Қазақстандағы ежелгі қола және тас дәуірі

КІРІСПЕ
1. ҚАЗАҚСТАНДАҒЫ ЕЖЕЛГІ ҚОЛА ЖӘНЕ ТАС ДӘУІРІ
2. Ежелгі қола дәуірі
3. Ежелгі тас дәуірі
ҚОРЫТЫНДЫ
ПАЙДАЛАНҒАН ДЕРЕКТЕР МЕН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
Бүгінде Қазақстан өз тарихында күрделі бетбұрыс кезеңін басынан кешіріп отыр. Республика тәуелсіздік алып, дүниежүзілік қоғамдастық таныған егеменді мемлекетке айналды. Қазақ халқының , Қазақстан Республикасының тарихында жаңа дәуір басталды.
Республика бетбұрыс кезеңінде болып жатқан ғаламат өзгерістер тарих ғылымының алдына көптеген проблемалар қойды. Қазақ халқының төл тарихының қайта жандандырып, бай мәдени мұраларының жете бағалануы басты мәселелердің бірі болып табылды.
ХХ ғасырда Қазақстан тарихы жөнінде көптеген еңбектер жарық көрді. Бірақ тарих саласында негізгі нақты және теориялық қағидалары толығымен мойындала қойған жоқ . Дегенмен де, бұл еңбектер көне дәуірлерді зерттеу үшін және өткенге сыни көзбен қарау кезінде қажет болатын нақты тарихи ақпараттарды берді. Қазіргі таңда Қазақстан тарихының даму кезеңдері жөнінде жаңа материалдарды жинақтап, оларды Кеңес үкіметі тұсында жазылған еңбектермен салыстыра отырып, терең тарихнамалық талдаулар жасап, бірқатар қағидаларды нақтылау жолға қойылып отыр.
Белгілі бір әлеуметтік – экономикалық формацияның дамуына байланысты адамзат тарихи ұзақ – ұзақ кезеңдерге бөлінеді. Археологияда кезеңдендірудің өзіндік әдісі жасалған, оған сәйкес адамзат тарихы тас, қола мен темір және ортағасырлар дәуірлеріне бөлінеді. Көне дәуір ескерткіштерінің ашылуы, Қазақстанның ежелгі тарихы мен археологиясын жаңа қырынан алып көрсетуге мүмкіндік береді.
Қазақстанның археологиялық ескерткіштері туралы алғашқы мәліметтер орта ғасырлардағы ғалымдар мен тарихшылар, географтар мен саяхатшылардың еңбектерінде кездеседі. Олар өз еңбектерінде өздері тікелей көзімен көрген немесе өздеріне айту бойынша мәлім болған әдеттен тыс заттар, бейнелер, өз замандарынан көп бұрын болған қалалар мен қоныстардың жұрттарын, оқиғаларды айтып кеткен.
Қазақстанның өткендегісін ғылыми зерттеуде І Петрдің көне мұраларға ұқыпты қарауға, оларды суреттеу мен жинауға әмір берген жарлықтары, сондай-ақ оның бастамасы бойынша Сібірді және Ресейге іргелес жатқан Қазақстан жерін зерттеу мақсатымен қолданылған шаралары маңызды рөл атқарды.
Қазан төңкерісіне дейін қазақ халқы тарихының көне дәуірлеріне айтарлықтай зерттеу жұмыстары жүргізіле қойған жоқ. Болған күннің өзінде ғылыми сапасы төмен, кездейсоқ табылған көне дәуірлердің құрал – саймандары жайлы хабарлар ғана.
Қазақстандағы қола дәуірінің зерттелуі – Кеңес үкіметінің кезінде ғылыми жағынан жүйелі жолға қойылды. Арнайы ұйымдастырылған экспедициялар қола дәуіріне тән ескерткіштерді ашып, Қазақстан аумағында тарихқа андронов және беғазы – дәндібай мәдениеті деген атпен енген тайпалар мекендегенін дәлелдеп берді. Қол дәуіріндегі Қазақстан тарихын зерттеуде бұл ескерткіштердің маңызы зор. Қола дәуірінің ескерткіштері Қазақстанның төрт бұрышынан да табылған. Мәселен Орталық Қазақстанды зерттеу үшін ұйымдастырылған «Нұра экспедициясының» көрнекті мүшелері П.С.Рыков, М.И.Артамонов, М.П.Грязнов, К.Арзютов, И.В.Сыницин сияқты ғалымдар андронов және беғазы – дәндібай мәдениетінің қоныстары мен зираттарын тауып, зерттеп, қазу жұмыстарын жүргізіп көне дәуір тарихына өз үлестерін қосты. Қазақстанның батыс бөлігінде қола дәуірінің ескерткіштерін зерттеген О.А.Кривцова – Гракова, Солтүстік Қазақстанды А.М.Оразбаев, Шығыс Қазақстанды С.С.Черников, кейіннен оған А.Г. Максимова қосылған, Солтүстік Қазақстан мен Батыс Қазақстанды В.С. Сорокин, Жетісуды А.Н. Бернштам, К.А.Акишев зерттеп, қола дәуіріне қатысты құнды мәліметтер тапқан.
1.Кадырбаев М.К.,Курманкулов Ж.К., Культура древних скотоводов и металлургов Сары-Арки. - Алма-Ата ,1992 . -247 С.
2.Маргулан А.Х.,Акишев К.А.,Кадырбаев М.К., Оразбаев А.М.Древняя культура Центрального Казахстана. - Алма-Ата: Наука ,1966 . - 432 С .
3.Маргулан А.Х. Бегазы-дандыбаевская культура Центрального Казахстана. - Алма-Ата: Наука ,1979 . -360 С .
4.Теплоухов С.А. Опыт классификации древних металлургических культур Минусинского края // Материалы по этнографии. - Л ,1926. Т.4. Вып.2 .- 156 С .
5.Рыков П.С.Нуринская экспедиция (1933 г) // Проблемы истории материальной культуры.1933. №9-10 . - 135 С .
6.Грязнов М.П.Погребения бронзовой эпохи в Западном Казахстане // Казахи: Антропологические очерки. - Л ,1927. Вып.2 . - 36 С .
7.Оразбаев А.М.Памятники эпохи бронзы Центрального Казахстана // Труды Ин-та истории, археологии и этнографии АН КазССР. - Алма-Ата ,1959. Т.7. Сер.археол. - 210 С
8.Максимова А.Г.Эпоха бронзы Восточного Казахстана // Труды Ин-та истории, археологии и этнографии АН КазССР. - Алма-Ата ,1959. Т.7. Сер.археол. - 203 С .
9.Черников С.С.Восточный Казахстан в эпоху бронзы // Материалы и исследования по археологии СССР. - Л ,1960. №88 . -196 С .
10.Оразбаев А.М.Северный Казахстан в эпоху бронзы // Труды Ин-та истории, археологии и этнографии АН КазССР. - Алма-Ата ,1958. Т.5. Сер.археол. - 185 С .
11.Зданович Г.Б.Керамика эпохи бронзы Северо-Казахстанской области // ВАУ. - С ,1973.Вып.12 . - 187 С .
12.Сорокин В.С.Могильник бронзовой эпохи Тасты-Бутак 1 в Западном Казахстане // Материалы и исследования по археологии СССР. - М-Л ,1962. №120 . - 257 С .
13.Агеева Е.И., Максимова А.Г.Отчет Павлодарской археологической экспедиции 1955 г //Труды Ин-та истории, археологии и этнографии АН КазССР.1959 Т.7. Сер.археол. - 165 С .
14.Қазақ совет энциклопедиясы. - Алма-Ата ,1975.6 том.- 640 б
        
        МАЗМҰНЫ
КІРІСПЕ
ҚАЗАҚСТАНДАҒЫ ЕЖЕЛГІ ҚОЛА ЖӘНЕ ТАС ДӘУІРІ
Ежелгі қола дәуірі
Ежелгі тас ... ... МЕН ... ... ... өз ... ... бетбұрыс кезеңін басынан
кешіріп отыр. Республика тәуелсіздік алып, ... ... ... ... айналды. Қазақ халқының , ... ... жаңа ... ... ... кезеңінде болып жатқан ғаламат өзгерістер
тарих ғылымының алдына көптеген проблемалар ... ... ... ... ... ... бай мәдени мұраларының жете бағалануы басты
мәселелердің бірі болып ... ... ... тарихы жөнінде көптеген еңбектер жарық көрді.
Бірақ тарих саласында негізгі нақты және ... ... ... ... жоқ . ... де, бұл ... көне дәуірлерді зерттеу
үшін және өткенге сыни көзбен қарау кезінде ... ... ... ... ... Қазіргі таңда Қазақстан тарихының даму кезеңдері
жөнінде жаңа материалдарды жинақтап, оларды Кеңес үкіметі ... ... ... ... ... ... талдаулар жасап, бірқатар
қағидаларды нақтылау жолға қойылып отыр.
Белгілі бір ...... ... ... байланысты
адамзат тарихи ұзақ – ұзақ ... ... ... ... әдісі жасалған, оған сәйкес адамзат тарихы тас,
қола мен ... және ... ... бөлінеді. Көне дәуір
ескерткіштерінің ашылуы, Қазақстанның ежелгі тарихы мен археологиясын ... алып ... ... ... ... ескерткіштері туралы алғашқы мәліметтер
орта ... ... мен ... ... мен ... ... Олар өз еңбектерінде өздері тікелей көзімен көрген
немесе ... айту ... ... ... ... тыс ... ... өз
замандарынан көп бұрын болған қалалар мен қоныстардың жұрттарын, оқиғаларды
айтып кеткен.
Қазақстанның өткендегісін ғылыми зерттеуде І Петрдің көне ... ... ... ... мен ... әмір ... ... сондай-
ақ оның бастамасы бойынша Сібірді және Ресейге іргелес жатқан Қазақстан
жерін ... ... ... ... ... рөл ... ... дейін қазақ халқы тарихының көне дәуірлеріне
айтарлықтай ... ... ... ... жоқ. ... күннің өзінде
ғылыми сапасы төмен, кездейсоқ табылған көне дәуірлердің ... ... ... хабарлар ғана.
Қазақстандағы қола дәуірінің зерттелуі – Кеңес үкіметінің ... ... ... ... ... ... ұйымдастырылған экспедициялар
қола дәуіріне тән ескерткіштерді ашып, Қазақстан ... ... ... ... – дәндібай мәдениеті деген атпен енген тайпалар мекендегенін
дәлелдеп ... Қол ... ... ... ... бұл
ескерткіштердің маңызы зор. Қола дәуірінің ескерткіштері Қазақстанның төрт
бұрышынан да ... ... ... Қазақстанды зерттеу үшін
ұйымдастырылған «Нұра экспедициясының» көрнекті мүшелері ... ... ... ... сияқты ғалымдар
андронов және беғазы – ... ... ... мен зираттарын
тауып, зерттеп, қазу жұмыстарын жүргізіп көне ... ... өз ... ... батыс бөлігінде қола дәуірінің ескерткіштерін зерттеген
О.А.Кривцова – Гракова, ... ... ... ... ... ... оған А.Г. ... қосылған,
Солтүстік Қазақстан мен Батыс ... В.С. ... ... А.Н.
Бернштам, К.А.Акишев зерттеп, қола ... ... ... ... ҚОЛА ДӘУІРІ
Тарихымыз бүгінгі таңда өтпелі кезеңді бастан кешіруде. Маркстік,
таптық концепциядан бас тартып, жаңа ... ... ... бас ... ... тарихымыздың және тарихнамамыздың
методологиялық және ... ... аз ... Осы ... ... қола ... теориялық-методологиялық негіздерін де жеке бір
мәселе ретінде қарастыруды қажет ететіндігін ескере отырып, бұл ... ... жөн ... - ... әр ... элементтер (қалайы, алюминий, берилий,
қорғасын, кремний, ... хром т.б) ... ... ... ... сәйкес қола қалайылы, алюминийлі, ... ... ... түсі әр түрлі. Қышқыл әсерінен жасылдау түстен қою қызыл,
қоңыр кейде қара түске дейін өзгереді. Қола көне ... бері ... мен ... ... ... ... Қоланың балқу
температурасы мыстан төмен әрі берік, өте жақсы құймалық ... ... ... ... ... қола пайдаланылса, орта ғасырларда
күміс қосылған қола кең тараған. Қолаға қосымша әр ... ... ... ... әр қилы ... ... ... мырыш қоланың
технологиялық қасиеттерін жақсартады әрі оны арзандатады; ... ... ... ... ... антифрикциялық қасиеттерін
арттырады, никель қорытпаның түйірлерін ... ... мен ... төзімділігін арттырады. Қорғасын мыспен қатты
ерітінді түзбейтіндіктен, қола құрылымында домалақ түйірлер ... ... ... ... механикалық қасиеттері нашарлайды,
бірақ құйманың тығыздығы артады, әрі кесіп өңдеу процестері оңайлайды және
антифрикциялық қасиеттері жақсарады.
ХХ ... ... ... жоқ, ... әр түрлі сипаттамалары
қалайылы қоладан тиімді қолалар жасалған. Бұлардың ішінде ең көп ... пен ... ... ... никель, марганец, темір т.б. элементтер
қосылған алюминий қолалар.
Қола сонымен қатар өнерде сән және ... өнер ... мен ... көне ... бері ... келе ... материал. Қоланың ұнтақтары
ағаштан, сүйектен, қара металдан, гипстен жасалған бұйымдарды ... ... ... ... ... бөліктеріне дейін нұсқаға дәл етіп құюға
болады /14.592/ ... ... - ... ... ... ... Ол ... кең қанат жайып,еңбек құралдары мен қаружарақ ... ... ... ... сипатталады. Бұл кезде неолит
дәуірінің ... ... ... ... ... Адам ... ... дәуірінде игерген болатын. Оған қарағанда,қоланың қатты әрі берік
болуы құрал-саймандардың сапасын ... ... ... жоғарылата
түсті. Қола дәуірінің мәдениеттері металл ... көп ... ... ... ... шегі ... ... аяғы мен б.з.б.1-
мыңжылдықтың басын қамтиды /15.30/ . ... қола ... ... Иран,
Түркия мен Месопотамиядан ... ... олар ... ... ... ... ... Қытайға (б.з.б.2-
мыңжылдық ортасы) және Еуропаға, Қазақстанға (б.з.б.2-мыңжылдық) тарады.
Қола дәуірінің Америкада өз ... бар. ... ... ... Перу ... ... ... Африкадағы қола дәуірі туралы мәселе археологиялық
зерттеулердің жеткіліксіздігіне байланысты әлі толық шешілмей келеді.
Қола дәуірінде ... ... ... қала ... ... Мысыр, Сирия) одан әрі дами түсті және жаңа мәдениеттер (Үндістанда-
Хараппа, ... ... ... ... ... да ... Қала
жұрттары, сарайлар, жергілікті жазу,т.б. деректер Еуропадағы өзіндік мәдени
орталық еді. Бұл дәуірде кен қорына бай кавказдың ... зор ... ... ... ... аудандарын мыс ... ... ең ірі ... ... ... ... жерін сол тұста мекендеген тайпалардың осы ... қола ... ... ... ашылған жерлердің атымен
-Андрон мәдениеті, ... ... деп ... ... - ... ... басында Батыс Сібір мен Қазақстанды
мекендеген тайпалардың мәдениеті. Оған ... ... ... ... жылы ... ... ... Андронов деревнясының қасынан
табылған.Андронов мәдениеті деп аталу себебі осыдан /16.502/ .
Ал ... ... қола ... соңғы кезеңінде (б.з.б.9-
8 ғғ.) Қазақстан жерінде өркендеген мәдениет болып ... Көне ... ... ... ... ... бір ... (Беғазыбұлақ,
Қаратал) сақталғандықтан ,Беғазы-дәндібай ... деп ... ... ... ескі қола ... ... өзгеріп,
соның негізінде оған ұқсамайтын жаңа мәдениет түрлері қалыптасқан ... ... ... ... ... ... ... қойылуы ғылымда оқиғалар мен құбылыстарды объективті
түрде терең зерттеуге жол ашады. Маркстік-лениндік методологияның ескіруіне
байланысты бұл ... ... бола ... ... тарихи зерттеулерде
идеялық-методологиялық бағытқа баса назар аударылды. Методология ... кез ... ... ... және жетекші арқауы деп
саналды. Бірақ кеңістік ... ... мен ... ... ... ... мен методика ұғымдары және олардың ұқсастықтары ... ... ... ... ... ... ... мәні айқын,анықтамасы нақты болмады. «Барлық қоғамдық ғылымдар
үшін дүние тану теориясы мен методы» деп ... ... ... бола ... ... ... ... табының мүдделерін тікелей
білдіреді. Бұл мағынасында олпартиялық ғылым» деп ... ... ... ... қағидаларының бірі қоғамдық-экономикалық
формация ұғымы негізінде, ... бір ... ... жеке ... ... ішкі мәнін тереңірек түсінуге мүмкіндік береді делінген /18.13/ .
Т.Омарбеков көрсеткендей кезінде «жоғарыдан» ... ... ... ... ... және ... ... басшылыққа
алған тарихымыз шын мәнінде халықтың тарихы болудан ғөрі ... ... күш ... ал бұл ... ... ... ... жол еді.
Оның үстіне біздің тарихымыз ... бес ... ... ... ... арқа сүйеген тарихқа айналды / 19.17/ .
Ал енді бүгінгі ... ... ... ... ... ... ... ұлттық жаңару, топтасу процесін бастан кешіп,ұлттық
мемлекетіне қол ... ... өз ... ... жаңа ... ... ... арта түсуде.Алайда тарихнаманың мұндай
күрделі мәселесімен бас ... ... ... ... ... зерттеулердің нәтижесінде зерттеушілер қола дәуіріндегі
Қазақстан тарихына қатысты ғылыми дәрежесі жоғары көптеген еңбектер жазып
қалдырғанмен, оларға ... ... ... ... ... ... туғызып отыр. Дегенмен зерттеушілер ... ... ... методологиялық принциптерді қалыптастыруда
біршама еңбектенген.
Жалпы Қазақстандағы қола ... үш ... ... ... ... деп ойлаймыз. Олар:алдыңғы кезең (б.з.б XVIII-XVI ғғ.), ортаңғы
кезең (б.з.б XV-XII ғғ.), ... ... ... XII-VII ... ... ... қола дәуірінің алдыңғы және ортаңғы кезеңіне, ал Беғазы-
Дәндібай мәдениеті соңғы кезеңіне тұстас ... ... ... ... ,топтастыруды бастаған С.А.Теплоухов /4/
болды. Ол андронов мәдениетінің ... ... ІІ ... 1-ші ... б.з.б. І мыңжылдықтың басы деп көрсеткен. 1930 жылы М.П.Грязнов ... ... ... ... ... деп үш кезеңге бөлген.
Автордың ойынша ... қола ... ... ... ... ... аймақтарын, Батыс және Шығыс Сібірді қамтыған. Ал қола
құралдары ... ... ... ... ... кезеңде, қатпарлы пышақтар
және біздер пайда болған /20.158-162/ .
1948 жылы К.В.Сальников андронов мәдениетінің үш ... ... Ол ... үш ... бөлген:федоров (б.э.д.2 мыңыншы жыл), алакөл
(б.э.д. 11-9 ғғ.), замараев (б.э.д. 8-7 ғғ.). ... жаңа ... бұл ... ... ... ... ... федоров -
б.э.д.18-16 ғғ.; 2 кезең, алакөл - б.э.д.15-12 ғғ; 3 кезең, ... ... ғғ /1.10/ ... ... ... жазуда екі түрлі бағыт қалыптасқан.
Алғашқы бағыт формациялық бағыт, яғни әлі де бес ... ... бас ... ... ... жаңа ... өркениеттілік
көзқарасты ұстанған /19.18/ .Тарих ғылымдарының профессоры Т.Омарбеков
монографиясында тарихымызды жазу ... ... ... ... ... алуымыз қажет дей келе С.Е.Десницкий тәрізді ғұламалар ұсынған
өркениетті көзқарастарға ерекше ... ... ... ... ... тапқан: «Орыстың XVIII ғасырдың екінші жартысындағы
үлкен ағартушыларының бірі ... ... ... тарихын мынадай төрт
кезеңге бөлді: жабайылық; ... ... ... ... сауда-саттық, яғни нарық кезеңін ең жоғарғы саты
ретінде қарастырып отырған Қазақстан қоғамының бүгінгі және ... ... ... ... даму ... ... ... деген /19.19/ .
Ғалым тарихымызды жазуда таптық және бес формациялық принциптерден
бас тартып, өркениеттілік көзқарасты ... ... ... ... басшылыққа алу керектігін ... ... ... ... ... олар тарихты жаңаша жазуда
«Тарих-адам қызметі» деген методологиялық принципті ... ... ... орай Т.Омарбеков «Тарих-адам қызметі»принципі сонымен қатар
саяси, географиялық, ... ... ... көзқарастың бәрін
аясына сиғызып жіберетін түсінік және бұл принцип бізді маркстіклениндік
«аурулардан» ... ... деп ... ... бұл ... ... көтеруге, ұлттық мемлекетімізді нығайтуға тікелей қызмет ете
алады ма деген мәселені ... ... ... жөн ... Осы
арада ғалым бүгінгі Қазақстанда қалыптасқан көпұлтты ахуал бұл қағиданы
нақтырақ етіп «Қазақстан тарихы-қазақ ... ... деп ... ... бере ... ... ... республика тарихын шынайы
жазуда республикадағы өзімізден басқа этностар тарихын да жазуды ... ... ... /19.20/ .
Методологиялық мәселелердің кешегісі мен бүгінгісі жөніндегі өзекті
мәселелер тарих ғылымдарының профессоры О.Х.Мұхатованың диссертациясында да
орын ... ... ... ... ... ... ... сүйенуді жөн деп тапқан. Оның себебін
методологиялық зерттеулерде ... ... ... белсенділік
танытып, дәйекті көзқарастар білдіргендігімен түсіндіреді. Мәселен,
В.В.Журавлевтың ... ... ... ... ... ... білімді дүниеге келтіру және олардың принциптерін
реттеу. Методология бұл тұста ғалымның қарамағындағы ... ... ... ... ... ... ... Яғни методологияны «не істесем де ... ... ... ... оны ... дәріптеуге немесе елеусіз
қалдыруға болмайды. Нағыз тарихшы ең ... өмір бойы ... ... Ол ... жинақталған методологиялық қазынамен бірге
өседі, ал соңғысы ғалымның күш-қайратының ... ... ... ... ... ... белгілі бір мәселені зерттеудің
ғылыми әдістемелері. ... ... ... ... мен ... яғни
нақтырақ айтсақ методология математикадағыдай дайын формула емес, ол ... ... және ... ... ... қалыптастыруды талап
етеді. Методологиялық негіз оъективті,тарихи принциптерді басшылыққа алып,
шынайы деректерге сүйеніп, ... ... ... ... ... ... ... қалыптасады. Принциптер
дегеніміз - ғылымның негізгі, жетекші ұғымдары. Олар тарихтың объективті
заңдарын оқып-үйренуден ... ... ... ... ... және осы
мағынада заңдылықтар іспеттес болады» деген ... ... өз ... ... пен ... ... Оның ... заңдылықтар объективті түрде зерттеушіден тыс
әрекет етеді, ал принциптер-логикалық категория болып саналған /26.18/ .
Кеңес дәуіріндегі ... ... ... ... объективтілік принциптері кеңінен қолданылды.
О.Х.Мұхатованың ойынша кеңес ... ... және оның ... жүйесінің ыдырауына орай ондаған жылдар бойы ғылымда, соның ішінде
тарих ғылымында үстемдік ... ... ... ... ... жоғарыда біз көрсетіп кеткен методологиялық принциптердің
жаңа ... ... ... ... ... ... қолданыла
бермейтіндігін айтқан. Мәселен, партиялық принциптін тарихи оқиғалар мен
құбылыстарды зерделеуде жарамсыз деп ... ... ... кез ... ... ... ... тұрғыда қарастырып,партиялық принципте
баға беру ... ... ... ... ... ... /26.20/ . Бұл ... қолдауға тұрарлық. Себебі ... бір ... ... ... таптың мүддесін қорғай отырып жазу
үлкен қателікке ... ... ... бұл мәселеге біз толық ... ... ... тарихилық және объективтік принциптердің тарихи
оқиғалар мен құбылыстардың ... ... ... ... ... ... ... талабына сай ұлттық принциптер мен құндылықтар басшылыққа
алынуы қажет. Біз қола ... ... ... тарихнамасын
талдауда тарихилық және объективтік принциптерге сүйендік.
Көне тас дәуірі
Көне тас ... ... ... ... (тас ... Қазақстанның оңтүстігінен, Арыстанды өзенінің бойынан Тәңірқазған,
Бөріқазған, Тоқалы және Жамбыл ... ... ... ... ... ... тас ... жасы жағынан археология ғылымындағы қалыптасқан
Шель кезеңінің соңғы кезіне жатады. Бұндағы тас құралдар өздерінің ... ... ... бір жағы ... ... ... ал ... жағы екі
қолмен ұстауға ыңғайлы етіп жасалған. Мұндай ... ... ... ... үшін ... Осы сияқты тас құралдар ... ... және ... ... ... ... да табылғаны белгілі
болып отыр. Сонымен қатар, бұл құралдар «Алғашқы адамдардың» қытай жерінен
табылған ... пен ... ... ... тік жүре ... жасаған құрал-жабдықтары болып есептеледі.
Көне тас дәуірінің орта кезеңі мен соңғы кезеңінде өмір сүрген
алғашқы ... ... да ... ... көп және қоныс
тұрақтар да жүздеп, ... ... ... ... ... ... шақпақ тасынан жасалған пышақ тәріздес жаңқышақтар мен өзекшелер
табылған. Археология ... көне тас ... орта ... ... ... деп ... Бұл ... жататын тас құралдар, әсіресе, Қаратау
бөктерлерінен, Орталық Қазақстанның ... ... ... ... ... ... ... тағы басқа көптеген жерлерден табылғаны
белгілі. Осы кезеңдегі ... көп ... ... ... ... ... барлық жеріне тарай бастағанын көрсетеді.
Сонымен бірге, Мустьер дәуіріндегі ... ... ... ... бола ... ... Арыстанды өзенінің бойындағы Қарасу
қонысы дәлел бола ... Бұл ... ... ... ... ... ... мәдени қабаттарының барлығын анықтап берді. Қоныстан шақпақ тастан
жасалған ... ... ... ... ... ... қырғыштар, үшкір
тастар, соққылар, дөңгелек өзекшелер, сүйектен жасалған құралдар, аң ... ... ... Қарасу қонысы арқылы алғашқы адамдардың тобырлық
өмірден бастап аналық, рулық құрылыстарға ... бір ... орын ... ... бойы өмір ... ... Қзазақстанның түрлі көптеген ... ... ... 150 ... ... ... ... облысының
Жезді ауданынан табылған Обалысай тұрақтарындағы тас ... ... ... ... ... ... назар аударады. Шығыс
Қазақстаннан 1989жылы Қозыбай атты олжалы жер ... ... ... ... маңындағы Қолғұты өзенінің бойынан табылған бұр
тұрақтан алғашқы қауым адамдарының қолмен жасаған тас ... ... ... екі жағы да ... ... қара түсті кремний жынысынан
істелінген сындырғыштар көп кездесті. ... ... ... ... табады. Ол бұл тұрақта бес мәдени қатпар бар ... ... тас ... от ... ... әр ... ... ішінде жылқы мен қодастың, ақбөкен мен бұғының сүйектері ... ... тас ... мен мәдени-тұрмыстық қалдықтар сол ... ... ... ... Оңтүстік Қазақстан облысының Алғабас
ауданындағы Арыстанды өзенінің оң ... бар. Бұл ... ... олжа ... ... еңбек құралдарын жасайтын ісмерхананың қазылып
зерттелуінен адамдар бұл тұрақта ұзақ ғасырлар бойы, ... ... ... ... аяғына дейін мекен еткенін байқаймыз. Осы кезеңге
жататын ескерткіштер, айта кетсек, Өгізтау, Үлкен Ақмая тұрақтары 1984жылы
Жезқазған ... ... ... ... ... Қазақстандағы Маңғыстау
түбегіндегі палеолиттік есекрткіштер өте айрықша қызықты. ... ... тобы ... ... бір-бірінен өзіне тән ерекшеліктері мен
айырмашылықтары бар жеті олжалы орын табылды.
Көне тас ... ... ... ... ... ... аяғы
немесе мадлен кезі деп аталады. Бұл ... ... ... ... ... ... қателеспеспіз. Көне тас дәуіріндегі алғашқы
адамдардың ең алғашқы Отаны ... ... ... ... ... ... сияқты тұрақты мекен-жайлары болған. ... ... ... ... ... сағаларынан, Орталық Қазақстанның
Торалғы өзенінің бойынан, Қарағанды қаласының ... ... ... ... де ... Мұндағы құралдардың Оңтүстік Қазақстан ... ... ... бар. ... өзеніндегі адамдар
тіршілік еткен қоныстан от орындары, қырғыштар, аң ... көп ... ... табылып зерттелген. Және де бұл кезеңдегі
адамдардың өздерінің ұстаған аң терілерінен киім ... кие ... ... ... ... – осы кезеңдегі қоныстардан табылған тас құралдың
ішінде тастан жасалған тескіштердің, ... ... ... ... аң аулауға қажетті тастан найзаның ұшы жасап үйренуді ... осы көне тас ... ... ... ... Олар сүйектен де
құрал-сайман жасай білген.
Уақыт өте келе тастан ... ... ... түрі ... соққы, қашау, тескіш, т.б) жағынан дамып отырған. Бұдан адамдардың
жетілуін, ойлау ... ... ... ... деген қабілетінің
біртіндеп өсуін байқаймыз. Осыған байланысты, бұл кезеңде тас ... ... ... күрделене түсті, мысалға, нуклеустерден жұқа қалақтар
шетінетіп алып, сүйек пен ағаш ... ... ... ... ретінде
қолданылған, тіпті жұқа жүзді құрал жасауға, сүңгі ұштарын ... ... ... ... ... жоғары сапалы құралдар археолог С.С.
Черников зерттеген Бұқтырма өзенінің оң жағалауындағы шығанақ мүйісіне
орналасқан ... ... ... Атап ... мұнда шеңберлі, ретуші
бар қырғыш пышақ іспетті қалақ сынығы, пышақ тәрізді құрал, түрі ... ... ... ... ... іздері бар нуклеустер бар. Бұл кезде
Тастан ... ... мен ... әрі ... әрі ... ... ... ондай құралдармен адамдар жыртқыш хайуандардан
қорғанумен қоса, сол құралдарды өздеріне ... ... ... ... ... қатар, көне тас дәуіріне жататын пышақ тәріздес тас-
құралдар Гурьев (Атырау) облысының Александров ... ... ... ... 1883жылы Абайдың досы Е.П.Михаэлис тілегі бойынша ... ... ... ... сөрелеріне 80-нен астам тас жебелер, тас
найзаның ұштары, қырғыштар, пышақтар, пышақ тәріздес жаңқышақтар, тас ... тас ... ... созылған, Орта тас дәуірі мен
Жаңа тас дәуірінің ... ... ... болып табылатын кезең – Мезолит
дәуірі. Құрал-саймандарға ... бұл ... ... бірі -
адам баласы өміріндегі жаңа қарудың пайда ... ... ... пен ... Бұл жаңа ... артықшылығын Ф.Энгельс былай сипаттайды:
«Садақ және оның жебесі - өте күрделі құрал., оны ... үшін ұзақ ... ... және ақыл мен ... ... ... ... пайда
болуы алғашқы адамдардың өмірінде мал шаруашылығының пайда болуына ... ... ... әсерін тигізді.
Кейін белгілі ғалым С.И.Руденко алғаш рет Қостанай облысының
Қайранкөл ... ... тас ... ... бар ... айтады. Бұл
қоныстан тас дәуіріңің соңғы кезіне ... жас ... ... ... ... тағы ... көптеген тас құралдар табылды. Ал 1928жылы
Алтын-Қолат өзегінің оңтүстік жағынан 3 шақырым жерде 2метр ... ... ... ... өзекшесі (нуклеус) табылған. Ғалымдардың пікірі
бойынша бұл Қазақстандағы алғашқы адамдардың тас дәуірінің ... ... ... ... дәлелдердің бірі болып көрсетіледі. Сол ... ... ... ... және И.В.Синициндер 30-жылдары
Қарағанды, Батыс қазақстан жерінен Жаңа, Мысты тас дәуірінің ... ... ... ... құрал-жабдықтарын зерттеуде
айтарлықтай еңбек сіңірген ғалым академик Ә.Х.Марғұлан болды. ... ... ... Қазақстан экспедициясы Бетпақдаланың
орталық бөлігінен бірнеше жерінен тас ... ... ... ... ... ... тас дәуірінің шақпақ тастан құрал жасайтын
шеберхананың орнын табуы – ... ... зор ... бір ... еңбегі.
Жаңатас дәуірінің қоныстарын алғаш рет 1926жылы М.П.Грязнов пен
М.Н.Комарова Қазақстанның ... ... ... Олар Жасыбай
көлінің жағасынан адамдар тұрағы болған апанды тауып, оның жаңа ... ... ... ... ... Бұл ... тас ... ,
сонымен қатар, Қарағанды облысының «Гигант» деген жерінен де ... ... ... Жаңа тас ... ... ... ... ғылыми
зерттеу жүргізген археолог ғалым С.С.Черников осы ... ... және ... атты ... ... ... ... ішінен тас дәуірінің маманы Х.А.Алпысбевтың еңбегі зор.
1970-1977жылдары ғалым Оңтүстік Қазақстанда жүргізілген ... ... ... ... 1,2,3; Маятас, Дермене,1,2,3; Арыс1;
Тасқотан жерлерінен және Жезқазған облысының жерінен ... 1 ... ... Жаңа тас ... ... зерттеген.
Жаңа тас дәуірінде адамдардың киім тігіп кие бастағаны белгілі болып
отыр. Бұған дәлел ретінде Есіл ... ... ... ... ... ... ине мен ... табылуын келтіре аламыз.Осы
дәуір мен мысты тас кезеңінің 400-ге жуық қоныстары мен ... ... ... ... ... және ... ... Ондай жерлер өмір сүруге және тастан құрал-сайман жасауға
қолайлы. Табылған құралдардың көпшілігі: ... ... ... ұшы, ... ... және пышақ тәріздес жарқышақтар.
Ғалымдардың айтуына қарағанда әр құралдың өзіне тән ... ... Бұл әр ... өмір ... ... территориялық
ерекшеліктеріне байланысты. Мысалға, Жаңа тас дәуірінің ... ... ... ... Бұл ... ... ... бұрынғы 4-
мың жылдардың аяғы мен 2-мың жылдардың ... ... мен Орта ... ... қамтыған. Мәдениеттің ерекшеліктерінің бірі тас
бұйымдар өндірісіндегі қалақтар мен микроқалақтардың, қалақтар ... ... ... ... ... ... ... ескерткіштер 1989-
1990жылдары Атырау облысынан табылған тұрақтар мен олжалы орындарда,
Шатпакөл, ... ... ... ... Жыланқабақ, Сарықамыс,
Шаянды қоныстарында кездескен. Бұл тұрақтарды жеке-жеке ... ... ... бірі Ембі ауданындағы Шоқпартоғай ауылынан 12
шақырымға теріскей жатқан Шатпакөл тұрағынан ... ... ... ... ... ... тас бұйымдар табылды. Күлсары
поселкесінен қазылған осы атаумен ... ... ... ... тас ... ішінен пышақ секілді ретушті, ретушсіз қалақтар,
сындырғыш және қалақ бетіндегі қырғыштар, кескіштер, шие ағашынан өңделген
жебелер, ... ойық ...... ... сынықтар және
призматикалық нуклеустар алынды. Осы поселкеден 22 шақырым жердегі Шаңдауыл
тұрағындағы ... ... тас ... – екі жақты қырғыштар,
сындырғыштар мен керамика. Осы сияқты тас ... ... ... ... ... ... оңтүстік-шығыс беткейіндегі Жаманғара
тауының маңындағы Қыземшек олжалы орнынан, Қайнар ... ... ... Осы ... тас ... ... ұқсас құралдар
кездесетін Жыланқабақ және Қойқора тұрақтарынан ерекше ... ... ... бар керамикалар қызықтырады. Ал сырты ретуштелген
қалақтар, ... ... бар ... ... ... ... ... басылған оюлар, көлденең сызықтар мен үшбұрыш
тәрізді ... ... Ембі ... ... ... ... ... түр-түрімен кездеседі.
ҚОРЫТЫНДЫ
Көпжылдық археологиялық зерттеулер Қазақстан аумағындағы адамзат
қоғамының тарихи дамуының негізгі кезеңдерін ... ... ... өз кезеңдерін палеолит пен ... ... ... ... ... тарихи дамуындағы келесі кезең республиканың
барлық аудандарынан ашылған қола дәуірінің жойқын мәдениеттерінен көрінеді.
Бұл кезеңде тығыз ... және аз ... ... мәдениеттің жетекші
орталықтары айқындалып, бақташылық мал шаруашылығы дами түсті, Жезқазған,
Қалба мен Нарым, ... ... мыс, ... ... кен ... ... Дәуірдің соңында мүлік теңсіздігінің алғашқы белгілері
пайда болды, ... ... ... ... жеке ... ... отбасы бөлініп шығады.
Қола дәуіріндегі тайпалар мәдениеті көшпелі мал шаруашылығы мен
темірді ... ... алғы ... қалыптастырды.
Зерттеу жұмысымызда қола дәуіріне қатысты ... ... ... ... ... негізі қарастырылып,
дәуірге жалпы сипаттама берілді. Қазіргі ... ... ... ерекшеліктерінің бірі теориялық мәселелер мәнінің көтерілуі
болып ... қола және қола ... ... ... аударылды.
Сондай- ақ, оқиғалар мен құбылыстарды объективті түрде терең зерттеуге жол
ашатын методолгогия мәселесі қамтылды. Методологиялық мәселелердің кешегісі
мен ... ... ... ... ... ... ... пікірлері қарастырылды. ... ... ... ... қола дәуіріне ... ... ... ... ... жазып қалдырғанмен, оларға тарихнамалық
талдаулардың жасалмағандығы мәселенің методологиясын ашуда ... ... ... қола ... ... ... принциптерді қалыптастыруда біршама еңбектенген.
Қола дәуіріне жалпы сипаттама тарауы бойынша Қазақстан ... ... ... тайпаларының мәдениеті, қола бұйымдары, шаруашылығы
секілді маңызды мәселелер қамтылды.
Археологиялық зерттеу ... ... ... ... ... қола ... теориялық және практикалық маңызын анықтауға
көп көмегін тигізген. Қоныстар мен ... ... ... ... қола ... ... ... мен
хронологиясын жаңаша қарастыруға мүмкіндік береді.
Андронов мәдениетінің зерттелуін қарастыру оның ... ... ... ... ... отыр. Осы уақытқа дейін пікір – сайыс
туғызып келе ... ... бірі - ... ... ... ... Бұл ... шешудің қиындығы бұдан бұрынғы неолит пен
энеолит ... ... ... себеп болып отыр.
Зерттеушілердің көпшілігі андронов мәдениеті неолит мен энеолит
дәуірлеріндегі Қазақстан ... ... ... және Орал сырты мен
Батыс Сібірдің іргелес аудандарының мәдениет жағынан, әрі, шыққан ... туыс ... ... ... ... құрылған деп есептейді.
Андронов мәдениетіне қатысты талас ... ... ... шегі мен кезеңін анықтау болып табылады. Осыған байланысты ең
көп тараған көзқарас мынандайғ кезеңдер бірінен соң бірі ... , ... ... неғұрлым ертеректе кезең ретінде федоров кезеңінен кейін
алакөл кезеңі ... ал ... ... ... ... мен ... ... шағы болып табылады. Екінші
көзқарас бойынша, федоров пен ... ... ... бірақ
өлке тұрғындарының әр түрлі топтарынан қалған.
Беғазы-Дәндібай мәдениетінің Оңтүстік Сібірдегі Карасук мәдениетінен
бөлек, өзінше дербес ... атап ... ... ... ... ... аса бай ... мәліметтер жиынтығы бұл
мәдениеттің бастауын Оңтүстік Сібірден емес, Орталық ... ... ... ... ... екенін және дәлірек ... ... ... ... зор ықпалын айқын аңғартады.
Қазақстандағы қола дәуірінің ауқымындағы зерттеулердің көпшілігі
кеңес ... ... ... Олар ... ... ... ғылыми
мақалалар түрінде жарияланды.
Бұл ғылыми зерттеулерде қола дәуірі әр қырынан ... ... ой – ... мен ... ... Бірақ бұл еңбектер тарихнамалық
тұрғыдан толыққанды зерттелмеген.
Біз тоқталып өткен зерттеушілер өз ... қола ... мен ... сол ... қазақ жерін мекендеген тайпалардың
шаруашылығы, қоғамдық қатынастарына ... ... ... де бұл ... тақырыптың мән – мазмұнын толығымен аша алмайды.
Мәселе бойынша жазылып, жарияланған зерттеулер өте көп. ... ... ... ... ... ... ... тұрғыдан
талдау жасалмаған. Сондықтан тақырыптың ...... ... зерттеулер жазылып, жариялануы керек.
Қорыта айтқанд қола дәуірін зерттеу мәселелері, ... ... ... ... жаңа ... – зерттеу міндеттерін қояды.
Мәселеге байланысты ғылыми құндылығы жоғары еңбектер кеңес үкіметі ... ... ... тарихымызды тың зерттеулермен толықтыру, жаңа ой
– пікір таныту тарихшы – ... ... ... саналады.
ПАЙДАЛАНҒАН ДЕРЕКТЕР МЕН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
1.Кадырбаев М.К.,Курманкулов Ж.К., ... ... ... ... Сары-Арки. - Алма-Ата ,1992 . -247 С.
2.Маргулан А.Х.,Акишев К.А.,Кадырбаев М.К., Оразбаев А.М.Древняя
культура Центрального Казахстана. - ... ... ,1966 . - 432 С ... А.Х. Бегазы-дандыбаевская культура ... - ... ... ,1979 . -360 С ... С.А. Опыт классификации древних металлургических культур
Минусинского края // Материалы по ... - Л ,1926. Т.4. Вып.2 .- ... ... ... ... (1933 г) // Проблемы истории
материальной культуры.1933. №9-10 . - 135 С ... ... ... ... в ... Казахстане //
Казахи: Антропологические очерки. - Л ,1927. Вып.2 . - 36 С .
7.Оразбаев А.М.Памятники эпохи ... ... ... //
Труды Ин-та истории, археологии и этнографии АН КазССР. - Алма-Ата ,1959.
Т.7. Сер.археол. - 210 С
8.Максимова А.Г.Эпоха ... ... ... // ... ... ... и ... АН КазССР. - Алма-Ата ,1959. ... - 203 С ... ... ... в ... ... // Материалы и
исследования по ... ... - Л ,1960. №88 . -196 С ... ... ... в эпоху бронзы // Труды Ин-та
истории, археологии и этнографии АН ... - ... ,1958. ... - 185 С ... ... эпохи бронзы Северо-Казахстанской области //
ВАУ. - С ,1973.Вып.12 . - 187 С .
12.Сорокин В.С.Могильник бронзовой ... ... 1 в ... // Материалы и исследования по археологии ... - М-Л ... . - 257 С ... Е.И., Максимова А.Г.Отчет Павлодарской археологической
экспедиции 1955 г //Труды Ин-та истории, ... и ... ... Т.7. ... - 165 С .
14.Қазақ совет энциклопедиясы. - ... ,1975.6 том.- 640 б

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 12 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Бағалы қағаздардың қалыптасуы мен даму48 бет
Коммерциялық банктегі сервистің дамуының теоретикалық негіздері71 бет
Шағын және орта бизнеске несие беру65 бет
Экономикалық ұғымдар168 бет
Қазіргі Қазақстандағы этносаралық қарым-қатынастар және ақпараттық қауіпсіздік мәселесі91 бет
Қазақстан тарихындағы Ислам діні67 бет
Қазақстандағы шағын және орта бизнеске несие беруді талдау60 бет
Қазақстанның табиғат жағдайы56 бет
Қр-да жинақтаушы зейнетақы қорының қаржылық ресурстарын басқару66 бет
Қазақстан аумағындағы алғашқы қауымдық құрылыс,ежелгі Тас дәуірі, Мезолит, Неолит және Қола дәуірі7 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь