Қазақ тілінен ағылшын тіліне реалиялардың аудару мәселелері және реалийлердің жіктелуі

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...3

1 Қазақ тілінен ағылшын тіліне реалиялардың аудару мәселелері ... ... ... ... ...4
1.1 Реялиялар және терминдер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...4
1.2 Реалийлерді шығу тегіне қарай жіктеу мәселесі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 5
1.3 Реалиялардың берілу тәсілдері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..10

2 РЕАЛИЙЛЕРДІҢ ЖІКТЕЛУІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..12
2.1 Реалийлердің аудармада берілуінің амал.тәсілдері ... ... ... ... ... ... ... ... ... .12
2.2 Шығармадағы реалийлердің жасалу жолдары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .14

Қосымша ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..19

ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...34

ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..35
Курстық жұмыс өзектілігі: реалия дегеніміз – әр халықтың өзіне ғана тән өміріне, тұрмысына, салт-дәстүріне, тарихына, әлеуметтік және рухани мәдениеті ерекшеліктеріне қатысты ұғымдар. Күнделікті тұрмыстық қарым-қатынаста сәлемдесуде ағылшын тілінде “How are you?” деп сұрайды. “I’m fine, thanks. And you?” деп жауап береді. Ал қазақ тілінде сәлемдесу, оған жауап беру бірдей «Сәлеметсізбе». Мәдени және тілдік реалиядағы айырмашылық ағылшын тілінде жоқ ұғымның, қазақ тілдерінде болуы немесе, керісінше.
Реалия сөздер көбінесе әдеби шығармаларда кездеседі (романдар, дастандар, өлеңдер, ертегілер).
Аудару кезіндегі дәлдікті анықтау үшін қазақ тіліндегі түсіндірме сөздік, қазақ, ағылшын тілі сөздіктері , лингвист, әдебиеттанушы, мәдениеттанушы ғалымдардың ғылыми зерттеу еңбектері қолданылды. Аудару кезінде барабарлы эквиваленттер болмаған жағдайда осы оқу құралдардың авторлары өз аудару нүсқасын ұсынылды.
Курстық жұмыстын мақсаты : реалиялар және терминдер ұғымына сипаттама беру. Реалияларды түр-түрге бөлу және мағынасына қарай топтастыру. Реалия сөздер мәдени белгілер ретінде және оларды аудару мәселелеріне талдау жасау.
Реалиялар баламасы жоқ лексикаға жатады. Реалиялар жалқы есімдер мен тұрақты сөз тіркестерімен байланысы бар. Сонымен реалия дегеніміз бір елдің өміріндегі мәдениет, тұрмыс жағдайы, тарихы дамулардағы объектілер атап көрсететін сөз немесе сөз тіркесі және де бұл сөздер басқа ұлттарға бейтаныс болады, сонымен қатар басқа тілдерге реалиялардың нақты баламасы болмайды.
Курстық жұмыстың құрылымы. Курстық жұмыс кіріспе, үш бөлім , қорытынды, қазақ және ағылшын тілдерінде пайдаланылған әдебиет тізімі және қосымшадан тұрады.
1. Влахов С., Флорин С. Непереводимое в переводе М:. Международные отношения, 1986- 416 с.
2. Томахин Г. Д. Реалии- американизмы М:. Высшая школа, 1988- 239 с.
3. Бархударов М.С. Язык и перевод М:. Междунродные отношения, 1975- 240 с.
4. Виноградов В.С. Введение в передоведение М:. Издательство института общего среднего образования РАО, 2001- 224 с.
5. Ризун В.В. Теория и практика перевода Киев: Вища школа, 1982- 312 с.
6. Верещагин Е. М., Костомаров В.Г. Язык и культура: Лингвострановедение в преподавании русского языка как иностранного М:. Русский язык, 1983- 269с.
7. Ахманова О. С. Словарь лингвистических терминов М:. Советская энциклопедия , 1966- 608 с.
8. Бархударов Л.С. Язык и перевод М:. Международные отношения, 1975- 240 с.
9. Крупнов В. Н. Практические основы перевода Санкт- Петербург: «Союз», 2000- 319 с.
10. Латышев Л.К. Курс перевода М:. Международные отношения, 1981- 247 с.
11. Виноградов В.С. Введение в переводоведение М:. Издательство института общего среднего образования РАО, 2001- 224 с.
12. Виноградов В.С. Лексические вопросы перевода худ- й прозы М:. Издательство Московского университета 1987- 172 с.
13. Вопросы теории художественного перевода М:. Художественная литература, 1971- 254 с.
14. Колесникова В.С. «Проблемы художественного перевода» М:. Мир языка, 2001-153 с.
15. Комиссров В.Н. Общая теория перевода М:. ЧеРо, 1999- 133 с.
16. Комиссаров В.Н., Коралова А.Л. Практикум по переводу с английскогоязыка на русский М:. Высшая школа, 1990- 126 с.
17. Комиссаров В.Н. Слово о переводе М:. «Международные отношения», 1973- 214 с.
        
        МАЗМҰНЫ
КІРІСПЕ.....................................................................
..............................................3
1 Қазақ тілінен ағылшын ... ... ... ... ... Реалийлерді шығу тегіне қарай жіктеу
мәселесі............................................5
1.3 Реалиялардың берілу
тәсілдері...................................................................
...10
2 ... ... ... ... ... Шығармадағы реалийлердің жасалу
жолдары.............................................14
Қосымша.....................................................................
.....................................19
ҚОРЫТЫНДЫ...................................................................
....................................34
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
..................................................35
КІРІСПЕ
Курстық жұмыс өзектілігі: реалия дегеніміз – әр халықтың өзіне
ғана тән ... ... ... ... ... ... ... ерекшеліктеріне қатысты ұғымдар. Күнделікті тұрмыстық
қарым-қатынаста сәлемдесуде ағылшын тілінде “How are you?” деп ... fine, thanks. And you?” деп ... ... Ал ... тілінде сәлемдесу,
оған жауап беру бірдей «Сәлеметсізбе». Мәдени және ... ... ... ... жоқ ұғымның, қазақ тілдерінде болуы немесе,
керісінше.
Реалия сөздер ... ... ... ... ... өлеңдер, ертегілер).
Аудару кезіндегі дәлдікті анықтау үшін қазақ тіліндегі түсіндірме
сөздік, ... ... тілі ... , ... әдебиеттанушы,
мәдениеттанушы ғалымдардың ғылыми зерттеу еңбектері қолданылды. ... ... ... ... ... осы оқу құралдардың
авторлары өз аудару нүсқасын ұсынылды.
Курстық жұмыстын мақсаты : реалиялар және ... ... ... ... ... бөлу және ... қарай топтастыру. Реалия
сөздер мәдени белгілер ретінде және оларды ... ... ... ... жоқ лексикаға жатады. Реалиялар жалқы ... ... сөз ... ... бар. ... ... ... бір елдің
өміріндегі мәдениет, тұрмыс жағдайы, тарихы дамулардағы объектілер атап
көрсететін сөз ... сөз ... және де бұл ... ... ... ... ... қатар басқа тілдерге реалиялардың нақты баламасы
болмайды.
Курстық ... ... ... ... ... үш ... , қорытынды,
қазақ және ағылшын тілдерінде ... ... ... және ... ... ... ағылшын тіліне реалилердің аудару мәселелері.
1.1 Реалиялар және терминдер
Реалия аулармасы – тілдің ұлттық және ... ... ... ... ... ... өзі ... тіліндегі көпше түрде қолданылатын
сын есім. (realis- нағыз, шын дегенді білдіреді). ... ... ... және оны көп ... ... жағынан «өмір» деген ... ... ... сәйкес реалия бұл мәдениет, тарих
мәліметтері, мемлекеттік институттар, ұлттық және ... ... ... пәні ... ... ... салыстыру барысында бұл
құбылыстарды білдіретін сөздер ... жоқ ... ... ... ... деп ... ... кездеспейтін түсініктерді білдіруге қызмет
ететін сөздерді айтады. Олар басқа тілге бір сөзбен аударылмайды және ... бұл ... ... ... ... Аудармашы суреттеу арқылы
немесе өз неологизмдерін ұсына ... ... Victor ... және ... ... фирма атауы.), book-maker ... және ... ... ... ақша алатын адам). Тілдерді салыстыру барысында
басқа тілдік реалиялар мен ... ... ... ... ... ... ... реалиялар сәйкессіздігі келесі жағдайларда
байқалады:
1. Реалия тек бір тіл ... ғана тән ал ... ... бұл сөз
кездеспейді. Мысалы: Drugstore the chemist's- дәріхана
2. Реалия екі тілдік топқа да тән, ... ... ... ... көрсетілген. Мысалы: Clover leaf, Машинаның үш ... ... Әр ... ... ... ... ... еалиялармен беріледі.
Мысалы: hot dog- тоқаш нан, soda fountain-кафе-бамұздақ.
4. Ұқсас реалиялар әр ... ... ... ... cell- ... (қазақтардың сенімдерінде енді қанша өмір ... ... ... ... ... құру ... дейін қызға
қанша жыл бар ... ... ... тілдік формалар
сәйкессіздігіаударма тіліне ене отырып, түрліше ... ... Бұл ... ... және ... ... өзгеріп отырады, ал қалғандары
жіктелмейтін ... ... ... ... ... ... шыққан. Тілдік құбылыс ретінде мәдениетпен тығыз байланысты
реалиялар ортаның дамуындағы барлық өзгерістерге тез әсер ... ... ... ... ... сөздер, көнерген сөздер атап өтуге
болады. Лингвоелтану реалияларының қатарына ономастикалық реалиялар жатады:
1) Мәдени- тарихи түсініктер бар ... ... ... pops- ... ... ... ... тарихи тұлға, қоғам қайраткерлерінің, жазушылардың,
көркем әдебиет кейіпкерлерінің аттары. Mickey Mouse- Мики Маус ... ... ... ... орын алған тарихи жағдайлардың,
мемлекеттік және қоғамдық кеңселердің аттары: ... арт, ... ... Corporation – Британиянығ радио тасымалдау компаниясы.
Термин бұл ғылым тілінің элемент болып табылатын нақты мағынасы бар
сөз. Ол ... ... ғана ... және онда ... көркем
әдебиетіндегі сөздер қолданылмайды. Реалия әрқашан реалия өзі ... ... ... ... ... ... қолданысқа таралып терминдер тәрізді
кеңінен қолданып жүрген реалиялар да аз ... ... ... болу ... ... Реалиялар терминнен ерекшелігі шет тілін ұстанып
жүрген адамдарға олардың кеңінен пайдаланып, және оны ... ғана ... ... тіліндегі олардың бейтаныстығы.Біздер арнайы терминология
арнайы жұмыстар мен ғылымдардың аймағы ... ... ... жоқ ... жатады. Реалиялар жалқы есімдер мен
тұрақты сөз ... ... бар. ... ... ... бір ... мәдениет, тұрмыс жағдайы, тарихи дамулардағы объектілерлі атап
көрсететін сөз немесе сөз тіркесі және де бұл ... ... ... ... ... ... ... тілдерде реалиялардың нақты баламасы
болмайды.
1.2 Реалийлерді шығу тегіне қарай жіктеу мәселесі
Бүгінгі күнге мәдениеті белгіленген ... ... ... ... ... ... ... негізделіп, өзге реалилерді жіктеуге
ұсынады.
Е.М. Верещагин мен В.Г. ... ... ... сөздің түрін ұсынады:
1. Советизмдер, Қазан революциясынан ... ... ... ... ... ... ( мысалы: Жоғарғы Совет,депутат)
2. Жаңа тұрмыстық сөздер советизмдерге өте жақын ( ... ... ... 224 ... Заттардың атаулары және тұрмыстық ... ( ... ... ... , ... ... бұл ... тарихи кезеңдер мен заттарды білдіреді ( мысалы:
импрам- көне түркі тілі тобыр, саяқ, аталық)
5. Фразеологиялық бірліктердің лексикасы (мысалы: ... ... ... ... ( ... батыр, періште)
7. Орыс тілден шыққан емес сөздер, түрік, монғол, украин және т.б сөздер
(мысалы: арқан, изюм, ... ... ... Е.М. ... мен В.Г: Костомаров реалийлерді
реңдік ақпараты бар лексика ретіңде сипаттайды.
В.С. Виноградовтың ... ... ... ... ең ... ... мемлекеттік құрылымы және тарихтың спецификалық фактілері,
әсіресе географиялық ортада, өткен және осы заманға сай ... ... ... және фольклорлық түсініктер және т.б
–бұл барлығы әдетте аударма теориясындағы реалийлер деп аталады [4, 224 ... ... ... ... ... ... ... Бұл
ғалым реңдік ақпаратты зерттеудегі беруде, лексикалық ... ... ... ... ... ... ... атайтын лексика
А) үй жай,мүлік
Б) киім, бас киім
В) ... ... ... және ... ... [4, 224 ... ақша ... және өлшеу бірліктері
Е) музыкалық аспаптар, ұлттық билер және ... ... ... ... ойындар
2. Этнографиялық және мифологиялық реалийлерді атайтын лексика:
А) Этникалық және әлеуметтік қоғамдар,олардың өкілдері;
Б) Құдайлар, атақты жерлер;
3. Лексика, табиғат әлемін атайтын ... ... ... ... ... ... ... (өзекті және тарихи) және мемлекеттік - әкімшілік
құрылымдарды атайтын ... ... ... және мемлекеттік институттар
Б) Қоғамдық ұйымдар, партиялар және т.б., ... ... ... ... және ... ... ... ұйымдары
Г) Негізгі әскери және полиция бөлімдері мен шендер.
5. Ономастикалық реалийлерді атайтын ... ... ... ... ... ... реалийлерді атайтын лексика:
Ассоциалдық реалийлер әртүрлі ... ... ... тілде өзіндікпен бейнеленген. Бұндай реалийлер арнайы сөздерде,
эквиваленттік емес ... орын ... жоқ, ... ең ... ( мысалы: түс, символдар) «бекітілген». Г.Д. Томахин де ... ... ... ... коннотативті реалилер деп атайды- «қарапайым
түсініктерді белгілейтін лесикалық бірліктер, сонымен бірге мағыналық ... ... ... ... ... ... денотативті мемлекеттік бірліктерге ... ... ... ... ... ... толы.
Коннотативтік реалийлер өзіндік материалдық көрінісін сөздердің
мағыналық компоненттерінде, эмоцияналдық- экспрессивті обертондарда, сөздің
ішкі түрінде және ... ... ... Сонымен «күн, ай, теңіз, қызыл» және
т.б. сөздер - өздігінен ... ... ... ... бар, ... ... болады және фондық ... ... ... 239 ... В.С. ... фондық ақпаратты беретін лексикалық бірліктер
қорын жүйелейді және қарастырады, ұсынылған және толық емес ... сын ... ... ... және ... ... мәдениеттің тамырының
таралуын белгілейді [4, 224с.]. Жұмыс барысында мәдени-талаптырылған
лексикадағы ... ... ... емес ... ... ... Л.С. Бархударов эквивалентті емес лексиканың жүйелерін
бөледі:
1. Жалқы есімдер, географиялық атаулар, ... ... ... және т.б., ... ... ... ... үйлесімдік.
2. Заттарды, түсініктерді және жағдайларды, басқа тілде ... ... ... ... ... ... ... сөздері
өздігінен эквивалентті емес лексиканың жеке тобын ұсынады. Л.С. ... емес ... ... ... ... есімдер, географиялық атаулар, ұйымдардың атаулары, ... және т. б., ... ... лексикасында болмайтын үйлесімдік.
2. Заттарды, түсініктерді, және жағдайларды, басқа тілде сөйлейтін ,
адамдардың тәжірибесін ... ... ... лексикалық құрамындағы қандай да бір себептерге байланысты
сәйкестіктердің болмауы және қандай да бір тіл ... ... ... [9, ... Влахов пен С. Флоринннің монографиясында сөз- реалийлердің жіктелу
мазмұны терең ашылған:
Заттық бөлу
А. Географиялық реалийлер:
1. ... ... ... ... ... қатар
метеорологияда;
2. Адам қызметімен байланысты, географиялық нысаналардың атаулары;
Эндемиктердің атаулары (өсімдіктер мен жануарлардың атаулары); [9, 240с.]
Б. Этнографиялық реалийлер:
1. Тұрмыс:
А) ... ... ... ... үй, ... ... ... еңбек адамдары;
Б) еңбек құралы;
3. Өнер мен мәдениет:
А) ... мен ... ... ... ... ... Өзге өнерлер мен өнер туындылары (бұйымдары);
Ж) әдет-ғұрыптар мен жоралар;
4. Этникалық ... ... ... ... ... жері ... ... атаулары; [4, 224с.]
5. Өлшемдер мен ақша:
А) өлшем бірліктері;
Б) ақша бірліктері;
В) қоғамдық- саяси реалилер:
1. әкімшілік- аумақтық құрылғы;
А) әкімшілік ... ... елді ... елді мекендердің жартысы;
2. үкіметтің органдары мен жеткізушілері:
А) үкімет органдары;
Б) үкімет жеткізушілері;
3. Қоғамдық- саяси өмір:
А) ... ... мен ... қайраткерлері;
Б) патриоттық және қоғамдық қозғалыстар;
В) атақтар, дәрежелер және т.б.
4. Әскери реалийлер:
А) ... ... ... ... ... [4, ... бөлініс
А. Бір тілдің өрескелінде:
1. Өзіндік реалийлер- бұл көбінесе берілген тілдің ежелгі сөздері ... ... ... бір ... бір ... тән, бірақ мемлекетттің
шегінен жат, объектілерді атайды; [4, 224с.]
Б) Локальді- сәйкесті ... ... ... ... ... оның
үстеуіне, маңызы төмен әлеуметтік топтардың тіліне жатады; [4, 224с.]
В) Микролокальді- әлеуметтік ... ... ... ... ... ерекшелігін жоғалтпай, аударма үрдісінде өзіне сондай жолды талап
ететін , бір қалаға немесе ... тән сөз; [4, ... Өзге ... бұл мүмкін ауысып алған сөздер, мүмкін басқа тілдің
транскрибированиясы:
А) Интернационалдық- бұл ... ... ... ... ... ... ... еніп, әдетте негізгі ұлттық реңкін сақтайды; [4,
224с.]
Б) Аймақтық- бұл бір ... ... ... ... ... бірнеше халықтың
арасында таралып (көрші де болмауы ... ... ... ... ... ... тілдің құрамды бөлігі болатын реалийлер; [4,
224с.]
Б) Жұп тілдердің өрескел- реалийлер аударма үрдісінде ... ... ... екі тілге де жат;
2. Ішкі реалийлер- бұл бір жұп тілге жататын, ... ... ... ... ... 4, ... Н. ... ұлттық – талаптырылған сөздердің жіктелуін жасайды. Ол
жоғарыда қарастырылған және бір топтың көмегімен – ... ... В.Н. ... ... ... ерекше тілі бар екені
кездейсоқ емес». [10, 319с.] Аудару барысында жарнама реалилер аудармашыға
ерекше қиындық ... ... ... ... өте ... ... келеді, өйткені
бұнда американдық реалийлердің шындығы ... ... ... ... ... ... ... және мінез-
құлық ережесі.
1. Тұрмыс реалийлер. Тұрғын үй;
2. Киім;
3. Тұрмыс мекемелері;
4. Көлік реалийлер;
5. Байланыс жүйесі: пошта, телеграф, телефон;
7. Демалыс, күн ... ... және ... ... ... Географиялық реалийлер
1. Географиялық реалийлердің жіктелуі (жаға линиясының ерекшелігі, рельеф
атауының ерекшеліктері, гидрографикалық атаулар және т.б.);
2. Флора;
3. Фауна;
4. Дәнді- ... ... ... ... және ... игеру ерекшеліктері;
В. Қоғамдық- саяси реалийлер
1. Мемлекет және штаттардың символдары;
2. АҚШ ... ... ... Заң ... биліктің реалийлері;
4. Ақ үйдің аппараты мен Президент;
5. Орындаушы тізімдеме;
6. Агенттік;
7. Сот жүйесі;
8. Үкімет ... және ... ... басқару;
9. Сайлау;
10. Саяси партиялары мен қоғамдық мекемелер; [2, 239c.]
Г. Мәдениет, дін және ... ... ... Білім жүйесі;
2. Дін;
3. Әдебиет;
4. Театр және кино;
5. Бұқаралық ақпарат құралдары;
6. Бейнелеу өнері;
7. Музыкалық мәдениет; [2, 239c.]
Д. Ономастикалық реалийлер
Сонымен, сөз- ... ... ... ... ... қарағанда,
әдебиетте тематикалық принцип бойынша реалийлердің топталу тәсілдері мықты
орнатылған.
1.3 Реалиялардың берілу тәсілдері
1. Транкрипция- ... ... ... ... ... ... ... түрде ауыстырылуы, яғни дыбыстар деңгей3нде. Мысалы: Soviet,
sputnik.
2. Транслитерация- реалиялардың графем деңгейінде берілуі. Мысалы: Lincoln-
Линкольн
3. ... ... ... ... ... ... ... реалияларды беру
амалы ретінде аударманы орынбасу субституцияны қолданамыз. ... ... ... бар: ... ... ... және ... түрінде).
А) калька сөздің немесе айналымның сөзбе сөз аударма жолы.
Мысалы: victory day- жеңіс күні
Б) ... ... жаңа сөз және сөз ... ... ... ... ... Түрдің орын басу принципі (реалия бірліктерінің мазмұны
кең түрде беру).
Мысалы: Нарзан, Боржоми- минералды су, коттедж- үй.
Функционалды аналог ... ... ... өте ... ... ... ... берудің басқа амалы қалмаған кезде тек ... ... two boys were playing flys a soft ball - ... доп ... аударма- контексттің мағынасын беру.
Мысалы: How much are ... at health resorts? – ... ... ... ... және ... аналог жолымен тарихи және ұлттық түрдегі
реалия өлшем аудармасы. ... ... фут, ... ... және ... ... жасалатын русизмдер мен
Советизмдер аудармасы. Мысалы: vodka, ataman.
Реалия- ақшалардың аудармасын транскрипция және ... ... ... ... ... ... ... аударылатын тіл құралдармен бастапқы тіл сөзінің
графикалық формасы, ал ... оның ... ... ... Бұл
тәсілдер шет тілдік жалқы есімдерді, географиялық атауларды әр ... ... ... ... және т.б. ... бергенде
қолданылады.
Қазіргі кезде көркем әдебиетті аударғанда транслитерация мен транскрипция
тәсілі бұрынғыға қарағанда анағұрлым сирек ... Оның ... ... ... ... оқырмандарға мұндай сөздерді түсіндірмегенше
түсініксіз болып ... ... сөз ... және ... ... ... шет ... немесе жалғаулары арқылы транслитерация жасалады: Nazi-нацист,
Gestapomann-гестапашы, Marke-марка, Uniform-униформа.
Реалияларды аудару кезінде ... өте ... ... Ол
туралы негізінен қоғамдық - саяси ұгымдарды немесе жалқы ... ғана ... ... ... ... ... ... тәсілдерінің ұқсастығына байланысты оларды ажырату қиыншылықты
тудырады
2 Бөлім
РЕАЛИЙЛЕРДІҢ ЖІКТЕЛУІ
2.1 Реалийлердің аудармада берілуінің амал-тәсілдері
В.С. ... ... ... мен адресат (оқырман) арасындағы
болатын коммуникация процесінің өзара ... ... ... бір-бірінен уақыт пен кеңістікте алыстаған [20,153c.] ... ... ... ... қазақ тілінде оқыса да, кейде ол автордың
кейбір шабарманың, ... ойын ... де ... «Ең көп ... шетелдік оқырман және жазушы арасындағы болатын коммуникация
процесі алады, шығарманы тек қана ... ... ал ... ... ... Оқырман мен жазушы арасындағы тағыда бір лингвокреативтік
мәселе туындайды, ол жазушы ... ... ... ... ... ... оқырманға автордың ақпаратын барабар түрде
жеткізуге ... ... ... ... ҚТ ... ... АТ құралы
арқылы, ал транскрипция барысында оның дыбыс нысаны арқылы ... ... ... ... ... ... ережелеріне сәйкес
аударма тілдің фонетикалық құралдарының көмегімен басқа тілге сол ... Бұл ... шет ... ... ... ... атауларды, әр-
түрлі компаниялардың, фирмалардың, кемелердің, газет, журналдардың және
т.б. атауларын беру тәсілдеріне қолданылады ... Бэнк оф ... ... ... Tobol and Nura, ... Ертіс- Irtysh, Жәнібек пен
Керей- Janybek and Kerei, Сұлтан-Sultan, және т.б. ). ... ... ... мен ... ... өте аз ... ... жеткілікті- соңдай түрдегі сөздер шет тілін білмейтін ... ... ... шет тілі ... ... ... мағынасын
ашпай, тиісті анықтаусыз түсініксіз болады.
2. Калька тәсілі- тілдік бірліктің (сөздің, сөз тіркесінің) ... ішкі ... ... сол қалпында аудару дегенді білдіреді.
Ғылыми сөзбен ... шет ... ... оның ... ... ... яғни АТ- гі морфема немесе ... тура ... ... ... ... ... Абылай- Ablai the
Bloodthirsty, Әз- Тәуке- Wize Tauke, Сарыарқа- Yellow Back or Golden ... ... ... мәні АТ жаңа ... ... ... сөз ... және қорытынды лексикалық бірліктің құрылымын көшіріп алуда болып
табылады. Бұл тәсіл бірінші тәсілде сияқты кемшілігі ... ... ... ... бұл ... ... сөз тіркесі
көмегімен ҚТ лексикалық бірліктің мағынасын ашып, белгіленген негізгі
лексикалық бірліктің көрінісін ашады. ... ... ...... емес ... бірлігімен белгіленіп, ... ... ... Сондықтан да кейбір авторларда ол «түсіндірме» ... Бұл ... ... ... ... тілінің
лексикалық бірлігі, оны суреттейтін сөз тіркесімен ауыстырылады. Аударма
тілінде ... ... ... ... беріледі. Сипаттама тәсілі
арқылы баламасыз лексиканың мағынасын ... ... ... ... жеңіс, дауыстардың басым болуы). Бұл тәсіл қолайсыз және ... ... да ... ... ... ол ... ... бола
алмайды. Аудармашылар екі жолдың үйлесуін жиі қолданады, бұл- транскрипция
және сипаттама аударма, соңғысын сілтемеде немесе түсініктемеде береді. ... сай, әдіс ... ... және ... және сипаттама аударма арқылы берілген бірліктің семантикасын
ашуы болып табылады.
4. Жақындатылған аударма- ҚТ лексикасының бірлігіндегі АТ сәйкестік
мағынасына ... ... ... Бұл ... мәні – ... ... ... АТ реалииді қолданады. Анықтама бойынша ол ... ... ие ... ... ... ҚТ ... де көп ... Sankt Nikolaus және Аяз Ата ұқсас деп айтуға болмайды, ... ... олар ... ... аударманың өзектілігі- бұл оқырманға түсінікті болуы,
яғни аударма эквиаленті ретінде «туған» деген ... ... ... ... абайлап қолданған жөн, өйткені оның негізінде белгілі бір ... ... ... ... ... эквиваленттерін
«аналогтар» деп те атауға болады . ... ... ... ... ... «аналогтарды» қолдану- нәрсенің немесе ... ... ... ... де ... ... ... Кейбір жағдайларда аудармашы сөйлемнің
синтактикалық құрылысын қайта құру, бастапқы сөз ... ... ... лексика-грамматикалық
трансформация) орындауға міндетті болып келеді. Мысалы: glimpse, to
have, to catch a glimpse of smth.- ... ... ... және
аудармада етістікті қолданып, сонымен қатар сөйлемнің синтактикасын
қайта құруы ... ... АТ ... ҚТ ... ... ... ... емес.
Екі бірліктер де тұрақты мағынасы бар және біреуі екіншісінен аударма
барысында алмастырылып, ... ... ... ... ... ... шарттарды құрады, яғни біреуді екіншісінен
аударма ретінде ... Жеке ... ... ... ... ... ... тілдерде болатын аударма сәйкестіктер
жүйелерін ... ... мен ... ... ... ... сөз
қозғалатын болғандықтан, әртүрлі ... ... ... ... яғни ... жеке ... ... шеттен алып пайдалану, шет тіліндегі сөздердің АТ құрылымын
қалпына ... ... ... ... ... көмегімен іске асырылады; Мысалы: tribalism-трайбализм,know-
how- ноу-хау, impeachment- импичмент. Көптеген жағдайларда осындай жолмен
құрылған окказионалдық сәйкестіктер, АТ ... ... және ... ... ... ... ... London- Лондон, Wall Street-Уолл Стрит,
beatnik- битник, pop-art- поп- арт, ... ... General ... Моторс және т. б.
2. Сәйкестіктер- калькалар, ҚТ морфемалық құрылымын немесе сөз тіркесінің
құрамы бөлігін қалпына ... ... ... ... work-
to-rule- работа строго по правилам- заң бойынша жұмыс (қатал), people of
good will- люди ... ... ... ... . Осы ... және жиі болып тұрған сәйкестіктер арасындағы айырмашылықтар
уақытша болып келеді. Калька жолымен жасалған көптеген сәйкестіктер ... ... ... ... АТ ... ... ... аналогтар, іздеу жолымен қалыптасқан, мағынасына ... ... ... ... ... ... ... реакционер, ағарту ісінің жауы), afternoon- вечер- кеш. Көптеген
басқа ... ... ... ... түпнұсқада және
аудармада эквиваленттік емес бірліктердің жақындығы мұнда толық емес, яғни
бұнда аударма нақты ... ... ... ... Аптека-
Дәріхана- бұл drugstore тура мағынасы емес, біздің дәрәханаларда тек қана
дәрілер және гигиена ... ... ал ... drugstore –
газеттер де, журналдар да, алкогольсіз сусындар да, кофе, ... ... ... ... ... ... трансформациясының көмегімен
эквивалентті емес сөздерді ... ... ... ... семантикалық жолымен құрылуы арқылы пайда болады. Мысалы:
exposure – ... тура ... жоқ, He died of ... ... ... трансформация да, конкретизация немесе ... да ... «Ол ... ... ... ... «Ол күн ... болды», «Ол үсіп қалды» және т. б.
2.2 Шығармадағы реалийлердің жасалу жолдары
Түпнұсқаның ұлттық мәдени ... ... ... ... ... болып табылады. Біз қарастырып отырған аяда ол ... ... ... ... ғана тән ... материалдық, рухани, тарихи
–қоғамдық құбылыстары мен затттарының тура мағынасындағы ... ... ... ... ... ... де, көркем әдебиетте реалийлердің ақпараттық –
танымдық, ұлттық мәдениетті білдіру ... өте ... және ... өте қиын және ... ... орыс ... қазақ халқының салт- дәстүрі, тілі, мәдениетінің
арасындағы айырмашылық жер мен ... ... ... сөздерін аудару
барысында аудармашы транскрипция, транслитерация, калька, жақындатылған
аударма, ... ... ... ... ... және ... жырау безілдеген домбырасын бірге орнында байыздай алмай... [50б.]
Вскидывая над головой старую сосновую домбру [ стр.36 ]
Tossing up his head old pinewood dombra … [p. ... асқа ... ... ... пен ... ... [46 б.]
... Дешт- и- Кипчак и оседлого Мавераннахра приглашены были принять ... этих ... [стр. ... Desht- and – Kipchak steppe and tһe settled ... … [p. 32]
... Аббасид халифатының осы кездегі халифы Мустасимнан шапан киіп ... ... в том что хан ... ... ... из рук самого халифа ... [ стр.8]
In fact Khan Berkeh adopted from the hands of the caliph … [p. ... ... ... Есіл, Тобыл, Нұра өзендерінің бойын ... ... ... ... ... он к ... ... Тобола и Нуры [стр.29]
He subjugated the whole area of the Ishym and the banks of the Tobol ... rivers. [p. ... ... ... ... ... ... ттәсілдерінің көмегімен аударылған сөйлемдер өте ... ... ... топонимдер, яғни жер- су аттары, әлеуметтік
дәрежені ... ... ... ... ... ... ... тәсілдерімен жасалса да, аудармашы кейбір ... ... ... ...... dombra ... ... сөзге тісініктеме жасаған жоқ, яғни ағылшын немесе орыс оқырман не
екенін, қандай нәрсе ... ... ... бойынша былай жазуға
дұрыс болушы еді: домбра- это казахский национальны инструмент, сделанный
из дерева и состоящий из двух ... – dombra – it is a Kazakh ... made from wood and ... from two ... ... ... ... қолы қызыл қанға боялғанына қарамай, он жеті ... ... ... Дәшті Қыпшаққа хан етіп, ақ кигізге көтерді. [12 б.]
Семнадцати лет от роду был ... на ... ... ... в ... его ханом. [стр. 9]
At seventeen Abulkhair was lifted up on a white felt mat to be ... [p. ... ... жақсы жасалған, бірақ, зерттеу нысаны бойынша, сілтеме ... был ... на ... ... это казахский обычай, was lifted up on a
white felt mat – it is Kazakhs national custom ... хан ... ... ... ашып айту ... ... ... Жәнібек сойылын лақтырып жіберіп...[22 б.]
... отбросил в сторону дубинку...[стр.16]
…threw away his bludgeon… [p. ... ... ... кім жауға қарсы елдің ерлігін...[49 б.]
Первый приз присуждаетсмя тому...[стр. 33]
First prize was to be awarded to him… [p. ... ... ... ... реалилерді аудаару барысында қолданылған.
3. Сипаттама аударма
Өзімнен ттуған екінші балам ... ... ... ... осы ... етіп қой деп ... ғой? [41 ... әке орнына әке болып, баланы тәрбиелейтін адам.
Именного этого ... ... ... она ... аталыком-
воспитателем и душеприказдчиком его второго сына Суюнчика. [стр. 27]
She asked the khan to make the young horseman an atalyk, that is the ... executor of his second son ... [p. ... ... ... ... ... Сүйіншікке көкілтташ етуді
өтінбке болған.[127 ... ... ... ... ... тебя о том, ... ты ... кокилташ-названым братом Суюнчику...[стр. 87]
At first Rabia-Sultan- Begim wanted to ask you to make Sayan Syunchik ... brother- ... although in that case he had to five ... ... оқиға пандамада да келтірілмейді.
Панданама- хандарға, ел басқаратын сұлтандарға арналған насихат кітабі
(ескі түркі ... ... ... в преданиях сохранились об этом сведения, но и в ... ... only in legends, but in the books of ... [p. ... пен ... ... ... тәсілімен жасалған. Бірақ бұнда
«пандама» сөзін солай қалдыруы ... ... еді, яғни ... ... ... тек ... деп ... Әбілқайыр...[14 б.]
Импрам- толпа бессловесных людей должна подчиняться ханскому велению.[стр.
10]
The impram or the lowly mob, where to show ... ... to ... s will …[p. 11]
Одан Ноғай деген «инал» туады.
«Инал»- көне түркі тілі, ... хан ... ... ... адам ... ... «инал» деген ат берген.[27 б.]
От брака чингизидки и джигита из рода Мангыт ... ... ... ... ... то есть ... 10]
The marriage of a Mangyt warrior to a Genghizide woman resulted in ... well- known Nogai, nick- named ... that is half- bred. [p. ... ... ... историзмдерді аударғанда кездеседі. ... ... ... ... ... ... толығымен ашып,
түсіндірген жөн болар еді. Яғни қазіргі оқырманға кейбір жәйіттер, ... ... шет ... . ... ... ... көмегімен
аударылған мысалдар көп кездеспейді.
4.Трансфармациондық аударма
Әйелдің үстінде алттын жіппен ... ... ... ... шапан, басында
сүйір ұшты құндыз бөрік.[19 б.]
Колебался от встречного ветра султан на остроконечной шапке.[стр. 16]
The contrary wind was swaiing the plume on her pointed cap lined ... ... ... көріп отырғанымыздай (орыс- ағылшын) аударма бірдей жасалған
жоқ, яғни орыс ... ... ... ... ... ... ... яғни султан на острокончной шапке. Құндыз сөзі ... ... Ал ... ... cap lined with otter- ... яғни ... ... бірге бекзаданың құлын салу дәстүрі…[24 б.]
...в глубокую могилу – склеп вместе с ... ... его ... и ... ... 21]
...together with the master his most favorite and devoted slave is interred
in a deep burial vault. [p. 23]
Екі ... да ... және ... ... түсірілген.
Шығармада трансфармациондық тәсілінің көмегімен аударылған сөздер көп
кездеседі Реалийлерді түсіруілінің басты қағидасы, бұл ... ... ... ... сөздерін беру тәсілдері тура лы ... ... ... ... ... ... бермейді, яғни
реалийлерде жатқан ақпарат.
5.Гипонимикалық аударма
Бұл тәсіл көбінесе историзмдерді және этнографиялық ... ... ... да осы ... ... ... жоқ ... ескі түркі тілі- әскер деген мағынада. [6 б.]
Лишь ею поддерживал он железную дисциплину в своем воиске. [стр. 6]
… that he kept up iron ... on his host. ... ... ... ... ... лашын, тұйғын, ителілерге арнап
тігілген қараша ... ... ... [18 ... с ... юртой вряд стоояли маленькие черные шатры, и в каждом изө них
обитал приученный беркут, ястреб, кречет, лунь или ... ... his white yurta there were small black tents and each one of ... lived a domesticated hawk, eagle, hen-harrier or kestrel. [p. 15]
Трилогияда Ақ Орда- Белая ... white yurta деп ... ... ... ... ... Бірақ бұнда біздің ойымызша Ақ Орда
сөзін солай қалдырып, оған сілтеме жасау дұрыс ... еді. ... Ак ... ставка султана Жанибека- Ak Orda Janibek sultan s general tent jr
yurta.
Ақжол биге тоқалдыққа анамның бермек ойы болғаны рас. [113 ... ... ... ... меня в жены ... бию.[стр. 78]
My mother wanted me become Akzhol Biy s wife. [p.76]
- ... ең ... ... олар ... ... ... ... Тоқал- бұл екінші немесе үшінші әйелі болуы де мүмкін.Сондықтан
біздің оймызша бұнда былай аударғаны дұрыс болар еді: ... ... ... жена ... ... Tokal the second or the third wife after
baibishe (the first or the general ... ... ... тәсіл көбінесе географиялық реалийлерді (тұрмыс, тамақ, киім және т.б.)
қолданған. Бұл тәсілді қолдануымен басқа елдің ... де ... ... қиын ... кледі:
...Церен Доржи қасындағы жігіттерімен бүгін түнде Қанды Жартас тұсында ажал
табулары керек. [427 б.]
Death awaits him at Red Rock. ... ... Red ... ең ... ... жиі ... қызыл түсті білдіреді. Бұл жерде қанды сөзінің тура ... ... ... ... болар еді. Өйткені қанды- қан төгілген ... ... ... ... bloody сөзі ... ... түсіндірме
сөздігі бойынша «covered in blood» қанман жабылған мағынасында.
Көлдің Солүстік ... ... ... ақ кигізден басылған он екі
қанат үш жүз үй тігілген.[47 б.]
Как- то ... на ... ... ... ... в ... выросли триста
огромных белоснежных юрт.[стр. 32]
One morning, as if by magic, three hundred big snow- white yurtas grew ... the lakes northern snore. [p. ... екі ... да ... ... ... аударылған. Зерттеу нысаны
бойынша аудармашылар дұрыс эквивалент тапқан, бірақ ... ... он ... үй- двенадцати крылая юрта- twelve win s yurta дегенді кездестіруге
болады. ... бір ... ... ... ... ... бірдей тәсілмен аударған жөн болар еді.
Жендеттер оны ... ... ... ... ... ... ... 30]
...the khan s guards took him out. [p.31]
екі аудармада да сәйкестік дұрыс табылған, бірақ жендеттер және ... ... ... ... және ... ... guards сөзінің
бұнда қолданбауға болар еді. Яғни Жендеттер сөзін солай қалдырып, оған
сілтеме ... ... ... ... ... келсек шығармада транскрипция, ... ... ... сипаттама, жақындатылған аударма
тәсілдері кездеседі. Сонымен қатар Ілияс ... ... ... ... ... ең көп ... ал ең аз
кездесетін мыслдар бұл- сипаттама тәсілі.
Қосымша
Әңгіме Ілияс Есенбберлин «Көшпенділер» трилогиясындағы реалийлер
туралы болғандықтан, аударма теориясында ... сөз ... ... ... ... ... да, ұлттық реалияны белгілейтін сөздерді келесі
бір тілде ... ... ... ... ... ... Сонымен
Ілияс Есенберлин «Көшпенділер» трилогиясындағы реалийлер бірнеше топқа
жіктеледі:
Тұрмыстық ... ... ... ... ... ... Ойындар
6. Үй- жай атаулары
Сонымен қатар шығармада историзмдер және топонимдер өте көп кездеседі:
Историзмдер
1. Қару- жарақ
2. ... ... ... сөздер (мысалы: бекзада)- бұл туралы
келесі бөлімде тоқталамыз.
Қазақтың бұрынғы кезіңдег өмір салтын, колоритін ... ... ... бұл ... ... ... ... таныс болуы крек. Ілияс
Есенберлин трилогиясында тұрмыстық реалийлер өте көп кездеседі:
1. Салт- дәстүрлер
Қос қолы қызыл қанға боялғанына қарамай, он жеті ... ... ... ... Қыпшаққа хан етіп, ақ кигізге көтерді. [12 б.]
Семнадцати лет от роду был поднят на ... ... ... в знак
превозглашения его ханом.[стр. 9]
At seventeenAbulkhair was lifted up on white felt mat to be proclaimed
khan. [p.11]
- бұнда ... ... ... ... басқа халықтар, түсінбеуі де
мүмкін. Сондықтан да зерттеу нысаны бойынша сілтеме жасап, толық түсіндіруі
тиіс болатын.
...Жәнібекке неге сонша құмар болғанын кім ... ... ... ... ... ... ұзатылғанша сұлтанмен көңіл қосуға тілек
білдірген.[16 б.]
Красавица предлагала провести с ней время, оставшееся до ... ... ей ... ... beaty invited him to spend together the time remaining till her
wedding, which was to take place soon. [p. ... ... ... аудармашылар жақындатылған сәйкестік тапқан.
Қызын құрметтеп қойып, жетісін бергеннен кейін, хан тағы Құрыбайды шақыртып
алып...[16 б.]
Недельные поминки справлялись по ... ... funeral repast lasted a whole week… [p. ... ... ... ... ... яғни шет оқырманына жетісі-
недельные поминки- funeral repast – ... ... ... ... сөзін қалдырмай, аудармада оны тек шет тілдің оқырманына ... ... аңға ... ... бір ... мереке. [17 б.]
Испокон веков ханская охота справлялась в ... как ... ... time past royal hunts in the steppe were arranged as major feasts ... бұл ... шел ... оқырманына түсінікті, әрі таныс. Яғни көптеген
халықтарда аңға шығу деген дәстүр ... кей жау ... ... ... ... саяқ жинап, кейде хан тұқымының
мыңдаған жылқысын барымталап әкететін.[34 б.]
Дошло до того, что некоторые батыры собирали ... и ... ... [стр. ... ended up in some great warriors ... horsemen to drive away the
khan s horses . [p. 20]
Барымта қазақтың ескі қазақ салт-дәстүрі , яғни бір ... ... ... өзі ... бір ... ... ... болса, өз кінәсін айыптау үшін
барымта ... ... ... ... екі ... да ... ... дұрыс болушы еді. Яғни барымта бұл жай ғана аттарды ұрлау
емес, бұл ... ... ... ... дәстүрі.
Хан осы сүйікті ұлының үш күннен кейін асын бермекші. Ас ... ... ... по ... ... первенцу Шах- Будаху Аббулхаир назначил через
три дня. По ... ... ... ... ... не ... о
погребении. [стр. 30]
The funeral repast on his first – born Shah- Budakh was to fe held ... later. ... to steppe custom funeral repast had nothing ... with ... ... ... бойынша аударма дұрыс ... ... ... толық
ашылмағанымен , шет тілдің оқырманына түсінкті болады.
Дәл осы кезде Ақжол би, жанында үш аңшы серігі бар, ... ... ... б.]
Два дня назад Акжол-бий с двумя джигитами отправился на ... ... two days before Akzhol- Biy and horsemen set out for a falcon ... ... ... ... ... жасалған, бірақ бұнда бір жәйт
қызығушылық тудырады, яғни тұпнысқада дәл осы кезде деп беріледі. Ал ... ... ... два дня ... - two days before – ... Бұнда былай аудару дұрыс болушы еді: Дәл осы ... в ... just at this ... ... ... «Ой бауырымдап» ат қою қазақ руларының сан заманнан
келе жатқан көне дәстүрі.[105 б.]
Это была древняя ... ... – на всем ... ... в траурный
аул с криком и причитаниями «О наш родной». [стр. 71]
It was an ancient Kazakh ... to burst into an aul in ... at full speed ... and moaning «O our ... ... баласының даңқына көз тимесін деп, пітір беріп, ... ... ... [238 ... чтобы в мечети заказать специальную молитву и принести положенные
жертвы во спасение своих двух ... от ... ... и болезней. [стр.
161]
…bring the due sacrifices to guard her two sons against the evil eye ... ... ... ақ ... ... ақ ... ... б.]
Завернув тело своего хана в белую кошму, они погрузили его на ... ... wrapped the body of their khan in white mat, they put it on ... ... аудармаға ешқандай күмән тумайды, келесі мысалда жақсы жасалған:
Жәнібектің қырқын берісімен...[259 б.]
Когда прошло положенных сорок дней траура...[стр. 177]
When the forty days of mourning were ... бар ... бата ... ... ... ұлттық дәстүрі[825 б.]
Среди казахов издревле бытует обычай первым делом зайти в дом ... ... ... ... Kazakh ... demanded to read a prayer and say farewell to ... [p. ... аудармасында прочитать молитву – қазақ ... ... ... Ал ... ... келетін болсақ say farewell – попрощятся.
Біздің оймызша бұнда былай дұрыс болушы еді: to say prayer ... ... ... ... ... ... 14- ... салт- дәстүрлердің түрлері кездеседі. Жалпы алғандда, екі аударма да
шет елдің оқырманына ... ... ... дәстүрлерін түсінікті
жеткізілуіне деп ... ... . ... жеңіл сауыт, ықшам киім киген. [19 б.]
Вся свита была одета в легкие охотничьи ... ... whole retinue were clad in light hunting ... ... ... ... шапан, бастарында қазақы қимаш бөрік.[19 б.]
В легкие охотничьи кафтаны с собольей оторочкой были одеты ... ... на ... ... ... [стр. 15]
Yanybek and Kerei were wearing light hunting caftans trimmed with ... caps on their heads. [p. ... екі ... ... ... ... Ең ... көзге түсетіні
қазақы қимаш бөрік- казахские шапки- Kazakh caps. Қимаш сөзі түсірілген.
...басына киген меруертпен торлаған қызыл барқыт сәyкелесі. [20 б.]
- орыс және ... ... бұл ... түсірілген. «Сәукеле» - сөзі
қазақтың ұлттық бас киім. ... ... бұл ... ... ... ... Бұнда былай дұрыс болушы еді: ... сделанная из красного бархата ... ... ... made by red barhat saykele.
Төр алдында басына қара ... ... ... ... қара ... қара ... ... шапан киген...[105 б.]
В черные плюшевые кафтаны с воротниками их ... ... были ... ... [Стр. ... Argyn sultans were clad in black plush caftans wit collars of ... and begired with golden belts. ... ... сөзі ... – caftans деп ... . Егер ... үнлісек шапан
және кафтан сөздерінің мағынасы мүлде әртүрлі. «Шапан» пүліштен жасалған
етегі ұзын сыртқы киім де ... ... Ал ... ... қысқа, жеңі жоқ
киім.
...Ақжолдың көп тысты құндыз тымағын қойыпты. [106 б.]
...лежал всем известный всем ... ... с ... ... ... ... [Стр. 72 ... inches away from the sticking out vertbrel lay the warrior well- known
mace with a blue velvet top fringed with otter. [p. ... ... мен ... алтын кіселі, кең қоныш етікті бұлғын тымақты,
сусар бөрікті Дулат, Үйсін, Жалайыр, Найман билерімен лық ... [167 ... у ... ... ... ... ... золотом пояса и ремни. На
головах у них были ... ... ... ... или лиссицей шапки.
[Стр. 115 ]
As for chiefs of the Kazakh kins their belts and straps spangled with ... heads were covered in caps lined with sable marten and fox ... екі ... ... ... яғни Дулат, Үйсін, Жалайыр,
Найман рулары- орыс және ... ... ... ... және Kazakh
kins деп аударған. Екіншіден екі аудармашылар да «сусар бөрікті» ... ... ... или лиссицей шапки. - caps lined with sable
marten and fox деп кең аударма берілген, яғни бұнда ... ... ... ... ... ... ... шауыты саукелесі, аш
белі қынаған алтын ... ... ... камзолының түсін ашқандай жарасып
тұр. [228 б.]
Орыс және ағылшын аудармаларында бұл ... ... ... ... ... тастап жатып... [228 б.]
Снимая свои вышитые серебром кожаннные кебисы... [стр. 155 ]
Taking off his silver ... leather ... [p. ... орыс аудармасына транскрипция тәсілі қолданылған. ... ... ... ... кебісін- straps деп аударған. Біздің
ойымызша бұнда дұрыс емес аударма жасалған:
Straps- ағылш. Ремень- белбеу. Сондықтан да ... ... ... табуға
жөн болар еді.
... қара жүн далбағайы мен жеңіл пұшпақ ішігін, түйе терісінен иленген көн
етігін тауып ... 253 ... ... черный шерстянной плащ, легкую шубу из лапок норки и
сыромятные ... ... [Стр. 171 ]
At down, a black woolen coat, a light fur- coat made from the legs of ... and camel- skin boots were… [p. ... ... ... ... калька тәсілі қолданылған. Жалпы алғанда
аударма жақсы және түсінікті етіп аударылған.
...ақ дүрия көйлек, оқалы бешпент ... ... ... ... ... ... шошақ тақиясы бар... [354 б.]
В белоснежной накидке и поддевке с золотым ... оеа едва ... ... ... домбры, и целая охапка перьев филина мягко
колыхалась на ее круглой шапке в такт ... [Стр. ... a snow white cloak and tight fitting dress with a gold braid she ... strummed the strings of a small dombra and a whole handful ... feathers softly swayed in her round ... in time with ... ... ... назар аударсақ , оқалы бешпент сөзіне жақындатылған
аударма тәсілі қолданылған. Ағылшынннан бұл ... яғни tight fitting ... ... ... деп ... ... ... қынаған қысқа жеңді мауыты пешпент. [442 б.]
На ней был суконный ... с ... ... was wearing a close fitting cloth coat with short sleeves and ... with ... cuffs.
- бұнда көріп отырғанымыздай екі аударма да ... ... ... орыс ... ... ... ... тәсілі
қолданылған. Бұнда сілтеме жасау дұрыс болушы еді. Яғни шет ... бұл сөз ... ... ... Ағылшын аудармасына
келсек, бұнда аудармашы жақын сәйкестік тапқан.
... қара барқытпен көкерген қызғылт шапан... [443 б.]
Его чекмень из тонкой ... [стр. ... simple belt of camel- skin run across his coat of fine wool, with a ... ... [p. ... бір жәйт ... тудырады. Тұпнысқадағы шапан – чекмень деп оыс
аудармасына аударылған. Бұл сөз екі ... ... ... орыс
аудармасынд аудармашы дұрыс эквивалент таба алмаған шығар.
... біртоп жуан қоныш, түлкі ... ... ... белбеулі ақсақалдар...
[583 б.]
... в сапогах с широкими ... в ... ... ... ... поясами. [Стр. 401]
… in high boots, fox fur coats and silver belts. [p. ... ... ... ... ... ... қателік жасаған,
яғни fox fur coats- ағылшыннан сыртқы киім. Орыс ... ... ... ... ... ... төрт ... пұшпақ бөрік.
...әйел кимешектері көрінеді. [590 б.]
... закутанные в белые платки- кимешеки...
...в отороченной узкой узкой каймой меха шапке без ушей. [Стр. ... white shawls- kishmeks – ... hat trimmed with a narrow border of fur. [p. ... аудармада да сипаттама тәсілі қолданылған. Екі сөздің де кең мағынасы
ашылған. Зерттеу ... ... шет ... ... бұл өте ... ... болады.
Бастарына кигендері- кеуделеріне дейін жабатын түйе жүн далбағай, етек жағы
айбалтаның жүзіндей ... ... ... ... ... қалпақ...
ақ таңдақ, арша не болмаса тобылғы түстес етіп ... ... ... шолақ
сәнді пешпенттердің етек... [612 б. ]
На головах у мужчин большие, ... ... ... из ... ... с ... ... краями. Малахаи тоже особого покроя ... полушубки
по краям... чекмени, шаровары из жеребьячей ... на ... ... ... ... [Стр. ... caps of light camel hair with the brims curved upwards. Their ... … sheepskin jackets… they wore chekmens … high boots with ... [p. ... ... транскрипция тәсілдері қолданылған. Бірақ бұнда ... ... jackets деп ... Jackets – ... ... ... ... қателік жасады. Бұл жерде былай дұрыс болушы еді:
тон- полушубок- surcoat.
Кіші жүзде кимешек орнына күнгейлік киеді. [613 ... ... ... Жуза ... ... ... ... кунгейлик- своебразный расшитый шелком головной убор... [стр. 422
]
…Some woman of the Little Zhuz ... the ... an original ... with ... ... ... да сипаттама тәсілі қолданылған. Аудармашылар «күнгейлек»
сөзіне кең түсініктеме жасап, ... ... мәсі ме, әлде ... ... етік пе, ... ... [626 ... а сапоги с непонятными узкими голенищами. [Стр. 432]
…the narrow tops of their high boots seemed rather strange… [p. 402]
бұда ... ... ... ... сөзін түсірген. Келесі мыслдан
көріп отырғанымыздай:
... аяқтарында – жарғақ мәсі [642 б. ]
... в мягкие плотные ичиги из ... ... ... foal- hide boots [p. ... көріп отырғанымыздай «мәсі» сөзі орыс аудармасына ... ... ... ... деп аударылған. Бұнда транскипция тәсілдің
қолданғаны жөн болар еді.
Шығармада тек қана қазақ сөздері кездеспейді, ... ... ... ... ... де ... ... алып отырсам, сөнет көрмейсіз бе?
... вы не осдите меня , если я перед вами сниму ... I take off my paranja before ... ... ... кең ... ... жасау дұрыс болушы еді.
Мынау үстіндегі торқа, дүрия киімдері мен алтын білезік, алтын шолпы...
[673 б. ... ... ... плащ с ... ... как ... ... был наброшен
отороченный соболем ярко- бордовый чапан из лучшей материи – дурия. [Стр.
469 ]
A brighte, wine colored chapan made of the best duria fabric and edged ... fur was as if loosely thrown over her pale blue plush ... with gilding. [p. ... пен ... ... ... айырмашылықтар кездеседі. Өйткені
аударма әртүрлі аудармашылармен жасалған. Сонымен қатар «шапан» сөзі jacket
деп аударылған. Жоғарыда айттып ... ... ... ... ... ... шибарақат камзол, аяқтарыңда қызғылт кәмшәт етік, ақ патсайы шытырман
көйлек. [810 б. ... ... ... ... под ... виднелись платья с
двойными оборками из того самого азиатского ... ... ... ... на ... ... [стр. ... wine colored velvet sleeveless jackets fitted them well, and one ... under the jackets their dresses with double friels of that same ... bright orange high- heeled Russian leather boots [p. ... сипаттама тәсілі қолданылған. Сонымен қатар екі аударманың өзіндік
ерекшеліктрі бар деп айтуға болады. Яғни ағылшын аудармасын ... ... ... етік сөзінің мағынасын кенінен ашып, ттүсіндіріп жазған.
Шығармада ... ... ... өте көп ... ... ... шет елді оқырманына түсінікті болсын деп, сипаттама тәсілін қолданған
жөн бола айтуға болады. Сонымен қатар ... ... ... енген сөздер
де кездеседі.
3. Тамақ
... оң қолына қымыз ішетін тостаған тәрізді ыдыс ... ... ... ... ... [46 ... ... чаш в степи испокон веков пьют кумыс.[стр. ... the steppe they have been drinking koumiss from such cups ... [p. ... ... ... ... рет кездесетіндіктен, бұнд ... ... ... еді. ... ... -это национаьный казахский напиток- koumiss
it is Kazakh national drink.
... үш жырауға арнап ... кере ... ... бие сойылды.
Орыс және ағылшын аудармаларында бұл сөйлем түсірілген. Мүмкін ... ... ... ... таба ... шығар.
Сонымен қатар басқа тілден енген сөздер де кездеседі:
Тау- тау ... ... ... ... ... ... хиуа мәуесі, ферғана
алмасы, қытай жаңғағы ... Ерте піскен әңгелек, қара көк күләбі... [638 ... ... ... ... шәрбәт... [641 б.]
...всевозможные яства, дорогие напитки, шербет...[ стр. 445]
…various viands, costly drinks and ... ... ... транскрипция тәсілі қолданылған, сонымен қатар бұнда
шәрбәт сөзіне сілтеме жасаған дұрыс болушы еді.
Көптеген мысалдардан көріп отырғанымыздай ... ... ... ... түрлері аз кездеседі.Бұнда транскрипция тәсәлі өте
көп қолданылған.Сонымен қатар бұнда өзбек тағамдарының ... де ... ... аспаптар
Шығармада музыкалық аспаптардың де түрлері өте аз кездеседі:
Қазтуған жырау безілдеген домбырасымен бірге орнында байыздай алмай... [50
б. ]
Вскидывая над ... ... ... домбру. [Стр. 36 ]
Tossing up over his head old pinewood dombra… [p. 37]
Қобызын асықпай қолына алды... [60 б.]
...и ... в руки взял свой ... [Стр. ... again took his kobyz… ... ... музыкалық аспаптың екі түрі ғана кездеседі. Олар: қобыз
және домбыра. Сондықтан аудармашылар бұл сөздерге кең түсініктеме ... ... еді. ... ... ... ... ... кездеседі:
... қурай дыбыстарының... [783 б. ]
орыс және ағылшын аудармаларында бұл мысал түсірілген (сделано опущение).
5. Ойындар
Бәйге, күрес, жамбы ату ... [488 ... ... борьба палванов «казакша курес», стрельба из лука по
мешочку с золотом... ... ... a horse baiga, then a kazaksha – kures combat, an archery ... a small gold- filled bag as a target. [p. ... ... ... ... үшін сипаттама тәсілін қолданған.
Бұнда түсініктеме өте жақсы ... деп ... ... ... бәрі ... 493 ... стрельбы и айтыса... стр. 341
- орыс аудармасында транскрипция қолданылған. Бірақ зерттеу нысаны ... ... ... ... ... ... еді. Ағылшын мысалында бұл
сөйлем жалпылап аударылған: After traditional entertainments...
Шығармада ойын түрлері аз кездескенмен, екі аудармада да бұлар толық ... ... етіп ... Үй- жай ... ... ... ақ кигізден басылған он екі қанат үш жүз үй тігілген.
Іштері Самарқант пен ... ... ... ... қырмызы қызыл
кілем, дүрия, торқа жібектен тысталған мамық жастық, түбіт ... [47 ... және ... ... бұл сөз ... кездеспейді.
...он алты қанат, шыңқай қара қой жүнінен бастырған сусты қара орда ерекше
көзге түседі. [104 ... ... ... ... из ... ... породы овец,
шеснадцатикрылая траурная юрта. [Стр. 70 ]
…a flock white swans there towered a pitch - black sixteen- wing ... made from the hair of a special breed of sheep. ... ... да ... орда сөзін юрта – yurta деп ... ... ... бұл ... «орда» сөзінен түсінірек болады деп ... ... ... үстінде аунап түсті.
Ірбіз- ескі түркі тілі – леопард [6 б.]
...на громадной леопардовой шкуре лежал Абулхаир... [стр. 6 ]
Abulkhair was lying on a large leopard skin. [p. ... ... ... ... ... ... ... жасаған. Әрине
шетел оқырманына түсінікті болсын деп, бұл сөзге ... ... ... ... да осы мысалдың қолданған:
..жаужүрек «ератын» да осы өлімнен қорқытып ұстаған жоқ па?
Ерат- ескі түркі тілі - әскер ... ... [6 ... ... в ... ... [стр. 6]
…iron discipline on his host [p.8]
Әрқайсысы бір ұлыс... [12 б.]
...и бесчисленные колена произошли от них [стр. ... they begot number ... ... тек «импрам» деп қарайтын Әбілқайыр...
Импрам- көне түркі тілі, тобыр [14 б. ... ... ... ... [стр. 10]
The impram or the lowly mob… [p.11]
Бұнда сипаттама тәсілі қолданылған. ... ... ... сөзіне
сілтеме жасап, толық ашып түсіндірген. Орыс және ағылшын ... бұл ... ... ... ... түсіндіріп жазған.
Келесі мысалда да сондай тәсіл ... ... ... ... ... көне түркі тілі, шешесі хан тұқымынан шыққан ақсүйек адам ... ... инал ... ат ... [27 б. ... ... Ногай, которого называли ... то ... [Стр. ... the birth of the well- known Nogai, nick- named inal, that is ... [p. 20]
1.Қару- жарақ атулары
...жебеге толған екі- үш қорамса, белдерінде қисық ... ... пен ... ... [9 б. ... және ағылшын мысалдарында бұл сөйлемнің аудармасы түсірілген.
...негізгі қаруы садақ, ... ... ... ... ... ... ... ұстайтын [52 б][.
Орыс аудармасында бұл мысалды жалпы етіп ... ... клыч дают ему в ... [Стр. ... ... бұл мысал аударылған жоқ.
...батпан шоқпары... [106 б.]
...девятибатманная палица... [стр. 72]
...nine- batman mace… [p.70]
Біздің ойымызша «батпан» сөзін толық түсіндіру ... ... еді, ... ... ... ... да ... отырғанымыздай кейбір
мысалдарда жартылай сипаттама немесе ... сөз, яғни ... ... ... болады:
Сары ала қынапты қисық табан келте қылыш тағынған. [591 б.]
Лишь кривая сабля в позолоченных ... [стр. ... curved sword which was in golden ... [p. 380]
Беліңдегі күміс белбеуіне былғары қынды селебе таққан. [677 б.]
...у пояса ... ... ... ... в ... ... [стр. 472 ... silver dagger of fine workmanship was danfling from his belt in ... ... sheath ... ... ... ... ... түрлері аз кездеседі. Бұлар
көбінесе жебеге, алдаспан, шоқпар және ... ... ... бұл
сөздерге жақын аналог тауы п аударған. ... ... ... ... ... ... аңғаруға болады.
2. Әлеуметтік дәрежені білдіретін сөздер
...Аббасид халифатының осы кездегі халифы Мустасимнан шапан киіп...
...принял ислам из рук самого ... [Стр. ... fact khan Berkeh adopted Islam from the hands of the ... [p. ... ... ... ... сөз. Шығармада бұл сөз ... ... ... ... ... мағынасын түсіндіргені жөн болар еді.
Тұс- тұстан төбе басына сұлтан, әмір, бектер... [19 б. ]
Султаны,беки и эмиры... [стр. 14 ... beks, and emirs… [p. ... ... ... отырғанымыздай трансскрипция тәсілі ... ... бұл ... деп ... ... ... ... лауазымдар екенін атап кеткен жөн болар еді.
Дәл осы кезде ... би... [99 ... бий ... 65]
…if Akzhol- Biy [p. 62]
Білектерін сыбанған қожа, молда, мәзін, кәрм, мүриттер [155 б.]
Все ходжи ,муллы, муэдзины, харим и ... [стр. ... all the hojas, mullahs, mulzzins and murids ... [p. ... ... ... тілден енген. Бұнда кең түсініктеме беруге жөн болар
еді.
Тек қана мүриттер сөзіне түсініктеме ... ... ... (novices) – яғни novices- послушник.
Сайрам хакімі Қаттібектің бір топ «арбабы» мен ресми ... ... ... белгілі адамдары деген мағынада. [289 б.]
...к нему прибыла группа жителей Сайрама во главе с ... ... 197 ... group of ... of Sairam headed by a ... of the head of the
city came to him. [p.184]
Сонымен қорытындылай келсек, әлеуметтік ... ... ... тең
жартысы басқа тілден енген сөздер. Шығармада ең көп кездесетін лауазым- ... ... ... ... ... ... ... царь» деген де
сөздер кедеседі. Бірақ олар біздің зерттеу жұмысымызда талып ... ... ... ... көп ... тудырмайды. Бұнда
тағыда бір жәйт қызығушылық тудырады: «Нөкер» сөзі бірде нукер, ал ағылшын
аудармасында «nuker» және «body- guard»- ... деп ... ... ... ... ... сөзі ... сипатталады: «нөкер» -
ақсүйектердің қасына еріп ... ... ... ... ... адам. Яғни бұнда «нүкер» сөзін сол қалпында ... ... ... ... тоқал» сөздері орыс және ағылшын мысалдарында кейбір
мысалдарда «жена»- «wife» деп ... ... ... ... бұнда
«бәйбіше, тоқал»- старшая жена, младшая жена- «senior wife, junior wife»
немесе первая жена или вторая жена деп ... ... ... еді. ... ең ... жол, ... сөздерінің тым көп болуы шетел оқырманына мәтін
мазмұнын түсінуге қиындықтарға әкелуі мүмкін.
ҚОРЫТЫНДЫ
Қорытындылай келе, реалиялар ұлттық сөздер және ... ой ... ... ... ... терминнен ерекшелігі шет тілін ұстанып ... ... ... ... жай ғана ... танып қоймай
керісінше аударма тіліндегі ... ... ... ... ... ... мен ... аймағы екенін білеміз.
Қазіргі кезде көркем әдебиетті аударғанда транслитерация мен транскрипция
тәсілі бұрынғыға қарағанда анағұрлым ... ... Оның ... ... ... ... оқырманға мұндай сөздерді түсіндірмейінше
түсініксіз болып қалады.
Реалия сөздер сипаттайтын факторларына сәйкес келесі топтарға ... ... ... тұрмыс, киім, ақша, өлшеу бірлігі, сәулеттік,
атақ, және ... ... ... ... ... ... ... билер, жанрлар, мәдени реалия сөздер) 2)
жергілікті ( ... және ... ... ... (осы ... және көне реалия сөздер)
4)аудармашылық.
Аударма термині ретінде реалияның мәнін анықтау мақсатында ... ... ... ... ... ... ... ортақ белгілері көп. Реалия секілді терминдер
де заттар, ұғымдар, құбылыстарды атайтын бірмағыналы синанимі жоқ ... сөз ... ... ... ... негізгі айырмашылық оның ұлтты және
тарихи ... ... ... ... жоқ) мен ... ... ... табылады.
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
1. Влахов С., ... С. ... в ... М:. ... 1986- 416 ... ... Г. Д. Реалии- американизмы М:. Высшая школа, 1988- 239 с.
3. ... М.С. Язык и ... М:. ... ... 1975- 240
с.
4. Виноградов В.С. Введение в ... М:. ... ... ... ... РАО, 2001- 224 с.
5. Ризун В.В. Теория и практика перевода Киев: Вища ... 1982- 312 ... ... Е. М., Костомаров В.Г. Язык и культура: Лингвострановедение в
преподавании русского ... как ... М:. ... язык, 1983- 269с.
7. Ахманова О. С. ... ... ... М:. ... , 1966- 608 ... ... Л.С. Язык и перевод М:. Международные отношения, 1975- 240 с.
9. Крупнов В. Н. ... ... ... ... ... ... 319 ... Латышев Л.К. Курс перевода М:. Международные отношения, 1981- 247 с.
11. Виноградов В.С. Введение в переводоведение М:. Издательство института
общего ... ... РАО, 2001- 224 ... ... В.С. ... ... ... худ- й прозы М:.
Издательство Московского университета 1987- 172 ... ... ... ... перевода М:. Художественная литература,
1971- 254 с.
14. Колесникова В.С. «Проблемы художественного перевода» М:. Мир ... ... ... В.Н. ... ... ... М:. ... 1999- 133 с.
16. Комиссаров В.Н., Коралова А.Л. Практикум по переводу с ... ... М:. ... школа, 1990- 126 с.
17. Комиссаров В.Н. Слово о переводе М:. «Международные отношения», 1973-
214 с.

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 35 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 700 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Балқаш ауданы салық бюджетінің кірісін бақылаудың ақпараттық жүйесін52 бет
Реалияның аудармасы.18 бет
Қазақ, орыс, ағылшын әдеби шығармаларындағы реалийлердің аударылу жолдары21 бет
2-3 сынып оқушыларын ағылшын тілінде сөйлеуге үйрету17 бет
Aғылшын және қaзaқ тілдеріндегі келер шaқ63 бет
«Тіл туралы» заң- ана тіліміз қазақ тіліне мәртебе берілді.8 бет
«қазақ тілінен ағылшын тіліне машиналық аударудың лингвистикалық сөздіктерін apertium платформасының негізінде жасау»33 бет
«Қоныс аударушы» дамыған капиталистік елдер5 бет
А.С.Пушкиннің шығармаларын аударудағы Шәкәрім Құдайбердіұлының шеберлігі80 бет
Абай «Қарасөздерінің» ағылшын тіліне аударылған нұсқасындағы прагматикалық аспектісі, сонымен қатар лексикалық және стилистикалық жағынан қарастырылған сәйкестіктерді анықтау арқылы қазақ аударматану ғылымының дербес теориясы мен практикасына қатысты жалпы тұжырымдар43 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь