Д. Исабеков шығармаларының көркемдік ерекшеліктері

МАЗМҰНЫ

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .

1.тарау. Әдебиет әлеміндегі тұғырлы тұлға

1.1. Д.Исабековтың шығармашылық лабораториясы
1.2.
1.3. Д.Исабеков әңгімелері мен повестеріндегі тақырыптық идеялық ізденістер

2.тарау. Д.Исабеков шығармаларының көркемдік ерекшеліктері

2.1. Суреткердің кейіпкер психологиясын беру шеберлігі
2.2. Кейіпкерлердің адамгершілік ізденістері мен қоғамның
әлеуметтік шындығы.

2.3. Д.Исабеков әңгімелеріндегі образдардың жасалу ерекшелігі

Қорытынды

Әдебиеттер тізімі
КІРІСПЕ

Зерттеу жұмысының өзектілігі. Бүгінгі таңда ондаған прозалық кітаптардың, жиырмаға жуық драмалық шығармалардың, көптеген кинофильмдер мен жүзден астам мақала, эсселердің авторыболып табылатын қазақтың көрнекті жазушыларының бірі Д.Исабековтың суреткерлік таланты негізінен повестері мен прозадағы шағын жанр әңгімелері арқылы танылды десек қателеспейміз. Зерттеуде жазушының повестері мен әңгімелеріндегі кейіпкерлерді сомдау шеберлігі, олардың заман рухына сай болмыс-бітімі, идеялық көркемдік ерекшеліктері, стильдік ізденістері қарастырылады.
Қазіргі кездегі кейбір әдебиет зерттеушілері 1968-1990 жылдар аралығын Кеңестік қазақ әдебиетінің соңғы дәуірі деп атап жүр. Қаламгер Д.Исабеков әдебиетке осы Кеңестік қазақ әдебиетінің соңғы кезеңінде, яғни 0966 жылы келді.
Д.Исабековтың шығармалары туралы сөз қозғамас бұрын жазушы өзіндік қолтаңбасымен жазылған туындыларымен ерекше үлес қосқан осы кезеңдегі әдебиеттің жай күйіне қысқаша шолу жасай кеткенді жөн көріп отырмыз.
Мезгілі жағынан жиырма жылдан астам уақытты қамтитын бұл дәуірде Қазақстандағы әдеби қозғалыс ерекше қарқынмен жүрді. Қаламгер, ақын-жазушылардың қатары көбейді. Әдебиет жанрының барлық түрі бір-бірімен қатарласып, тепе-тең дамыды.
Түр мен жанр ізденістер арқылы даму сипатына ие болды. Ал, сол кездері жазылған көркем дүниелердің өзіндік ерекшеліктеріне барлау жасасақ, төмендегі жайтар басты назарға ілінеді.
Ақын-жазушылар тарапынан халқымыздың Ұлы Отан соғысындағы ерлігін көркемдік тұрғыдан зерттеп, қаһарамандық жасау психологиясын, философиясын ашуға ұмтылыс жасалды. Ұлы Отан соғысы тақырыбы жастық шағы сол кезге сәйкес келген ұрпақ өкілдері Б.Соқпақбаев «Өлгендер қайтып келмейді» (1967), Н.Ғабдуллиннің «Жігер» (1983), М.Мағауиннің «Бір атаның балалары», С.Мұратбековтың «Жабай алма», Д.Исабековтың «Біз соғысты көргенбіз» повесть, романдарында көрініс тапты.
Прозада лирика мен эпика, реалистік, романтикалық әдістер үйлесіп, дерек пен ойдан шығару түйүіндесіп жатты. Ә.Әлімжановтың «Отырардан келген сыйлық» (1964), «Махамбет жебесі» (1960), О.Бөкейдің «Қамшыгер» (1970), «Ән салады шағылдар» (1978), Т.Әбдіковтің «Ақиқат» (1978), С.Елубаевтың «Ойсылқара», Т.Жармағанбетовтың «Соңғы хат» (1974), Ә.Кекілбаевтың «Дала балладалары» (1967), «Шыңырау» (1982), Д.Исабековтың «Қарғын» (1980), «Тіршілік» (1975), М.Мағауиннің «Көкмұнар» (1972) жинақтарында жанрлық стильдік соны ізденістер байқалады.
Қазақ прозасы тарихи тақырыпты кең құлашпен игере бастады. Рухани өмірімізде мұндай серпілістің болу себебі халықтың өз тарихы мен ежелгі болмысын жетік білуі керек екендігіне байланысты еді. Қатпары қалың тарих І.Есенберлинің «Қаһар» (1969), «Алмас қылыш» (1971), «Жанталас» (1973), «Алтын орда» (1982), Ә.Кекілбаевтың «Үркер» (1981), «Елең-алаң» (1984), Қ.Жұмаділовтің «Соңғы көш» (1974), «Тағдыр» (1989), Д.Досжановтың «Жібек жолы» т.б. романдарында көркемдік шешімін тапты.
Біз қарастырып отырған Дулат Исабеков шығармаларының көркемдік ерекшелігі дипломдық жұмысқа арқау болуын зерттеу жұмысының өзектілігі деп білеміз.
Зерттеу жұмысының мақсаты мен міндеттері. Еңбекте Д.Исабеков шығармаларының идеялық, тақырыптық ерекшеліктерін сипаттау, олардың бүгінгі жазушы өмір сүріп отырған дәуір шындығымен байланысын, шығармаларының қазақ прозасындағы орны мен мәнін анықтау мақсаты жұмыстың алдына нақты міндеттерді қояды. Д.Исабеков әңгімелері мен повестерінің идеялық, тақырыптық ерекшеліктерін жүйелеу, суреткердің шығармасына өзек болған замана мәселелеріне сипаттама беру, шығармаларының тууына негіз болған нақты өмір құбылыстарының көрінісі мен шындығынан өнер туындысын жасау жолындағы шығармашылық ізденіс тәсілдері (стилі, деталь, мінездеу, тілі) мен даралығын сараптау.
Зерттеу жұмысының әдістемелік және теориялық негіздері. Жұмысымызға әңгіме жанрының табиғаты жөніндегі, сонымен қатар Д.Исабеков туындыларының өзіндік ерекшеліктерін танытатын зерттеу еңбектерін басты бағдар еттік. Әшімбаев С. «Сын мұраты», Балажанов А. «Өліарада туған жыр», Бектасова Г. «Жазушыға жазу – міндет, айту - парыз», Бөкей О., Шағатай Ж. «Жусан исі», Бөпежанова Ә. «Болмыспен бетпе-бет», Елеукенов Ш. «Замандас парасаты», Ергөбек Қ. «Ұлтын сүйген жүрек үні», Әдебиет теориясына қатысты еңбектер Аристотель «Поэтика», Қ.Жұмалиев «Әдебиет теориясы», З.Қабдолов «Сөз өнері», «Әдебиеттану терминдер сөздігі», Қ.Алпысбаев «Көркем шығарманы талдау жолдары», Т.Ақшолақов «Көркем шығармаға талдау жасау» пайдаланылды.
Зерттеу жұмысының ғылыми жаңалығы. Д.Исабеков шығармаларының көремдік ерекшеліктерін зерттеу жұмысының басты нысанасы еткендіктен, біз жазушы әңгімелері мен повестеріндегі тақырып және идея мәселесіне, образдар жасау ерекшелігіне, жазушы шығармаларынан аңғарылатын автордың өзіндік стильдік, тілдік, ерекшеліктеріне ғылыми талдаулар жасалуын жұмыстың ғылыми жаңалығы деп түсінеміз
Пайдаланылған әдебиеттер:

1. Алпысбаев Қ. Көркем шығарманы талдау жолдары // Оқу құралы. –Алматы: Республикалық баспа кабинеті, 1995. 227б.
2. Асылбеков С. Тазалыққа үндеу // Жалын, 2002, қыркүйек, №9. 72-76 б.б.
3. Әшімбаев С. Сын мұраты. –Алматы: Жазушы, 1974.
4. Әшімбаев С. Талантқа тағзым. –Алматы: Жазушы, 1982.
5. Әшімбаев С. Шындыққа сүйіспеншілік. –Алматы: Жазушы, 1993.
6. Әдебиеттану терминдер сөздігі. Ред. басқарған З.Ахметов. –Алматы: Ғылым, 1998.
7. Балажанов А. Тұғырға байық талант// Оңтүстік Қазақстан, 15.12.1992.
8. Балажанов А. Туған жерін тұмар еткен // Оңтүстік Қазақстан, 19.09.1992. 4-б.
9. Балажанов А. Өліарада туған жыр // Алматы ақшамы, 1991, 12 қараша. 4-б.
10. Бектасова Г. Жазушыға жазу – міндет, айту – парыз // Түркістан, 17.10.2002. 5-б.
11. Бөкей О., Шағатай Ж. Жусан исі // Егемен Қазақстан, 1992, 24 қазан, 6-б.
12. Бөпежанова Ә. Болмыспен бетпе-бет // Егемен Қазақстан, 2002, 16 қазан. №243, 3-б.
13. Елеукенов Ш. Замандас парасаты. –Алматы: Жазушы, 1977.
14. Елубай С. Дулат Исабеков // Парасат. 1992, №10, 5-б.
15. Ергөбек Қ. Жазушы шеберханасы (Сәбит Мұқанов). –Алматы: ҚАЗақпарат, 2002.
16. Ергөбек Қ. Ұлтын сүйген жүрек үні // Қазақ әдебиеті, 1992, 23 қазан, 11-б.
17. Ергөбек Қ. Баянғұмыр. –Алматы: Жазушы, 1991.
18. Ергөбек Қ. Тағдырлар толғауы. Сөзстан. 6-кітап. Құраст. Б.Сарбалаев. –Алматы: Жалын, 1985.
19. Жұмабаев Б. Дуалы ауыз Дулатым // Оңтүстік Қазақстан, 1999, №73, 74.
20. Исабеков Д. Бес томдық шығармалар жинағы. 1-том. Повестер. –Алматы: Жазушы, 1993.
21. Исабеков Д. . Бес томдық шығармалар жинағы. 2-том. Роман. –Алматы: Жазушы, 1993.
22. Исабеков Д. . Бес томдық шығармалар жинағы. 3-том. Әңгімелері. –Алматы: Жазушы, 1993.
23. Исабеков Д. . Бес томдық шығармалар жинағы. 4-том. –Алматы: Жазушы, 1993.
24. Исабеков Д. . Бес томдық шығармалар жинағы. 5-том. –Алматы: Жазушы, 1993.
25. Исабеков Д. Өмірбаяны // Оңтүстік Қазақстан. №87, 15 қыркүйек, 1999.
26. Исабеков Д. Не істеп жүргенімді өзім де түсінбеймін (Сұхбаттасқан: Ғ.Балтағарин) // Жас алаш, 2000, 1 шілде.
27. Исабеков Д. Діннің өзгеруі мүмкін, мәдениет өзгермесін (СұхбаттасқанМ.Омарова) // Қазақ әдебиеті. 2003, 18 сәуір, 4-б.
28. Исабеков Д. Жарты жыл сайын роман жазатындарға қайранмын (Сұхбаттасқан Ж.Сәрсек) // Қазақ әдебиеті, 2002, 19 шілде, 5-б.
29. Исабеков Д. Қазір қандай кітап оқылады? (Сұхбаттасқан Р.Ескендірова) // Заман-Қазақстан, 1996, 18 қазан, 3-б.
30. Исабеков Д. Әдебиеттегі экспериментке біз енді барамыз. (Сұхбаттасқан А.Жалғанбаев) // Қазақ әдебиеті, 2002, 22 қараша, 11-б.
31. Исабеков Д. «Қазақ әдебиеті» энциклопедиясы, 2002, 316-б.
32. Кекілбайұлы Ә. Талантты ұрпақтың тағылымды келбеті // Егемен Қазақстан. 29 қараша, 2002, 5-б.
33. Кекілбайұлы Ә. Шыңырау. Роман және повестер. –Алматы: Жазушы, 1982.
34. ҚР Президентінің «Әдебиет және сәулет саласындағы ҚР-ның 1992 жылғы Мемлекеттік сыйлықтарын беру туралы» Қаулысы // Қазақ әдебиеті, №52, 1992, 25 желтоқсан.
35. Қабдолов З. Сөз өнері. –Алматы: Жазушы, 1992.
36. Қажиақбарова Р. Қазіргі әдеби процесс/ оқу-әдістемелік құрал. –Шымкент: 2003.
37. Қарықбаева Б., Доланбаев М. Қазақы мінез Дулат Исабеков әңгімелерінен айқын көрінеді // Жас алаш, 1992, 3 желтоқсан.
38. Қирабаев С. Кеңес дәуіріндегі қазақ әдебиеті. –Алматы: Білім, 2003, 224 б.
39. Қожахметова М. Ақиқат
40. Мұқанов Ж. Жазушының жанайқайы // Оңтүстік Қазақстан, 6.12.1995. 2-б.
41. Меңдеке Ә. Біз кімбіз осы? // Егемен Қазақстан, 1992, 23 қаңтар.
42. Медетбек Т. Өзегі өртеніп түрған туындылар // Маңғыстау, 1992, 24 қараша.
43. нұрғали О. Бәрімізді жылытқан оттың күші // Ақ желкен, №11, 2002. 7-б.
44. Нұржекеұлы Б. Дулаттың ой азабы // Жас алаш, №125, 19 қазан, 2002. 7-б.
45. Оразов Дерменелі даланың перзенті // Қазақ әдебиеті, 1987, 5 маусым, 13-б.
46. Сыдықов Т. Мұрат пен міндет. –Алматы: Жазушы, 1987.
47. Сүндетов М. Жаз дидарлы жазушы // Жас алаш, 1992, 27 қазан.
48. Сөзстан 4-кітап. Құраст. Ергөбек Қ. –Алматы: Жалын, 1983.
49. Сматай С. Адам ақиқаты // Егемен Қазақстан. 1992, 1 желтоқсан. 3-б.
50. Талантқа лайық талап болса // Қазақ әдебиеті, 1978, 4 тамыз.
51. Тоқбергенов Т. Үш тоғыс. –Алматы: Жазушы, 1977.
52. Тоқбергенов Т. Ішкі иірімдер // Қазақ әдебиеті. 1973, 4 мамыр, 3-б.
53. Төретаева С. Ізгілікке тұнып тұрған туынды // Оңтүстік Қазақстан. 1992, 15 желтоқсан.
54. Түменбаев Ж. Тоқырау және түлеу // Социалистік Қазақстан. 1991, 12 ақпан.
55. Уақыт және қаламгер. 1-кітап. Құраст. Жәмішев А. –Алматы: Жазушы, 1973.
56. Уақыт және қаламгер. 7-кітап. Құраст. Мағауин М. –Алматы: Жазушы, 1980.
57. Уәлиев Қ. Пері иектеген періште // Қазақ әдебиеті. 2002, 18 ақпан.
58. Ульяминов П. Обретение // Литертурная газета. 1984, №13 (4975).
59. Ыбырайымов Б. Көркемдік көк жиегі. –Алматы: Жазушы, 1981.
        
        МАЗМҰНЫ
Кіріспе................................................................
.........
1-тарау. Әдебиет әлеміндегі тұғырлы тұлға
1. Д.Исабековтың шығармашылық лабораториясы
2.
3. Д.Исабеков әңгімелері мен повестеріндегі ... ... ... ... көркемдік ерекшеліктері
1. Суреткердің кейіпкер психологиясын беру шеберлігі
2.2. Кейіпкерлердің адамгершілік ізденістері мен қоғамның
әлеуметтік шындығы.
2.3. Д.Исабеков әңгімелеріндегі образдардың жасалу ерекшелігі
Қорытынды
Әдебиеттер тізімі
КІРІСПЕ
Зерттеу ... ... ... ... ... прозалық
кітаптардың, жиырмаға жуық драмалық шығармалардың, көптеген кинофильмдер
мен жүзден ... ... ... ... ... ... көрнекті
жазушыларының бірі Д.Исабековтың суреткерлік таланты негізінен повестері
мен прозадағы ... жанр ... ... танылды десек қателеспейміз.
Зерттеуде жазушының повестері мен әңгімелеріндегі кейіпкерлерді сомдау
шеберлігі, ... ... ... сай ... ... көркемдік
ерекшеліктері, стильдік ізденістері қарастырылады.
Қазіргі кездегі кейбір әдебиет ... ... ... ... ... ... ... дәуірі деп атап жүр. Қаламгер Д.Исабеков
әдебиетке осы ... ... ... ... ... яғни 0966 ... ... туралы сөз қозғамас бұрын жазушы өзіндік
қолтаңбасымен жазылған ... ... үлес ... осы кезеңдегі
әдебиеттің жай күйіне қысқаша шолу ... ... жөн ... ... ... жиырма жылдан астам уақытты қамтитын бұл ... ... ... ... ... ... Қаламгер, ақын-
жазушылардың қатары көбейді. Әдебиет жанрының ... түрі ... ... ... мен жанр ... арқылы даму сипатына ие ... Ал, ... ... ... дүниелердің өзіндік ерекшеліктеріне барлау жасасақ,
төмендегі жайтар басты назарға ілінеді.
Ақын-жазушылар тарапынан ... Ұлы Отан ... ... ... ... қаһарамандық жасау психологиясын, философиясын
ашуға ұмтылыс ... Ұлы Отан ... ... ... шағы сол ... ... ұрпақ өкілдері Б.Соқпақбаев «Өлгендер қайтып келмейді»
(1967), ... ... (1983), ... «Бір ... балалары»,
С.Мұратбековтың «Жабай алма», Д.Исабековтың «Біз соғысты ... ... ... ... лирика мен эпика, реалистік, романтикалық әдістер үйлесіп,
дерек пен ойдан ... ... ... ... ... ... (1964), «Махамбет жебесі» (1960), О.Бөкейдің «Қамшыгер» (1970), «Ән
салады шағылдар» (1978), Т.Әбдіковтің «Ақиқат» (1978), ... ... ... хат» (1974), Ә.Кекілбаевтың ... (1967), ... (1982), ... ... (1980),
«Тіршілік» (1975), М.Мағауиннің «Көкмұнар» (1972) ... ... соны ... ... ... ... ... кең құлашпен игере бастады. Рухани
өмірімізде мұндай серпілістің болу себебі халықтың өз ... мен ... ... ... ... ... байланысты еді. Қатпары қалың тарих
І.Есенберлинің «Қаһар» (1969), «Алмас қылыш» (1971), ... ... ... (1982), ... ... (1981), ... ... «Соңғы көш» (1974), «Тағдыр» (1989), Д.Досжановтың «Жібек
жолы» т.б. романдарында көркемдік ... ... ... отырған Дулат Исабеков шығармаларының көркемдік
ерекшелігі дипломдық жұмысқа арқау болуын зерттеу ... ... ... ... ... мен ... Еңбекте Д.Исабеков
шығармаларының идеялық, тақырыптық ерекшеліктерін сипаттау, олардың бүгінгі
жазушы өмір сүріп ... ... ... ... шығармаларының қазақ
прозасындағы орны мен ... ... ... ... ... нақты
міндеттерді қояды. Д.Исабеков әңгімелері мен повестерінің ... ... ... ... шығармасына өзек болған
замана мәселелеріне сипаттама беру, шығармаларының ... ... ... өмір ... ... мен шындығынан өнер туындысын жасау
жолындағы шығармашылық ізденіс тәсілдері ... ... ... ... ... сараптау.
Зерттеу жұмысының әдістемелік және теориялық негіздері. Жұмысымызға
әңгіме жанрының табиғаты жөніндегі, сонымен қатар ... ... ... ... ... ... басты бағдар еттік.
Әшімбаев С. «Сын мұраты», Балажанов А. «Өліарада туған жыр», ... ... жазу – ... айту - ... Бөкей О., Шағатай Ж. «Жусан ... Ә. ... ... ... Ш. ... ... Қ. «Ұлтын сүйген жүрек үні», Әдебиет ... ... ... ... Қ.Жұмалиев «Әдебиет теориясы», З.Қабдолов «Сөз
өнері», «Әдебиеттану ... ... ... ... ... ... Т.Ақшолақов «Көркем шығармаға талдау жасау» пайдаланылды.
Зерттеу жұмысының ғылыми ... ... ... көремдік
ерекшеліктерін зерттеу жұмысының басты нысанасы еткендіктен, біз ... мен ... ... және идея ... ... жасау
ерекшелігіне, жазушы шығармаларынан аңғарылатын автордың ... ... ... ... ... ... ... ғылыми жаңалығы
деп түсінеміз.
1-тарау. Әдебиет әлеміндегі ... ... ... ... бел ... жүріп, әлі күнге кемелді
шығармаларымен сусындатып келе ... ... ... сөз ... ... шығармашылық өмір жолымен ... ... жөн ... ... ... ерекше көзге түсер бір талант – Дулат
Исабеков. Ол қазір аңырмай, жалтақтамай, ... ... етіп келе ... ... ... ... қоғамдағы сілкіністер, бүгінгі
идеологиялық күрт өзгерістер оған көп әсер ете қоймағандай ... ... ... те, кібіртік те жоқ. Жазушының ширек ғасыр ... ... шолу ... ой ... ... ... те міне осында.
Д.Исабеков – оқымай мақтай салсаң, обал болатын, оқып мақтасаң сауап
болатын ... ... ... оның ... ... ... ойлылық бар. Оны ойланбай оқу да ... ... ... ... да ... ... Оның ... құдіреті солай.
Қазақтың көрнекті жазушысы, ... ... ... ... драматург Дулат Исабеков 1942 жылы Оңтүстік Қазақстан
облысының Арыс ауданына қарасты бұрынғы Қараспан кеңшарының ленин ... ... ... Балалық шағында тұрмыстың ... ... ... қаламгердің әкесі Исабек 1943 жылы, екінші дүниежүзілік
соғыста, ал ... ... 1956 жылы ... өтеді. Қаламгер ағалары
Набиял мен Пәрменнің қолында тәрбиеленген. Әпкелері Бибіхан мен ... және 1974 ... ... ... Болашақ жазушы жас кезінде әпклерінің
қамқорлығын көп көрген. Оның әйгілі «Әпке» атты ... ... ... ... ... ... болған.
Д.Исабеков 1956 жылы Бадам стансасындағы он жылдық ... ... екі жыл ... ... ... ... жөндеуші
болып жұмыс істейді. 1961 жылы қазіргі Әл-Фараби атындағы Қазақ Мемлекеттік
Ұлттық университетінің филология факультетіне оқуға түсіп, оны 1966 ... ... ... жылдар аралығында бұрынғы Калинин, қазіргі Тверь
қаласында офицерлік курста ... ... ... ие болады. Бұдан ... және ... ... ... ... ... комитетте аға
редактор (1967-68), қазақ кеңес энциклопедиясы Бас редакциясында аға ғылыми
редактор (1968-70), «Жұлдыз» журналында ... ... ... ... ... меңгерушісі (1976-80), Мәдениет министрлігі
репертуарлық-редакциялық коллегиясының бас редакторы (1980-88), ... ... ... ... ... ... ... атқарған.
1. Д.Исабековтың шығармашылық лабораториясы
Дулат Исабековтың шығармашылық өмір жолы ерте басталады. 1963 жылы
басылып шыққан ... ... ... атты ... оның ... деп ... ... әңгімесі жарық көреді. Сол жылы
«Лениншіл жас» ... «Жас ... ... ... ... атты ... ... көреді.
Арада үш жыл өткенде, 1966 жылы, небары жиырма екі ... ... ... оқып ... кезінде оның «Бекет» деп аталатын
повесі мен әңгімелері жеке ... ... ... ... ... «Ащы бал»
(1969), «Мазасыз күндер» (1970), «Қара шаңырақ» (1973), «Тіршілік» (1975)
повестері мен әңгімелер ... ... (1980) ... ... ... шығармалары орыс тіліне аударылып «Полынь» (1978), «Отчий дом»
(1979), «Сметение» (1986), «Новоселье в старом ... (1986) ... ... ... ... венгер, неміс, ... чех ... ... оның ... ... ... ... көрермен
жүрегіне жол тапқан «Редактордың қабылдау күндері» (1975), «Әпке»(1977),
«Ертеңгі күту» (1979), «Мұрагерлер» (1982), ... ... ... ... ... (1986) т.б. ... да өнер ... қауымға жақсы таныс.
«Гауһар тас» (реж. Ш.Бейсенбаев, 1975), «Дермене» (реж. Ә.Әшімов,
1986), «Тіршілік» (реж. ... 1996) ... ... көркем
фильмдер түсірілді.
Жазушыға сапалы да жемісті еңбектері үшін Қазақстан Республикасының
Президенті Н.Ә.Назарбаевтың 1992 ... ... ... ... және ... ... ... Республикасының 1992 жылғы
мемлекеттік сыйлықтарын беру туралы» қаулысымен «Ай-Петри ақиқаты» ... мен ... ... үшін ... Республикасының Мемлекеттік
сыйлығы берілді. Ол кісі, ... ... ... ... ... табылды.
Ең алғашқы әңгімесі «Шойынқұлақтан» бастап ширек ғасырға жуық уақыт
ішінде жазушы қаламынан көптеген ... ... ... ... болашақ бағыт-бағдарын айқын бағамдатқан алғашқы повестері
– «Гауһар тас» пен ... мен ... ... Адамгершіліктің әлеуметтік
құндылықтың, одан өрбитін махаббат пен мейірімділікті кіршіксіз сақтай
білудің ... ... ... ... ... тас», «Мазасыз
күндер», «Пері мен ... ... ... ... ... ... ... Бұл шығармалар адамгершілік үшін тек қилы
замандар емес, күнделікті ... ... өзі де ... сын ... ... бір отбасындағы ата-анасыз жастардың бір-біріне
қамқорлығы, оқып адам болып, өмірден өз ... ... ... ... ... ... арналған.
Кезінде Софокл:
«Монго есть чудес на свете,
Человек – их всех чудесней,» - деген екен.
Сол айтқандай, қаламгерлік қабілеті тек ... ғана ... ... ... ... бағасын алған Дулат Исабеков шығармашылық жолы
туралы еңбек жазу мойнымызға үлкен жауапкершілік ... ... ... ... ... ... «Дулат Исабеков творчествосы
жайында жазу оңай мінбет емес. Қиын. Қиын ... ол өз ... ... ... ... ... ұқсамас творчестволық тағдырға талпынып
жүрген жазушы. Әдебиетте тапқан жиһазын ... ... келе ... ... ... ... ... айтары аз, көлемі көз қорқытар шығармалар
топаны белең алған қазіргі шақта өзіндік ерекшеліктің болуы, әрине қуанышты
жағдай. ... ... ...... ... түсірер болса,
творчестволық даралық өнер атаулының бағын жандырып, бағасын ... ... ... өсіп ... - ... болатын.
Сонымен бірге Д.Исабековтың 60 жасқа толуына орай көптеген мақалалар
мен зерттеу ... ... ... ... әңгімелері мен повестеріндегі тақырыптық идеялық
ізденістер
Адамды таңдандыру қиынға айналған дәл қазіргі заманда оқырманы ... болу кез ... ... келе ... ... Осы ... ... Исабеков бақытты жазушы, қалың оқырманның көңілінен шығып,
сүйіктісі бола білген ... ... он ... ... ... ... Дулат Исабеков ең алғаш әдебиете әңгімелерімен келген еді, әлі ... ... да қиын ... қол ... ... өсу ... көрсетіп отыр.
«60-жылдардың ортасына таман (дәлірек айтсақ 1963 жылы) сол кездегі
«Ленишіл жас» ... ... ... «Шойынқұлақ» атты әңгіме
жарияланып, ә дегенде-ақ әдебиет құмар қалың оқырманды ғана емес, ... ... ... елең еткізген әңгіме авторымен танысу
әркім-әркімге мұрат болуға айналған. Қилы пікір, ... ... ... авторы... Д.Исабеков екен» - дейді «Жусан иісі» деп ... ... ... ... ... ... Бөкей мен
Оралхан Жаңабай.
Д.Исабеков қаламынан осы «Шойынқұлақ» әңгімесінен кейін талай-талай
әңгіме, ... ... ... ... Оқырманын ойлы, жинақы шымыр
шығармаларымен баурап әкететін жазушы әдебиетке әңгімелерімен ... ... ... ... да ... ... ... адам өмірі,
тағдыры суреттеліп, оқиғаға қатысатын кейіпкерлер саны шектеулі болуы,
сюжет желісі бір арналы, ... ... ... мен ... ... бір ... бейнелеумен кейіпкердің мінез-тұлғасы толық, айқын
көрініс тауып, ... ... ... ... ... ... ... талаптарға толықтай жауап берері сөзсіз.
Автордың әңгіме деп аталатын ... ... ... ... осы «Шойынқұлақ» болатын. Бұл жанрдағы ... ... ... ... жазушы мұнан кейін де көркемдігі жағынан
талапқа толғымен жауап беретін, өзі өмір сүрегн ... ең ... ... дүниелерді («Ақырамыштан наурызға дейін», «Соцализм
зәулімі», ... ... ... ... ақиқаты»,
«Конфронтация», «Талахан-186», «Ертегі елінде немесе қоштасу вальсі», «Есеп
шот, түйетауық және домино», «Қараспан процесі» т.б.) жазып ... ... ... оқушысын ойға қалдырып, түйінді шешуді,
қорытынды жасауды да соның еншісіне қалдырып келеді. Барлық шығармаларында
жазушы өмірдің ... ... ашып ... әр ... ... ... ... тағдырларды сөз етеді,» - ... ... ... ... ... ақын Абай ... өзінің мақаласын:
«Әсілі, әдебиетте белгілі бір суреткердің шығармасына ... ... ... ... ... ... әкелгенің анағұрлым оңайырақ секілді,» -
деген сөйлемнен бастайды.
Расында да, бүгінгі көркем көкжиегің ертеңгі өлшем ... ... ... ... жоқ деп ... ... ... тың» ... ... өзіне қазіргі кезде басқаша
көзқараспен қарай тастаған жоқпыз ба?
Немесе кешегі репрессия, қуғын-сүргін ... ... ... ... жазылған көркем шығармалар ше? ... не ... ... ... ... ... деп ... аспанға лақтырып, жан-
жақтан жапа-тармағай мақтаған пікірлерімізді жасыра айтып, жамырай жазып
едік. Сонымен бірге Сталинді ... ақ ... азап ... ... ... (егер ондай жазбаларды көркем шығарма деп
тауға болатын болса) ... ... ... ... қалған сыңайы бар.
Бәлкім, оған әлгіндей тақырыптарға ... ... ... ... өздері де кінәлі шығар. Жазушылық өнер мен ... ... ... ... жерде шын мәніндегі көркем туынды келе
қоюы қиын ... да ... ... ... бес ... ... оны көп жағдайда ... ... бар. ... ... әрі кетсе тарихи тақырыптарға ұмтылу көптеген қаламгерлерге
тән ... ... ... ... ... егер ... ... оқырманның ықыласын аудара білсе, қай тақырыпта жазылған
шығармаларды алып қарасақ та, өз ... ... ... ... ... ... сол ... жағы ақсап жататыны да ақиқат
емес пе?
Енді өзіміз таңдап ... ... ... – жазушы Д.Исабеков
қаламынан туған шығармалардағы адам тағдырының суреттелу ерекшеліктерін
талдауға кірісейік.
Кез-келген ... ... ... ... – оның
шығармаларының тарихын қарастыру деп білеміз. Содықтан да ... ... ... ... – ең ... тақырыптан басталатыны
белгілі.
«Тақырып – творчестволық актының басы. ... ... ... ... түйіні – тақырып. Көркемдіктің көп компоненті, шеберліктің
көп түйіні – осы ... ... ... да ... Тақырып идеяға
тартылған жол. Ал, үлкен мағынасындағы тақырып – шағын тақырыптан ... ... - ... ... ... ... Қ.Ергөбек.
Сонымен, тақырып - өнер туындысының ірге тасы. Өнер ... ... ... ең ... өмірден іздеп табары - өз ... Ал ... ... ... ... ... ... жоғары қаратып,
өмірдің бетінде қалқып жүрмейді. Тақырып – тереңде, ағыс арасында, ... және ... ... ... оны сол ... ... таба ... толқын, сарқырама сел астынан тауып шыға біл».
Сөйтіп, осы айтылғандарды әдебиет ... ... ... ... ... таңдап, талғап алып, өзінің көркем шығармасына
негіз, арқау ... өмір ... ... ... дейміз».
Осы тұрғыдан алып қарасақ, «жазушы Д.Исабеков шығармаларының
тақырыптары қандай?» ... ... ... ... Біздіңше,
Д.Исабековтың талантты қаламгерге тән жазу мәнері, ... ... ... және ... тақырыбы мен нысанасы – үлкен ... ... ... әуел ... ... Жазушының өмірдің қатпар-қатпар
қалтарыстарын зерттеуші ... ... адам ... ... ... тани білетін зерделілігі, сонан соң жастық балғын
шағынан, сол кезден бастап-ақ ол ... ... ... бағдар – қарапайым
адамдар өміріндегі қилы оқиғалар мен сол қарапайым адамдар көкірегіндегі
құпия қазыналарды ... ... ... ... оның ... да ... аңғарылады.
Сонымен, тіршілік, адам өмірінің мәні, оның қоғамдағы орны, сан-қилы
адам тағдыры, оның сенімі, сезімі, ... ... ...... ... ... Сонымен, «тақырып – жазушы суреттеп
отырған өмір құбылысы болса, идея – ... сол өзі ... ... туралы айтқысы келген ойы, сол өмір құбылысына берген бағасы».
Жазушы Д.Исабеков шығармаларының негізгі ...... ... ... яғни ... ... ... тіпті олардың
бастарындағы дәуірлік өзгерістерге пәлендей мән де бермейді. Жазушы ең ...... ... ... ғана ... сол «адам өмірінің қырық қатпар
қыры» болып табылады. Жазушы «кішкентай адамдардың», «қор ... ... ... ... ... оқырманға жеткізеді. Д.Исабеков
үшін кейіпкері, яғни қандай да адам, әлеуметтік иерархиясына ... ... жеке ... ... ... мен повестері туралы сөз
еткенде, оның тақырыбы мен идеясы туралы ... қай ... ... ... ұстанды, осыған тоқталық.
Ауылда туып-өскен, өмірлік ... мен ... ... жазушының ауыл өмірін, ондағы ... ... және ... ... өмір ... ... ... шындығымен астастыра
бейнелеуі заңдылық дей тұрсақ та, өз ... сын ... ... отырып
көркем шығарма жазу және сол шығармасы ... ... ... ... ... кез-келгеннің қолынан келе берер шаруа емес.
Қайта құру деп ... ... ... ... ... ... ... «Ескерткіш», «Бонапарттың үйленуі», «Ай-Петри ақиқаты»,
«Конфронтация», «Талахан-186», «Жүз жылдық арман» секілді әңгімелері бір
тақырыптың аясында, яғни ХХ ... 70-80 ... ... ... ... ... ... аясына шоғырланса, автордың, айтқаны келген
идеясы ... ... ... ... ... ... идеялық жағынан да бірін-бірі толықтырып отыратын дүниелер.
Бұл әңгімелерде тоқырауға ұрынған қоғамның бар кеселін ... ... ... өз ... берекесіз мінез-құлқын еппен көрсетуге тырысқан.
Автордың «Соцализм зәулімі» атты әңгімесінің көтерер жүгі зіл батпан.
Әңгімеде ... ... опа ... көп ... ... сөз ... «Қала мен ауылдың арасындағы айырмашылықты жою керек» ... ... мұң ... ... бір ... «Коммунизм»
колхозының «Социализм» бөлімшесінде бұл қаулыны жүзеге асыру жедел қолға
алынады. Бұл бөлімшенің мүшелері қала мен ауыл ... ... ... көп ... ... ... деген қорытындыға келеді.
Сонымен бөлімшеде бес қабатты үй салу үшін және оның ұлттық құрамын
қатаң сақтау үшін жан-жақтан ... ... ... Не ... ... ... ... келімсектерден аяқ алып жүре алмай қалады. Үй салуға
керекті жүз елу ұлттың құрамын түгендеуге ынты-шынтысымен ... ... ... қас ... көз ... жүз он екі ... ... бөлімше меңгерушісі Пашатқа енді сегізін қайдан табамыз? – деп
сауал тастайды:
- Күрд бар ғой?
- Бар.
- Ноғай бар ... ... ... ... Ол ... ... ше?
- Шүршіт? Ол... ол жоқ. Ол қандай ұлт?
Осы әңгімелеріндегі бөлімшені жазушы бір кездері интернационализмге
лаборатория болған Қазақстанның ... ... ... ... отырып, шебер
шендестірулер жасайды.
Мұнан ары оқысаңыз:
«Сепентай дәлізде селдіреп қалған жұртқа қарап:
- Араларыңда ... бар ма? – ... ... ... бар ... Жоқ. Олар ... тұрады.
- Қап, бір шүршіт пен бір ... ... ... Ал ... ... Кім ... ек, қазақтармыз.
- Бізге қазақтардың керегі жоқ, қайта беріңдер.
- Ойбай-ау қазақ қалаған там ... ... ... ... ... барсақ та қазақтардан қажетті адамдарды алып қойдық дейді,
енді біз қайда барып күн ... ... күн ... ... сұрақ. Жазушының уайымын енді
ұққандаймыз, ... бола ... ... ... ... өз ... өзекке
тептірген қандай күш екенін юмор мен кекесінге жеңдіре отырып жеткізген шап-
шағын әңгіменің ... ... ... ... қазақы
еліккіштігіміздің өзімізге сор боп ... ... ... ... жасап, «интернационализм», «халықтар достығы» деп
емексіткен бетперде саясатын жұлып алып төнген қауіпті көрсетуге тырысқан.
Осы әңгіме туралы пікір ... ... ... «Біз ... ... мақаласында Сепентай да Пашат та дәл осылай жасауға тиіс болатын...
және ... те ... ... ... ... ... ... Өйткені бұл
- өмір шындығы. Тарих шындығы. Сепентай мен Пашаттың әлгіндегідей тірлікке
баруы – олардың өзге ... ... ... ... ... ... туып отырған жоқ. Бұл тірлік мемлекеттік деңгейдегі мәңгүрттену
процесінің тым ұзаққа созылып, үңги ... ... ... ... сана мен пашаттық түсініктіңөмірлік заңдылыққа, өмір сүрудің
«ең бір ... ең бір ... ... ... ... келіп шыққан
«игі іс-әрекет» еді» - деп баға ... ... ... ... бағаласа да, қазақы дарақылығымызға ыза болатын секілді.
Мұны ол өз ... да ... тиек ... ... ... бір сөзі
бар: «Мы в течение 70 лет пытались создать образ ... ... ... ... требовали, к великому сожалению, нам это удалось». Сол сияқты біз
ұлттық бейнені емес, советтік бейнені жасауға ... ... ... ... ... және ... Қит етсе, келмеске кеткен Кеңес үкіметіне
жабамыз «неге ... ... ... ... ... ... дейміз,
«неге ұлтыңның дәстүрінен айрылып қалдың» десе, «біз ... ... көп ... ... ... біз ... басқа ұлттардың
мәдениетінің, дәстүрінің сақталып қалғанын ... ... ... ғой? ... 1943 ... ... ... ұлттар көшіп
келді. Олар бір-ақ күнде Отанынан ... ... ... айлар бойы
жүріп, осында келіп шашылып қалды. Олар чечендер, күрділер, түркмендер,
әзірбайжандар, армяндар. Солардың ана ... ... ... ... ... да Кеңес үкіметінде өмір сүрді, олардың көрген қорлығы біздің көрген
қорлығымызбен ... он есе ... - дей келе ... қорлық
болғанмен ұлттық дәстүрге қол сұққан, ... ... ... ... ... айтып, адам кінәні алдымен өзінен іздеу керек ... осы ... ... ... де ... ... іспеті.
Әңгіменің екінші түйіні пайдалануға берілген екі зәулім үйге
канализация жүргізілмей, оны ... үшін ... ... асты ... ... ... Пашат пен Сепентай ең алғаш ордерлерді ... ... ... ... да, ... олардан артылған
пәтерлерді ғана бөліп береді. ... ... «Екі ... ай ... құбыр
тартылып, екі зәулім үйдің асты кеулене бастайды. Инженерлік есеп дұрыс
болмады ма, бұл жердің ... бос па, ... ... ... екі ... да бір-біріне қарай қисая бастайды».
Сөйтіп, көп ұлтқа арналып соғылған үй қисая бастады. Құлауға ... ... ... ... ... ... идеясы демографиялық
қойыртпақ, көпұлттылық ешкімнің көсегесін көгертпейді ... ... ... осы ... жақын келетін шығарманың бірі «Жүз жылдық
арман» ... ... ... сан ... ... күн ... ... күнге дейін өзекті мәселе болып танылатын жер мәселесі ... ... ... 1990 жылы жазылған. ... ... ... ... ... ... ... сатылып не
арендаға ... ... ... жазушы, бұл шығармасында осы
мәселелерді өзек етеді. Колхоздың ... ұзақ ... ... ... бір ... ... ... түйіні «Түскен табыстың қырық
проценті колхозға, алпыс проценті кореяға кетеді. Алдын-ала есеп бойынша,
сол қырық проценттің өзі колхоздың ең ... ... ... бес ... тең екен» деген үзіндіде жатқан сияқты. Неге бүкіл ел ... ... ... ... ... ... жасағанын жасай
алмады екен. Тағы да қазақ мінезі, қазақы жалқаулық пен ... ... бұл ... ... ирониямен аяқтайды «Бесжылдық
табысты «Қояндылықтар» қарап жатып бір жылда табатын болса, ... ... не ... ... әңгімеде тұрғындардың образын мінездейтін бірсыпыра юморлық,
күлкілі жанды штрихтар береді. «Колхоздың экономикасы ... ... ... ... ... болжатып келуге жіберілген Азнабайдың
жауабы шығарманың идеясын ашуға бірден-бір сәтті ... ... ... деп ... өтіп ... Азнабай сонда өзіне
кездескен қазақ жігітіне өзіне берілген тапсырмасын айтады. ... ... ... соң оған ... не ... әбден
түсіндірдім. Көріпкелге жолығу қиынға ... ... алды ... дейді: Көпшілігі кеңес үкіметінен барғандар екен. Бәрі ертең не
боларын болжап ... ... ... Ол ... ... ... да, міне, мына қағазды жазып жіберіпті. Оны аударып та алдым.
- Ойбай бағанадан бері соны айтпайсыз ба? – деп бастық оның ... ... ... ... ... Онда ... ауыз сөз жазылыпты: «Жұмыс істеу
керек».
Ал колхозды сақтап қалу жөнінде мәселені көтерген Мәулен ақсақалдың
мына сөздерінен «Бұл ел ел ... - деді ол ... ...
Көкіректеріңде саңылау жоқ, істеген ісінде береке жоқ. ... ... ... ... Мынадай санасыз дүрмекпен осынша жыл қалай
тіршілік қып келгенбіз? Бір ... ... ақыл есі сау, ... ел ... ғой. Мына ... ... орға жығады ғой бұ жұрт. Жықты деген ... пе? Бұ ... не ... ... қаупін байқауға болады. Ол қауіптің басы ... ... ... ... етіп ... берген. Басқа әңгімелерінде
ой қорытындысын оқырмандарға ... ... бұл жолы ... ... ... ... қауіп екендігінде сөз жоқ.
«Тура айтпай туғаныңа жақпайсың» ... ... ... позициясы
мен шығармашылығының бұл ерекшелігі жөнінде «Әйтсе де ... ... ... шын ... болмыс бар. Неге десеңіз, жазушылық желдің өтінде
жасалатын жұмыс, жазушылық өзіне ... болу ... ... керек болу емес,
жазушылық қоғамына жайсыз болу, халқына ... ... өзі ... көру,
халқына шындықты сезіндіру, халқына керек болу, халыққа керек болсам ... ... ... ... деп ... ... ... өріс өзгертіп жүрген Д.Исабеков әрекетінен әрі азаматтық, әрі
шынайы халықтық қаламгер болмысын көргендей ... - ... ... ... ... туралы пікір білдіріп.
«Ескерткіш» пен «Талахан - 186» әңгімелерінің жөні ... Сіз ... ... ... ... ... ... қазаққа, Гогольдің
орысқа ызаланып күлуі әлгі әңгімелерде ... ... ... дей ... ... ... тоқталатын болсақ, ол да өзінің атына ... ... ... біз өмір ... ... ... бұйрық әдісін, бір
орталыққа бағынудың ... ашып ... ... құндылығы да сонда,
кешегі қой бағып, тері илеген қазақтың ұрпағы бүгінде бір ... ... ... жүйенің дегеніне көніп, тірідей ескерткішке айналып тұрғаны.
Бұл әңгімеде де ... ... ... ... суреттеген. Осы
арқылы әңгіме үлкен әлеуметтік жүк арқалап тұр. Автор бұл ... ... пен ... ... ... ... ... бастаған
қоғамның бар болмыс-бітімін ашып көрсетеді. Қарапайым ... ... ... ... деп ... ... ... шынтуайтқа
келгенде оны жәбірлейтін озбыр қоғам екенін ... бір ... ... ... жеткізе суреттеп береді. Қарапайым еңбек адамын асқақтатамыз
деген идеология бар болғаны көбік ауыз ... ... оның ... ... ... еңбек адамын қорлау екенін ұқтырады. Сол бір ... ол ... ... ... ... ... әжуалап, келеке
кейіпте көрсетеді.
Жазушының сондай-ақ «Конфронтация», «Қараспан процесі», «Есепшот,
түйетауық және ... ... ... ақиқаты» атты әңгімелері
де адам мен қоғам бойын жайлап бара ... ... пен ... пен ... намысқорлыққа қарсы сөйлеп тұрған шығармалар. Сол бір
келеңсіз қасиеттерді ол ұтымды детель, сәтті ситуациялар арқылы ... ... ... бұл ... табиғаты туралы көрнекті ақынымыз
Т.Медетбек: «Дулат ... ... ... ақиқаты»
шығармаларын классикатық деңгейдегі шығармалар десек түк те ... дей келе – «Мен өз ... осы ... ... адамдар бойын жайлап алған
күйкі ұсақтықты дәл осы «Талахан-186» ... ... ... ... ... ... ... Күндердің бір күнінде ауыл
адамдарының бірі апанда өсіп тұрған помидорды көре қалады ғой. ... ... ... болмысын, ел мен жерге деген биік махаббатын ... ... бір ... ... сол ... помидордың қалай пайда болғанына,
оның қалай ... ... ... ... бастарын ауыртып, жүйкесін
тоздырып әлекке түседі. Енді олар үшін сол өсіп шыққан помидордың сортын
анықтаудан ... ... ... ... ... болмай қалады.
Ең сұмдығы сол тағы да бір ұсақ күйкілік дертіне бірер адам ғана ... ауыл ... ... ... үлкені қайда жатыр!
Ондай күйкі бейшаралық орын алған жерде ... ... ... ... жарылыс та, Иран мен Ирак арасындағы қантөгіс те түк ... ... ... ... «Әй, ... аузыңды жапшы-ей! Не істерге
білмей жұрттың басы қатып тұрса, қайдағыны айтып қақсай бергені несі...».
бұл ... ... ... ... ... ... Бектұрдың ядролық
жарылыс пен қантөгіс туралы айтқан хабарына қайтарған ... ... адам ... ... осындай күйкі ұғым мен ұсақ мүддеден
басталатынын көрсеткісі келген.
Кезінде баспасөз бетінде (Төретаева С. ... ... ... ... М. ... Медетбек Т. «Өзегі өртеніп тұрған
туындылар», Балажанов А. «Тұғырға лайық талант», ... Ж. ... ... ... ... ... «Ай-Петри ақиқаты» әңгімесі де адам басына
қонар бақтың қаншалықты баянсыздығы мен оған келер сордың соншалықты ... ... ... дүние.
«Ай-Петри ақиқаты» әңгімесінде бұрынырақ аудан, ... ... ... ... ... ... ... басшылардың бірі
Заманбек Акимович деген кейіпкерінің әйелі Жамалдың Қырымдағы ең ... ... жиі ... ... баяндалады. Мұнда келген облыс
орталығы ... бас ... өзі ... оның ... ... ... көрсетіп, жергілікті әкімдер, тіпті «Челюскин» жүк теплоходының
капитанына дейін бәйек ... ... ұшып ... ... қызғылықты
суреттеледі.
Адам ретінде Жамал қандай құрметке де лайық адам. «...Жасы елуге таяп
қалса да, киім ... мен ... ... ерекше талғам табы сезіліп
тұратын, сөйлегені мен күлгеніне, тіпті біреуге көз ... ... ... пен ... ... ... шықпайтын туа бітті қасиеті бар,
тәкаппарлық пен қарапайымдылықты бір бойына білдірмей қатар ... ... ... ... құрмет, қошемет ұзаққа бармайды. Оның ... ... ... күні бар ... салқын қабақ пен амалсыздан
жасалған сыпайыгершілікке күрт ауысады. Бас дәрігер Федорчук те, теплоход
капитаны Назаров пен ... ... де, ... ... дейін сырт
айналып кетеді. Кейіпкердің басқа шипажайға ... ... ... ... ... бар. Ол – ... Ай-Петридің көкке ұмтылған маңғаз
бейнесіне қарап отырып кейіпкер терең ойға шоматын, осы ... ... ... ... ... алар ... таңданатын. «Бақша сарай
аңызын» естігеннен кейін оның Ай-Петриге деген сүйіспеншілігі ... ... ... ... оған деген мұңлы сағыныш бір жола орын тепкендігін
авторлық шегініспен ... ... ... алғаш рет осыдан он жеті жыл бұры, күйеуі екеуі
демалуға келгенде көрген. ... - деп ... ... ол ... ... ... мен.. мен.. мына тауды түсімде көргем» - деді.
Иә, иә, осыдан он жеті жыл ... ... ... әрі ... екендігін автордың өзі
сомдаған образды мінездеуі арқылы және ішкі ой ... ... ... ... Заманбектің қызметтен босағанын қошеметшіл
топтан көп кейін біліп, еліне кетіп бара ... «Шыр етіп ... ... ... ... ... өмір деп ... болса, сол өмір жолында адамдар
тіршілігінің көп ... ... ... есі ... ... өтетінін» алғаш ойға алумен аяқталалды.
Бұл - жұмыр жердің бетінде қилы-қилы тағдырлар ғұмыр кешіп жатқандығын
жай ғана баяндап берген ... ... ... ... - заман мен
қоғамның зауалды талаптарына әманда бас иіп келген адамдар арасындағы аяр
қарым-қатынастар мен ... ... ... қасқайып қарсы
тұруды мақсат еткен пәлсапалық тұжырымдар тұнып тұрған елеулі еңбек.
Ал, «Есепшот, түйетауық және домино», «Ағайындылар», «Ақлима», ... ... ... ... ... ... ... ағайын
арасында кездесетін қарым-қатынастарды көрсететін «Есепшот, түйетауық ... ... ... мен ... ... ... аға мен
іні, «Ақлима» әңгімесінде ерлі-зайыптылар, «Күйеу бала» әңгімесінде ... ... жұрт ... ... ... ... ... және домино» әңгімесінің осылай аталуын шығарманың
фабуласынан іздеу керек. Шығарманың басында-ақ есепшотын сыртылдатып қағып
отырған күйеуі Сопытайдың алаңсыз күйі ... ... ... ... ... ... байланғанын көреміз. Әрі қарай әңгіме желісі
шиеленісе келе түйетауыққа тіреледі. Түйетауықты үйіне келген қарындасы ... ... ... соймақ болған Ботпайдың сөзі арқылы әңгімеленеді.
Әңгіменің жатық, әрі нанымды баяндалғаны сонша, осы ... ... ... ... көз ... ... мінезі құбылмалы Ботпайға риза
болып қаласың. Ботпайдың мінезінің аумалы-төкпелі болып ... ... ... ... ... ... ... дәл беруін автордың шеберлігі дейміз.
Қызба Ботпай доминодан жеңіле бастағанда ... ... ... ... Әңгіме өзегі осы кезде шешілуге бет алғанын байқаймыз. Ақыр
аяғында домино бәрін шешіп береді, кейіпкерлер ... ... ... ... домино ойналып жатыр. Домино - әңгіменің ... ... ... ... ... ... жылы ... қатар «Өз
басым «Есепшот, түйетауық және ... ... ... Исабековтің
авторлығына қиғым келмеді. Оқырманды күлдіремін деп ... ... ... деген сын-пікір кезедестірдік. Әрине ... ... ... ... оны ... ... қабылдайды. Мұндай пікірлердің болуы
әбден заңды да, бірақ оқырманның Д.Исабековтің батпан-батпан жүк көтерген
«Соцализм ... «Жүз ... ... «Ескі үйдегі жаңа қоныс» т.б.
әңгімелерін оқығаннан кейін, бұл ... ... ... ... жеңіл
юморға құрылған әңгіме болғанмен, оны жай күлкі үшін ... ... ... ... ... өнердің қызметі өмірді ... ... ... шыншыл бейнелеуде екенін ескерсек, бұл туындыны қарапайым бір
отбасы тұрмысының нанымды суреті деп қабылдауға болады.
Жақсылық Түменбаев: «Д.Исабеков ... ... бір ... ол ... аталатын көркемөнердегі ажыратылмас ұғымдардың
соңғысына көп мән бермейтіндей көрінетін. Оны ... ...... ... қазынасын игерсем, ол өмір ... ... ... ... деп ... ол. Жазушы тіпті кейіпкерлерінің қоғамдағы орнын,
нақты жағдайын әдейі елеусіз қалдыратындай, яки ол әуел ... ... ... ... ... - ... шығармашылығының батыл да еркін көрінетін жанры – повесть деп
айтуға болады, өйткені кезінде кейбір әдебиетші-зерттеушілер: «Бұдан былай
роман ... өмір сүре ме, жоқ па? Енді ... ... ... пе, жоқ па?»
деген мәселе төңірегінде де ... ... қызу ... ... ... ... ойлы да ... қаламгер - әдебиетші Лев Якименконың айтуы
бойынша роман-эпопея сияқты повесть-эпопея деген жанр үлгісі де өмір ... ... ... ... ... қаламгерлерді ерекше ойға салып
қойған айрықша пікір айтқанымен, ол ой-пікірін дәлелдеп үлгере алмай
дүниеден ... ... те, әлгі ... ... ... жаны бар секілді. ... ... мен ... немесе қаламгер-жазушылар болмаса, бүгінгі
күнде тұрмыс тауқыметін көп тартып жүрген, ... өте ... ал, ... өте көп ... ... ... романдардан гөрі шағын жанр болып
табылатын повесть, әңгімелерді ... және ... ... ... Сол
сияқты Д.Исабековтің де жанына жақын, өзіне оңтайлы болып келетін жанры –
повесть деп ойлауға негіз бар ... ... ... ... ... ... ...
оқиғаны баяндап айтуға негізделетін, қара сөзбен жазылған көлемді шығарма,
эпикалық жанрдың орташа ... ... ... ... ... ... ... байсалды баяндалуымен ерекшеленетін жанр,
қат-қабат шиеленіскен оқиғалар тізбегі ... ... ... аса
көп болмайтын, сюжеттік желісі бір арнада өрістейтін жанр».
Енді қаламгердің осы жанрда ... ... ... ... ... жанр және жазушы деген ұғымдардың арасын ... пен ... ... ... ... ... ... дүниеге
келеді деп есептейді. Міне, сондықтан да, Д.Исабековтің ... ... пен ... ... тек қана ... ... ... қазақ
әдебиетінің жетістік, мақтанышына айналған шығармалар десек, ешқандай да
қателеспейміз.
Әдебиет сыншылары Дулаттың повестерінен оның ... ... ... өсіп, жетілуі айқын аңғарылады деп жүр. Егер осы
пікірге байыппен, тереңірек үңіліп қарасақ, ... да ... ... ... ... ... ... Қ.Ергөбек: «Бекет» пен «Гауһар тас» -
лирикалық проза үлгісі. «Мазасыз ... және ... мен ... ... ... ... мен ... - философиялық туындылар.
Лирикалық саз, психологиялық талдау, философиялық ойдың әдемі бірлік тапқан
тұсы – «Дермене». Осы ... ... ... ... – «Біз ... көрген
жоқпыз» - публицистикалық-философиялық шығарма» - деп көрсетеді.
Жазушы Д.Исабеков өзінің қаламгер ретіндегі ... ... ... ... ... ... ... бастаған секілді.
Біздің ерекше қуанатын ...... ... өз
шығармаларымен оқырмандарымыздың рухани жан-дүниесіне шұғыла ... ... ... түсіретін таланттар қатары аз емес. Тек қана осындай
ойлы және көркемдік ... ... ... шығармалар жазып жүрген, сол
арқылы өзінің жазғандарына да, өзгелердің жазғанына да, ... ... де ... ... ... ашық айта ... ... дарынды,
талантты қаламгерлеріміздің бір - Д.Исабеков десек, қателеспейтін шығармыз.
Олардың көпшілгі әдебиетке ауылдың өмірі мен ... ... ... алып келді. Осы тұрғыдан алып қарасақ, Д.Исабековтің
«Тіршілік», «Сүйекші», «Гауһар тас», ... және т.б. ... ... ... қырынан аша білуімен, идеялық-көркемдік
ізденістерімен жоғары бағалануға ... ... ... осы ... ... ... ... адамдар тағдырына терең ... ... ... де, ... ізденістері ерекше байқалады.
Д.Исабековтың повестерінде тағдыры ауыр адамдар көбірек суреттеледі. Соған
қарамастан оларды ... тән ... ... өз ... жасымай,
жабықпай тіршілік етуге ұмтылдырады. Бұл, әсіресе, Д.Исабековтың ... ... ... ... тас» - әдеби сында жоғары бағаланған повесть. Д.Исабековтің
алғашқы туындылары дүниеге келе ... ... ... Одақ ... ... ... прозасында да лирико-психологиялық бағыттағы
шығармалар легі молайған болатын. Алайда, «Гауһар ... ... ... ... әдеби сын атап көрсеткендей, «кейіпкер характерінің
табиғилығы, оқиға ... ... ... қарапайым
кейіпкерлерінің өмірге құштарлығына» - демек ... ... ... ... ... ... бағалау тым қораштық етер еді»,
- дейді сыншы, мәдениетанушы Әлия ... ... ... пен жамандықтың күресін лирикалық-
психологиялық тұрғыдан нәзік қайырып жеткізеді. Ол «Гауһар тас» повесінде
жақсылық пен ... ... пен ... арасындағы қағыс-
қайырымды ішкі иіріммен суреттеп берген-ді.
«Гауһар тас» - ән аты. Сұлу ... тым ... ... ... ... ... әні. ... тасты» екінің бірі түгіл, жүздің юірі,
тіпті ... бірі ... ... ... ... Асық мейірім, асыл мұрат,
таусылмас тағат кебін шерткен өзгеше әсем нақыш».
Осындай сұлу ән ... ... ... әні ... ... ... - ... «Гауһар тас» повесінің кейіпкері. Салтанат
сезімтал, сергек, ... асық ... ... Ол – ... ... ... Салтанатты Ыбыштай көр кеудеге қосақтаған – жоқшылық. «Енді ақталып
қайтейін, алғашқы кезде біртүрлі жылы ... және оның ... ерге ... ... ... ... секілді еді. Бірақ, оның бойында
біріншісі ғана бар екен... ... ... ... Әйтсе де, мен енді
басқа жақтан бақыт іздемеймін», - дейді Салтанат қайнысына. Бұл ... ... ... сыршылдық сезімді, күйеуі Ыбыштың жан дүниесін селт
еткіземін бе деп анда-санда шымшып айтқан ... ... өзі ... ... ... ... айтқан әлгі сөздерде қанға сіңген салт-
сана, ... ... жоқ па! ... ... бояу ... ... ... жерде жарқ беріп, жақсы көрінген. Әдептен озбау, ибалы болу ... ... ... бір сәт ауып ... ... саналы сабыры
нанымды шыққан. Біз Д.Исабековті психолог жазушы дейтініміз содан.
Уақыт әсерін бойына тез ... ... ... өтіп жатқан
құбылыстарды тез байқап, талдап тарататын, сол арқылы адамзатқа қайыра
ықпал ететін - ... ... пен өнер бұр ... ... ... жылдарға дейін көп жағдайда әдебиетте сырт баяндау белең алды. Адам
жанының ... ... ... ... бейнеленді, болмаса қағыс қала
берді. Елуінші жылдардың ... ... ... ене ... лирикалық
прозаның көздегені – осы олқылықтың орнын толтыру, ... ... ... ... иірімдерді алғы планға шығару еді. Ол үшін авторлар,
біріншіден, ... ... ... ... ... Сахнаға санаулы
адам шықты. Шақтаулы геройдың жан-дүниесі ... ... ... ... ... ... даралануы үшін кейде автор оларды
азғантай уақытқа болса да ортадан оңашалау күйде бейнеледі. ... ... ... ... бақылаушы, әрі авторлық ... ... ... ... ... Оқиға көбіне сол геройдың
көзімен, ойымен таразыланды.
Д.Исабековтің лирикалық, психологиялық шығармаларынан соңғы ... ... ... ... ... ... ... кейбір
сыншылар Д.Исабековті Айтматов көлеңкесінде қалып қойған жазушы ... ... ... ... сыншы Павел Ульяминов «Литературная
газетада» жарияланған «Обретение» атты мақаласында жазушының ... ... ... және қайталау деді. Ол Д.Исабековтің «Дермене»
повесіндегі Омашты Айтматовтың ... ... «Ақ ... ... келді.
Д.Исабеков әуел баста Айтматов әсерінде тәрбиеленген болуы да мүмкін.
Творчестволық жолдың алғашқы кезеңіндегі ... ... ... ... ... да ... ... қайталау, екінші деген пікірге қосылғымыз
келмейді. Ол үшін ... мен ... ... ... ... ... ... жазылу тарихына үңілсек.
Ол туралы Д.Исабековтің өзі былай дейді: «Гауһар тасты» ... ... 1967 ... жазы ... Радиоқабылдағышты қоссам,
Б.Төлегенованың «Гауһар тасы» беріліп жатыр екен. Оған дейін мың ... де, дәл сол ... әсер ... ... әнге ... ... Онда
«Гауһар тас» сияқты ән дүниежүзінде жоқ шығар. Өйтіп орындайтын адам бұдан
кейін туылмайтын шығар деп ... ... ... қайталанбас
әдемілік, сұлулық сөйтіп бірте-бірте қыздың образына айналды. Етігімнің
қонышына салып ... ... ... ... Қалжан Нұрмахановқа жазған хатына қарағанда
«Жәмилә» ... ... ... ... аталуы «Овон» («Әуен»)
екен.
«Гауһар тас» - әннің аты.
Екі жазушы да ... ішкі жан ... ... ... ... ... ... - оқиға Сейіттің көзімен таразыланады.
«Гауһар таста» - Қайыркен ойы арқылы беріліп отырады.
Сейіт – суретші, Қайыркен – ақынталап бала.
Екеуінде де жеңге ... ... ... ... ... жазушысынан белгілі бір мотивтерді батыл үйрене
отырып, ... ... ... ... өзгешеліктер мынада: Жәмиләнің бақытын табуы – алғашқы
шығарманың түйіні. Жәмилә бейне ... ару ... ... ... ... ... ... жарынан айырылу – Садық (Жәмиләнің бұрынғы күйеуі)
санасына зәредей де әсер ... ... ... ол ... ... мақсат
тұтпаған.
«Гауһар таста» ше? Алдымен Салтанат ... ... ұяң ... ... ... ... өр, ... кейіпте бейнеленген,
әрі ол Жәмилә секілді бақытын басқа жақтан, өзге жақтан іздемейді. Атаның
ұлы болып ... ... ... ерін қайта тәрбиелеп бақытқа жетуді
ойлайды. Салтанаттың аттап түскен ... ... оның ... ... шыңдайды. Сонымен қатар Д.Исабековтің «Гауһар тас» повесіндегі бір
қарағанда ... дүт ... ... ... жатқан мейірім бар.
Салтанат көз жұмды. Оның қазасы тоңмойын Ыбыштан бастап ескіліктің
өкілі секілді ... ... ... ... ... ... кетті.
Асылдың қолда барда қадірі жоғын олар кеш түсінді. Әйтсе де ... ... ... мен Қайыркен оны әуел бастан түсінген). Демек,
Салтанат әні жеңді. Ескіні жаңа жеңді. ... ... ... ... ... ... тоғышар болғанымен адам баласына ықпал елуге болады.
Автор философиясы осы. Трагедиялық финалды повестің өміршең, өршіл ... ... Ал ... повесіне жақын келіп, батыл үйрене отырып та,
творчестволық дербестігін сақтаған жаңа шығарма жазып ... ... ... ... ... ... ... философиясы бар, дербесшығарма.
Әлгіндей кейбір ұқсастық сырына ... ол – ... ... екі ... ... ... өмір ... таным процесінің
ұқсастығынан туындап жатыр. Ағайындас халықтың адамдарының ... ... ... жәй. ... ... үшін ... материалдың
құсастығы басты мәселе емес, негізгі мәселе – авторлық концепциядан
туындайтын ... Егер ... ... мен ... мотивтің сйкесуін
көшірмеге балай беретін болсақ, әр қаламгердің творчестволық ... ... ... ой түю қиын ... ... ... ... Ю.Бондарев, Д.Гранин, П.Вежинов,
В.Распутин секілді жазушылардың творчестволық әсері бар. Бірақ, ол әсердің
қайсысы да творчестволық даралық ... ... ... ... ... ... ... Д.Исабеков шығармалары композициялық
құрылымы, шешімі жөнінен ... пен ... ... ... ... аяқталған тағдыр деп қарап түйінін оқушыға қалдырмай, ...... де тән. ... бұл ... жадағай түсінбей, белгілі
бір бағыттағы ізденіс жемісі, творчестволық ... ... ... Біз бұл ұқсастықты түбі Достаевскийден тарайтын творчестволық
спарластық деп білеміз», - дейді бұл ... ... ... ... тас» - ... ... ... жазған шығармасы. Аталған
шығармада автордың әуелгі кезеңдік ізденісі, философиялық түйіні бар. Ол –
тағдыр қатал, адам өмірге ... рет ... адам ... ізгілік ізсіз
кетпейді, адамға ықпал етуге болады т.б. деген ойлар.
Д.Исабековтің ... тас» ... ... жақтан баяндалады. Бірінші
жақты кейіпкердің ыстық-суығын бір адам бейнесіне еніп сұрыптау, әрі Фауст,
әрі Меристофель болуды міндетіне алған Гетедей, ... ... ... ... ... гөрі жеңілірек түсуі кәдік. Лирикалық
повестерге жарасқан бірінші ... ... ... ... келе ... де ... ... алдында жетелеп отырар ортақ ой, ортақ мақсат бар
қазіргі таңда. Ол - ... ... ... ... Ол ... ... ... Жер бетіндегі тіршілікті сақтап қалуға үндеу. Біздіңше
ұлт тілінде оқылмайтын, түпнұсқасын ... ... ... ... ... ... бір тілдің сүйіктісіне айналуы мүмкін емес. Адамзаттық
масштабқа көтерілетін шығарма алдымен ұлттық болуға ... ұлт ... ... ... тиісті.
Д.Исабеков – бар болмысымен ұлттық жазушы. Шығарманың ... жер ... ... тұрмыстық детальдар, теңеу, балама,
метафораларымен, характер жасауымен, шешімімен ол ұлттық ... ... ... деген жас жазушыларымыздың жекелеген шығармаларында
суреткерлік интуиция болады да, ең қажетті де ... ...... ... ... ... Д.Исабеков шығармаларындағы оқиғалардың
мезгіл мен мекені, уақыт пен кеңістік ұғымы дерексіз, кейіпкерлері ... ... ... ... ... ойлап, жер баспай
салмақсыздық жағдайында ауа ... ... ... ... ... ... ... жете бермейді», - дейді
С.Әшімбаев.
Д.Исабековтің ... тас» ... Ыбыш пен ... қой ... ... ... үй тіккен орны қандай ықшам,
қандай белгілі болса, ... ұлы ... ... ... орны да сол
шақтас қана. Жазушы үшін бұдан артық ... ... ... де жоқ, ... енді ғана ... көзін ашқан олардың мына дүниеде
қатыгездік пен мейірімсіздік, тоңмойын надандық, көркеуде бітеулік дегеннің
бар екенін көріп, түйсінуі үшін ... ... ... жетіп жатыр.
Ол қандай кейіпкерді нысанаға алса да, қандай тағдырды талдауды ойласа
да ... ... ... ... ұлт ... ғана ... әлеуметтік ой
айтады. Оның Салтанаты өз бойындағы ән тұнығын ата-енесінің көзінше сыртқа
шығара алмай қыр асып ... ... ... шырқайды.
«Гауһар тастағы» төңірегін көз қиығымен жұмсап үйренген қарт әке де
ұлттық ... ... ... - ... ... ... ... бір авторлық мақсат жатуы керек. Д.Исабеков өзінің
повестерінде характер өзгерісін әрдайым ... ... ... – аяулы жарын бағалай, аялай алмағанын кеш түсінді. «Гауһар тас»
финалында Ыбышты Салтанат зиратының маңынан ... Бұл ... ... ... ... ... концепциясы – адам жанының
жаңаруына саяды.
2-тарау. Д.Исабеков шығармаларының ... ... ... кейіпкер психологиясын беру шеберлігі
Жазушы Д.Исабековтің характер ашуда тиімді пайдаланар тәсілінің бірі ... Ол ... ... ... ... ... ... шиеленістіріп тұлғалайды.
Оның «Гауһар тас» повесіндегі Ыбыш пен ... ... ... ойы, ... ... сапасы әр басқа, содан келіп
туындайтын әрекеттері контраст. Бұл – мінез өзгешелігінен ... ... ... ... ... ... диалогпен де ұтымды ашады.
«Ол жүгіріп келіп сыртқа көз тастады. Қарды көрген бетте есік алдында
тұрған мені итеріп тастап, үйде киіп ... ... ... ... ... Қандай тамаша, қандай ғажап! Міне, бері қара.
- Салтанат ұлпа қардан уыстап алды да, ... ... ... ... Өй, ... - деді ... бері оған ... ма, сау ма» деген
кісіше үнсіз қарап тұрған Ыбыш:
- Қар ... несі ол. ... ... кір ... Һім, өлмеймін, - деді ол уысындағы қалған қарды тағы ... – Ал ... ... ... ... дейді?
- Ойын білесің бе деймін.
- Не айтып тұр мынау, ойыны несі ол?
- Кәдімгі ойын. Міне, мынадай, ... ұлпа ... ... ... ... алды да, ... қарай лақтырып жіберді. Ыбыш
ауыр денесін тез игеріп еңкейемін дегенше сығымдалған қар ... ... ... Әй, бұның не бұл, - деді Ыбыш ашуланып. – Үйбай, бір бәле көрдің бе?
Жоғал әрман.
Салтанат ішек-сілесі қатып майыса күліп тұр...
- Әй, неге ... - ... ол ... киіп жатып. – Осы да
күлкі ме? Таяқ ... ... ... ғой өзің.
- Адам таяқты жемейді, не айтып ... ... - деді ол ... ... беріп. – Міне, былай етіп ұлпа қардан жейді. – Ол
үлпілдек қардан тағы ... ақша ... ... ... ... бір шөкім аузына салып жіберді. Ыбыш терең бір күрсінді де:
- Молдаға оқыту керек ... - деп ... ... ... тас» ... ... осы ... Салтанат жаны мен
кіршіксіз ақ қарлы ұлпа табиғат астастырылған. ... Ыбыш пен ... ... мінез қарама-қайшылығының көрініс берер сәті де осы.
Сол қарама-қайшылықты диалог ... тұр. ... ... ... тереңдей ашыла түскен.
«Ыбыш ұзаған соң Салтанат соңынан қарды ... ішке ... ... деп ... ... ... мойнына басқанда денем ду етіп ыршып
кеттім. Ол темір пеш ... ... ... қар ... кебісін шешті де, жып-
жылы жұмсақ бөстектің үстіне тұра қалды.
Үйбай, қарағым-ау, бала боп ... бе, ... ... қар ... ... шалдығып қаласың ғой. Міне, мұнда кеп отыр, - деп апам пеш алдындағы
орнын Салтанатқа берді».
Осы жолдардан ене мен ... ... ... ... ... ... жазушының басқа шығармаларында міндетсіз сурет болса,
«Гауһар таста» олай ... Ақ қар - ... ... ... ... ... лирикалық, психологиялық, философиялық шығармалар
деп қарауға болатын Д.Исабеков повестерін жазушы ... ... ... ... «Гауһар тас» повесінде эллегиялық сарын басым
екені аңғарылады. Ол алған тақырыбына орай ... ... ... Алғашқы сәтті шығармасының бірі «Гауһар тас» повесі бір жанұяның
трагедиясын ... ... ... ішкі ... ішкі ... ... ... баршасы жазушылық стильдік машығына байланысты құбылыс.
Демек, Дулат стильдік жетілу, өсу, марқаю процесін бастан ... ... ... ... тас» ... ... ... салыстырғанда жанр мүмкіндігін тиімді пайдаланып, тынысты
суреткерге айналғанына куә боламыз. Жоғарыда ... ... ... - бір ... ... ... жасалған барлау.
Бұл жазушының стильдік сыйымдылыққа талпынысының дәлелі. Стильге
компонент ретінде қатыспас прблема аз. ... де көп ... ... тиек ... ... ұғым ... сай өзгеріп, жетіліп отыратын
құбылыс.
Сондай-ақ Д.Исабековтің «Гауһар тас» ... ... ... ... де, мен енді ... ... бақыт іздемеймін»,- деп ағынан
жарылса, артынан: «мен ол бақытты қиын ... ... өмір ... ... ... деп ... Адам ... қатты зер
салып, мінез иірімдеріне бой ұрсам деген жазушыға бұл жараспайды. Қайта,
қарапайым айтылса да: ... ... ... кетпесін... і-і, менімен бірге
тағы кімдер баратын болыпты» деген Ыбыш сөздері мейлінше ... ... ... (Бұл – Ыбыштың қайын жұртына жүріп бара жатқандағы інісіне
айтқаны).
Стиль шығарма тілімен ғана ... ... - ... ... Дулат шығармаларының басталуына зер салмауға болмайды. ... - ... әрі ... ... ... ... кескін-келбеті, аузындағы сөзі мен күлкісіне
шейін әкемнен аумай ... ... ... ... - ... ... ... Осы алғашқы сөйлемде не сыр ... бұл ... ... ... ... ... екенін
аңғартады, әрі қарапайым кейіптеу. Әкеге тартпас ұл бола ма? Онда тұрған не
бар деуге де мүмкін-ау. ... осы ... ... мән бар ... ... ... ... Осы кейіптеу тереңде түсіп Ыбыштың түр-келбеті
ғана емес, мінез-қылығы, ... ... ата ... ... ... ... көлеңкесіне айналатындығын көреміз. Осы ұқсасқық оның
трагедиясына айналады. Оны өзі де, өзге де кеш ... Ақыр ... осы ... ... ... кінәні әкеге артпақ болады.
«- Мені соған үйреткен сіз ... ... ... ол әкесіне. Бірақ
бір қарағанда ата салтының мұрагері саналатын әке көңілі баладан оқ ... ... ... Сенің өз бетің, өз шешімің қайда еді? Өмірдегінің бәрі тек әкенің
әмірімен орындала берсе, жер бетіндегі тіршілік ... ... па?» ... ол Ыбышқа.
Демек, атадан мирас қылып алатын да, атмайтын да ... ... Әке діті ... ... – бала ... жетпей жатыр.
Шығарманың бастауындағы бір сөйлем шығарманың қан тамырына осылайша
тарап ... ... ... сезім байлығы, адам жанындағы тереңдік пен кеңдік,
азаматтық ой-өріс биіктігі, ... ... ... оны ... ... ... ... ізгілікке, игі іске құлшыныс,
философиялық толғам ауқымдылығы, парасатты ... ... ... ... адам ... ... құбылыстарға
дилектикалық тұрғыдан ой жүгірту, байсалды баға беру - ... ... ... ... ... тас» ... ... оқиға шытырманынан гөрі жан дүниенің
шытырманын алға шығарады және адам жанының арпалысын әрбір ... ... дәл ... жазады.
Өмір құбылыстары – сырларын, адамдардың өзара қарым-қатынастарының
өзекті мән-мағынасын, қам-қарекетін суреттеуде Д.Исабековтің жазу ... ... ... ... ... әрекеттерден үлкен
жинақтаулар жасауға үйір. Д.Исабеков мөлшерімен ғана, ... ... ... ... ... ... ... Асығып-аптығу оған жат.
Оның өзіндік ерекшелігі, қуаты алған объектісіне ... ... ... жағдайлардан туындайтын құбылыстар мен әрекеттердің философиялық,
эстетикалық ... ... ... ... ... ... повестерінде автордың суреткер ретінде толыса
түсіп түйген ойы, концепциясы бар. Табиғаты бір-біріне жақын, ... ... ... екінші бір кісінің тағдырына тікелей авторлық талдау
арқылы айтылатын ойлар – аумалы-төкпелі дүние, өмір мен өлім ... ... жеке адам және ... салмағы ұрпақ жалғастығы жайлы.
Бұл екі шығармада жасы жетіп, артынан алды жуық, тәні ғана емес ... ... ... ... ... ... мен «Сүйекші»
повестерінде болған, біткен, аяқталған тағдырлар ... ... ... Кеңкелес, Үндемес атанған – Тұңғыш, Киеван ...... ... ... өз ... ... ... адамдар арасындағы психологиялық тартыстар мен мінез-құлық
ерекшеліктерін, ... және ... ... ... ... көрсететін
әркім-әркімді оқыған бетте-ақ тани ... не ... ... ... не ... бірде-бір сөз айтылмайтын, әрі шымыр, әрі жан
дүниеңді от пен суға ... ... шын ... ... ... - ... Д.Исабеков оқиға шытырманынан гөрі жан ... алға ... Және адам ... ... ... ... ... дәл басып жазады.
Жанрлық табиғатына орай философиялық шығармалар деп қарауға болатын
Д.Исабековтің ... ... ... ... ... ... ойыса барласаң трагедиялық мотив басым. ... ... оның ... ішті ... «Тіршілік»- кемпір мен шал,
«Сүйекшіде» - адамнан әруаққа айналған жанның ішкі ... ... ... ... Осы шығармада өткен ғасыр оқиғасы да, бүгінгі күн
оқиғасы да бар. Онда бай ... ... ата ... ... ... кедей әулетінің тарихы да қамтылған.
Сондай-ақ, Д.Исабековтің қай шығармасында да негізгі ... ... аз ... ... ... қысқа хабарланады. Мысалы,
«Сүйекшіде» Халима арманы, іс-әрекеті, ... ... ... ... ... өлі ... ... диалог жоқтың қасы. Пейзаж
кейіпкер жанына, не оқиға жағдайына фон ретінде алынады.
Д.Исабековтің ... ... бірі ... Осы ... ой ... ... белеңді бір сәті. Қазақ прозасында көп
тақырып жазылған, шиырланған. Ал көр ... ... ... ... жазыла
қоймаған. «Сүйекші» осындай тақырыбымен де тосын шығарма. Осындағы Тұңғыш
кім? ... - ... ... тірі ... ... нысанасы – адамның жүрек
қазынасының тоналуын, адамның тірі әруаққа ... ... ... ... лабораториясын қызықтырған.
«Өмірге іңгәлай келген Тұңғыш ата-ана мейірімінен гөрі жұрттың ... ... көп ... өмірде жолы болмады. Бара-бара жұмыс басты
пендеге тәне сезімдерден ... ... ... ... Бұл – адам жанының
тоналуы, рухани мешеуленуі еді. Ақыры ... үшін ... ... ... жел қуған қаңбақтай хал кешеді».
«Жұлдыз» журналының биылғы үшінші санында жас жазушы Д.Исабековтің
«Үндемес» ... жаңа ... ... - деп ... ... ... ... повесінің алғашқыда «Үндемес» деген атпен жарық
көргенін білеміз. Кейбір зерттеушілер «Сүйекші» ... ... ... ... ... ... еді ... Енді Д.Исабековтің
«Сүйекші» повесі мен Ә.Кекілбаевтың «Шыңырау» повесіне ... - көр ... ... ... ... баяндалады.
«Шыңырауда» - құдықшы Еңсептің өмірі суреттеледі.
Мұнда қазақ халқының өткен тарихы, жаңа қоғам тұсындағы рухани түлеуі
- ... ... ... ... ... атты ... оқиғалар мен әлеуметтік ой-пікірлер жағынан біздің заманымызға жақын
тұр. Бірақ Д.Исабеков өзге тұрғыластары секілді тарихи оқиғаны мол ... ... сол ... ... ... ... ламайды, керісінше,
белгілі бір характерлер философиясынан келіп тарихқа, ... ... ... ... бір адам ... ... қайғысы мен қуанышын
әңгімелеу арқылы ол адам өмір ... ... ... шым ... Бүгін
мен болашақ жайлы, жалпы тіршілік мәні туралы ... ... сол ... кейіпкер тағдыры арқыл айтылып, ашылып жатады.
«Шыңырауда» Ә.Кекілбаевтың о ... ... ... ... ... ... дегенмен, бұл жолы ежелгі аңыз-
әңгімелердің бірін таңдап алып, соны ... ... ... қайта –
керісінше - өткен ғасырда қазақ аулында өткен ... ... ... ... етеді де, соны шебер реалистік мінерде трагедиялық ... ... ... ... ... тәртібіне қояды.
«Үндемес» - бір адамның тағдыры. Қысқа өмірдің қызығын емес, ... ... ... бір жан ... ... келгенде Тұңғыш, сосын Аманат,
одан соң Кеңкелес, Үндемес атаныпты. «Ол ештеңеге қызықпайды, ... ... ... еш ... ... Ертемен тұрып қолына кетпені мен
күрегін, ... ... қала ... ... ... да, ымырт үйірілгенше
көр қазумен болады». Көр қазғанға дейін де ол тағдырдың талай ... ... ... ... тағдыры да аса қайғылы. Бұл
өзінің тауқыметке толы қысқа ғұмыры ішінде жапан түзде талай құдық ... ... ... өзіне осыншалық бейнет пен зейнет болған.
Осыншама қауып-қатерге толы еңбегіне ерекше қадыр-қасиетпен қараған ... ... ... ... ... де шамалы. Оның осы қара ... пен бір ... ... ... бөгде илалайтын да ештеңесі жоқ».
Сондай-ақ екі шығармада да ... ... пен ... ... ... шешкісі келген. Яғни Тұңғыштың есіне марқұм әкесі
Қомшаның айтқан сөздері ... ал ... көз ... ... көк
орамалы желпіп өткен сияқты болады. Қазақта әруақ торыған адам ... ... ... пен ... ... ... суреттеген.
«Сүйекшіде» тіршіліктің бүкіл тауқыметін тартып-тартып, енді-енді ғана
соның қызығын көрем-ау дейтін дәрежеге жеткен ... бұл ... ... ... аттанатын Тұңғыш пен «Шыңыраудағы» Еңсептің ... ... ... сол ... ... ... еш болатын, ақыры ол да өз өмірінің
ішіндегі ең терең шыңырауды қазып жүріп қазаға ұшырайды.
«Сүйекші» мен ... ... ... ... ... ... ... мұңлы жандар жайын алдымызға жайып ... Және ... ... ... өзге ... ... жайттарды қайталамай,
өзінше өрнек тауып, психологиялық талдауға жүгінуі құптарлық.
Д.Исабековтің «Сүйекшісі» жайлы «көр қазушылық ... тән ... ... ... пікірлер айтылып жүр. Асығыстау байлам секілді.
Әңгіме кәсіте емес. Әңгіме адамда, адам тағдырында. ... ... ... тыққан, Үндемес қылған себептер қандай? Міне, жазушы зар ... деп бір ауыз сөз ... ... ... осындай құрбандарының
мұңын кейіпкер тағдырына ортақтаса отырып үлкен толғаныспен жеткізеді.
«Тіршілік» повесінде жақсылық пен ... ... ... ... ... да, ... мінезі де көптің бірі Киеван қарт, оның үндемес
кемпірі бізді әуелде селт еткізбейді. Тіпті Киеван қарт көкнәршіл ... ... ... ... ... та болса бізді өзінен сырттатып, сын
айтқызып тұрғандай. Бірақ, тіршілік – бұл адамдардың ... ... ... ... ... ... ұрпақтардың үздіксіз жалғасы екен. Сол
кәсіпшіл Киеван (Молдарәсіл) қарт пен ... ... ... ... ... үміт ... ... қайта лып етіп көрінген тіршілік
нышанын - өшкеннің жанғанын көрген қуанышына куә ... Бұл ... ... мәні де, сәні де сол ... Бір ... ... ... қырық-
елу жылдан соң табылған сәтте қайта тұтанған үміт, ... ... ... ... ... ... идеясы осында.
Тақырыбының ерекшелігінен шығарманың жазылу тарихы, лабораторясы
қызықтырған.
«Тіршілік» повесіндегі Киеван бейнесі өмірден ... Бала ... үй ... Дәулет деген көкнәрші шал болды, Дәрікүл деген ... бар еді. ... ... әскерде болатын. Мені ертіп алып ... ... ... өзі ... ... тұтқыштай қара еді. Адымы
ұзын, оның ... ... ... ... ... тас ... талай
жылап едім. Ол жылағаныңа қарамайды. Қолымнан жетелеп алып желіп отырады.
Қасымыздан вкелосипедшілер зулап өтіп жатады. Мен ... ... ... күні ол ... ... ... ... туса, лағын саған бәсіреге
беремін. Шібіш болғанда ... ... ... алба ... - деп ... ... ... Кейінен оны «Тіршілік» повесіндегі Киеванның
прототипі етіп алдым,» - дейді автор өз шығармасының жазылу тарихы ... ... де ... ... ... ... ... аталып кеткен Молдарәсіл мен оның ... ... ... ... ... шал, ... оның кемпірі жайында суретеп, ... ... ... ... ... бір арнаға салған. Сөйтіп, көөлемі
жағынан көп ұтқан. Композиция тұтастығына екі ... ... ... тартылуы нұқсан келтірмеген. Бұл жазушы қаламының ... ... ... ... ... Повестегі Киеван да,
Қыжымкүл де дараланған характерлер.
«Жазушы жеңіл юморлы ... ... ... аңғартады.
Алайда кейіпкерді даралау үшін автор көбіне көп ... кілт – ... ... отырады. Революциядан бұрын, тіпті, одан кейін де біраз
жылдар бойы сол әдеттен арыла алмаған ... Ал, ... ... ... ... ... жоғалғанын жазушының өзі де аңғартады. Оған
Молдарәсілдің ... таба ... шарқ ... ... ... ... ... жүйелі түрде безіну қазақ прозасының ... ... анық ... Оның ... ... ... ... қандаймыз!» - дейтін желпінуден гөрі «біз әлі ... - ... ой ... ... тұрды.
Бұл пафос Д.Исабеков шығармаларының көбіне тән. Ол тоталитарлық
идеология қалыптастырған сіреспе көзқарастар мен идеялық ... ... үшін ... ... ащы шындықтарды да тиімді пайдаланды. Жаңазаманның
жасампаз қаһармандарының ... ... ... ... жатқан ебіл-себіл
тұрмыс кешкен сормаңдай кейіпкерлерді алға тосты. Оның ... ... ... ... де ... ... ... періште
емес екендіктері көзбен көріп, қолмен ұстағандай бедерлі бейнеленді.
Алайда, ... ... уыт ... ... ... ... ... «Сүйекші» мен «Тіршілік» ... ... де ... дәрменсіз, шетінен бейшара. Күрескерлік жігерлік рух
жоқ, оның орнына өшуге ... ... ... ... әсер ... ... жіті барлай алмаған шалдың күлкілі халі, әрекеті мен
сөздері мұңды тұрмысты көріп ... ... ... ... Автор екі
қарттың бір-біріне сай тірлігін, болмысын тұспалдарлықтай ... ... ... ... Мысалы, бірде ауыл-ауылды жан таппай кезіп ... ... ... ... езіп ішіп ... ... рахатты кәйпін кемпірі
абайсызда бұзып алады. «Былтыр да дәл осылай кәйіпін бұзып еді. Онда ... ... ... түсе ... шалы ... ... ... Төрт рет
жауырынынан соққан. Иманды болғыр қанша ашу қысса да ... ... Бұл жолы ... үш ... ... сілтеді. «Төрт рет ұрушы еді ғой,
- деді іштей кемпірі. – ... үш рет боп ... ойын ... ... тағы тарс ете түсті.
- Ойбай! Айттым ғой...
- Нені айтың, ... нені ... ... Төрт рет ... ... ... пәлендей маңызы жоқ сияқты детальдан аңдасақ, шалдың
кемпірге үстемдігін, кемпірдің көнбістігін көреміз. ... ... ... ... ... ... ... әркетінен туған
шынайы қылық.
«Қуаған екі бұтақтай бір-біріне сүйеу болып, тіршілік ... ... мен ... ... бар ... жоқ па-ау, бар болса қай ... не ... қып, ... ... ... ... өзгені білмейді, өз басы бұл
сауалды еске алмаған, еске алайын деп те ниет қылмаған». Бұл почташыға ... ... ... ... ... ... ... оқып отырғанда,
Ш.Айтматовтың «Алғашқы мұғалім» повесінің сөңғы бетіндегі: «Біз қарапайым
адамды көсем құрметтегендей сыйлайтын қасиетімізді қашан жоғалтып ... ... ... еске ... ...... Исабековтің осы тектес
идеяны тағдырлар арқылы соны қырынан ұсынуы. Моральдық-этикалық қатынастың
тамыр ... ... ... ... ... алып ... автор
концепциясын аңғартады.
«Адамдардың ала қолдығы мен ұшқырлығынан ылғи көз түрткіге ұшырап,
көкнәршіл ... ... де, жер ... өзін әке ... бір ... ... естіп, төбесі көкке жете қуанған Молдарәсіл, жасында ел
ақтатып жіберген ... ... ... ... қатарына
шақырғанына барғысы келмей бетінен басып, күніне тірілей ... ... ... ... ... ... ... қиналатын Тұңғыш тағдырлары
ешкімді де енжер қалдыра алмастай. Олар өзгелерден қанша қатыгездік ... ... ... ... ... ... алмай, ақтық демдері
біткенше адамдық пен адамгершілікке деген сенімдерін жоғалтпай өтеді».
Жазушының адам ... ... мына ... ... өз ... бейкемелділікті терең сезінуден, сондықтан да адамға ... ... ... ... ... туындайды. Алайда
адамның, кеңірек аядан алғанда өмірдің бейкемел-кетіктігі мен ... ... етер ... ... ... ... позициясы
айқын (мысалы, «Тіршіліктегі» Дәулетбай, «Сүйекшідегі» Үкітай).
Жалпы, Д.Исабеков шығармаларының қай-қайсысында да «қағанағы қарқ,
сағанағы ... ... тым аз ... Оның ... ... ... қара күшке, әлеуметтік жағдайға
тәуелділікпен өткен адамдардың тағдырлары суреттеледі. ... ... ... ... ... ... ... – трагизм», - деп ... атап ... ... ... ... трагизм – арман-мұрат пен кешкен ғұмыр
арасындағы, ... өз ... тыс ... ... ... адам баласының
«жатыр түнек пен көр түнек арасында» А.Сүлейменов( шырқырап жүріп бастан
өткеретін азабы - ... ұлы ... ... қол қояр ... бұл
сюжетті шығармашылығының көкөзекті идеясына айналдыру – жазушының
жазушысының ғана ... ... ... - ... баға береді сыншы
Ә.Бөпежанова.
«Сүйекші», «Тіршілік» повесіндегі кейіпкерлер тосын. Олардың тағдыры
жайлы әр қилы ... ... ... ... оқиғалар типтік емес
жағдайдан туындайды, өзгеше кездейсоқ ... ... ... ... ... ... ... сол кездейсоқ ситуациялар ған емес қой. Адам
баласының өмірге келуінің ... ... ... ... бұдан
типтік шындық көрініс бермей ме? Сонда жазушы трагизмінің іргетасы неде?
Оның кейіпкерлерінің көбі неге ... азап ... ... ... тауып
жатады? Әділеттілік, адалдық үшін неге ашық күреске шықпайды?
Табанды күресті талапетпей-ақ қоялық, Тұңғыш ең болмаса өз ... неге ... Неге ... нышанын көрсетпейді? – деп те ... ... еді. ... ол ... баршасы сырт қарағанда ... ... ... ... қарағанда райдан тез қайтасың.
Осы екі шығарманы оқығанда біздің есімізге Гетенің характер – адамның
өмірбаяны теп білгені ... ... еске ... ... те ... кейіпкеріне лайықтап «өмірбаян» жазса керек. Мұнда ... ... Гете жеке ... өмірбаянын тарих, қоғам сипатын, мінезін
көргісі келсе, Тургенев өмірбаянды характер ашуға жол деп ... ... ... ол ... жеке адам ... ... ... барса керек.
Д.Исабеков аталған екі повесінде осындай жолды ұстанғандай болып
көрінеді. ... - ... ... «Тіршілік» - Молдарәсіл мен
Қыжымкүлдің өмірбаяны. Бар болғаны бұл ғана ... ... ... ... ұластырып әкетеді. Белгілі бір нақты адам өмірін талдай әңгімелеу
арқылы ол тіршілік кешкен орта, өткен ... ... ... ... ... ... қазынасын тонатқан, мәңгүрт хал кешкен ... ... ... ... ... ... аяқтайтын Молдарәсіл ... ... ... тектес жандар тағдырына сабақтастыра, ұластыра
суреттейді. Мұндай жағдайда, әдеби кейіпкер әрі жеке ... әрі ... ... тән тип. Біз әлгі ... уақыт үнін, қоғам тынысын
аңғарамыз.
«Сүйекшідегі» Тұңғыштың, «Тіршіліктегі» Молдарәсілдің бақытсыздығын,
әдеттегі ұғымға салсақ, революцияға ... тар да ... ... ... бола ма, ... ... ... талдауына сәйкес
жазушының «...азап пен жан ... ... ... ... күрес әуендерін мүлдем алыстату... кейіпкерлерді тіпті өз басын
да қорғай білмейтін дәрменсіз ... ...... талқысына төзе
білуге, қорлық атаулының бәріне көнуге үндейтін көне Шығыс ... ... ... ... ... керенау шығармаларға азық болған
жолдардың ішінде ең тозығына іш тартқандығынан ба».
Өмір кешкен ... ... ... ... көп ... десек те,адам баласы үшін қай кезеңде, қай ... өмір ... – қара күш ... да, ... және ... ... та ... санадан өткізе алған жан үшін ... мен ... ... ... сөз жоқ – болашағы кесілген тасбақа тіршілік; кешкен ... ... ... ... ... ... өтіп жатса да – уақыт
өлшемі оқтаған сүреңсіз өмір.
Негізінен жазушы шығармашылығындағы сапалы ... ... ... бұл повестерге мезгіл мен мекен, уақыт пен кеңістік өлшемдерінің
дерексіздігіне байланысты айтылған ... ... ... ... Мұның өзі
де шығармалардың көркемдік құрылым әлемін ... ... ... ... ... яғни ... ... іздеп үйренген танымтың әсерінен болса керек. ... ... ... ... ... қарастыруды қажетсінеді. «Сүйекші»мен«Тіршілік» повесінде ой ағымы,
әдісі салтанат құрады. Шығармаларында жақсылық, ... ... ... ... жеңіліс тауып жататын жазушы үшін ... ... ... ... ... асты жеңілістен гөрі адам
баласының рухани жеңісі қымбат – ол рух ... ... ... ... повесінде жақсылық азап, бейнет шегеді,
жамандық ақыр ... ... ... ... ... ... өзі қаңғыртып жіберген қаршадай қызы ... ... ... тағдырын тәлкекке ұшыратқан Тұңғыштан ақыр соңында
жеңіліс тауып, жер болатыны да сондықтан. Осы ... ... ... ... екі ...... өмір және сол ... өзінде адам
бола білу яғни өз өміріне өзі мағына бере білу ... - ... ... ... ... былай суреттеледі.
Тұңғыш – Аманат бала - Кеңкелес.
Бұл кейіпкер есімінің, атының ... ... ... ... ... жымдастыра сәтті суреттейді. Шығарманың орта шеніне
дейін ... өз ... үшін ... ... ... Ол ат ... ... «- Көке... көкетай... не істемексіз ... ... ... ... ... - деп ... ... бала.
Қабантуға көшуге ықырар емес. «- Ағатай... енді апам ... ... - ... ол әлі ... ... перзенттік сезімі жойылмай. Анасына: «-
Қалмаймын, қалмаймын, үйге алып ... ... деп сәби ... ... кернеген сәтте Үкітайға қарсы шықты. «- Сойып жедім. Түгел, ... ...... түсі ... оған ... ... Ашудан
жарылып кетердей боп тартып жібергелі қамшысын көтере бергенде үкітай ... ... мына ... ... ... ... берді», - деген сцена соны
көрсетеді.
Кейіпкер жан дүниесі өзгерді. Соған орай аты ... осы ... ... ... ... ... отырады.
Характер сапасына қараңыз. Ұрылар қол аяғын байлап, ат ... ... ... апарып аударып тастап кеткенде ол ешқандай қарсылық көрсеткен
жоқ. Итке ... ... жем ... ... ... Өз тағдыры үшін
күрескен жоқ. Көр қазып, сүйекші болды. Өз болашағын ойлау ... ... ... иман ... Ол болашағы үшін күрескен жоқ. Ол үшін енді
күрестің мәні де жоқ еді. ... онда жан ... жан ... ... ... ... ... Тұңғышты езіп, оның болашағын тонаған
әлеуметтік жағдай. Әлеуметтік жағдай атын жамылған адамдар.
Тұңғышты нақты характер ретінде талдағанда осыған көз ...... ... жалпылық мәнге ие. Тұңғышты өз тағдыры үшін,
зорлық-зомбылыққа қарсы күреседі ... Бұл ... ... ... ... жоқ. Бар ... – Тұңғыштар тағдырының әлеуметтік шындығында жатыр.
Тұңғыш мәңгүрт хал кешіп, дүниеден өтіп кетті. Характер ... ... ... саналы әрекет бар. Жоғарыда Д.Исабековтің характер
ашуда тиімді пайдаланар тәсілінің бірі – ... ... Ол ... ... салады. Кейіпкердің тағдырын қарама-қайшылықта
шиеленістіріп тұлғалайды.
Яғни Тұңғыш («Сүйекші»), Молдарәсіл мен ... ... ... ... ... бар. ... ... оқытып,
қара танытсам, балам ғұлама болса деген әке арманы қандай тәті еді? Өзіме
болмаған ұрпағыма болса, өзім ... ... ... ... ... арманды
тілек. Өкінішке орай, әке құныкер болып, Тұңғыш аманатқа кісі қолына өтті.
Бай есігінде аманат бала атана ... ол ... ... ... ... ... ... атанып кететін Молдарәсіл тағдыры да осыған
ұқсас. Қыжымкүл – ... оң ... ... ... ... қыз еді.
Тағдыры тәлкекке түсті. Шерменде күй кешті. Тіпті өзі ... ... ... ... ... ... ... Бұл – тағдыр қаталдығынан туған қарама-қайшылық.
«Тіршіліктегі» туған перзенті Қыжымкүлдің тағдыр тәлкегіне ұшырағаны
аз болғандай, өз ... ... ... әке қатігездігінің тамыры қайда
жатыр? Осылардың бәрінің ақыры неге жеткізеді? Олардың нәтижесі, Сүйекшінің
аянышты өлімі, Қыжымкүлдің сұрқай ... ... ... ... ... ... көз жұмуымен аяқталады.
Демек, «қатыгездік пен қараулық ылғи да адам өмірін ... ... ... ... Тағдырдың аяусыз да мейірімсіз құрығына
түсіп, қорлық мазаққа ұшырап, беймәлім біреуден бала ... ... ... ... ... сол ... ... туған
баланың баласына өзінің осынау жарық дүниедегі соңғы үмітін ... әсте ... ... ма екен. Тіршіліктегі оң шырайын берген ең ... ... сол бала ... деп те ... ... ... ... құдіреті осындай қым-қиғаш, ешкімнің ырқы ... ... әр ... өз ... ... кездейсоқ сыйлардан да
нәр алатын болды ғой, сірә.
2.2. Кейіпкерлердің ... ... мен ... ... ғана ... бір-бір қоғами көзқарастың жүгін иығына ... ... ... даралана типтік образдар деңгейіне жеткен.
Автор қарны аш, ... ... ... да жаны таза ... аты ... ... ... іңкәрлығын көрсетуге құштар. Осы ... ... ... олжа ... ... қызық жай бар. Қазақ жазушылары ... ... ... ... ... жаза ... ... Исабеков жұрттан жырылып
қайдағы бір қайғысы мол, қара бояулы болмысқа барып кірді, қайдағы ... жолы ... ... ... ... ... ... "Кеңестік
шындық" опа бермесін білген қазақ жазушылары ұйқыдан оянып тарих қойнауына
тереңдеп, тарихи шығармаларға жаппай ден ... ... ... ... тастап, бүгінгі күн шындығына келіп килікті".
Жазушылық - өзіне жайлы болу емес, өзіне ... болу ... ... ... ... ... халқына жайлы болу, өзі қорлық көру, халқына шындықты
сезіндіру, халқына керек болу, халыққа ... ... ... ... ... күн ... ... киын-ақ. Өмірді зерттемей, қым-қуыт
өзгерісті білмей қалай жазасыз? Ал, тап қазір бүгінгі өтіп ... ... сәт ... ... ... түю ... ... Қазақ
жазушыларының соңғы кездері
публицистикадан өзге ... қол ұра ... ... ... ... ... жаңаруы, бір жағынан, Дулат Исабековтің рухани ізденіс өрісін
Достоевскийден ойыстырып орыстың екінші бір ұлы жазушысы - Гоголь ауылына
ауыстырған ... ... келе ... ... ... үшін адам болып"
(Ш.Айтматов) дегендей дана халықтың дарақыланып тозып ... ... ... ... үшін ... ... алуы, көңілдегі шерді ашуы, сөйтіп
қаумалаған қасиетті көрсетуі керек еді. Дулат ... ... ... ... ... де, ... осы ... қаламгерлік міндет,
ұлтын сүйген үлкен жүрек.
Халық - ... ... ... ... домбыраны сабалап тартқандай,
айқайлап айтсаң ол өкпелейді, суреткерлік арзандайды. Суреткерлікті айқай-
публицистикаға айналдырып арзандатпай, ... ... сары ... ... етіп ... - ... суреткерге тән құбылыс.
Дулат Исабеков мейлі өткен күн тағылымын айтсын, мейлі ... ... ... ... ... да - ... суреткерлігі танылады, ол айтарын
характерлер арқылы бейнелеп айтады, жазарын көркем детальдарды ойната
құбылтып ... ... ... ... композициясы дөңгеленіп
шып-шымыр шығады.
Қазақ халқының өткен тарихи, жаңа қоғам тұсындағы рухани түлеуі –
Исабековтің ... ... ... ол өзге ... секілді тарихи
оқиғаны мол қамтып, адам ... сол ... ... ... алмайды, керісінше, белгілі бір
характерлер философиясымен келіп тарихқа, ... ... ... ... бір адам ... зерттеу, қайғысы мен қуанышын әңгімелеу арқылы ол
адам өмір сүрген қоғам шындығына шым ... ... мен ... ... ... мәні ... жазушы толғанысы сол мінез өзгешеліктері,
кейіпкер ... ... ... ашылып жатады.
Оның романындағы кейіпкерлердің қайсысы да жеке характер ретінде
ашылады. Оқиғаның мол ... ... әр ... ... ... ... ашылуына кедергі келтіруі де мүмкін. Қазіргі қазақ прозашылары астар
ашпайтын, мінез дараламайтын ситуацияларды молырақ қуып ... ... ... жат өлі ... бөстекі сөз болып қала береді.
Біз алдыңғы тарауда ... ... ... ... ... иесі ... ... көрінеді дегенбіз.
Әлеуметтік қабаттың жоғарғысында түрған Көлбай шопан, оның әйелі Теңге мен
жас тракторист Кенжетай Орзаов бейнелері ... ... ... ... ... образы арқылы автор 70-жылдардағы қарапайым еңбек ... ... Ата ... ... ... ... қойшының таяғын
өміріне серік қылған ол басшылардың қырсыздығынан зардап ... ... ... ... сеніп тапсырылған жазықсыз мал баласына
қамқорлық жасамай кетпейді. Қайта бүкіл отбасымен, ... ... ... ... ... адам көрмей жабайы болып, тау-таста көшіп
жүреді. Өзінің бұл халіне ... де ... ... сол ... ... адамдарының жиынтық бейнесі ретінде»
алынып, 70-жылдарда қарапайым еңбеккердің қоғам мүлкіне жаны ... ... өзін ... сезінетінін байқатып тұр емес пе?
Көлбай - адамзаттық масштабқа көтеріле алған ұлттық характер иесі.
Оның ... ... нэр ... ... қысым көріп, намысқа тиетін сөздер
естісе де, ... ... ... ... ... ... айқын аңғаруға
болады. Күйінгенде жағымпазданатын тоғышарлар тәрізді емес, қатты ... ... ... шопанға жаның аши отырып, күйініш себебіне көз
жүгіртесің. "Боқтықты да керек болғасын шығарған ғой", - деп ... салу ... ... келе ... Өз дәуірінің дарқан даладай кең, дара
тұлғасы әлеуметтік жоғарғы қабаттың туу сонау биігінен айналаға көз ... шын ... ... ... ... ... Гей әрбір
шығарманың ұлттық ерекшелігінің болмауы ... ... ... орын ... ... ... жазушы шығармашылық
дербестігінің жойылуына әкеліп соғатынын айтқан еді". Алайда Дулат ... ... ... ... ... ... Ол - бар ... характері шебер жасалған қаһарман. Уақыт тынысын деп басып, жалған
ақпардың жарға ... ... жаны күйе ... ... ... ... ... тізгін ұстаған басшысымақтарына айтар
өкпесі, қыры кеткен ... ... халі - міне ... ... ... ... келбеті көрінеді.
Теңгенің Көлбай образын толықтыра түсетін кейіпкер екенін жоғарыда
айтқанбыз. Ол да ... ... ... ... ... алынған.
Жолдасының басына түскен қиындықты қылдай бөлісіп көтеру, жанына жалау ... ... ... ... ... Мұны көнбістік немесе намыссыздық деуге
мүлдем болмайды. Отбасының берекесі мен ... ... ... қойып,
отағасын пір тұтқан әйел ұтылмайды. Бұл - ықылым заманнан бері келе ... ... ... ... Бас егесінің амандығын, ... ... осы ... үшін жан аямай еңбек ету, бір қарағанда
ақталмайтын өнімсіз еңбектену ... ... да ... ма өзі? ... мен ... ... ... ұштастырған Теңге - қанша дәуірлер
өтсе де өзгермейтін нағыз қазақ анасының бейнесі.
Дулат қаламгердің ірі характерлері әдебиетте тұлғаланып қалады. ... ... ... бір ... бар ма қазақ әдебиетінде? Жоқ.
Әдебиетті ұқсас кейіпкерлер емес, бір-біріне ұқсамайтын ... ... ... бар шығармалар да ұқсас келеді. Ұқсастықтың тым
көбейіп кетуі әдебиеттегі ұсақтыққа алып келеді.
Келесі бір жаңарған ... ... ... ... ... Алты ұлдың кенжесі болған ол ертегідегі Ертөстік ер батыр тұлғалы.
Кесек ... ... ... қоса ... Егер ... алып тұлғалы жігіт
жағымпаз болғанда, табиғат қателесіпті-ау дейтініміз ... ... ... ақауы бар трактордың ішінде жан қалтасынан Жасынның жұқа кітабын
тастамаған жас жігіттің жігерінің ... ... ... - биік ... ұмтылатын жаны жайсаң, болашақтың қожайынын
елестетеді. Оның қасында Тұрғаттың халі әлдеқайда ... ... ... бес-алты әлемге әйгілі классиктерді оннан-мұнан құрап зорға атап
берген оның ертеңгі күні қолына билік тисе не ... ... ... ... мен Тұрғат сияқты жастары қатарлас замандастардың іс-
әрекеттеріне қарап, сол ... ... ... ... ... ... ... билікке талас құрғанын сезбеу мүмкін емес. Бірі
- мансапқорлар, мансап үшін бар ... тәрк ... ... ... ... тәрізді ар тазалығы табиғи қалыпта ... ... ту етіп ... ... ... ... мен ... директорының бейнелерінен
танылады. Билік өзгерткен, шаруашылық пен қым-қуыт тіршілік сезімдердің бас
көтеруіне кедергі келтіретін бұлар көп нәрсеге көз жұмып қарап ... ... ... ... ... ... ... басшылар жүйенің
өзгеруіне күш салудың орнына, онсыз да қалың бояуды одан әрі ... ... ... барлық қылығы мен сөздерінен көрніп
тұрады. Ұлттық салттың жоралғысын ... ... үш ... ... ... жүк салғышына салмақ болуы – дәстүр атын жамылған
жағынудың жаңа жолы. ... ... ... ... ... ... ... төгілгенде адами, кісілік намысы ... ... өзі ... ... ... қалу ... жүрексініп, өзінің табиғи бар
болмысын тәрк еткенін байқатады.
Өмір кешкен уақытына, ... ... ... көп нәрсе
байланысты десек те, адам ... үшін қай ... қай ... өмір ... - қара күш ... да, әлеуметтік және рухани зорлық та трагедия.
Шығармаларында ... пен ... ... ... ... ... ... жататыны үшін қоян-қолтық арпалыс, жекпе-жектегі
нәтиже, табан асты жетістіктен гөрі адам баласының рухани жеңісі қымбат -
ол рух ... ... ... ... ... бір рет ... ... кетудің аз-
ақ алдында қалған. Сондықтан да болар, ол ... ... ... ... шын ... ... алады. Көп жандайшаптың күн кешіп жүргенін
өте жақсы біледі. Алайда мақтау сөз естігенді кім жек көрсін, ол да ... ... ... қызмет етуіне қарсы емес, тіпті талап
ететін ... де бар. ... ... өз орнынан қуғандай етіп айдатып
шығуы. Оның отбасындағы жарасымдылықтың бір ұшы ... да ... ... да, ... ... диссертациясы қорғатып шығарады. Ректорға,
министрліктегі досына емеурін білдіріп, тіпті оны кафедра меңгерушісі етіп
қоюға да ат ... ... ... ол ... ... ... ... де
істеді. Қызының тағдырына жіті көз жіберіп, одан кешірім сұрады. ... ... ... ... ... Бұл - ... сол ... тұрмақ, бүгінде
де әкелер тарапынан қолдап, қуатталмайды. Қызметіне, ... ... ... ... ... ... бастау кез келген
әкенің қолынан келе бермесі анық.
Бұл - ... ... ... басшылардың болғанын растайды. "Характеры
героев изменяются", - ... ... ... ... ... ... нені ... нені армандайтынын біліп, Бағиланың Жасындай тұлға
деңгейіне көтерілген, шын ... ... ... ... қарсы
болмайды. Автор Қаратайдың өз менін табуына мүмкіндік туғызды да, ... ... ... ... тұрған социализмнің негізгі тағаны етуге
тырысты. Д.Исабековтің Қаратай ... ... ғана ... түлеп, самғап
ұшқанына куәгер боламыз.
Сәргел образы арқы романдағы сол ... ... ... ... ... ... артық айтқандық емес. Тікелей сынап-мінемей-ақ қоғамда
мерезден де қауіпті қорқау бейнелердің ... ... ... ... ... салады. Пенделік пен қызғаншақтықтың символына айналған
Сәргел-Сәр айналсының өмір сүруіне тек ... ... ... ... ... ... ... гөрі аяқ тарту, жақсып күтпеу ... жоқ ... ... ... ... ... өзінің ешкімге керегі
жоқ екенін өте жақсы сезінеді. Алайда, оның ішкі ... ... ... ... тек ... ... ... Д.Исабеков әңгімелеріндегі образдардың жасалу ерекшелігі
Жазушы идеясы сан алуан жолмен көркем ... ... іске ... деген
қағида бар. Ең алдымен, кейіпкердің сыртқы пішін-келбетінен бастап, оның
көңіл-күйі, жан ... ... ... ... ... ... Бұл ... клгенде Д.Исабеков әңгімелері мен повестері
көркемдігі жағынан биік ... ... бере ... ... ... зерделі зерттеуші, оқырмандарының бірі
Темірхан Медетбек: «...Дулат ... ... ... мен ... ... болған шығармалар десек, онда біздің бұл сөзімізге ешкім
дауласа алмас еді. ...О ... ... ... қырық шиырлы адам мінезі
мен құлқы, оның ... мен ... ... ... ... ... ... келе жатқан жазушы бұл «Ай-Петри ақиқаты» кітабында да сол
шығармашылық концепциясынан бір елі де ... - деп ... ... ... ... ... ... Исабековтің әңгімелерінен айқын
көрінеді» деген мақаласында оның ... ... ... ... ... ... ... (нраво описательное содержание)
типінде жазылған.
Автор әңгімелерінде шығармашылық еркіндікке көбіне ауыл ... ... ... ... ... ... т.б.)
оның мінез-құлқын, табиғатын зерттеу танып-білу арқылы ауыл ... бір ... ... ... ... ... кеңінен қамти арқылы
барды.
Мәселен, автордың әңгімелеріндегі ауыл ... ... ... тоқталалық. «Ақырамыштан наурызға дейін» атты әңгімесінде
образ жасаудағы мінездеу ... ... ... ... ... ... ... бүкіл қоғами кесел-кесапатты олардың бойынан көрсете білген.
Әңгімеден мысал келтірейік:
«Қысқаша мінездеме: Тауықшы Молдабай - өз ... адал ... төзе ... ... ... ... ... колхозшы.
Моральдік жағынан ұстамды. Атеист. Әсіресе, ислам дінін жек көреді. Колхоз
орталығындағы жалпы ... 1969, 1973, 1975, 1976 ... ... ... – 1972 ... бөлімше меңгерушісі. Осы
бөлімшеде туып-өскен. Сарыағаштағы Қапланбек зоотехникумын ... екі ... ... жылы ... бітірді. Қабілетті ұйымдастырушы. Қулығы жоқ, ақ
көңіл адал азамат. ... ... жылы ... ... ... ... қандай шара қолданып жатырсың?» - деген ... ... «Екі рет ... ... деген. 1968 жылдан КПСС мүшесі.
Өтеш Оймауытов – Шымкенттегі бір ... ... ... ... ... ... негізін қалаушылардың бірі. Арақтың
шаруашылыққа тигізер зияны бір жылда 121 мың 437 сом 74 тиын ... ... бері ... жау боп ... ... ... өзін де ... керек деген пікір таратып жүр. Осы пікірін азаматтық кодекстің бір
пункті етіп енгізуді сұрап, Қазақ ССР Мәдениет ... хат ... ... жоқ. ... ... ... – зоотехник. Теориялық білімі бомағанымен жақсы
практик. Колхоз малын қолдан ұрықтандыруда СЖК ... ... ... ... ... Чили патриоттарына ынтымақтық білдірген
митинг кезінде сөз сөйлеп, түрмеде отырған Луис Корволанға ақша ... ... деп ... ... Бірақ, ақша салудың реті келмеді, ... ... ... бір күн ... ... біржола келіп қапты.
Әліқұл Тазабеков – колхоздың ежелгі мүшесі. Қара жұмыстың қайсысы
болса да ... ... ... ... халықтық бақылау комитетінің
председателі. Жұмысқа екі сағат кешігіп келгені үшін өткен жиналыста ... ... ... алған. Әдебиетті жақсы көреді. Бөлімшенің өмірін
жырлайтын дастан жазып жүр ... ... бар. ... ... ... ... ... Орыс жазушыларын қатты құрметтейді. Бір баласының атын Мамин,
екінші баласының атын Сибиряк қойған».
Міне осы сияқты мінездеу тәсілі ... ... ... ... алған: «Пашат – бөлімшедегі ғана емес, бүкіл колхоз бойынша беделді
адам. ... ... ол бір ... ... Тимирязев атындағы
ауылшаруашылығы академиясына түсіп кетуге аз-ақ қалған. ... ... бар, ... ... тіпті, көркем әдебиеттен де ... ... жылы осы ... ... ... ... Хэмингуэйдің «Қош
бол, қару» деген романын сатып алған. Бұл қай елдің жазушысы екенін білмек
былай тұрсын кейбіреулер оның атын ... оқи ... ... бұл келіп:
«О, Хемингөй түсіпті ғой» деп жұрттың бәрінің аузын аңқитып кеткен».
Д.Исабеков әңгімелері мен повестерінің жанрлық ... ... ... көркемдік жанрлық ... дара ... ... жолдары қарастырылып, әдеби ... ... ... ... ... ... бірі болатын, сондықтан
жазушының өмірлік тәжірибесі, шығармашылық еңбек ... ... ... мен ... таңдау өзгешеліктері, образ бен характер жасау
тәсілдері сөз етіледі.
Д.Исабековтің жазушылық шеберханасын зерттеп қарасақ, прозадағы ... ... мен орта ... жанр ... арасында алма-кезек қалам
тартқанын байқауға ... ... ... ... бірі ... Осы ... ... ой салмағы жазушының белеңді бір
сәті. Қазақ прозасында көп тақырып жазылған, шиырлаған. Ал көр ... ... ... жазыла қоймаған. «Сүйекші» осындай тақырыбымен де
тосын шығарма. Осындағы Тұңғыш кім? ...... ... тірі әруақ.
Автор нысанасы – адамның жүрек қазынасының тоналуын, адамның тірі ... ... ... ... ... лабораториясына қызықтырған.
«- Қар аралас жаңбыр жауып, денені суық қарыған қара күздің бірі еді,
- дейді автор, - қатарлас жолдасымыз көз ... ... жер ... ... ... Бұрын оталық қорым Ташкент (қазіргі Райымбек) көшесінің
бойында болатын. Көр қазушы бір ноғай ... Ол өз ... ... ... мен ... ... ... алып сыртқа лақтырған сайын оның кәсібі,
тағдыры жайлы ... ... ... ... – көр ... Кешкілік бала-
шағасына жетеді. Сонда перзентін еркелетерлік сезім осы кісінің бойында бар
ма? Қойшы ... әр ... ... ... ... ... жазам деген ой сол сәтте келді. Ойымды жинақтадым да ... ... ... ... ... ... ... көшіру
себебім – қаза болған кісіге зират, қорған тұрғызу, ... ... ... кісі ... онда ... қалыптасқан. «Сүйекшіні» екі айда
бітірдім. Сол заманды алайын деп едім, оған ол ... ... ... ... ... ... ... жібердім».
Міне, бары осы.
Кішкентай ғана оқиға. Сол ... ... ... ... ... ойға ... ... өрмекшідей тоқып, ... ... ... ... Шығармада Тұңғышқа көр қазуды үйрететін
ноғай кісі бар емес пе? Болған оқиғадан сақталып қалған жұрнақ сол ... ... ... ... аңғартса керек.
Жазушы стилі туралы сыншы науым пікіріне жүгінсек Т.Тоқбергенов
авторлың повестеріне ... ... ... қызыл сөзге, құр жалтыраққа әуес емес, ... ... бар ... Ә ... алып ... Жарқ етіп ... ... деп бар
асылын оңды-солды төгіп-шаша бермейді. Кейіркерлерді біртіндеп таныстырып,
олардың жан ... ... көз ... ... ... өз ... мінез-құлқымен ақтауға тырысады. Рас мейлінше қарапайым
боламын деп ... ... ... да кезі зоқ ... - ... ... ... «Гауһар тас» романындағы Ыбыш ... ... ... ... ... еттері арасында шортан жүргендей
бұлт-бұлт етіп ... шыға ... бар» - ... ... ... ... еместігін, білекте білем-білем бұлшық етті көруге болмайтыны
жай қарапайым анатомиядан хабары бар оқушыға да түсінікті екенін айта ... ... мен ... сөз ... ... ... ... Қ.Ергөбек жазушының бірді-екілі
шығармаларына байланысты айтылған жазушы, ... ... ... ... ... Н.Ровенский пікірлерін қорыта келе
төмендегіше ой-пікір білдіреді: «Стиль - өзгешелік. Стиль - өзіндік өрнек.
Стиль – даралық! ...Қазақ ... ... ... ретінде мақталған
емес, тіл өрнегі жөнінен ... ... ... ... ... сын еді. ... бола ... да Д.Исабеков стилистемес деп айта
алмаймыз. Стильдік ... әр ... ... ... ... ... ашуға септесуі болса керек. Оның өз қолданысында қарапайым қазақы
теңеу мен баламалардың өзі кенет бір қырынан ... жаңа ... ... шыға ... ... қиын ... Бір ... натуралистік майда
сурет секілді болып көрінетін ... ... ... зер ... ... оларды характер ашар деталь ретінде пайдаланатынына ... - ... ... баласының тағдыры тал күбідей айнығыш», «...Қыжымкүлдің ойын
шәліге түскен күйедей жеді...», «Содан соң дәлізден екі ... ет ... ... түйе ... суға асық ... ... шіпілдеген
қазанның жұмырына жұқ болмай шым батып кетті», «...Бұл тарыдай ... ... той ... ... ... ... сүйреген
мысықтай қыс та қара жерді тырбанып жатып алды», ... ... ... ... ... ... ... «Ол ойының бәрінің іргесі қозғалып,
шаңырағы ортасына түскелі тұр», «Қазір оты сөнген тандырдай кеуіп ... - ... ... ... тұрмысынан алынған теңеулер біздің ойымыздың
куәсі. Қазақы топырақта туып өспеген кісінің ойына келе қоймас тұрмыстық
теңеулер. Жазушы ... ... ... ... ... оңтайымен
әдемі пайдаланумен қатар шығарма шырайын аша түсу үшін, әрі айтқысы ... ... ... ауыз ... тобықтай түйіні мақал-мәтелдерді жиі
қолданған: «Атаң өлсе сойылар, атам өлсе ... ... сөз ... ... бала ... ... ойнайды», «Достың көңілі бір атым
насыбайдан қалады», «бай мен бай құда болса, ... ... ... мен кедей құда болса араларында дорба қатынайды», «Жылқы мен ... адам мен адам ... ... ... өлім ... ... өлігін көрсетпейді», «Құдайдың берем десе баласы жоқ па, ... ... жоқ па» ... ... майда сурет автор мақсатына қызмет етеді. Сыншы
Николай Ровенскийдің ... ... ... ... тұрмыстық сценадан
жоғары әлеуметтік-психологиялық жинақтауға табиғи және батыл ... - ... де ... ... керек.
Қарабайырлау болып көрінетін теңеулер шығармаларын ұлттық тіршіліктен
жаратып, ұлттық характерлер арқылы ой ... ... үшін ... ... екен.
Әдебиеттегі деталь – суреткердің шабытты еңбегінің нәтижесі, аса ... ... ... ... аз ғана сөз ... суретке айналып, шалқар
шындықты танытып, көл-көсір мағынаға ие болады да, сол ... ... ... ... қызықтыра жетелейді – десек, ... ... ... ... ... дәлелдеуге тырысалық.
«Ескі үйдегі жаңа қныс» әңгімесінде: «Кешкі Есіркептің үйінде үлкен
той болады. Төртеуі қайта-қайта кешірім сұрады. Енді ... ... ... ... ... жас ... ... қарап Есіркеп те орамалымен
жасын сүртті. Арақ құйылды. Ат ... ... ... ... алып:
- Қоныс құтты болсын! – деді ыржиып.
- Иттер, - деді Есіркеп еріксіз езу ... ... ... ... мына ... ... жиырма бір адамның бәрі қазақ, қазақ болғанда да көпшілігі орысша
білмейтін, білсе де суды ... ... ... еді, ... қарамастан Оспан
ойын түп-түгел орысша айтып шықты. Сөз орысша айтылған соң жұртың бәрі ұйып
тыңдады...», «Олар «Южказэлеваормелснабсбытстройдың» ... ... ... бойы ... ... - ... детальдар арқылы ұлттық болмыстың,
ұлттық характердің бір ... ... ... ... ... ... ... азаматтық сананы көрсетіп бар сырын ... ... ... ... ... ... ажарлана түседі.
Дулат Исабеков әңгімелері сөз болғанда назардан тыс қалмайтын нәрсе
оның әңгімелерінің әзіл-қалжың, мысқыл, кекесін ... бай ... ... юмор ма, сатира ма астарында қашан да өрелі ой жасырынып жатады.
Дүниедегі сұмдық сорақылықтар кейде жазушының қаламынан шыққанда ... ... ... ... әрі аспай шуақпен қабылданылады. Әйтсе
де, жазушының кейбір шығармаларын оқи ... ... езу ... ... ... ... жатқан жазушы идеясына үңілсек ... ... ... ... ... ... күй кеше ... «Жүз жылдық арман» әңгімесінде «Қоянды» колхозының жалпы
жиналысындағы «Долой ... ... ... ... Бұл ... ... ... мүшелерінің тең жартысы қалғып, бастары кегжеңдеп отыр
екен. Арт жақтағы біреулер президиумға ... қос ... ... ... еді, онысы ойда жоқта атып тұрған шатақ шалдың басына тиіп ... ... Кім ... ... боп ... қарағанда өзеуреген жұрттан
өзгені көре алмады. Соққы тиген соң оған ... ... ... ... ... артта түрегеп тұрған «күдікті» он шақты жігітке қарап:
«колиган», «екістремис» деп орнына жайғасып еді, насыбайшы шал ... ... кеп ... ... сынығын шопақ-мопағымен жайбарақат жеп отыр
екен. Бұл оған қарағанда, анау сасқанынан жеп ... ... ... ... - ... бе? – деді», деген сияқты көріністі оқығанда, немесе
«Ескі үйдегі жаңа қоныс» әңгімесін «Есіркеп түскі тамағын ішіп ... ... ... ... ... рахаттана құлағын шұқып отырған кезде
жер сілкініп, дабыл жарғағын жарып ала жаздады да, столды ... ... деп, ... ... ... төрт жасар баласын жақтан тартып жіберді» деп
бастағанда, еріксіз күлкі шақырса, ... ... ... ... ... ... ... болса және оған ерінбей қазақтар
да қатыса қалса, халықаралық қазылар ... бас ... ... ... өз ... бәс тіге ... деп басталуын оқығанда
жеңіл юмор сарказмге айналып күлдірсе де, ұйықтап жатқан намысыңды қытықтап
оятар хал-күйге түсіреді. ... әу ... ... де осы болатын, яғни
автор мақсатына жетті. Мұны шығарманың оқырманға әсерінен ... ... ... жоғарыда айтып өткеніміздей, Д.Исабековтің стильдік
мәнерін – шығарманың басталуы аңғартады. Яғни ... ... ... ... ... ... де ... міне».
«Сүйекші» повесінің алғашқы сөйлемі. Повестің әрі қарай суық тағдыр
баяндалар оқиғасының фоны – ... ... Әрі ... суық ... ... Әрі ... ... шығарманың көңіл-күйі.
«Он ойланып, тоғыз ... ... ба, ... ... басталуы мәнді, белгілі бір мақсатты аңғартарлық болып шығады.
Ал аяқталуы жайлы дәл осылай кесіп-пішіп айту ... ... ... ... ... ... Қарапайым. Кейде композициялық шешім, автордың
түйінді ... ... да ... шығармайық. Дегенмен шығарма финалы
авторды дәл бастауындай қиналмас. Шығарма логикасы, шабыт ... ... ... ... ... келгенде, «Сүйекші» мен «Тіршілік» повестерінен ... ... ... көз жеткіземіз: көбіміздің көзіміз
көрсе де көңіліміз ... ... ... ... игеріліп, тиісті
шешімін тапқанда барып, жазушы шеберлігі туралы ойға берілетініміз рас ... ... де ... ... ... басты пәні – Адам. ... ... ... ... ... ... ... мейлі жан-жануарлар дүниесін жазсын, қаламгер
атаулының ойына түйін болар мәселе – Адам тағдыры. Дулат Исабеков те ... ... ... Уақытпен бірге қайта түлеп, даңқы биіктен-биікке
өрлеп, соны қырынан жалтырап келе жатқан ... ... зая ... Ол «кішкентай адамдар» жайында жазды. ... ... – жеке ... деп ... ... ... жеке бас
өмірбаянын жазушылық оймен тағдырға айналдыра толғанады. ... ... аз ... ішкі жан ... ... ... қалтқысыз
бақылауға тырысады. Сап-сау сананың психикалық ауру күйге ұшырауына ... ... ... шейін кейіпкерлер психологиясына барлау жасайды.
Тағдырын тәлкекке, азғантай ... ... ... - ... ... ... әсері еді. Ал қазір ше? Жазушы өткенді айта ... ... ... ... арқылы бүгінгі өміріміздің моральдық
мәселелерін көтереді.
Кейде бүгінгі өмір, замандастар тіршілігінен ... ... ... киімдей келесі айналымға, тұтынуға жарамай шәркезденіп қала
беретіні бар. Дулат бүгінгі замандастар өмірін де ... етті ... ... да ... ... шығу, уақыт талабына шыдауды мұрат ететін
секілді. Қай уақыт, қандай тақырыпты да Д.Исабеков адам тағдырын суреттеу,
талдау арқылы ... ... ... Қ. ... ... талдау жолдары // Оқу құралы.
–Алматы: Республикалық баспа кабинеті, 1995. 227б.
2. ... С. ... ... // ... 2002, ... №9. 72-
76 б.б.
3. Әшімбаев С. Сын мұраты. ... ... ... Әшімбаев С. Талантқа тағзым. –Алматы: Жазушы, 1982.
5. Әшімбаев С. Шындыққа сүйіспеншілік. –Алматы: Жазушы, ... ... ... сөздігі. Ред. басқарған З.Ахметов.
–Алматы: Ғылым, 1998.
7. Балажанов А. Тұғырға байық талант// ... ... ... А. ... ... ... еткен // Оңтүстік Қазақстан,
19.09.1992. 4-б.
9. Балажанов А. Өліарада туған жыр // Алматы ... 1991, ... ... ... Г. ... жазу – ... айту – ... //
Түркістан, 17.10.2002. 5-б.
11. Бөкей О., Шағатай Ж. Жусан исі // ... ... 1992, ... ... ... Ә. ... ... // Егемен Қазақстан, 2002,
16 қазан. №243, 3-б.
13. Елеукенов Ш. Замандас парасаты. –Алматы: Жазушы, 1977.
14. Елубай С. ... ... // ... 1992, №10, ... ... Қ. ... ... (Сәбит Мұқанов). –Алматы:
ҚАЗақпарат, 2002.
16. ... Қ. ... ... ... үні // ... ... 1992, 23
қазан, 11-б.
17. Ергөбек Қ. Баянғұмыр. –Алматы: Жазушы, 1991.
18. ... Қ. ... ... ... 6-кітап. Құраст.
Б.Сарбалаев. –Алматы: Жалын, 1985.
19. Жұмабаев Б. Дуалы ауыз Дулатым // Оңтүстік ... ... ... Исабеков Д. Бес томдық шығармалар жинағы. 1-том. Повестер.
–Алматы: Жазушы, 1993.
21. Исабеков Д. . Бес ... ... ... ... Роман.
–Алматы: Жазушы, 1993.
22. Исабеков Д. . Бес томдық шығармалар ... ... ... ... ... ... Д. . Бес ... шығармалар жинағы. 4-том. –Алматы:
Жазушы, 1993.
24. Исабеков Д. . Бес томдық ... ... ... ... ... ... Д. Өмірбаяны // Оңтүстік Қазақстан. №87, 15 қыркүйек,
1999.
26. Исабеков Д. Не ... ... өзім де ... Ғ.Балтағарин) // Жас алаш, 2000, 1 шілде.
27. ... Д. ... ... ... ... ... // Қазақ әдебиеті. 2003, 18 сәуір, 4-
б.
28. Исабеков Д. Жарты жыл ... ... ... ... ... // ... әдебиеті, 2002, 19 шілде, 5-
б.
29. Исабеков Д. Қазір қандай кітап оқылады? ... // ... 1996, 18 ... ... ... Д. Әдебиеттегі экспериментке біз енді ... ... // ... ... 2002, ... ... Исабеков Д. «Қазақ әдебиеті» энциклопедиясы, 2002, 316-б.
32. Кекілбайұлы Ә. Талантты ұрпақтың тағылымды келбеті // ... 29 ... 2002, ... ... Ә. ... ... және ... –Алматы: Жазушы,
1982.
34. ҚР Президентінің «Әдебиет және сәулет саласындағы ҚР-ның 1992
жылғы ... ... беру ... ... // ... №52, 1992, 25 желтоқсан.
35. Қабдолов З. Сөз өнері. –Алматы: Жазушы, 1992.
36. Қажиақбарова Р. Қазіргі әдеби процесс/ оқу-әдістемелік құрал.
–Шымкент: 2003.
37. ... Б., ... М. ... мінез Дулат Исабеков
әңгімелерінен айқын көрінеді // Жас алаш, 1992, 3 желтоқсан.
38. Қирабаев С. Кеңес дәуіріндегі қазақ ... ... ... 224 б.
39. Қожахметова М. Ақиқат
40. Мұқанов Ж. Жазушының жанайқайы // ... ... ... Меңдеке Ә. Біз кімбіз осы? // Егемен Қазақстан, 1992, 23
қаңтар.
42. ... Т. ... ... түрған туындылар // Маңғыстау, 1992,
24 қараша.
43. нұрғали О. Бәрімізді жылытқан ... күші // Ақ ... ... ... ... Б. Дулаттың ой азабы // Жас алаш, №125, 19 ... ... ... Дерменелі даланың перзенті // Қазақ әдебиеті, 1987, ... ... ... Т. ... пен ... –Алматы: Жазушы, 1987.
47. Сүндетов М. Жаз дидарлы жазушы // Жас ... 1992, 27 ... ... ... ... ... Қ. –Алматы: Жалын, 1983.
49. Сматай С. Адам ақиқаты // Егемен Қазақстан. 1992, 1 желтоқсан.
3-б.
50. Талантқа ... ... ... // ... ... 1978, 4 тамыз.
51. Тоқбергенов Т. Үш тоғыс. –Алматы: Жазушы, 1977.
52. Тоқбергенов Т. Ішкі иірімдер // Қазақ ... 1973, 4 ... ... С. ... ... ... туынды // Оңтүстік
Қазақстан. 1992, 15 желтоқсан.
54. Түменбаев Ж. Тоқырау және ... // ... ... 12 ... ... және ... ... Құраст. Жәмішев А. –Алматы:
Жазушы, 1973.
56. Уақыт және қаламгер. 7-кітап. Құраст. ... М. ... ... ... Қ. Пері ... періште // Қазақ әдебиеті. 2002, 18
ақпан.
58. Ульяминов П. ... // ... ... 1984, №13
(4975).
59. Ыбырайымов Б. Көркемдік көк жиегі. –Алматы: Жазушы, 1981.

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 42 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 900 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Лирикалық проза.Қазіргі қазақ поэмаларының көркемдік философиялық мәні. Мемуарлық шығармалар6 бет
Демеулік шылаулардың қолданылуы (Д.Исабеков «Қарғын» романы негізінде)44 бет
Дулат Исабеков48 бет
Дулат Исабековтың өмір жолы29 бет
Көңіл құпияларын ашқан жазушы43 бет
"Бұқар толғауларындағы абылай мен тарихи абылай (тарих және көркемдік шындық)"12 бет
"Жоқтау" өлеңдердерінің көркемдік аспектілері12 бет
"Шу" дастаны және оның идеялық мазмұны, көркемдік сипаты (әдеби талдау). "Оғыз қаған" дастаны және оның нұсқалары10 бет
60-90 жылдардағы қазақ поэзиясындағы көркемдік ізденістер29 бет
«Жоқтау» өлеңдерінің көркемдік аспектілері15 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь