ... оны ... ... да ... Оны ... ... естігісі келмейді, сөйлескісі де келмейді.
Қысқа ғана екі сөйлемде келмейді етістігі үш рет қайталануда. Әлбетте
бұл жеке ... ал ... келе ... шығарманың көркемдігіне өз
әсерін тигізіп, оны сүреңсіз етуі ... ... ... ... ... қайталаулар тағы бірнеше жерде кездеседі. Өзге де кем ... ... ... ... ... кей сөйлемдердің сөзбе-сөз аударылып,
ондай сөйлемдердің қазақ ұғымына жат болып келуі де көрініс тауып ... де ... ... эти с ... ... ... ... вдруг подумал,
остро и неожиданно: «А жить то надо!.. Надо жить!» – и ... к ... ... ... осы иіс мұрынына тигенде, Тарасқа кенет бір өткір
ой тап болды. Ол – «Әйткенімен өлмеу керек!.. Өмір сүру керек» – ... ... ... ... ... етіп ... ой ... затының қазақ
тілінде тап келді деген етістікпен тіркеспейтіндігі. Жағдайға тап ... ... ойға ... Бұл ... ... аударсақ ойға қонымды, тілге
жатық болар еді:
...Тарасқа ... бір ой ... ... әрі оқыс ... ... ... ... қалған жоқ, өмір сүру керек қой!.. «Өмір сүру керек!» – деген
ой еді.
Мына мысалға көз назар аударайық.
...қағазды жұлып алып, оны ... ... ... Бұл сөйлемде
аудармашы «скомкал» етістігін «уқалап» деп ... ... ... ... ... еді. ... қарапайым сөзді аудармашының қалай түсінбей
қалғандығына ... ғана ... знал что за ... символами скрыто: честная жизнь целого
поколения» сөйлемді «Бұлар бір кезде ... бір ... ... ... еді» деп ... Бұл ... ... мен «тайпа» сөзінің
айырмашылығы көзге ұрып тұр.
«Бұлар бір кездері бір буын ұрпақтың адал ... ... еді» ... жөн ... еді. ... ... ... баламасы «буын» екенін
екі тілді жетік ... ... ғана ... ... ... ... керегі – көз тартатын сауыр. Бұл ... ... ... мал атаулыға пайдалынылатын сөз. Оның адамға қаратылып айтылуы
тым өрескел.
... ... ... үйде. Қазақ тілді оқырман бұл сөзді мүлдем
түсінбеуі әбден мүмкін. Бұл сөзге түсініктеме бере кеу керек ... ... ... семья сияқты қазақ ілінде баламалары бар
сөздер аударылмаған.
«Құлағын ... ... ... кетіп жатқаны белгілі емес пе?» – деп ... ... ... Бұл жерде түңілген сын есімін қолдарға қаратылып айтылуда. Бұл
аудармашы ... ... ... ... Адам ... оның ... көз-қарасы немесе сөзінен білінуі мүмкін, ал оны адамның ... ... ... біле ... ... ... саран мақал мен тұрақты тіркестердің де аудармасы да
жақсы ... олар ... ... ... ногах правды нет» мақалы «Аяқта дұрыстық жоқ» деп ... ... бұл ... ... ашып ... жоқ, аударма түсініксіз
болып тұр.
Як колосьев во ржи... аудармада мүлде түсіріліп тасталған.
Шаштараз сөзі ... ... ... деп ... ... бұл
корректордан кеткен қате болса керек.
Тағы бір айта кетер жай кітаптың бірінші бөлімінің соңғы он ... ... ... өз ... екі бет ... Ол ... ... генерализация деп мүлде айта алмаймыз. Өйткені ол жерде
шығармада мүлде жоқ уақиға ... ... ... ... ... ашуы беттеріне шығады.
Тарас немістерге әлдеқашан-ақ таңырқамайтын ... ... еді, ... ... ... ол да ... ... Қыздарға күле
қараған немістер кездеседі; бірақ балаларға күле ... ... ... ... ... ... ... кәрісі де жасы да түксие
қалады. Отырған бөлмелерінен балаларды қуып ... ... ... ... ал егер ол ... ... балалар жылай қалса – өлтіріп
тастауға бар. Балалар да, немістердің осы ... ... ... өте жек
көреді, түсінгендіктен бе, түсінбей-ақ па, әйтеуір олардың бойында неміске
деген өшпенділік сезім күшті. Тарас, Ленька бірдеңе ... қоя ма деп ... ... ол өте өжет бала еді. ... ... ала ... отырғанын талай рет байқап қалып, оған бармағын жаныған ... ... ... ас ... ... өз ... алып, пышақ біткенннің бәрін
тығып, кілттеп жататын болды.
Дегенмен, бір ... ... бір күні күле ... Ол ... ... ... қарағанда кеңпейіл сияқты неміс еді, өйткені ол Сталинградқа
айдалып бара жатқан жоқ еді. Неміс үстелдің ... ... жеп ... ал
Маринка – бұрышта, онан көзін ... ... тұр. ... жақын баруға
болмайтынын білгенімен де, неміс таптырмайтын тамақтарды жеп отырғандықтан,
қызығып кетті ... ... ... ... ... Неміс шұжық пен май
жеп отыр еді. ... ... ... ... бері ... жоқ-ты.
Дүниеде мүндай жақсы, тәтті тамақтардың бар екендігі Маринканың есінен
шығып кетіпті. Ол немістен екі қадам жерге келіп, немістің ... ... тұр. ... тамақ сұрайын деген ойында да жоқ, тек жай келіп қарап
тұр...
Неміс оны көріп, күлімсіреп қарады. Одан кейін, ... ... ... ... ғана, ақ наннан бір тілім нан кесті. ... ... ... оған май ... Одан ... майлы семіз шұжықтан бір кесіп алып, ... ... ... ... ... ... ... тағы да күлімсіреп қарап
аз отырды да, май жаққан нан мен шұжықты... аяғының астында мияулап ... ... ... ... ... ... Осы ... өзі мәз
болып, жирен семіз ... ... ... селкілдетіп, ұзақ күлді.
Ұйықтап жатқан жолдасын оятып алып, ... ... ... ... ... ... бұл арада бес бірдей абзатцты не үшін қосқаны белгісіз.
«Аудармадағы реализм – түпнұсқада ... ... ... ... ... автор ой-сезімін, дүниетанымымен,
талантымен бейнеленген көркемдік ... ... ... ... ... ... ... тәржімалау көзделінеді. Мұның өзі
аудармашының суреткерлік қабілет-танымымен түпнұсқадан қабылдап, түсініп,
сезінген көркемдік, ... ... ... ... ... ... мейлінше дәл, адал, ұқыпты жеткізуі деген сөз.
Аударма осылайша көркемдік шығармашылық ... ... ... ... осы ... қосылған бес абзац жоғарыда көрсетіп отырғандай
аудармашылық реализмге қайшы келіп тұр. ... ... ... ... ... күшейтпек болған шығар. Алайда көзі
қырағы оқыран мұның автор стиліне тән емес екенін бірден ... ... ... ... ... ... қисынсыз болып қалған.
Түпнұсқадағы мағынаға нұқсан ... ... ойды ары ... ... дамытып, әсірелеп, ажарлау да тәржіманың сапалы шығуына
бірден-бір себеп.
Аудармаға өз жанынан сөздер қосу осы екен деп, ... ... ... ... беталды көркем аудармаға ... өз ... ой қоса ... де ... Олай ... ... аудармашы
түпнұсқа тілін шұбарлап, автордың стилінен ауытқып, түпнұсқа ... ... ... ойы ... ... ... шығуы мүмкін. Демек, түпнұсқаның өзі
сұранып тұрған жерлеріне ғана логикалық дамыту ... өз ... ... дәл сол ... ... бірліктері жақын сөздерді дөп тауып қолдану
да, аударма теориясы мен тәжірибесінде, аударматану ... ... ... кемшіліктер аудармашының түпнұсқаны дәл беруге
тырысып, оның кей ... өзі де ... ... дәл ... ... ... Өйткені аудармашы бұл повесттің аудармасын
жасауда шығарманың стилін ... ... сол күйі оның ... ... ұрып кетпеген.
Аударма кезінде әр түрлі тілдік жүйелер қатынасқа түсіп қана ... ... ... ... ... ... Түпнұсқа тіліндегі
текст, яғни шығарма тек сол тілдің иесі болып ... ... ... Ол ... ... ... оны ... әлеуметтік-
мәдени ортасына, оның қабылдай алатын ақпаратына сай етіп жасалады. Аударма
жасалғанда мәтін, өзгеше фондық білімі бар өзге ... ... сай етіп ... ... қоса ... ... ... Яғни, аударма тілінде қабылдаушының әлеуметтік-мәдени
және психологиялық ерекшілігіне ыңғайландырылып өзгертіледі.
Аудармашы осы ... осы ... ... орындауға тырысқаны
белгілі. Олай дейтініміз аудармашының кей ... жай ... ... ... ... ... ... танымына ғана сай реалийлерді қосқан.
« – И топры годятся» Сөйлемінде балта да жарайды деп қана аудармай
«Балта да ... ... ... – Хоть бы ... бы ... – плакала
Ефросинья. – Поцеловать глазки ее синие… Обмыть…» бұл ... ... ... сүйіп, арулап көмуге берсе екен... – ... деп, ... они! ... ... их? Люди ... «адамдар» деп қана емес «Көрдіңдер ме
әлеумет?» деп экспрессивті эмоционалды ... бере ... ... ... ... ... ... әріп қуаламай, өз
шығармашылығына, стиліне сала отырып, осы сөздерге ... ... дәл ... ... ... ... ... тіліндегі аудармасын анағұрлым
әсерлі етіп аударуға ... ... ... бұл сөйлемдердегі кәдеге
жарау, арулап көму, әлеумет сияқты сөздер қазақ тіліне ғана тән ... ... ... оңай ... ... ... шығармалардың аудармасы нашар болып шығады. Оның себебі
– кейбір аудармашылар өздері әдебиетші бола ... екі ... ... ... ... ... ... қарайды, тиісінше мән бермейді, аударылатын
шығармада ... ... ... ... тұрмысын, әдет-ғұрпын жақсы
зерттемейді, шығарманың идеялық-көркемдік өзгешеліктерін айқын аңғармайды.
Сондықтан олардың аудармасында түпнұсқаның рухы сақталмайды.
Ғ. ... ... ... бірі ... ... ... кемшіліктер кездеседі. Тихон Семушкиннің «Аласталған Алитет» романы
екі кітаптан тұрады. Тихон ... 1924 жылы ... ... ... ... компани» концесиясын жою мақсатымен жасақталған
экспедиция құрамында болып, солай қарай жол ... да, ол ... он ... ... ... Оның ... ... романы сол жақта өткізген
жылдарының жемісі. Бұл шығармада Чукотка жартылай ... ... ... ... ... Бұл романда чукоттықтардың өмірі де кеңінен
суреттеледі.
Ғ. Ахмедов «Аласталған Алитет» романын ... ... ... ... ... ... ... негізгі желісін ғана
беруге тырысқан. «Аласталған Алитеттің» бірінші кітабы ... ... ... ... тарауда бірден екі жарым бетті түсіріп тастаған.
Екінші тараудың ортасынана екі абзатц пен соңғы екі ... беті ... да ... ... ... ... өзге ... абзацтар мен жеке
сөйлемде ғана ... ... ... ... ... ... моржды аулау сәттері
бейнеленуі керек болатын. Яғни чукотхалқының ата кәсібі ... ... бес ... ... ... халқымен жақын танысуға мүмкідік
беретін деректерді аудармашы ... деп ... Бұл ... аз да ... ... ... өйткені баяндалатын оқиға
жергілікті халық және олардың кеңес үкіметі келгеннен ... ... ... кемшіліктер мен қоса шығармадағы жақсы ... де ... ... әділ ... ... табиғат бейнесін
суреттеулер әдемі берілген.
«Из-за горных хребтов показался огненно-медный шар ... ... по ... все выше и ... Она ... ... по краю ... мгла закрывала луну, и тогда ярче светили звезды».
Аудармаға назар ... ... ... ай тау ... ... шығып, көктің
күмбезіне қарай тез ... ... ... ай ... кеткенде,
жымыңдаған жұлдыздар жарқырай бастайды».
Аудармадағы эпитеттердің аудармасына ... ... дәл ... емес пе?! ... ... ... ұғымда бар әрі етене
таныс сөздермен аударған. Жұлдыздардың жай ғана ... ... да ... ... ашып тұр емес ... Ахмедов алғашқы аудармасынан өзінде бар ынтасын салып ... ... ... ... бұл ... ... ... тәржімемен
бірге поэзиялық тіржімеге деп аяқ басып, әмбебап аудармашы болуға ... тұсы та бар. ... және ... ... ... басқа-басқа.
Е.Эткиндтің бір мақаласында атымен аудармағаннан гөрі нашар аударғанның өзі
артық деген оймен дауласатыны бар-ды. ... да, ... ... ... ... ... Горбатовтың бұл туындысында Тарас қарттың немересі
Ленька Лизка атты қызға жатқа ... ... ... ... ... жүзі
қара» атты өлеңі бар.
Молодая девушка немцу улыбается.
Позабыла девушка о своих друзьях.
Только лишь родителям горя прибавляется,
Горько плачут бедные о ... ... ... өлең жолдарын аударуда аудармашы жиырма сегіз жолды
түгел аударған. Алайда аудармашы ... ... төрт ... ... ... ... өлең етіп аударуға тырысқан және түпнұсқаға қарағанда кезекті
ұйқасқа салып тәржімелеген. Әрине кейде буын саны ... ... ... ... Бұл қазақтың өлең құраудағы психологиялық ерекшелігіне тән ... ... ... төл ... ... ... ізденістер десек те
болады.
Осы тұста аудармашының өлең аудармасындағы шеберлігін атап өтпеске
болмайды. ... ... құра ... мағынасын да дәл жеткізген. Әрі әр
жолды қайталап, ... ... ... қарайды неміске езу тартып,
Ұмытқан ол өзінің досын-жарын.
Көріп мұны ата-ана қайғысы артып
Жылайды аңсап майдандағы балаларын.
Өлең аударыла бастағалы мыңдаған ... ... Осы ... ішінде
адамдар поэзия аудармасы деген не, аударылган өлең түпнүсқаға данышпандық
жағынан деңгейлес болуы үшін кайтпек керек деген мәселелер ... ... ... ... туралы толғамдардың арасындағы даулы
тұжырымдардың басым бөлігі өлең аудармасына ... ... ... ... түпнұсқаны қайталауы да қажет емес, қайталау өнерге
кереғар”. В. Левик осындай тұжырымға келген. ... ... ... кем түскенімен, бәрібір іс-жүзінде түпнұсқаны ауыстыратынын, керек
болса түпнұсқа өміріне ықпал ... ... ... ... ... ... ... оны қайта жасап шығушы ... ... ... ... өзін ... ... сезінуі тиіс. Автор
талантын бағалап, ... оның ... ... ... ... ғана аударма сәтті, көркем, көрнекті, көңілдегідей шығады.
Мария Петровых бірде армян аударма зерттеушісі А. Мкртчянға өлеңді ... ... ... ... ... ... алған тәрізді, оны өз
деміңмен жылытуың керек депті. Бұл дегеніміз, ... ... ... түсініп, білу. С. Маршактың “Аударма – сүйіспеншілік перзенті”
дегеніндей, өлеңге, ақынға сүйіспеншілік, құштарлық бар да – ... да ... ... ... оның ... ... құрметтеу сезімі
барда шығармашылық шабыт, ынта-ықылас артады. Бұл ... ... ... ... ... элементтерін толық қамтумен,
шығарманы ... ... ... ... кейіпкерлердің әралуан болмысынан жазушылардың
көзқарасындағы, психологиясындағы бейнеленіп ... ... ... ... алу – ... ... бір ... Кейіпкер
бойындағы ұлттық мінез-қылықты жеткізудегі жазушының көркемдік ізденісін,
сөз саптауын, стилін, бейнелеу, сипаттау ... ... ... ... аудармашы ұтылмайды. Л. Гинзбург “Бір сөзге сол сәтте тек ... ғана ... ... ... аудармашының шығармашылық тағдыры да
қатысты” дегендей, аударманың ... де ... ... де ... ... суреткерлік талантының, тіл ... жаңа ... да ... ... ... ... талап-тілегімен санасу,
қандай әдеби туындыға қызығатынын білу өз ... ... ... ұлт өміріне, мәдениетіне тигізер ықпалын, рухани жақындығын,
әдебиетке енгізер ... ... ... ... ... ... ... құндылығын ажыратып алу қалайда қажет. Осы
мәселелерді жете біліп, дәл ... ... ... ... ... ... қай заманда болмасын игеріп, иірудің ... ... ә ... айқара ашыла салмайтын қиын дүние. Соның ішінде
көркем аударма дегеніміз – ... ... ... творчество. Бір шығарманы
қайта жаңғыртып жазып шығу деген өте ауыр ... Онда бір ғана ... ... ... қана ... сонымен бірге сол елдің әдебиетінің
шеңберіне тән ұлттық, стильдік ерекшелігі де толық ... ... ... ... осы ... аудармашы еңбегінің сапасына байланысты екені көпке
мәлім. Ғ. Ахмедов бұл жауапкершілікті ... ... ... Себебі,
аудармашының алғашқы аудармалармаларында кемші тұстар көп ... ... ... ... мұндай кемшіліктер жоқтың ... ... ... ... ... қос шығарма да кезінде ... ... ... ... ... ие ... Борис Горбатовтың
«Бағынбағандары» 1943 жылы «Правда» газетінде жарияланған кезде СССР-дің
екінші дәрежелі Мемлекеттік ... ие ... Ал ... ... ... 1949 жылы ... дәрежелі Сталиндік премияға ие
болған. Бұл жерде еріксіз бір ... ... ... ... ... фашисттік Германияны жеңуі жайында, екіншісі шалғай алыстағы
Чукоткаға кеңес үкіметінің орнауы және оны ... ... ... ... да ... ... ... Ендеше қос шығарманы
аударудағы аудармашының шамасы келе тұра ... ... ... осы болар. Сол кездегі саясат талабы бойынша аударылып, аудармашы
ортан қол шығармаларды ... ... ... ... ... – идеология майданындағы зор құралдардың бiрi.
Аударма әдебиет – ... ... ... Осы ... ... ... ... ойды, орыс тiлiне араб әдебиетiн аудару жөнiнде
айтылған мына пiкiрдi алайық: “Мың жыл ... тек бiр ... ... үшiн ... ... адамзат өмiрi үшiн де өте көп уақыт, мың жыл бұрын
өтiп кеткен ұлы ... ... ... үрiм-бұтаққа қалай өмiр
сүрудiң жарқын үлгiсiн көрсетiп, болашаққа жөн ... ... ... ... ... ... ... көршi елдерiнде болған ұлы адамдарды бiлiп
отыру да бақыттылық”.
Кезінде кеңес үкіметі де ... ... осы ... ... ... да болар аудармашылар өз уақыты мен еңбегін биліктің
тасырысы бойынша ... ... ... ... сарп ... кездері
болған. Ал ынтасыз, ықылассыз жасалған аударма ұлт әдебиетіне еш ... оны ... де ... өте ... де ... шығарманың кез-келген жанры мен түрін аудару кезінде аудармашы
бір ғана мақсатты аудармада толық баламалылыққа ... ... ... ... ... жағдайда, аудармашы еңбегінің жақсы нәтижесіне
жете алады. “Көркем әдебиет аудармашысы ... ... ... ... ... ... оның ... эстетикалық көзқарасы мен
талғамын, әдеби ағымын, шығармашылық ... ... ... туындыда
баяндалған дәуірді, жағдайды, қоғам өмірінің шарттарын, оның мәдени, ... және т.б. ... ... ... А. С. ... .
ІІ тарау. И.С. Тургеневтің «Түтін» романыны мен ... ... ... ... ... ... – көркем пішінді бере алуға
қабілеттілік, ол, әрине, шығарманың рухна ... ... ... ... ... қалмауға тиіс», деген В.Г.Белинскийдің сөдері осының
айғағы. Аудармашының қасиетті міндеттері туралы ... ... ... ... де ... аудармасқа болмас. «Егер орыс прозаигі, драматургі
немесе ақыны әдебиетін орыс тіліне аударып отырған халыққа ... ... осы ... ... сүйсе, былайша айтқанда, осы халықтың ... ... онда сол ... ... ... үшін толық түрде өзінің
жауапкершілігін сезінеді, онда ... ... де ... ... ... өз өмiрiмен тiршiлiк етедi. Әрине, ол сол ... ... оның ... даму ... ... түрде байланыста
және басқа халықтар әдебиетiмен қарым-қатынаста болады. Осы ... ... орны ... ... ... ... ... дүниетанымдық қорының баға жетпес көзi ретiнде белсендi рөл
атқарады. Атақты өнер ... ... ... ... ... ... төл әдебиеттiң өркендеуi үшiн қаншалықты маңызды екенi
жайында салмақты сын-пiкiрлер қалдырған. Бұл ... ... ұлы ... ... ... ... ... болады: “Мәндi (құнарлы) ұлттық
әдебиеттiң жақсы (сапалы) аударма әдебиетсiз болуы мүмкiн емес”.
Аударма ... ана ... ... ... ... ... ұлғайтады. Аудармашы жеке сөздерге балама iздеу арқылы ана
тiлдiң бүкiл қазынасын кеңiнен сапырып, ... асыл сөз ... ... ... ... бара жатқан көне сөздер қайта жаңғырып,
қазiргi жанды әдеби тiлiмiздiң қорына жаңа сөз ... ... ... ... ... Аударма қызметi жаңа сөздердi тiлiмiзге енгiзiп
қана қоймай, күн ... ... ... ... көп еңбектер олардың
қолданылу аясын кеңейтiп, қолдану нәтижесiнде тұрақтандыруға халықтың ойы
мен тiл байлығын ... сол ... ... шегiн қалыптастыруға себепшi
болады.
Егер бiз аударма iсiмен байланысы бар адамдардан ... ... ... ... ... мен аудармасының қайсысы маңызды деп сұрасақ,
бәрi бiр ауыздан түпнұсқа деп жауап қайтарары даусыз. Аудармаға деген ... мен ... бола тұра бiз ... ... ... ... қосымша әдеби құбылыс ретiнде қарап, көркемдiк сапасы мен әсерi
жағынан түпнұсқамен теңесе алмайды деп ... ... де, ... ... ... ... ... алмасу дәрежесiне сай, қандай да
бiр ұлттық мәндi көркем туынды екiншi бiр тiлге аударылған кезде сол ... ... ... ... мәдениетiнiң қазынасына айналады. Ал
“аударылмаған ... ... өз ... ... бiр ... ... де, уақыт өте келе ұмытылады, әдебиетiнде ... ... деп ... ... ... және ... атты мақаласында.
Сонымен қатар ол әлемдiк әдебиеттiң өмiрiн ұлтаралық әдебиеттiң негiзгi
көзi – аудармалар болмаған ... ойға ... ... қонымсыз екенiн
атап көрсетедi.
Аударма дегенiмiз – бiр тiлде ауызша ... ... ... ... ... ... екiншi тiлде, яғни оның ана тiлiнде
түсiнiктi етiп жеткiзу. Бiр ... ... ... аударылып жазылған немесе
баспадан басылып шыққан барлық әдеби және жазба еңбек аударма туынды ... ...... ... егiз туған сыңары, бұлар екi ... ... ... ... ... мәдениеттiлiгiнiң жоғары деңгейiн қалыптастыру ұлттық
әдебиеттiң өсуiне және оның ... ... ... ... ... ... шығармашылықтың өзгеше бiр саласы болып табылады.
Шығармашылықтың бұл түрiнде өзiңдiкi өзгемен ... ... ... ... ... жаңадан қайта жасау, өз әдебиетiнде ана
тiлiнде жаңа қорлар ашу және жаңа тың салаларды игеру ... ... ... да, ... ... адамзат атаулының танымдық-рухани алмасуы
нәтижесiнде мәдениет пен ... ... адам ... ... қол ... санамыздың өсуiне апаратын жол секiлдi.
Мұндай аудармаларға көбіне тек классикалық шығармалардың аудармаларын
ғана жатқыза аламыз. Оның ... тек ... ... ... ... Ғ. ... И.С. Тургеневтің «Түтін» романыны мен ... ... ... сөз ... ішінен И.С. Тургеневтің «Түтін» романының ... ... ... ... ... ... ... кезеңіне келеді,
аудармашының алғашқы аудармасы Б. Горбатовтың «Бағынбағандары» 1947 жылы
жарық көрген, бізге ... ең ... ... 1969 жылы ... ... ... К.А. Фединнің «Алауы». Ал «Түтіннің» аудармасы
соңғы аудармадан үш жыл ... ғана 1966 жылы ... ... ... ... де бұл ... сәтті шыққан деуге негіз бар. ... ... ... ... ... ... келіп кірісері анық. Оның
үстіне Ахмедовтың «аударма туралы ... ... атты ... «бір сөз табу үшін мыңдаған тонна сөз рудасын ақтару керек»
деген сөзін аудармаға байланыстырып ... ... ... ... ... ... ... голову – и узрел одного из своих не многочисленных московских
знакомых, некого Бамбаева, ... ... из ... ... ... с мягкими, словно разваренными щеками и носом, взъерошенными
жирными волосами и ... ... ... ... без ... и ... отчего-
нибудь в восторге, Ростислав Бамбаев шлялся с криком, но без цели, по лицу
нашей многоносной ... ... ... ... ... дейтін, Москвадағы ... бірі ... жасы ... келіп қалған, екі беті мен ... ... ет ... былқылдақ, үрпиген шайыр шашты, борпылдақ ... құры ... ... адам. Осы Растислав Бамбаев ылғи көк тиын ақшасыз,
ылғи әлденеге мәз болып жүреді, нені болса да көтере ... ... ... ... жоқ, бос ... ... ... өмір сүріп
келеді».
Бұл мысалдан аудармашының кейпкерлер бейнесін сомдауда ... ... ... ... ... ... бейнесі дәл
суреттелген. Оның ... ... ... ... ... ... орын ... болған. Бұл сөйлемдерді сірестірмей қазақ
тілді оқырманның қабылдауына ... ... ... бет-әлпетіне
байланысты теңеулер өте дәл берілген.
Аударма біздің ана ... ... ... ... ... шексіздігін көрсетеді. Тәржіма ісі біздің ана
тіліміздің сөздік қорын байытып, ... ... ... ... жеке сөздерге балама іздеу арқылы әрдайым ана тілінің
бүкіл қазнасы кеңінен қолданылады, өсіп отырады, ... ... ... ... көне ... ... қазіргі уақыттағы әдеби тіліміздің ... ... ... ... тілімізде сөз құрудың, ойды бейнелеудің неше
алуан тәсілдері туды, жазу шеберлігі артты. Қазақ ... ... ... бір ... болса да, терең үңіле ... ... ... ... мүмкін емес. Сонымен қатар, аударма оқушыны ылғи ... жаңа ... жаңа ... таныстырып отырады.
Аудармашыға қойылатын талап: ол екі тілді де барынша жақсы білуі тиіс. ... өзі тіл ... өзі ... ... ... білетін, өмірге
суреткерше қарап, әрбір көрініс пен құбылысты көркем образдылық тұрғысынан
ұғына салатын қиялы ұшқыр, ойы терең, жаны ... те ... ... ... иесі болуы керек. Қосымша аудармашыға ауадай қажет нәрсе
нағыз энциклопедиялық жан-жақты ... ... ... Ол түпнұсқаның
тілінде сөйлейтін ... ... ... әдет-ғұрпынан,
қоғамдық қалыбынан мол хабардар болуға тиіс. Тіпті жалғыз сол ... ... ... ... ... ... ... көп нәрседен хабардар
болуы қажет.
Осы арада сзімізге мысал ретінде екі ... ... ... ... ... ... Павловна, – продолжал Потугин, – ... что та… как ... та ... что ли, в которой вы ее ... ... дня, ... ... ваше ... ... но она велела вам сказать, ... не ... ... ... его ... Гм… Это изречение применяется собственно к той… среде?
– Да… И вообще.
– Гм… Ну, а вы, Созонт Иваныч, какого мнения о ... Я ... ... Михайлович, что он во всяком случае не такой,
каким эго изображают.
– Он лучше?
... ли, хуже ли, это ... ... но не ... Ну что же, ... Да вы ... сперва немножко. Мне, признаться, все-таки кажется
немного странным…
– Что, смею спросить?
– Каким образом вы, ... вы, ... ... ... Ирины
Павловны?
Потугин окинул самого себя взглядом.
– С моею ... с ... моим в ... он точно
неправдоподобно; но вы знаете – уже Шекспир сказал: «Есть ... на ... ... и так ... ... шутить не любит. Вот вам ... ... ... ... и ... нет; ... образом лист на нижней ветке
прикоснется к листу на верхней ветке? Никоим ... А ... ... ... – и те два листа прикоснулись.
Аудармашының көркем аудармамен жұмыс кезінде шеберлігі мен талантының
сыналар сәті – ... ... ... ... ... Мұның қиын болатыны
түпнұсқа тілінің әдеби нормасынан тыс, ... ... ... Бұл ... ... бәрі ... ... енетін: архаизм мен неологизм, диалектизм мен арготизм,
қарапайым сөйлеу тілі, ... Ол ... ... ... ... нормасынан жалпыға бірдей қолданылатын сөздер аясына бөлінеді.
Көркем шығармадағы кейіпкер сөздері ең алуан түрде оның әлеуметтік және
кәсіптік сипатына қарай беріледі: әрбір ... ... ... ... бар, ол оның жас ... ... мәдени деңгейімен,
білімімен, қоғамдық жағдайымен, өмір тәжірибесімен, ... ... ... әрі ... ұлттық ерекшелігіне қарай сөйлеу
нормалары, дағдылары ... ... ... анау күнгі... қалай десем екен... алдыңғы күнгі топ
сізге ... ... ... ... та, жұрт ... деп жын-шайтаннан шошынбай-
ақ қойсын, деген еді.
– Гм… осыны әлгі… қасындағылары ... ... ... Я… ... ... айтқаны ғой.
– Гм… Сол жын-шайтандар туралы, Созонт Иваныч, өзіңіз не ойлайсыз?
– Меніңше, ол өзі, ... да, жұрт ... ... емес ... ... өзі ... тәуір ме сонда?
– Тәуір ме, жоқ па, оны айту қиын, ... ... ... ... ... пе?
– Алдымен, азырақ отыра отыра тұрығызшы. Шынымды ... ... ... Неге ... ... білуге болар ма екен?
– Ирина Павловнаға қалайша дос болып шыққаныңызға.
Потугин өз бойына өзі ... ... ... ... ... ішіндегі дәрежеме қарағанда, дос болуымның
ешбір қисыны жоқ сияқты екені рас; бірақ та, ... де ... ... бар емес пе: ... нелер болмайды, Гораций досым!» деп. Өмір
деген қылжағыңа көнбейді. Мысалы, сіз бір теректің жанында ... жел ... ... ... ... ... жоғарғы бұтақтың жапырағына қалай
тиуі мүмкін дейсіз ғой? Еш мүкін емес сияқты. Ал енді даыл ... ... бола ... әлгі екі ... ... ... ма?
Аудармашы осы бір диалогта жын-шайтандар деп, жалпы атауды пайдаанады
да «черт» сөзін жеке түрде өз ... ... деп ... ... ... Яғни бұл ... ... ырымында кей заттар мен тірі жан атауын өз
атымен атауға тиым ... ... ... ... ... ... «анау» деген.
Бұл жерде аудармашы түпнұсқаны қазақ психологиясына икемдеп, ырым-жоралғыға
сүйене, қазақ ... сай етіп ... ... төл сөзін аударудың өзіндік қиындығы бар. Ол
шығарма аударылатын тіл заңдылығына лайық ... ... Ең ... ... ... ... ... кетпеуі тиіс. Әр тілдің өзінің ішкі
заңдылығы, синтаксисі, грамматикасы, сөздік қоры аудармада қалайда сақталуы
керек.
Ал енді аудармашы ... сөз ... және ... ... назар аударайық. Мақалдар нақылдық мағынасы бар ... ... ... ... ... халық даналығының үлгісі. Олары
аударуда осы қасиеттерінің сақталуы маңызды.
Фразеологизмдер ... ... ... ... ... Ерте
заманнан бері келе жатқан тұрақты сөз тіркестер ана тіліміздің ... ... оны ... ... ... мәселесі белгілі
бір ұлтқа, халыққа тән ұлттық, ... ... ... бір ... өзгеріссіз, түсінікті етіп жеткізу – өте маңызды мәселе.
Тіл ... Я.И. ... А.В. ... Н.В. ... С. ... Флорин және т.б. ғалымдар фразеологизмдерді аудару туралы ... ... ... ... ... отырып С.Влахов пен ... ... ... аударылудың келесі жолдарын көрсетеді:
Фразеологизмдерді аударма тілінде кездескен эквивалентін беру арқылы
аудару;
Аударма тіліндегі вариантын (аналогын) беру арқылы ... ... ... ... фразеологизмнің баламасы, варианты
болмағандықтан фразеологиялық емес тілдік құралдардың көмегімен аудару.
Алайда, әр ... сөз ... ... тән ... ... байланысты оларды аударуда түрлі амалдар мен тәсілдерді
пайдаланамыз. Сондықтан ... ... ... ... ... ... аудару тәсілдерін келесі топтарға бөлеміз:
1. Фразеологиялық тіркеспен ... Бұл ... ... ... ... ... эквивалент жатады.
2. Фразеологиялық емес аудармаға лексикалық бірлікпен аудару және
калькалау тәсілдері ... ... ... фразеологияға яғни тұрақты тіркеске сипаттама
бере кетейік.Кемінде екі сөздің тіркесуінен жасалған, құрамы мен ... даяр ... ... ... ... ... ... деп аталады.Фразеологиялық оралымға өте-мөте тән басты белгілер
мыналар:
- оның даяр ... ... ... ол ... ... ... да бір ғана ... береді;
- сөздердің сыңарларын ауыстыруға болмайды;
- фразеологиялық оралымдардың мағынасы тіркескен сөздердің мағынасынан
бөлек;
- фразеологиялық оралым бір ... ... ... ... И.С. ... ... ... кездесетін фразеологизмдерді
аудармашы қандай тәсілдерді қолданып, бұл міндетті шеберлікпен атқара алған
ба екен назар аударайық:
«Я ведь ... ... ... ... тіркесті «Мен көпті көрген
көсеумін ғой» деп ... ... ... Яғни екінші тәсілді пайдаланған.
Калькалау тәсілі аударма тәжірибесінде көптеп кездеседі және ... ... ... ... мына ... бұл тәсіл өзін ақтап тұрған жоқ. Қазақтар
өзін көсеуге теңеген емес. Келесі мысалға назар салайық:
«Коли сами с ... в ... ... ... ... ... нан таба
алмай отырған неғылған князьсыңдар» деп аударылған және бұл жерде де екінші
тәсіл ... тұр. Бұл ... ... ... ... ... тұр, бірақ оқырманға жат емес, ұғынықты күйде берілген.
Осы тұста фразеолгиялық бірліктерді ... Я. ... ... ... ... Ол образдылығы бар фразеологизмдерді аударуда
белгілі бір заңдылықтар орнатуға болады дейді. Оларды ... төрт ... өзге ... ... ... ... ... жартылай өзгертуге ұшырату арқылы
- образдылығын толықтай ауыстырып жіберу
- образдылықты түсіріп тастау
Бұл жерде айтпағымыз фразеологизмдерді ... ... ... ... ... ... қиындақтара дәл шешім таба бермейді.
Басқа тілдегі фразеологияның көшірмесін дәл беру ... ... ... ... синтаксисі бар. Аудармашы түпнұсқамен, яғни шет тіліндегі
мәтінмен мұқият таныса ... оны өз ... ... дәл ... ... ... тіл логикасы мен эстетикасына бағына келе, аудармашы әрбір
тіркестің өз ... ... реңк ... ... Осы ... ... ... таластар да туды. Атақты ағылшын сыншысы, ақын,
философы Метью Арнольд бұған қарсы өз ... ... ... ... ... ... деп ... олай болса біз оны оқи отырып, түпнұсқаны
ұмытып кетеміз, сөйтіп түпнұсқа біздің ... ... ... ... аударма мақсаты, тура қарама-қайшылығында дейді. Аудармада
біздің тілімізге үйлеспейтін, ... ... ... ... ... біз ... ... бір оймен жасалған дүние тұрғанын сезінуіміз
мүмкін. Сөйтіп біз басқа материалдан жасалған дүниені жай ғана ... ... ... ауыз әдебиетінде мақал-мәтелдер шағын көлемді, мазмұнды
көркем жанр үлгісі болып табылады. Мақал-мәтелдерді өзін жасаушы ... ... яғни ... ... бір ... ... көрген-білгенінен
жасаған қорытындысы, ақыл-ой түйіні деуге болады. /12,14/
Мақал-мәтелдердің өміршеңдігі – ... ... мен ... аз сөзбен көп мағына беретіндігінде, оңай есте сақталуында.
Мақал-мәтелдер адам тұрмысындағы алуан ... ... ... қысқа, тұжырымды, нақты түсіндіреді; ойды ажарлайды, әрі
анықтайды.
Мақал-мәтелдер халықтың өзін ... ... ... ... құралы болып келеді. Онда ортақ ой, жалпы ереже,
қағида айтылады; формасы ... ... ... ... ... дыбысқа,
ырғақ, ұйқасқа құрылады; көбінесе көркем тілмен – өлеңмен ... мен ... сөз ... ... ... ... де, қазақ әдебиетінде де азды-көпті сөз болған. ... сөз ... ... да бұл мәселе жайында азды-көпті
пікір айтпай өткен емес. Осылардың бәрінің ... ... ...... ... ... ... тағы
басқа тұрақты сөз тіркестерінің бір тілден ... ... ... жоқ. Оларды аударылу тәртібіне қарай, ... ... ... ... – екі ... де бар идиомалар. Мұндайларды аударудың керегі
жоқ, тек ана тілінің қазынасынан тауып алып, орнына қоя білу ... ... ... ... да, ... жағынан да дәл келіп отырады. Мәселен,
«что посеешь, то пожнешь»–«не ... соны ... ... ... ... жағына дәл келмесе де, мазмұны бойынша сол мақалдың толық баламасы
бола алатындары бар. ... ... ниже ... ... жусаннан
аласа», «из мухи делает слона»–«түймедейді түйедей етеді» сияқтылар.
Мұндайлардың бәрі соншалық әдемі ... да, ... ... ... ... ... кірігіп тұра қалады.
Екіншісі – қазақ тілінде ондай дайын үлгілері жоқ идиомалар. Оларды,
мазмұны мен формасын дәл ... ... ... ... тура ... ... ... мен мәтелдің барлық ерекшеліктері сақталуға тиіс. Яғни,
ұйқасы, үндесуі, ұтқырлығы, әсерлілігі толық беріліп, ... ... ... ... тиіс. «Лучше меньше, да лучше»–«аз болса да саз болсын»,
«лучше поздно, чем никогда»–«ештен кеш ... ... за гуж – не ... ... ... жегілме, жегіле қалсаң, егілме» тәріздіділер. Бұл
аудармаларда жалпы түрі де, ішкі ырғағы мен үндестілігі де, ... ... дәл ... ... да олардың көбі қазақтың өз мақалы сияқты болып,
тұрмысқа еніп кеткен. Аударманың ... ... да ...... аңыз болып, дүние жүзіне тарап кеткен
ұғымдар»/16,198/.
Ал енді Ғ. Ахмедов мақал-мәтелді қалай аударды ... быть того не ... ... ... ... ... жоқ
па деймін» деп алған екен.
Ал «бог не выдаст, свинья не сьест» мақалды ... ... ... ... деп ... ... ... бірліктер арқылы аударылған, алайда
керек ұғымды дәл беріп өзін ақтап тұр. Ал ... ... ... ... ... және қазақша біртірлі қораш естіледі. Мүмкін «құдай ... ... ... ... ... ... ... болар ма еді. ... не ... да ... ... ... сөздерді ана тілімізге аударғанда керекті
басты элементтердің бірі – ішкі ұйқас байлығы. Ішкі ... ... ... ... ... ... үн тудырады. Жалпы ішкі ұйқас поэтикалық
аудармаға ғана емес, прозалық ... да өте ... ... ... сөздерді аударғанда, баламаларды орнын тауып
қолдана білу, әр қилы ... ... ... ... ... етеді. Яғни, түпнұсқадағы сөйлемді – мақал-мәтелдегі үш
сөз ... ана ... де ... сөзді сөйлем болсын деп әурелену
аудармашының олақтығынан туады. Аударатын ... әрі мен ... өз ... ... де ... етіп ... үшін кей-кейде өз
жанына сөз қосу да ... өзі ... ... ... ойын ... ... дәл жеткізуі үшін аянбай еңбек етеді, мехнат шегеді.
Яғни ол ... ... соны ... соны ... соны ... ... көзімен көріп тұрғандай ойша қабылдап, оның әрбір ұсақ ... ... ... алуы ... те, тек ... соң ғана ана тілінің бар
мүмкіншілігімен оқушыларына айтып беруге күш салуы шарт.
Өйткені әрбір ойдың ... ... ... шығып жатқанын біліп
отырмаса, сөздің арғы сырын жеткізе ... ... ... ... ... әр ... сөздіктер мен
энциклопедияларға үйірсектіктің мәні өте зор.
Аудармашы қанша дарынды болғанымен, екі тілдің де сырына қанықтығымен
қатар автордың ойы жеткен ... ... ... ... ... ... ... тілде оқушыларға түпнұсқаны бар қасиетімен ашып бере де
алмас.
C. ... пен С. ... ... ... аударудағы
қиындықтарды айта келе оның бірнеше тұсына ... ... ...
түпнұсқадағы тұрақты тіркестерді таба білу, өйткені ... ... ... оларды танымаудан болады. Мысалы аудармашы
оларды ... ... ... немесе олардың тұрақтылығын байқаса да
автордың өзіндік стилі ... ... ... Ғ. Ахмедовың романдағы ... ... мен ... аса ... ... байқалады. Мүмкін аудармашы жоғарыда
көрсеткен себептерді айналып өте алмаған болар.
Аударма бір халықты екінші халыққа кеңінен ... ... ... ... шын ... құрметтеуге үндейтін, қысқасы,
рухани теңестіретін өнер екені мәлім. Оның ішінде әдебиеттің көтерер ... ... ... Ал көркем аударма болса осы аталған қасиетті жүкті
жеткізуші ... ... ... ... ... ... ... аударма мәтінін көркем, әсерлі, шынайы жеткізу қажеттілігінен
кейбір сөздер пайдаланылмай қалады. Сондықтан көркем ... ... ... ... ... экспрессиялық қуаты алға шығады.
Қарама-қайшылыққа толы өнер аудармашылық деген. Тіпті бір-бірімен
қиыспайтындай міндеттер ... ғой: біз оны ... ... түлға
дейміз, ол болса өзгенің мәтініне маталады да түрады, біз оған ... ... ... ... ... бер ... ол түпнүсқаның үлттық
өрнегін бейнелеуі керек, біз оған ... ... ... ... дейміз, ол түпнұсқаның өзіне тэн уақыт табын, заман
таңбасын сақтауға тиіс... Осы ... ... шығу үшін ... көп ... ... сайын әрі минут сайын қандай да бір деңгейде көркемдік
құндылықты жасаушы іспетті ... ... ... кез ... ... ... актер тәрізді саналатынын ұмытпауы тиіс” дейді В. Левик . ... ... оны ... ... ... ... оған ... ақыл-ой, білім, ізденісін аянбай арнайды. Соның рухына беріледі,
бағынады. Аудармашы да тура ... ... ... ... өз ... ... ғана аударма сүйіспеншілікпен, шынайылықпен жасалады.
Мұндай аударма басқа тілдің ... ... ... ... ... ... аудармашы бар өмірін, талантын, жандүниесін,
шығармашылық құштарлық пен қызығушылығын ... ... ол ... ... ... ... тегіс танылады.
Автордың ой-сезімін, дүниетанымын, стильдік дербестігін, көркемдік әлемін
терең түсіну, айқын сезіну – аударма ... ... ... до ... Он ... с намерением не
упамянул о Тане; но ему ... ... ... во ... что Ирина знает о
эго свадьбе, а ... что она как ... ... его в желании скрыть от
нее эту самую свадьбу. Он решительно не знал что ... а ... ... с него ... ... әр алуан қырлары мен сырлары болады: ... ... ... ... ... ... дүниесі баяндалады,
философиялық толғаныстар мен психологиялық ... ... ... ... ... ішкі ... ... тұсты аудармашы
қалай жеткізгенін қарайық.
«Литвинов құлағына дейін қызарып ... ... да ол ... ... алмаған еді; енді осы жерде қатты састы; өйткені, ... ... ... Ирина біледі екен, ал екіншіден, сол тойды жасырғысы
келгенін ... ... ... ... не айтарын білмей қалды, ал
Ирина көз айырмай қарап ... ... ... ... ... ... ... образдық көріктерді толығымен сақтауға, түпнұсқаның мазмұны мен
формасының бүкіл ... ... ... ... ... — аудармашының талантына, біліміне, ... ... және ... ... ... ... оқырмандары
алдындағы жауапкершілікті ескере отырып, оқырман мен ... ... ... қазақ әдеби тілінің синтаксисін бұзбастан, аудармада автор
стилін сақтау ... ... ... ... был ... ... собою, словно в рлетку проигрался или
не сдержал ... ... ... ... ... ему, что как жениху, как
человеку уже степпеному, не мальчику, ему не следоало ... ... ... ни ... ... ... нужно было
идти!» – рассуждал он. – С ее стороны кокетство одно, ... ... ... все приелось, она ухватилась за меня... Иному лакомке ... ... ... Ну и ... Я-то ... побежал? Разве я
могу... не призирать ее? – Это последнее слово он произнес даже ... без ...... тут ... ... нет быть не ...
продолжал он свои рассуждения. – Ведь я знаю, с кем дело имею. Но все-таки
с ... ... не ... Моей ноги у нее не ... Литвинов самому
себе не смел или не мог еще признтся, до какой степени ... ему ... и как ... она ... его ... ... ... я өтірігі шыққан адамдай, өзіне өзі қатты
ренжулі. Іштен біреу: бала емесің, қалыңдығың бар, ... ... ... ... ... ... істі білтелеп, көрсе қызар болуыңның ешбір
жөні жоқ еді деп тұрғандай. «Барып нең бар еді? – ... ...... ... ... ... ... Әрнірседен бір жеріп, ерігіп отырғанда
қолына мен түсіппін... тәтті құмар әйелдердің ... қара ... ... бар емес пе... ... ... Ал ... ... жүгіріп бара
қойдым? Қайта оны... жек көретін жөнім бар емес пе еді? – ... ... ойша ... ... де, ... ... айтты. – Әрине, онша
бүлініп кеткен ештең жоқ жіне болуы да мүмкін емес, – деп ... отыр ... – Кім ... ... білемін ғой. Дегенмен де, ... ... Енді олай ... ... баспаймын». Өзіне Иринаның қандай сұлу
көрінгенін, сезімін қандай оятқанын ... әлі ... бата ... келмей отыр.
Түпнұсқадағы көркемдікті сақтаудың маңыздылығы да – тіл ... ... ... ... білуге байланысты. Мұның өзі ұлттық тіл
нормасын сақтауға келіп тіреледі. Көркем ... үшін ... ... барлық
заңдылықтарымен, ережелерімен білу міндет. Тілді терең білу аудармаға әдеби
қатынас жасау ретінде оның ... ... ... ... ... және бейнелеу сипатындағы құралдарын жеткізу саналады. «Аударма ... ... алыс ... ... ... ... ... қабаттар
астынан қайта қопарады, әдеби тілді жаңғыртады», – деп М. ... ... ... құндылықтары ретінде көрсетеді. Алайда көркем ойдың әдемі,
мәнерлі жеткізілуі ұлттық тіл байлығын шебер ... ... ... ... Н. Гоголь В. Жуковскийдің Гомердің «Одиссейін» ... ... ... ... ... ... ... европалық
тілдердің ішіндегі ең толық және бай ... ... ... шығарылады.
Аударма түпнұсқаның өзіндей баяғы өмірге барынша бойлатады», – деп тілдік
көркемділігін көрсетеді. Түпнұсқаға жақындық оның негізгі ... ... ... ұғым. Бұл мәтін дәлдігі, көркемдігі, интонация, әуез, ... ... ... ... берілуі. Әр жанрдың табиғатына сай
тілі де сол деңгейден табылуы тиіс. ... ... тілі ... сұлулық,
бейнелілігін, әуезділік, әсерлілік сипатын жоғалтпаса керек.
Рессей федерациясының еңбек сіңірген қайраткері, Рессйдің ... ... ... Ю.В. ... бұл роман ХІХ ғасырдың алпысыншы
жылдарындаындағы қоғамдық қозғалыстың тығырыққа тірелген, идеялық жолсыздық
кезеңін суреттеген роман, М.Е. ... ... бару ... Не іздеу
керек? Қандай жетекші шындықты ұстану керек?» деген сұрақтарды өзіне де
оқырманға да ... – ескі ... ... ... ... келмеуде,
соған қарамастан қоғам өзі де ... ... бір ... ... ... ойларымен үндес келеді дейді. Ал аударма оқырманға ХІХ
ғасырда Ресейдегі өтпелі ... ... ... ... ... ... ... деуге болады. Оның үстіне аудармашы түпнұсқада түсініктеме
берілмеген, ... ... ... ... ... ... бола ... оқиғаларға байланысты сөздер мен терминдерге ... ... Бұл ... сол кезде болып жатқан мән-жайды толық түсініп
қабылдауына қажет екені анық. Мәселен:
Эманципатор – азат ... ... ...... шаруалар «азат» етілгенен кейін, оларға
жер сатып беру мәселесі шешілгенге дейінгі ... мен ... ... ... оны ... өкілдері жазып, солардан
сайланған «қалыс билер» бекіткен (ауд).
Крупиэ – құмар ойынын басқарушы адам (ауд).
Рулетка – ... ... ... өткен ғасырдың алпысыншы жылдары аударылғанын ескерсек ... ... ... ... ... «рулетка» сөздері түсініксіз
болғаны белгілі.
Л.С. Бархударовтың сөзімен айтқанда «аударма ... ... ... ... ... ... кей ... тұстары бары
түсінікті, яғни аударманың түпнұсқамен толық сәйкесуі ... ... ... ... кей кемшіліктер шығарманың желісіне жалыпылай алғанда
айтарлықтай нұқсан келтірмеген. Романның қазақ ... ... ... қазақ тілді оқырманың талабына сай. Жалпы Ғ. ... ... ... ... түсетін фактордың бірі ... ... оған ... қараған. Аудармашының өз сөзімен айтар болсақ: «Аударма
әдебиет керек, оған дау жоқ, аударғанда ... ... ... ... ғана ... ... ондай шығармаларды аударуға жауапты
қарауымыз керек емес пе? Ол ... ... ... ... бар. ... көрінген адамға тапсыра береміз бе? Асыл мұраларды
халтурадан неге қорғамаймыз» – деп, нашар аудармаларға қарсы болған.
Түпнұсқаға қызығушылық болмай аударма ... ... ... ... ... ... ... қоса оны сол күйде жеткізе алуы қажет,
түпнұсқа өз оқырманына қалай әсер етсе, аударманың ... да сол ... ... ... ... көз ... мейлінше дәл беруге тырысу. ... осы бір ... ... ... ... ... талаптарға сай етіп аударған. Өйткені осы бір ... оқи ... ... бір ... ... ... өтіп ... кезеңге
барып қайтқандай әсер алары сөзсіз. Мағжан Жұмабаев аударма өнері туралы:
«басқа ілден шығарма аудару ол ... ... етіп алу ... сөз,
өзінікі болған соң, ол өгей бала екені мүлде білінбесе керек. Ол үшін
шығарманы ... ... ... ... рухы ... ... ... Тургеневтің «Түтін» романы қазақша аудармасында мағынасын да рухын да
сақтаған.
Ғалым ... А.П. ... ... де ... ... бір-екеуіне тоқталып, талдап көрейік. Чеховтың «Сүргінде» деп
аударылған «В ссылке» ... ... ... ... ... «В ... ... тура аударғанда айдауда дегенді білдіреді,
оның үстіне әңгіме де айдаудағы адамдар жайында. Ал сүргінде деген ... ... ... өмір ... ... ... Мүмкін
аудармашы шығарманың ішкі психологиялық сипатына үңіліп, ... ... жан ... ... ... аударған болар. Енді шыармадағы бір-
екі сәттен мысал келтіре кетейік. Әңгіенің ең бсындағы екі ... ... ... ... ... и ... ... которого никто
не знал по имени, сидели на берегу ... ... ... три ... в избе. Семен, старик лет шестидесяти, худощавый и беззубый, ... в ... и на вид еще ... был ... он ... бы уже ... но в ... у него был полуштоф, и он боялся, как бы в избе ... ... у него ... ... был ... ... и, кутаясь в
лохмотья, рассказывал, как хорошо в Симбирской губернии и ... у ... дома ... и умная жена. Ему было лет двадцать пять, не больше,
а теперь, при свете ... он, ... с ... ... ... ... ... салып, оқырманға қаншалықты деңгейде жеткізе алғанын
көрейік.
«Заманында Толковый деп ... ... қарт пен атн ... де ... ... ... екеуі жағада, оттың басында отыр; қалған үш қайықшы ... ... Жасы ... ... арық, тістері түскен, жауырынды,
сырт кқруге әлі де мығым Семен қарт мас; ол ... үйге ... ... еді, ... ... жарты штофы бар, соны ... ... ішіп қоя ма деп ... ғана бармай отыр. Татар ауыру.
Қиналып, ... ... ... ... ... екенін, сонда, үінде
сұлу ақылды келіншегі қалғанын айтып отыр. Жасы жиырма бестерден ... ... ... оның ... ... жүзі ... ... жас баланың
әлпеті сияқтанып көрінеді».
Бұл шығарманың бірінші беті, ... ... ... өзі ... ... ... мүмкін штоф сөзіне түсініктеме берген, ал толковый
сөзін аудармай сол күйінде беріп, оның да мағынасын түсініктеме беру арқылы
көрсеткен. Негізі ... ... ... табылып тұр, бірақ аудармашы бұл
дамның лақап аты болғандықтан сол күйі ... ... болу ... бұл бөлігінде біраз кемші тұстары бар, енді осыларға ... ... ... ... ... кейіпкердің бейнесін
сомдауда кей сөздердің баламасын дұрыс бермеген, бұл ... ... ... «старый Семен» дееніміз «Семен қарт» емес кәрі Семен ... еді және ол ... деп ... ... ... басқаша аталған
жоқ, солай аталып кетті. Аудармашы «изба» дегенді «үй» деп қана ... ... ... тұрмыс жағдайынан осы арқылы қандай нашар екнін
автор осы бір сөз ... ... ... жоқ па. Аудармашы оны тым құрмаса
«ағаш үй»деп аударған болса бұл айдауда жүрген адамдардың ... орны ... ... ... еді. ... ... жауырынды емес иықты келеген
немесе кең иықты, бұл шығармада «широкий в плечах» деп ... ... ... ... ... ... еген ... кемдеу тұсы қазақ
тілінде бір сөз таптары қатар келсе тыныс белгісі немесе шылаулар арқылы
бөлініп тұрады. Ал ... оны ... ... ... ... ... редакторды атымен
ауызға алмайтынымыз бар. Осынымыз дұрыс емес. Тәржімедегі жетістік пен
кемшілікке ... да ... Осы ... ... ... бір ... келтіре кетелік. А.Блок 1918 жылы Гейненің
шығармалар жинағына редакторлық етуге ... ... үлы ... қолы ... ... бэрі орысша аударылып, басылып, бір емес
бірнеше рет басылып ... кезі ... XX ... басына дейін
Россияда Гейненің шығармалар жинақы төрт рет басылыпты, оның екеуі толық
шығармалар ... ... ... ... Блок осы ... кірісерде
«Гейнені аударуды толықтай басынан бастау керек» ... ... ... «Гейненің артистизмі көмескі ... ... ... да нағыз қуанышқа бөлей алмайды», қысқасы «орыс тілі қазірше
Гейнені танып-білмеген десе де ... ... биік ... ... ... соншама терең таныстығы және редакторлық
міндетіне алабөтен жауапкершілікпен қарауы жөнінде Е.Ланданың «Блок - ... атты ... ... ... Бір ... 24 ... Блок
қолы тимегені тек 9 жол екен. Ең бастысы бүл да емес. Ең ... ... ... түпнүсқасындағы үйқас сипатын сол күйінде сақтап
(Гейнеде бірінші жол мен үшінші жол ... ... ... Блок оны ... орыс ... яғни орыс оқырманының жанына ... ... ... ... ... орасан өлең, дастандары
қарапайым қазақшылауға, шымыр, ұшқыр сөздерін әлсіретуге жол бермеуге ... - ... ... Бұл ... бірінші томды кұрастырушы, белгілі
ақынымыз Қуандық Шаңғытбаев Лермонтов лирикасының аудармаларын мейлінше
қадағалап қатаң ... ... ... аудармаға қатысқан баршамыздың
элсіз жолдарымызды сояудай сүрақтармен нұсқап ... ... ... ... зардабын шеккен өз басым ... ... ... деп еске ... ... Бекхожин.
Ендеше мұндай кемшіліктерді жіберуде редактор да кінәлі. Алайда екі
бірдей адамның мұндай кемшіліктерді ... ... ... ... ... мұны ... деп есептемеген болар. Олай ойлаудың да реті ... ... ... ... оны ... ... ... айтпақ ойын жеткізетін тұсы ол шарықтау шегі мен шығарманың қалай
аяқталуы. Ал ... ... ... ... қалай аударылғандығын
көрейік:
« – Вот, за доктором поскакал! – сказал Семен, ... от ... ... ищи ... ... ... ветра в поле, хватай черта за ... твою ... Экие ... ... прости меня, грешнего!
Татарин подошел к Толковому и, глядя не него с ... ... ... и ... к ... ... речи ... слова,
заговорил:
– Он хорошо... хорошо, а ты – худо! Ты ... ... ... ... а ты ... ты худо! Барин живой, а ты ... Бог ... чтоб ... был, чтоб и ... ... и тоска была, и горе было, а
ты хочешь ничего, значит, ты не живой, а камень, глина! Камню надо ... ... ... Ты ... – и бог тебя не ... а ... любит».
Ал енді аудармасы мен түпнұсқаны салыстырып көрейік:
« – Әне, тағы да ... ... бара ... – деді ... ... ... – Я, табарсың нағыз дәрігерді, іздей берді даладан, тұт сайтанды
құйрықтан, жаның жай таппағыр! Мұндай да есерлер ... ... я ... ... гөр, күнақар пендеңді!
Татар жігіт Толковыйды көзімен ата, жирене қарап, ... ... ... ... ... қалшылдай сөйлеп:
– Ол жақсы... жақсы, мына сен – жаман! Сен жаман! Бариндікі жан
жақсы, тамаша, ал сен – ... сен ... ... жан бар, ... жан ... ... ... тірі болсын деп, қуансын, мұңайсын, қайғырсын деп
жаратқан, ал сен ештеңе керегі жоқ ... сен ... сен мына тас, ... ешнәрсе керек емес, саған да ешнәрсе керек емес... Сен, тас сондықтан
құдай сені жек көреді, ал баринді ... ...... ... ... нені ... қандай мақсат
көздегенін, нені басты ... етіп ... ... неге ... көңіл
аударғанын білу – сыншыға, әдебиетшіге, аудармашыға тікелей қатысты ... ... ... сөз ... ... ... дәл ... ұғыну
аудармашылық сезімталдық пен түйсіктілікті талап етеді. Шығармалардағы
автор ... ... ... неге ... білу ... ... ... қайталап, асықпай, жайлап түйсініп оқу аудармаға
пайдасын тигізеді. Ғ. ... ... ...... ой ... ... ... Бір жағынан бұл тұжырым көркем аудармаға автор
стилінің, ... ... ... ... мәтіндегі ойының
шынайылығының шымыр ... ... де ... Чехов осындай кіші гірім әңгімелерінен кейін көлемді ... ... Оның ... ... да кездестіруге болады
мұғалімдерді, дірңгерлерді, ... ... ... ... да ... да бар. ... ... барлық
жастағы адамдар – бүкіл Реесей! Ол ... ... ... ... өмір ... ... ететін адамның жаман қасиеттерін мазақ қылған:
күштілердің зорлықшылдығы мен әлсіздердің ... ... ... ... ... пен безбүйректікті. Міне «Сүргінде»
әңгімесінде де Чехов ... ... ... ... оны тас ... ... Аудармашы әңгімедегі осы тұсты, ең мағызды бөлікті дәл
жеткізі алған.
Аударманың міндеті мен мақсаты – үлкен, кең ... ... ... туған тілдің байлығы мен сұлулығын қорғау, әлемдік әдебиеттің
ұлы жауһарларындағы құндылықтардың бәрін игере білу және оны сол ... ... өз ... ... білу ... ... ... дегеніміз – түпнұсқада бейнеленген шынайы болмысты,
баяндалған ақиқат жайларды аударма шығармасында шындық түрінде ... ... ... ... жасау дегеніміз - өз тіліңнің құралдарымен
автордың түпнұсқада айтқан ойларын, мәтіндегі сезім, ... ... ... көркем шығарма аталуы да осыдан» – ... ... ... ... ... Кундзич.
Аудармашы бұл аудармасында автордың айтпақ ойын жеткізе алды.
Кейіпкерлердің ішкі ... ... ... ерекшеліктерін сол
күйде етіп аударған. Яғни аударма шынайы ... ... ... ... ... ... түпнұсқаның эстетикалық құндылығына жету – басты
мәселе. Бұған негізгі өлшем ... ... мен ... ... ... ал тілдік сәйкестігі тек қана көркемдікке
қызмет етеді. Аударманың толық ... ... – оның ... мен ... көркемдік тілінің айқын әрі түсінікті сипатта, түпнұсқамен тең
дәрежеде берілуі.
Аудармашы ... ... ... ... тұтастай
жеткізумен бірге, ең қиыны ... ... ... бермейтін астарлы
ойларын түсініп, түпнегізін жеткізуі тиіс. ... ... дәл, ... де, ... ... ... ... ойын дөп басып табу оңай
емес. «Аудармада бәрін аудару мүмкін емес. Аударма үрдісі кезінде бір ... ... ... соған сәйкес келетін ... ... ... ... ойының дәл аударылуын басты ерекшелік санайды. Аударманың
сапалылық дәрежесі көркемділігімен бағаланады. Аудармашы түпнұсқаның ... ... ... ... ... ... білім,
шеберлігін сарқа жұмсайды. Ондағы мақсат – ... ... ... ... ... ... ... мағыналық мазмұнын толығымен
және оған тұтастай тепе-теңдіктегі функционалдық ... ... ... анықтама жасайды А. Федоров (с. 12).
Толыққұндылық оның айтуынша аударманың бүкіл құрылымындағы ... ... ... ... дәрежесін талап етпеуі де мүмкін. Көркем аударма
шығармашылық жемісі болып табылғандықтан, өзінде аудармашының ... ... ... ... ... рух» ... ... ғалым аударманың толық құндылыққа жетуінің ... ... деп ... қай ... ... ... табиғат пен қоршаған ортаны,
айналаны дәл де көркем ... ... ... ... ... и ... кончилась. Когда архиерей садился в карету, чтобы ехать
домой, то по всему ... ... ... развивался веселый, красивый
звон дорогих, тяжелых колоколов. ... ... ... кресты на могилах,
белые березы и черные ... и ... луна на ... стоявшая как раз над
монастырем, казалось теперь, жили ... ... ... ... ... ... Был ... в начале, и после теплого весеннего дня стало
прохладно, слегка подморозило, и в мягком холодном воздухе ... ... ... от ... к ... шла по ... надо было ехать
шагом; и по обе стороны кареты, в лунном свете, ярком и покойном, ... ... ... И все ... ... и все ... ... так близко, все – и деревья, и небо, и даже ... и ... что так ... ... енді ... назар салыңызшы, аударма мен түпнұсқа арасындағы
айырмашылықты парықтап ... ... ... ғибадат та аяқталды. Архиерей үйіне қайтқалы каретасына
мінгенде қымбат та ауыр ... ... әсем ... ай жарығы түсіп
түсіп тұрған бақтың ... ... ... Ақ ... ... ... ақ ... ағаштар мен олардың қара көлеңкелері, аспанда, ... ... ... тұран ай – осылардың бәрі де қазір, адам үшін
жұмбақ болғанымен де жат ... өз ... ... ... ... бас кезі, көктемнің жылы күнінен кейін кеш уытып, жер ... ... ... ... ... лебі ... ... мен қала
арасындағы жол құмды болғандықтан, тек аяңдап жүруге тура келді; ғибадаттан
қайтқандар айдың тынық ... ... ... екі ... ... келе ... Бәрінде де үн жоқ, ойға шомған, ... ... ... ... ағаштар да, аспан да, тіпті, ай да біртүрлі жанға
жақын сияқты көрінеді, сол ... ... ... осы ... ... ... тілегендейсің».
Аудара автор берген суреттерді дәлме дәл жеткізіп тұрған жоқ па?
Аудармашы мақсаты – түпнұсқаның көркемдік элементін, толығымен ... ... ... бар құрылымдық негізінде түпнұсқаны жасап шығу.
Сондықтан аудармашы түпнұсқадан ауытқып, ... ... ... ... ... ... ісі кезінде бір тілдің материалы екінші тілге
ауыстырылады. Чех ... ... Иржи ... «тіл ... бойынша
аударма нағыз түпнұсқалық шығарма, әрі көркемдік репродукция, көркемдік
қабылдау. Аударма сондай-ақ ... ... пен ... ... аралық категория» деп анықтама береді.
Қалай айтылса да, түпнұсқа мен аударма нұсқасы арасында тепе-теңдік
сақталуы тиіс. Бұл ... ... ... ... ... ... барлық элементтерімен аудармада көрініс табуына
байланысты, яғни, композиция, ... ... ... сомдау жүйесі,
баяндау тәсілдері, портрет, пейзаж, диалог, монолог т.б. аударма ... ... ... ... ... келбеті, автор бейнесі және аудармашының өз
бетін танытуды туралы ... ... орын ... Бұл ... жөнінде дау-
дамайлар, талас-тартыстар туу әбден ықтимал. Белгілі бір ... ... ... шығарманың идеясын, мазмұнын, көркемдік касиетін
айнытпай, дұрыс беріп келе жатқан ... ... ... ... ... көшетіні, содан кейде бөгде шешім ұсынатыны болады.
Ал адамның ішкі толғанысын суреттейтін тұстарды да ... оңай ... ... дәл ... ... ... автор кейіпкердің психологиялық
ерекшілігін толық ашып, түр-тұлғасының ... ... ... ... автор өзінің не айтқысы келетінін, ал оның ойы арқылы
өзінің қалай ойлатындығын байқатады.
«Вечером монахи пели ... ... ... ... иеромонах с
черной бородой; и преосвященный, слушал про жениха, грядущего полунощи, и
про чертог ... ... не ... в ... не ... ... покой, тишину и уносился мыслями в далекое прошлое, в ... ... ... ... пели про ... и про ... и теперь это прошлое
представлялось живым, ... ... ... ... ... ... И, быть может, на том свете, в той ... мы ... ... о
далеком прошлом, о нашей здешней жизни с ... же ... Кто ... ... в ... было тут ... Слезы текли по лицу. Он думал
о том, что вот он достиг всего, что было доступно человеку в его ... ... но все же не все было ... ... еще ... не
хотелось умирать; и все еще казалось, что нет у него ... ... о чем ... ... когда-то, и в настоящем волнует все та ... на ... ... была и в ... и в ... и за ... назар салайықшы, осы бөлікте автор кейіпкердің ойы ... ... не ... ... тырысқан, адамдар арасындағы
еркіндік пен ... ... ... ... ... ... ... өзегі болса керек.
«Бұл кеште монахтар дауыстарын жақсы қосып, ... ән ... қара ... жас ... ... ... түн ... келетін
күйеу туралы,сәнді отау үй туралы, тыңдап отырғанда тәубаға келу, қайға
ойлау ... ... жоқ, – жаны ай ... ойы ... ... ... ... сол уақытта да күйеу мен сәнді отау туралы естіген сөздерін
ойлап отырды, сол ... тап ... ... еш ... ... ... қуанышты көрінді. Бәлкім ол дүниеде де, сол ... де біз ... ... осы ... ... ... ... еске
алатын болармыз! Архиерей альтарда отырып, бұл жер қараңғы. Көз жасы бетін
жуып кеткен. Ол өзі қатарлы ... қолы ... ... жетіп болғанын ойлап
отыр, көңілі құдайда, бірақ сонда да әлде де күңгірт бірдеңелер бар, ... ... ... ... ... ... өлгісі келмейді; бір кезде
дүлдәмәл арман еткен аса маңызды бірдеңе әлі жоқ ... ... ... да, шет елде ... де ... ... ... бір үміт қәзірде
де көңілін тебірентетін сияқты көрінді».
Бұл ұзақ күрделі сөйлем дегеніміз көркем ... ... ... бір әдісі, жазушы стилі емес пе? /20,108/.
Аударма – қаламгердің жалпы халықтық қордағы сөздерді, формаларды
пайдаланады, өз ... жаңа сөз ... мен тың ... ... – көркем
аударма ойлаудың образдылық типінің ... ... ... ... мен ... ... дербес шығарма екендігін
дәлеледейді. Түпнұсқадағы ... ойды ... ... әдіс-тәсілдермен
жеткізудің амалдарын іздестіру барысында аудармашы негізгі материалдарды
анализдеу және синтездеу процестерін ... ... яғни ... мәтіннің
негізгі идеясын, мән-мазмұнын талдап түсініксіз және осы идея мен мазмұнды
екінші тілдің қуаты ... ... ... ... тиіс болады.
Аударма үдерісі барысында екі тілді жетік меңгеріп қана қою, ... ... ... ... ... ... ... сай
болуы үшін түпнұсқаның ... мен ... ... ... ... ... бірқатар мәліметтермен танысуға тура келеді. Тәжірбиелі
аудармашы автордың өзге де шығармаларын оқиды, оның ... ... ... ...... ... ... шығарма
оқиғасына, желісіне негіз етілген тарихи мерзімнің ерекшеліктеріне қатысты
өзге де ... ... ... ... ... аударма үшін
қажетті тарих, этномәдениет, әлеуметтік мәдениет, ұлттық білім (менталитет)
турасында ... ... ... ...... ... ... тiршiлiк-әрекетi бiр
адамзат қоғамындағы аса маңызды, шартты құбылыс.
Аударма – ұшан-теңiз өмiр ағысының бүкiл ... ... ... отырған елеулi күштердiң бiрi“ .
Адамзат тарихында әрбiр ұлт, ... ... ... ... ... өмiр ... алға ... өседi, өркендейдi. Яғни, өзiнде жоқты
өзгеден алады, бiлмейтiнiн үйренедi, бiлгенiн басқаға ... ... ... ... ... ... оның мазмұны жеңіл әрі толық
қабылданады. Сапалы аударма ... ... ... қызығушылығын
арттырады. Сөйтіп оны халықпен рухани жақындастыра түседі. Осы ... ... ... ... ... ... ... көрсеткіші.
Яғни аударма зерттеушісі, сыншысы аударылған шығарма мәтінінің дәлдігі,
айқындылығы, әдемілігі, көркемдігі, тілдік ... ... ... ... ... оған өзіндік көзқарасын білдіреді. Көркем
аудармада оның ... ... ... ... ... тұрғысынан анықталады.
Аударма шығармаларында түпнұсқа мен аударма тілінің ішкі заңдылықтарын
сақтау қандай маңызды болса, оның түрін ... ... ... ... ... құралдарының толық қамтылуы ерекше. Әдебиет түрі
оның мазмұнымен бірге ... да, түр ... ... дамуына
тікелей негізделеді. Шығарма түрін дәл беру ... да дәл ... Ең ... екі ... ... өз ... ... құрайтын
бірлігін, оның автор ойымен сәйкестігін жете сезіну қажет. Шығармаға тән
ұлттық сипат аудармада ... жөн. ... ...... заты,
ал мазмұн мен түр – өзара бірге аталатын кез ... ... екі ... ... ... көркемдік бейнелеу құралдарының ... ... ... деп ... Және ... ... ... жаңарып,
бірінің орнына бірі келетінінін дәлелдейді.
Көркем аудама туындылары қазақ әдебиетінің өз мүлкі, өз ... ... де ... оның ... ... ... ... отырады.
Нағыз творчестволық көркем аударма дегеніміз түпнұсқаның стильдік, тілдік
ерекшеліктерін сақтай отырып, оның ... ... ... әрі ... ... да ... етіп шығару. Осы екеуі ұштасқанда да
ғана аударма көркем болады.
Бір халықты екінші халыққа кеңінен таныстырып, оларды ... ... шын ... ... үндейтін, қысқасы, рухани теңестіретін
өнер екені мәлім. Оның ... ... ... ... ... ... Ал ... аударма болса осы аталған қасиетті жүкті жеткізуші алтын
көпір іспетті десек асыра айтқандық болмас.
Аудармашы А.П. Чехов аударуда шындала ... ... ... Мәселен Чеховтың «Ұшқалақ» әңгімесінің аудармасынан бірер мысал
келтірейік.
«Оның күйеуі, Осип Степаныч Дымов, дәрігер, титулярный советник ... ... Екі ... ... ... тыс ...... болып істейді. Күнде таңертең сағат тоғыздан түске
дейін ауыруларды қабылдап палатасында ... ... ал ... ... мініп алып екінші ауыруханаға барып, онла ауырып өлген ... ... ... ... ... табысы тым аз? Жылына бес жүз
сомдай-ақ. Міне бары осы. Ол ... тағы не ... ... екен? Ал енді
Ольга Ивановна мен оның жақын достарын, жақсы таныстарын онша ... ... ... ... ... да бірер қасиеті, ептеген
атағы бар, аты шықан, атақты деп саналатын немесе, ... ... ... де ... деп ... адамдар».
Қарап тұрсаңыз тілі жеңіл, тіптен қазақ тілінде жазылған ... ... ... ... қоса ... ... ауытқымаған. Түпнүсқамен
үтір-нүктеіне дейін дәл келіп тұр. Алайда ... еш бір ... ... ... ... тізбектелген. Енді түпнұсқамен салыстырып көрейік:
«Ее муж, Осип Степаныч Дымов, был врачом и имел чин ... ... он в двух ... в одной сверх штатным ординатором. А
в другой – прозектором. Ежедневно от девяти ... утра до ... ... ... и занимался у себя в палате, а после полудня ехел на ... ... ... где ... ... ... Частная практика его была
ничтожна, рублей на ... в год. Вот и все. Что еще про него ... А ... тем, Ольга Ивановна и ее друзья и добрые знакомые были ... ... ... ... из их ... ... и ... имел уже имя и считался знаменитостю или же хотя и не был еще
знаменит, но зато ... ... ... үнқатысуы аудармасыз жүзеге аспайтыны әр аударма
түпнүсқаның жаңа байыптамасы болатындықтан ғана емес, ... әр ... жаңа ... алып ... ... ... ... «Өзге
мәдениет басқа мәдениеттің көзімен ... ... ғана өзін ... ... ... Бір ... екінші, басқа мағынамен бетпе-бет
келгенде өзінің терең ... ... ... ... сол ... мен ... еңсеретін басталгандай ... ... ... ... ... әдебиетінсіз кемеліне
келмейтіні сондықтан.
Көркем шығарманың әлем әдебиетiне енуi аудармасыз мүмкiн емес ... да ... ... ... бұл екi ... құбылыс тек қатынаста
тұруы тиiс. Егiз көркем туындының қайсысы маңызды деген сұрақтан ... ... ... қай ... болмасын, ол адамзат болмысына
қалай әсер етедi, адамзаттың даму жолында қандай рөл ... ... ... жөн ... ... кез-келген жанры мен түрін аудару кезінде ... ғана ... ... ... ... ... ... Жоғарыда
айтылған анықтаманы ескерген жағдайда, аудармашы еңбегінің ... ... ... ... ... ... шығармасы аударылатын авторды
барынша жетік білуі керек, оның ... ... ... мен
талғамын, әдеби ағымын, шығармашылық тәсілін, аталған көркемдік туындыда
баяндалған дәуірді, жағдайды, қоғам өмірінің ... оның ... ... және т.б. ... ... ... А. С. ... зерттеушілер тұлғасына, мағынасына қарай әр түрлі қарастырады.
Диалог мағыналарының ... және ... ... ... ... ... ... критериі әр түрлі болады./35,124/
Г. Имангалиева ... ... ... ... ... ... (информативный), прагматикалық (прагматический) және модальдық
(модальный) деп топтастырады.
Хабарламалық диалог өз ішінде мына түрлерге бөлінеді: әңгімелесу, сұрау-
жауап алу, хабарлау, түсіндіру.
Прагматикалық ... ... ... талқылау, өтініш диалогтарына
бөлінеді.
Модальдық диалогына ... ... ... енді ... ... осы ... ... негізінде А.П. Чеховтың «Ұшқалақ» әңгімесінің түпнұсқасы
мен Ғ. Ахмедов ... ... ... ... ... диалогының хабарлаушылық бағыты жоғары болады. Диалогқа
қатысушылардың пікірлесуі күшейеді. ... бір ... ... ... ... ... ... Бұл – әңгімелесу диалогы жай ... әр ... ... ... ... Енді осы ... орыс ... қазақ тіліне З.Қабдолов қалай ... ... ...... свежо, – сказал Ольга Ивановна и вздрогнула.
Рябовский окутал ее в свой палащ и сказал печально:
А – Я ... себя в ... ... Я раб. Зачем вы сегодня ... все ... ... на нее не отрываясь, и глаза его были ... ... ... взглянуть на него.
– Я безумно люблю вас… – шептал он, дыша ей на ...... ... слово, и я не буду жить, брошку искусство, – борматал он в сильном
волнении. – ... ... ... Не ... так, – ... ... ... закрывая глаза. – Это
страшно. А Дымов?
– Что Дымов? Почему Дымов? Какое мне дело до ... ... ... моя ... мой ... а ... нет ... Ах, я ничего не
знаю… Не нужно мне прошлого, мне давайте одно ... один ... көз ... ... түсейін деді, – деп Ольга Ивановна қалтырап кетті.
Рябовскийй оны плащына ... да, ... ... Мен ... әміріңіздемін. Құлыңызбын. Бүгін неге мұнша сұлусыз? ... өне бойы ... ... қадала қарап тұр, кқз қарасынан адам
шошығандай, соны езген Ольга Ивановна оған қаорауға да бата ... Мен ... есім шыға ... – деді ол ... ... ... демін алып, сыбырлап. – Бір ауыз сөз айтсағыз болғаны – ... ... ... өнерді тастаймын, – деп күбірледі өатты тебіреніп.
– Сүйіңіз мені, ... Олай ... – деді ... Ивановна көзін жұмып. – Бұл қиямет қой.
Ал Дымов ше?
– Дымовың не? Қайдағы Дымов? ... ... не ... бар? ... мына Волга, ай, сұлу табиғат, өз махабатым, өз шатағым, Дымов
дегенді білмеймін... Аһ, мен ... де ... ... ... ... бір сәт қана ... бір мезет.
Аудармашы бұл талаптарды дұрыс орындай ... Оның ... ... ... ... дәл жеткізе алуы
сөзімізге дәлел. Осы ретте екі кейіпкер арасындағы алдамшы сезіиге ... сол ... ол ... ... ... ... тура түпнұсқадағыдай.
Прагматикалық диалог. Прагматикалық диалогта ... ... ... ... ... ... диалогтың мақса-ты
болып екінші ... ... бір ... ... ету ... диалогының бір түрі – егес диалогы болып табылады. Ғ.
Ахмедов аударған А.П. Чехоатың «Ұшқалақ» ... осы ... ... ... ... мысал келтіре кетейік:
« – Ты, Дымов, умный, блогородный человек, – ... она, – но у ... один ... ... ... Ты ... не интересуешся искусством. Ты
отрицаешь и музыку и живопись.
– Я не понимаю их, – ... он ... – Я всю ... ... ... и медециной, и мне некогда было интересоватся
искусствами.
– Но ведь это ужасно, Дымов!
... же? Твои ... не ... ... наук и медецины,
однако же ты не ставишь им этого в упрек. Я не ... ... и ... ... так: если одни умные люди платят за них ... ... то, ... ... Я не ... но не ... не значит отрицать.
– Дай пожму твою честную руку!
Енді аудармасымен салыстырайық:
–Сен, Дымов, ақылды, ардагар адамсың, – ... ол, – ... бір ... бар. ... ... ... ... қоймайсың. Музыканы да, сурет
салуды да жоққа шығарасың.
– Оларыңды ұқпаймын, – дейді күйеуі, ... ғана ... ... ... бойы ... ... және ... шұғылданып келем, сондықтан
көркем өнерге көңіл аударуға ешбір мұршам болмады.
– Бірақ мұның масқара ғой, ... Несі ... ... ... ... ... мен ... бірақ оларға бұл жөнінде кінә қоймайсың ғой. ... өз ... Мен ... мен операларды ұқпаймын, ... та: бір топ ... бұл іске ... ... сарп ... ал ... ... олардың бұл
ісіне толып жатқан ақша төлейтін болса, онда мұнда сірә, керегі болғаны
ғой, деп ... Мен ... ... ... бір басқа да керек емес
деу бір басқа.
– Әкелші сенің адал қолыңды қысайын.
Мұнда екі немесе бірнеше қатысушылардың ... ... ... ... әр ... бір-бірінің пікірлерімен келіспеу-шілік
түрінде болады. Екі сөйлесушінің біреуінің ... ... ... ... талас туады, сөйлесушілер бір затқа, бір ... ... ... ... әр ... өз ойының дұрыстығын дәлелдеуге
тырысады, ол үшін дәлел іздейді, өзінің бәсекелесінің әлсіз жағын ... ... ... өз ... ... ... әлі де ... Кешегі Кеңес Одағында аударматану филология ғылымының бөлек ... ... ... жиырмасыншы жылдарының ең аяғында ғана бөлініп
шыққанын, ал ... ... ... ... ... ... жылдардың
аяғында ғана ие болғанын ескерсек, мүның өзі заңды да. Бүкіл ... ... ... қаузаған мыңдаған мақалалар, жүздеген монографиялар
жарық көре тұра, әлі күнге ... ... ... ... ... ... және «аударма үдерісі» секілді ... ... басы ... ... Оларды біз де көбіне бір сөзбен (мысалы,
«аудармада» жэне ... ... атап ... Мамандар осы кезге дейін
аударманың түпнүсқаға қатысы не, ол ... па, ... па, ... ... ме, әлде ... ... ... эквиваленті ме
деген төңіректе пікір ... Біз бүл ... ... ... да, ... ... ... да шығып кететін күрделі қүбылыс екенін
дәлелдеуге үмтылдық. ... ... әр ... ... ... ... ... ақпараттық, текстологиялық немесе семиотикалық түрғыдан -
қарастырылады. Аудармаға көзқарастың мүндай әртараптылығы оны ең ... ... ... талдау керектігін көрсетеді. Көркем шығарманың
аударуға көнетіндігі не көнбейтіндігі жөніндегі көнеден келе ... ... ол ... ... ... не керек еместігі, аударылган күнде
де ол шығарманың сол қоғамда қабыл алынатындығы не ... ... ... жөн. ... зерттеулері пәнаралық сипат алғанда
ғана көңілдегідей нәтиже күтуге болады.
Аударма – уақытқа тәуелді өнер. Ешкім де барлық ... ... ... ... ... ... мүмкін. Орыс әдебиетшілері Н.Заболоцкийдің
классикалық аудармасын – «Жолбарыс тонды жиһанкезді» мақтағанда орыс ... енді ... бұл ... ... ... тәуекел ете қоймас десіп
жатады. Бұл – керемет баға. Ал егер уақыт ... орай тіл ... ... Онда сол ... ... лайық жаңа аударма жасалуы да эбден мүмкін
болар? ... да әр ... өз ... ... ... делінеді. Түпнүсқа
ғана ескірмеуі мүмкін. Ал Ғ. Ахмедов жасаған аударамалар өткен ... ... ... ... одан бері ... уақыт өзгерді, талаптарда
жоғарлана түсті. Дегенмен Ғ. ... орыс ... ... жақсы жасалған және осы уақытта да оқырманды қанағаттандыра
алады. Ғ. Ахмедов біраз жылдар көлемінде аудармашылықпен ... да өз ... ... ... Ол өзінің аударама жайлы,
оның сапасы турасында пікірін «аударама туралы кейбір ... ... ... ... ... ... ... көркем аударма
проблемасы аса өзектi мәселенiң бiрi екенi дау ... ... Мәне ... ... ... ... оның ... жайлы өткен ғасырдан бері
қарай біраз пікірлер айтылуда. Ғ. Ахмедовтың жазған мақаласы да осы ... ... ... ... ... ... бұл мақаласын оқи отырып
алдыңғы жасаған аудармаларын да ... ... ... ... байқау қиын емес.
«Әдебиет өз тілінде, ұлт көлемінде ... ... ... да өскелең ұлт
әдебиетінің жақсы шығармаларын ұдайы қосып ... ... ... ... ... ... әдебиетінде де басқа тілдерден көптеген кітаптар
аударылып жатқаны да, бұл жұмыстың кең ... алуы да өте ... ... өскендігінің бір белгісі. Жазба әдебиет тілдің баюына,
өсуіне, ... көп ... ... белгілі. Кейінгі ұрпақ тілді ... ... ... кітаптан, газет-журналдардан, радио, теледидардан
үйренеді. Әдебиет тілі ... ... ... ... ... ... өте жауапты қарап, Маяковскийдің тілімен айтқанда,
кейде «бір сөз табу үшін мыңдаған ... сөз ... ... ... ... ... аударма әдебиетінің тілі осы жоғарыда айтылған ... келе ме? Бұл ... ... беру үшін ... төл ... мен аударма
шығарманың тілін салыстырып қарасақ, ... ... ... ... ... мен төл шығарманың тілінде көп жағдайларда айырмашылық барын көреміз.
Төл шығарманың тілі ... ... ... ... ... ... ұғымды
кслсе, аударманың сөйлемдері іркіс-тіркіс, сөздері бір-біріне қабыспай,
оқуға ауыр болып келеді де, аударма екені ... ... ... ...... және мәдениетаралық байланыстың бір түрі. ... ... ... Біз өмір ... ... әлемнің іштей белгілі бір
жүйеге құрылғандығы, адам тіршілігінің кез ... ... ... жүйе ... ... әлемнің тұтас жүйесі жасалмайтындығы да белгілі
жай. Адамзат ... ... да ... өз ... ... ... ... Тілдер арасындағы осындай байланыстырушы ... ... ...... Бұл ... ... аударма – адамзатты
біріктіріп тұратын факторлардың бірі деуге де болады. Міне осындай қағиданы
аудармашы Ғ. ... жете ... ... ... қоса ... ... бұндай байланыс өте сапалы және мүмкіндігінше неғұрлым ... болу ... ... ... бірі ... ... ... көбіне көркем әдебиет ... ... ... ... ... ... ... керектігін және
аудармада кетіп жатқан өрескел қателердің неден туындайтынын көрсетіп
өтеді.
«Мүның ... ... ... ... ... ... қойғанда, біздің ойымызша,
мұның екі себебі бар сияқты. Біріншіден, біз орыс тілінен аударғанда, ... мен ... ... ... тән ерекшеліктерін, заңдарын, кейбір сөз
тіркестерінің әр ... ... ... қалыптасу түрлерін ескермей, біріне-
бірін ықтиярсыз бағындыруға ... яғни дәл ... ... Әрине,
мүмкін болғанша дәл аудару керек. Бірақ та дәл ... ... ... дәл ... деп ұғыныл, осы түрғыдан қолдануымыз керек» дейді
қаламгер ... ... сай ... ... ... ... ... қазақша аударылған кітаптың тілі төл шығарманың тілінен
өзгеше ... ... ... ... тілі кей ... баяғы
"Мүхтардың" тілі сияқты, түсінуге қиын, өз алдына бір "аудармашылардың
диалектісі" сияқты болып ... ... ... ... ... ... Б. Бағынбағандар, Қазақтың Біріккен Мемлекеттік баспасы,
А. 1947
2. Горбатов Б. ... Знак ... ... 1979
3. Бреус Е.В. Основы теории и практики перевода с ... ... ... ... ... И.С. Дым, Москва, Художественная литература 1986
5. Тургенев И.С. ... А., ... ... ... Г.Қ. ... кіріспе, А., Қазақ университеті 2004
7. Семушкин Т. Аласталған Алитет, Қазақтың мемлекеттік көркем ... ... ... Т. ... ... в ... ... Художественая литература
1965
9. Тарақ Ә. Аударма әлемі, А., Қазақ ... ... ... С., ... С. ... в переводе, М., 1986
11. Рецкер Я.И. ... ... и ... ... ... отношения 1977
. 12. Аударматану мен әдеби компаративистиканың өзекті мәселелері. –
Алматы. 2009. – 92 б.
13. Чехов А.П. ... ... ІІ том, М., ... ... ... А.П. ... произведения ІІІ том, М., Художественная
литература 1976
15. Аударматану мен әдеби компаративистиканың өзекті мәселелері.
Республикалық ... ... ... ... – 226 ... ... А.Е. Диалог, оның мазмұндық түрлері. // ҚазҰУ ... ... № 3 (102). 2007 ж. 124 ... ... Ә. Сөз ... кеншісі. //Аударма баспасы. Астана:
2008 ж, – 328 б. 33

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 49 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Аудандық (қалалық) сотта өндірістік тәжірибесін өту есебі6 бет
Аударма және өркениет30 бет
Аударма сапасының бағалау мәселелері39 бет
Аудармашы - тіларалық делдал18 бет
Ағылшын тілінен қазақ тіліне аударуда аудармашылық трансформацияларының негізгі типтері80 бет
Түпнұсқа және тәржіма: саймасайлық мәселесі63 бет
"Л.Н.Гумилев- тарихшы ғалым және тарихи еңбектері"6 бет
1.Түркітануға байланысты алғашқы зерттеулер. 2.Орыс ғалымдарының түркітануға байланысты зерттеулері. 3.ХХ ғасыр басындағы түркітану тарихы5 бет
17 ғ-дың соңы — 18 ғ-дың басында Қазақстанды орыс ғалымдарының зерттей бастауы10 бет
Xix ғасырдағы салыстырмалы-тарихи тіл біліміне ғалымдардың қосқан үлесі4 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь