Қазақ және ағылшын газет беттеріндегі саяси метафораларды аудару ерекшеліктері

КІРІСПЕ
1 ҚАЗІРГІ ТІЛ БІЛІМІНДЕГІ МЕТАФОРА
1.1 Метафора туралы түсінік
1.2 Метафора түрлері

2 ГАЗЕТ ЖӘНЕ ПУБЛИЦИСТИКА СТИЛІНДЕГІ БЕЙНЕЛЕУІШ
ҚҰРАЛЫ . МЕТАФОРА
2.1 Ағылшын тіліндегі газет және публицистика стилінің ерекшеліктері
2.2 Қазақ тіліндегі газет және публицистика стилінің ерекшеліктері
2.3 Газет мәтіндегі адресат факторы
2.4 Газет және публицистика стиліндегі саяси метафора алатын орыны

3 САЯСИ МЕТАФОРА АУДАРУЫНЫҢ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ
3.1 Метафораны аудару әдіс . тәсілдері
3.2 Саяси метафораны қазақ тілінен ағылшын тіліне аудару ерекшеліктері

ҚОРЫТЫНДЫ
ПАЙДАЛАНҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
Аударма адам қызметінің, іс-әрекетінң бір түрі. Ал іс-әрекет- субъектінің болмысқа қарым- қатынасын белгілейтін ұғым. «Аударма» - көп мағыналы сөз. Ол, біріншіден, бір тілді екінші бір тілде сөйлету үдерісін білдірсе, екіншіден, осы тілде айтылғанның, жазылғанның келесі тілге қалай жеткенін, яғни іс- әрекеттің нәтижесін, өнімін білдіреді.
Аударма әдебиеттің тілі – бір тілден екінші тілге ауыстырылған семиотикалық таңба-белгілердің жиынтығы емес; коммуникативтік мақсаты бар тұтас құрылым. Аударма әдебиеттің тілі де төл тілдегі нұсқалар сияқты ақпарат беру, эмотивті (қабылдаушыға әсер ету) қызметтерін атқарады [1, 215б]. Осыған қоса аударма әрқашан да стилистика ұғымымен өзара байланысты болып келеді.
Стилистика деген стиль туралы ұғым. «Стиль» сөзі әдебиетке де байланысты қолданады. Ал тілге қатысты стиль белгілі бір тілдегі лексикалық, грамматикалық және фонетикалық тәсілдердің қолданылу прициптерін қарастырады. Мағыналық дәлдік, мәнерлілік сөздерді нақты қолдана білумен, дұрыс орналастырумен, мәнерліліктің тәсілдерін білумен тығыз байланысты.Сонда стилистика сөздердің қолданылу заңдылықтарын сөз бен сөздің экспрессивтік тұрғыдан дұрыс пайдалану принциптерін зерттейді, яғни белгілі бір ойдың талғамдылықпен берілуін талап етеді.
Тіліміздегі қай стильдің болса да негізгі арқауы – сөйлеудің ауызшы және жазбаша формалары, ол формалар тілдік единицалардың сұрыпталып қолданылу нәтижесінде дамып жетіледі. Қоғамдаға қатынас түрінің әр түрлілігіне байланысты тілдің пайдаланылуы да әр түрлі болады. Осыдан келіп әр түрлі мағыналық реңкі бар тілдік құралдар қолданылады. Тілдік құралдар үнемі өзгеруде, жетілуде болады. Өйткені, тіл де, стиль де тарихи категориялар болып табылады.
Ал аударма саласы – мәдениет пен әдебиеттің көне мүлкі, үлкен дүниесі. Ол туралы айтылатын сөз, қойылатын проблема қашан да туындай бермек [2,142б.]. Қазіргі қоғамның жаңа бағытта дамуы, Қазақстан республикасының тәуелсіз мемлекетке айналуы, ел өміріндегі, оның барлық саласындағы түбегейлі өзгерістер, ана тілімізге мемлекеттік тіл дәрежесінң берілуі – бүгінгі қоғамымыздың жаңа үрдістердің бірі. Жаңарған қоғамның жаңалықтары қазақ тіліне жаңа міндеттер жүктеп отыр. Қазақ тілінің қызмет аясының кеңеюын көрсететін басты белгі – мерзімді баспа.
Ғасырдан астам баспасөз ұлттық дүниетанымның күшті тәрбие құралы ретінде өзінің жемісті қызметін жалғастырып келеді. Қоғамның үні, жариялылықтың жаршысы қызметін атқарушы мерзімді баспасөз ешқашан өзінің маңызын, рөлін төмендеткен жоқ [3,27б.].
1. Алдашева А. М «Адарматану: Лингвистикалық және лингвомәдени мәселелер», - Алматы: «Арыс», 1998. - 215б.
2. Жақыпов Ж.А. «Аударматануды аңдату»: Оқулық. – Астана: ТОО «Искандер Ко», 2005. – 142б.
3. Бүркітов О. «Қазақ әдеби тілінің публицистикалық стилі», автореферат, - Алматы, 1996. - 27б.
4. Республика Казахстан в глобальном межкультурном пространстве. Материалы Международной научно-практической конференции. – Алматы: КАЗУМОиМЯ имени Абылай-хана, 2003, - 480 с.
5. Сеитова Ф.З. «Метафора в текстах искусствоведческой проблематике» (живопись), автореферат, - Алматы, 2007. – 20б.
6. Кусаинова А. «Политическая метафора на газетном материале», автореферат, - Алматы, 2007. - 25с.
7. Зайсанбаева Г.Н. «Метафоралы аталымдардың когнитивтік аспектісі» (біріккен зат атаулар негізінде), автореферат, - Алматы, 2004. – 24б.
8. Хасанов Б. «Қазақ тілінде сөздердің метафоралы қолданылуы», - Алматы, 1966. - 347б.
9. Аханов К. «Тіл білімінің негіздері»: Оқулық, 4- ші басылым, - Алматы. «Санат» баспасы, 2003. – 496б.
10. Омирбекова Ж.К. «Метафора және тіларалық транспозиция», автореферат, - Алматы, 2005. - 24б.
11. Аяғанов Б. «Қазақстан. Ұлттық энциклопедиясы», - Алматы : «Қазақ жнцеклопедиясының» Бас редакциясы, 2004. - 696б.
12. Арнольд И.В. «Стилистика английского языка» (стилистика декодирования) Учебное пособие для студентов педагогических институтов по специальности № 2103 «иностранные языки», 2 – ое издание, переработано. - Ленинград, «Просвещение», 1981. - 295с.
13. Материалы научной конференции молодых ученых, студентов и школьников «4 Сатпаевские чтения». Том 3. – Павлодар: ПГУ имени С. Торайгырова, 2004. – 393 с.
14. Балақаев М.Б. «Қазақ әдеби тілі» - Казахский литературный язык. – Алматы, Дайк – Пресс, 2007. – 472б.
15. Казакова Т.А. «Практические основы перевода English - Russian», учебное пособие, - Санкт – Петербург: Лениздат; издательство «Союз», 2003. - 320с. (Изучаем иностранный язык).
16. Малявин Д.В., Латушкина М.С. «Работа с газетой на английском языке в средней школе», пособие для учителя. – 2 – е издание, переработано, - Москва: «Просвещение», 1998. - 127с.
17. Galperin I.R. «Stylistics», second edition, revised, - Moscow, «Higher School», 1977. - 276p.
18. Комиссаров В.Н., Рецкер Я.И., Тархов В.И. «Пособие по переводу с английского на русский» часть 2, Грамматические и жанрово – стилистические основы перевода, - Москва, «Высшая школа», 1995. - 286с.
19. Балақаев М., Томанов М., Жанпейісов Е., Манасбаева Б. «қазақ тілінің стилистикасы». Оқулық, 3 – ші басылым. – Алматы: «Дәуір», 2005. - 256б.
20. Момынова Б. «Газет лексикасы (жүйесі мен құрылымы)». – Алматы: «Арыс», 2003. - 228б.
21. Амандосов Т. С. «Теория и практика советской журналистики», -Алматы, «Мектеп», 1978. - 118с.
22. Ахметжанова З.К., Таткенова А.Т. «Сопоставление языкознания: казахский и русский языки». – Алматы, 2005. - 114с.
23. «Қазақстан мектебі» № 9. Есенова Қ. «Газет мәтіндегі адресат факторы» - 2007. - 73 – 77б.
24. Мұсабекова Ф.М. «Қазіргі қазақ тіліндегі зат есімнің стилистикасы», Жоғары оқу орындарының студенттеріне арналған көмекші құрал, - Алматы, Мектеп, 1976. - 150б.
25. Комиссаров В.Н. «Теория перевода», 1990. – 250с.
26. Латышев Л.К., Провоторов В.И. «Структура и содержание подготовки переводчиков» в языковом вузе: Учебное методическое пособие. – 2 – е издание, стереотип. – Москва: НВИ – ТЕЗАУРУС, 2001. – 136с
27. Пиввуева Ю. В., Двойнина Е.В. «Пособие по теории перевода» (на английском материале). – Москва, Филоматист, 2004. - 301с. (серия «Филология»)
28. Виноградов В.С. «Перевод: Общие и лексические вопросы»: Учебное пособие. – Москва: КДУ, - 240с.
29. Терентьева Л.В. «Языкознание», Москва, Дрофа, 1997. - 254с.
30. Бектаев Қ. «Сөздік». Үдкен қазақша – орысша, орысша – қазақша сөздік. Алматы: «Алтын Қазына» 2001. - 704б.
31. Таубе А.М., Дагиши Р.С. «Современный русско-английский словарь» издательство «Русский язык». – Москва: Русский язык., 2000. - 776с.
32. Мюллер В.К. «Новый англо – русский словарь» издательство «Русский язык». В.К. Мюллер, В.А. Даневская, В.А Каплан и др. – 8-е издание. Москва: Русский язык, 2001. - 880с.
33. «Дала мен Қала» № 9,10,11,12,14,15 (15. 03.08 – 18.04.08)
34. Бұқпа № 13, (27.03.08.)
35. КZaman № 2 – 18 (10.01.08 – 30.04.08)
        
        АҢДАТПА
Саяси аясы мен бұқаралық ... ... ... ... ... ... бірі ... табылады.
Газет беттеріндегі саяси метафора аударуда сөзбе – сөз және ... ... ... ... осы ... ... бірліктің
ішкі мазмұнын нақ, дәл берудің бірден – бір жолдары болып саналады.
Дипломдық жұмыстың «Қазіргі тіл ... ... ... ... ... ... ең көп ... түсетін стилистикалық
құралы - метафораға жалпы түсінік беріліп, түрлері анықталады.
Екінші бөлімінде ... және ... ... ... ... ... деп аталынатын тармақта, қазақ және ағылшын тілдегі газет
стилінің ... мен ... ... ... ... ... орыны
анықталады.
«Саяси метафора аудару ерекшліктері» атты үшінші бөлімде, метафора
аударуда ... әдіс – ... мен ... ... ... ... ... аудару ерекшеліктері қарастырылады.
Қорытынды бөлімінде газет беттеріндегі қазақ тілді ... ... ... ... және ... ... нәтижелері қарастырылады.
АННОТАЦИЯ
Метафора является одним из понятийных средств передачи информации как
в политической ... так и в ... ... ... ... в ... ... образом, переводится
калькированием и аналогом, так как эти способы ... ... ясно ... ... языковых единиц и являются одними из часто ... ... ... ... ... ... под названием «Метафора - в
современном языкознании» раскрывается общее ... ... и ... ... стилистического приема.
Во второй части «Метафора как образное средство в ... ... ... рассматриваются специфические черты газетного стиля
на казахском и английском языках, а также место политической метафоры ... ... ... части «Специфика перевода политической ... ... ... ... а ... ... ... метафоры с казахского языка на английский язык.
RESUME
Metaphor is a notional means in ... ... as ... so as in mass ... metaphor used in ... style, in a whole, is ... analogue and calque. As these methods of ... give an exact and
accurate content of language units and are one of the often used ... the first part of the ... work ... in the ... we disclose general meaning and present types of the ... means in general.
In the second part «Metaphor as a vivid ... in the ... we consider specific ... in Kazakh and ... also the role of the ... metaphor in ... the third part «The ... of translation political metaphors»
we discuss the types of translation political ... and ... ... them from Kazakh into ... ... ТІЛ БІЛІМІНДЕГІ МЕТАФОРА
1.1 Метафора туралы түсінік
1.2 Метафора түрлері
2. ГАЗЕТ ЖӘНЕ ПУБЛИЦИСТИКА СТИЛІНДЕГІ БЕЙНЕЛЕУІШ
ҚҰРАЛЫ – МЕТАФОРА
1. Ағылшын ... ... және ... ... ... ... тіліндегі газет және публицистика стилінің ерекшеліктері
3. Газет мәтіндегі адресат факторы
4. Газет және публицистика стиліндегі саяси метафора ... ... ... ... ... ... ... аудару әдіс – тәсілдері
2. Саяси метафораны қазақ тілінен ағылшын
тіліне аудару ерекшеліктері
ҚОРЫТЫНДЫ
ПАЙДАЛАНҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
КІРІСПЕ
Аударма адам ... ... бір ... Ал іс-әрекет-
субъектінің болмысқа қарым- қатынасын белгілейтін ұғым. «Аударма» - ... сөз. Ол, ... бір ... ... бір ... ... үдерісін
білдірсе, екіншіден, осы тілде айтылғанның, жазылғанның келесі тілге қалай
жеткенін, яғни іс- ... ... ... ... ... тілі – бір ... екінші тілге ауыстырылған
семиотикалық таңба-белгілердің жиынтығы емес; коммуникативтік мақсаты бар
тұтас құрылым. Аударма әдебиеттің тілі де төл ... ... ... беру, эмотивті (қабылдаушыға әсер ету) қызметтерін атқарады [1,
215б]. Осыған қоса аударма әрқашан да стилистика ұғымымен ... ... ... ... ... ... ... «Стиль» сөзі әдебиетке ... ... Ал ... ... ... белгілі бір тілдегі
лексикалық, грамматикалық және ... ... ... ... ... дәлдік, мәнерлілік сөздерді нақты
қолдана білумен, дұрыс ... ... ... ... ... ... сөздердің қолданылу заңдылықтарын сөз бен
сөздің экспрессивтік тұрғыдан дұрыс пайдалану принциптерін ... ... бір ... талғамдылықпен берілуін талап етеді.
Тіліміздегі қай стильдің ... да ... ... – сөйлеудің ауызшы
және жазбаша формалары, ол формалар тілдік ... ... ... дамып жетіледі. Қоғамдаға қатынас түрінің әр
түрлілігіне байланысты тілдің пайдаланылуы да әр ... ... ... ... ... ... реңкі бар тілдік құралдар қолданылады. Тілдік құралдар
үнемі өзгеруде, жетілуде болады. Өйткені, тіл де, ... де ... ... ... аударма саласы – мәдениет пен әдебиеттің көне мүлкі, ... Ол ... ... сөз, ... ... қашан да туындай
бермек [2,142б.]. Қазіргі қоғамның жаңа ... ... ... тәуелсіз мемлекетке айналуы, ел өміріндегі, оның ... ... ... ана ... ... тіл ... – бүгінгі қоғамымыздың жаңа үрдістердің ... ... ... ... ... жаңа міндеттер жүктеп отыр. Қазақ тілінің қызмет
аясының кеңеюын көрсететін басты белгі – мерзімді баспа.
Ғасырдан астам баспасөз ... ... ... тәрбие құралы
ретінде өзінің жемісті қызметін ... ... ... ... ... қызметін атқарушы мерзімді баспасөз ешқашан ... ... ... жоқ [3,27б.].
Жұмыс өзектілігі бірнеше факторлармен анықталады: біріншіден,
Қазақстан Республикасы мен Ұлыбритания және ... ... ... ... ... ... ... ұлғаюы, соның ішінде,
саясат аясындағы жұмыстың ... ... ... ... ... ... дәйектеу
қажеттілігі, соның ішінде, негізгі ақпарат құралдарының бірі – ... ...... және публицистика стильдердегі саяси
метафора қолданысы.
Зерттеу мақсаты – ... және ... ... ... ... ... ... айқындау.
Жұмыс мақсатына сәйкес келесі міндеттер туындайды:
­ метафора туралы жалпы түсінік беру;
­ метафораның түрлерін анықтау;
­ ... және ... ... ... басылымдардың ерекшеліктерін
көрсету;
­ саяси метафораның қазіргі қазақ тілі мен ағылшын ... ... ... орынын анықтау;
­ саяси метафораның қазақ ... ... ... ... ... әдіс ... ... жаңалығы қазақ және ағылшын тілдегі мерзімді баспасөз арқылы
қабылдаушыға ықпал ету ... ... ... ... ... жаңа ғана өріс ... анықталады.
Теориялық және практикалық маңыздылығы зерттеу барысында саяси
метафораның ... ... ... ... ... ... тілі мен ... тілдегі бейнелілік, ұқсастық қасиеттерінің тілдік,
тілден тыс табиғаты ... ... ... ... ... ... мағына түзудегі маңызы және ... ... ... ... ... ... бірінші, екінші, үшінші
бөлімдерден және қорытындыдан құралған.
Кіріспе бөлімінде диплом жұмысының ... ... ... ... ... мен теориялық және практикалық маңыздылықтары
қарастырылады.
Дипломдық жұмыстың бірінші ... ... ... ... ... түсініктеме, метафора түрлері анықталады.
Екінші бөлімде метафора кездесетін ... ... яғни ... негізгі ерекшеліктері беріледі.
Үшінші бөлімде қазақ және ағылшын газет беттеріндегі саяси метафораны
аудару ... мен әдіс – ... ... бөлімінде жасалған жұмыс нәтижелері беріледі.
1. ҚАЗІРГІ ТІЛ БІЛІМІНДЕГІ МЕТАФОРА
Қазіргі қазақ тіліндегі ... ... ... ... ... атқарады. Аудару процесі тіл білімінің стилистика деп ... ... ... ... Стилистиканың мәселелері жылдан-жылға
көптеген лингвистер мен әдебиетшілердің назарын өзіне ... ... ... ... ... ... байланысты, сондықтан ол тек
қана ойланып оқудың дағдысын ... ... ... ... ... талғамның дамуына негіз болып келеді. Ақырында ол тілді нормалауға
көмектеседі және тіл «иемендеушілерге» ... да, ... ... ... береді.
Аударма процесіне әсер ететін стиль мәселелері екі ... ... Бұл ... ... мен ... ... ... стиль түпнұсқадағы мәтіннің әр түрлі жанрлар мен ... ... ... ... ... ... ... әт түрлі тіл бірліктері мен әдіс-тәсілдерін зерттейді. ... ... ... ... ... және тағы да ... стилистикалық
тілдік құралдарды келтіруге болады. Соның ішінде метафора стилистикалық
тәсілдердің бір түрі ... ... оны бір ... ... тілге
аудару мәселесі әрбір аудармашыға да кездеседі [Конф].
1. Метафора туралы түсінік
Адамның қоғамдық қызметі үлкен дәрежеде оның сөйлеу тіліне де ... ... ... ең ... тіл ... метафора болып табылады.
Метафора зерттеунің негізінде көркем ... тіл ... ... ... ... ... ... әлемді поэтикалық көз қарастан
көру болып табылады» деп айтады [12,295с.].
Метафораны ... ... ... ... Бұл ... ... мен ... ғылыми зерттеудің объектісі ретінде көңілдерін
аудартты. Оны тілдік ... ... ... ... яғни тілдің эстетикалық мәнділігін ашатын анық ... ... ... ... тек қана ... ... және оның ... мен қызмет ету тәсілдері. Метафора табиғаты
туралы алғашқа ... ... ... ... болған. Аристотель
метафораны басқа сөздің орын ауыстыра алатын әдіс деп қарастырған, оны
теңеу мен ... ... ... ... ол ... ... ... және танымдық функциялары бар деп көрсетті.
Рим заманындағы ... ... ...... идеясының әрі
қарай дамуын тапқан. Осы замандағы метафора теңеу ... тыс ... ... ... ... ... оның тілдегі және мәтіндегі
қолданысы артып келді.
Метафора ... ... ... орта ... ... ... антикалық заманда метафораны адам болмысы мен космоспен қатар қойса,
орта ғасырда алламен.
Қайта өркендеу заманы да метафора ... ... ... ... ... ... заманында метафора туралы түсініктер орта ғасырдағы
жетістіктермен негізделді. ... 16 ... ... ... метафора көркем тілдер саласына жатқызыла басталды
және де тілден мүлде шығарылып тасталды.
Жаңа заманда да метафораның бейнелеуіштік мүмкіндіктері шектеле ... ... ... ... теориясында аса үлкен өзгерістер пайда
болды. Метафора қызметі таза ... тыс ... ... ... ... ... айналып, болмысты танытатын ... ... ... ... ... ерте заманда дамыған ой – пікірлерін
жүйелеуімен, жаңа концепциялар мен теорияларын ... ... ... ... метафора қызметі тілден тыс салаларға шығады.
Бұл салалар үшін метафора – танудың ерекше формасы. Сондықтан да метафора ... ... не ... ... ... құрал емес, екі заттың
не құбылыстың аяларын байланыстырып, жаңа аяны туғыздырушы айқын ... ... ... ...... сырлы құбылыс. Оның сырлығы уақыт пен тіл ... ... ... ... ... әр тіл мен әр кезеңге тән құбылыс: ол
тілдің әр аспектісін қамтып, олардың функционалдық әр- ... ... ... халықтығы мен оны қолданылу жиілігі, әр дәуір
зерттеушілерінің назарын өзіне қаратуда. ... ... көп ... ... ... тіл білімі және лингвитсика салалары сияқты
ғылымдардың қызығушылығын артуда. Троптың белгілі бір түрі ... ... ... ... ... ... түрінің
негізінде – лексикологияда; тіл қолданысының ... түрі ... ... ... ... мен ... ... негізінде –
психолингвистика мен психологияда; ойлану ... мен ... ... ... философия мен когнитивистік психологияда зерттелінеді.
Қазіргі лингвистикада «метафора» ... ... үш ... ұқсастық негізінде құрылған көркем құрал ретінде. Метафораның ...... екі ... (тура және ауыспалы мағыналардың) ортақ ... ... ... ... атуы ... ... ойлау қабілетінің ерекше әдісі ретінде метафораны пән аралақ
және семиотика тұрғыдан қарастыру. Оның ... ... ... жаңа ... ... ... ... [6,25б.].
Сонымен қатар, қазіргі қазақ тіліндегі аталым тәсілі ретінде метафора
да белсенді қызмет атқарады [5,20б.]. Тіл табиғатына көз ... ... ... ... аясы мен қолданылу масштабының өте ... ... [6, ... ... ... терминдері сөздіктерінде
берілген түсініктемелерге көңіл бөлсек, «Тіл ... ... ... ... бір ... ... ... негізінде сөздер мен ... ... ... ... ... ... беріледі, ал,
метафоралану былайша түсіндіріліеді:«Метафоралану- ауыспалы мағынаның пайда
болуы мен оның экспрессивті қасиеттерінің ... ... ... ... ... [Конф].
Сөдің әр түрлі мағынаға ие ьолуы сөз мағынасының өзгеруі, ауыспалы
мағынада қолданылуы нәтижесінде іске ... Сөз ... ... ... бола ... сананың дамуымен байланысты ... ... де ... ... ... тән ... процестері, мысалы,
нақтылықтан абстрактылыққа, жалқылықтан жалпыға ауысу және ұғымның
дәлелденіп ... сө ... ... әсер ... қала ламайды. Мысалы,
жол деген сөз ... ... ... ... 1) «идея, бағыт»; 2) «тәсіл»
тәрізді абстракты, қосымша (туынды) мағыналарға ие болған. Сөз ... ... ... ... пен ... тәсілінің дамуымен байланысты
өзгеріп түрленуі де ... ... ... ... тіліндегі feon деген сөз
алғашында «мал» деген мағынаны, оны ... ... зат ... келіп «ақша» деген мағынаны білдірген.
Сөз мағынасы функционалдық семантика заңы бойынша да ... ... ... заңы ... ... бірлігіне негізделінеді. Бір
зат немесе құрал басқа зат немесе құралмен ығыстырылып, ... ... ... ... ... ... ... немесе құралдың атауымен
аталады. Сөз мағыналарының ауысуы, келтірінді мағынада жұмсалуы әр ... ... іске ... ... ... келтірінді мағынада қолданылуы
бірде метафора мен метонимия тәсілі арқылы ... ... ... ... ... ... арқылы болады. Біздің жұмысымызда ауыспалы мағына
беруде метафора тәсілі ... бұл ... ... ... тәсілі арқылы атаудың ауысуы белгіленетін заттардың тұлға,
түс, қимыл ... ... ... ... ... бір ... не құбылыстың басқа бір заттың не құбылыстың
атауы мен аталуының негізінде сөз ... ... ... деп ... ... ... бар ... Мысалы, чех тілінде koryto «корыто»
дегенді ғана емес, «арна» дегенді де ... koryto reky ... ...... реки» - «өзеннің ... ... ... ... ... ... ... тілінде punaise – «қандала» деген
мағынада ғана емес, «кеңсе кнопкасы» деген мағынасында да жұмсалады. Қырғыз
және ... ... бел ... атау ғана ... сонымен қатар «асу»
(арқа, жон), «таяныш, сүйеніш» деген мағынада да қолданылады. Бел – ... ... тұсы ... оның арғы ... асып түсуге, өтуге қолайлы,
анатомиялық белге ұқсас тұсы (асу, ... ... ... ... орын ... мен ... ... кеткен соншалық, метафораның негізінде туған қосымша
мағынаның көп жағдайда туынды, келтірінді ... ... ... аңғарыла
бермейді. Метафораның негізінде туған келтірінді ... ... ... ретінде қалыптасып орнығып кетеді. Мұндайда метафора негізінде
туған мағына сөздің сөздіктегі мағыналық ... ... оның ... бірі ... ... [9,496б.].
Сонымен, қорыта келгенде, метафора (грек metaphora – ауысу) - сыртқы
не ішкі ... ... ... қызметіндегі т.б.)
ұқсастыққа қарап, бір зат ... ... бір ... атау ... сөз мағынасының ауысуы. Мағына ауысудың бұл тәсілінің ... заңы ... Осы ... ... ала ... ... тіл ... қаламгерлердің шығармаларына ден қойып, ... ... ... ұлттық болмыстан, ұлттық нақыштан және әлемдік
метафораны қалыптатсыру біршама ... ... ... ... Қазіргі
қазақ тіл білімндегі ғалымдардың еңбектерінде ... ... ... ... оның ұлт ... ... қызметі мен
ғылым тіліндегі маңызы көрсетілген. Метафораның концептуалдық қызметі,
ерекшеліктері мен ... ... ... рөлі ... ... ... ... жасалған [5, 20б.].
Б. Аяғанов [11,696б.] «Қазақстан ұлттық энциклопедиясында» метафораға
мынадай анықтама береді: ... ... ... - ...... бір ... ... мен заттардың ұқсастық ... ... ... ... ... сөз өнері поэтика,
риторика, эстетика, ... ... тіл, ... ... ғылымдары зерттейді. Аристотель айтқандай «метафора
табиғатында ... ... Сөз ... метафораның символиклық,
эмоционалдық ерекше мәні бар. Ойды ... ... ... да ... Ол ... ... сөз тіркестері, қанатты ... ... ... ... ... ... етеді, синонимдерді,
көпмағыналылықты, терминдік жүйені және эмоциональды экспрессивті лексиканы
дамытады, мысалы, билік тізгіні, ... ... ... ... жан
айғайы, жер кіндігі, үміт жібі тағы да басқа. Тілдегі ... ... а) жеке ... б) ... ... деп бөледі ғалым [11, 696
б., 6 том].
Қазақ тіл білімінің зерттеушісі Г.Н. ... ... деп, ...... ... не ішкі ... (тұлғасындағы, атқаратын
қызметіндегі т.б.) ұқсастыққа қарап, бір зат атауының басқа бір затқа ... ... сөз ... ... Мағына ауысудың бұл тәсілінің
негізінде ұқсастық заңы жатыр. Осы тұжырымды негізге ала ... ... ... жеке қаламгерлердің шығармаларына ден қойып, ондағы метафоралық
құбылыстардың сипатын ... ... ... ... және әлемдік
метафораны қалыптатсыру біршама зерттеу нысанына айналып келеді. ... тіл ... ... ... ... ... ... түсіндіріліп, оның ұлт тіліндегі танымдық қызметі мен
ғылым тіліндегі ... ... ... ... мен ... термин жасаудағы рөлі арнайы зерттеліп, оған
құрлымдық ... ... ... [5, ... орыс ... И.В. ... ... «Стилистика английского языка»
атты кітабында метафораға туралы мынадай ой ... ... ... сөз ... ... ... ... стилистикада,
ертеден бастап, троп аталанып ... Троп ... ... мен ... ... ... қолданылатын айқын да, суреттегіш
құрал. Бұл ... ... ... ... әдеби тілдегі
қолднанылатын ... ... ... троп ... ... ... ... синекдоха, гипербола, литота және т.б. кіреді.
Метафора әдетте жасырулы салыстырма болып табылады. Бұл салыстырма бір
зат атауының екінші ... ... ... бұл ... ... ... ... ретінде қолданылады [12, 295б.]. ... ... ... ... көркемдеуші құрал ретінде танылады. Ол
көркем әдебиет пен шешендік өнердің адресатқа әсер ету қызметі ... ... Оның ... ... ... ... ғана көңіл бөліне
бастады. Бұл ретте, ең ... ... ... ... ... және тілдегі әлем туралы білімінің бейнелену заңдылықтарына
қатысы ескеріле бастады. Оның тек қана ... ... ... ... ... ... сөзжасамдық сұранысын өтеуші құрал екендігі
анықталды. Тілдің ... ... ... ... ... шынайы өмірдегі нысандарды атауда тиімді тәсіл болып ... ... ... ... ... бай ... ... жинақтаған
білім қорын кеңінен пайдаланылады. Заттар мен құбылыстар ұқсастығы арқылы
метафора жинақтаған ... ... ... бір ... ... ... қолдануға көмектеседі. Метафораның аталымдық сипатын ашу - қазіргі
қазақ тіл білімінде енді зерделене бастаған ... ... әлем ... ... ... аталып өткендей
ерте кезден басталған. Грек ... ... ... орыс ... А.А. ... В.Г. Гак, В.Н. ... Н.Д.Артюнова, В.К.
Харченко тағы да басқалары; қазқа тіл білімінде А.Байтұрсынұлы, М.Балақаев,
Б. Хасанов, Ә. ... Ғ. ... Б. ... Б. ... тағы ... еңбектерінен орын алады.
Грек ойшылы Аристотель алғаш рет ... ... ... ... өзгеруі деп көрсетіп, метафораға өзіндік ғылыми бағасын былай
деп береді: «Метафора сөз мағынасының ... ... ... ... ... ... я ... ұқсату негізінде өзгеруі». Цицерон оның тілге қажет
ұғымдарды атау қаблетін басты назарға алады. Метафора ... ... ... ... қорының құрылымдық сипатымен байланыстырыла
қалыптастырылады. Тілдң ойды қалыптастырушылық маңызын басты бағыт етіп
алған А.А. ... ... ... ... ... дамытудың бір
құралы ретінде таниды. В.Г. Гак, В.Н. Телия ... ... ... баса ... ... Н.Д. ... бұл құбылыстың
тілдік аспектілері: бейнелілігін, қолданымдық сипатын ... ... ... ... ... А. ... Ә. ... Ғ.
Қалиұлы, М. Балақаевау құнды ... ... Оның ... ерекшелікртеріне Б. Хсасанов зерттеу еңбегін арнаған [5, 20б.].
М. Болғанбаев «Метафора деп ... ... ... ... ауыс мағынада жұмсалуын айтамыз»- деген анықтама беріп ақ
алтын (мақта), қара алтын ... дала ... ... сияқты метафоралық
тіркестердің жиі қолданылатынын көрсетеді. Тілдік метафораларды жеке
зерттеу ... ... ... алып ... ... Б. ... тіліндегі сөздердің метафоралы қолданылуы» атты еңбегінде тура
мағынадан ауыспалы мағынаның ... да ... ... ... ... ... ... тілдік сипаты туралы Б. Қасым: «Тілдік
метафоралар – ... ... ... ... ... ... жаңа ... пайда болады». Сонымен қатар ... ... ... қызығушылықтарын лоы мәселеге арналған
зерртеулерден байқаймыз. ... ... А. ... Ф. ... ... ... және М. ... метафораның күнделікті өмірдегі,
ойлаудағы, ... ... ... ... ... осы ... жөнінде
А. Ричардс төмендегідей пікір айтады: «Біз ... ... екі зат ... екі ... ой болады және сол ойлар бір сөздің
немесе сөз ... ... ... ... ... Осы ... ... мағына». Жаңа мағынаның туындауындағы метафораның қызметі орасан ... әр ... ... ... ... ... сақталған нысандардың тілде
жаңа мағына беруі ... ... ... ... бұл ... ... яғни екі ... арасындағы байланыс арқылы мағынаның
метафоралылығы шеңберінде зерделейді. В.Г. Гак, В.Н. Телия, Н.Д. ... ... ... баса ... ... Когнитивтік
дегенде метафораның тілдік таңбалардың астарындағы білім қорын ... сол ... жаңа ... ... ... ... ... Шынайы
болмыс заттары мен құбылыстарын өз білім қоры мен ... ... ... - адам ... ... бір көрінісі. Содықтан да,
тілдік метафоралар антропоөлшемдігімен ерекшелінеді. Соңғы ... ... ... бағыт тілдік мәселеге мүлде өзге қырынан келуді
алға ... ... ... ... ... ... логика,
лингвистика, психология, мәдениеттану, жасанды интелект сияқты бірнеше
саларының ... ... ... тілдік мәселелерді шешуді ұсынады. Тілдік
бірліктердің когнитивтік ... ... ... ... әлемді
қабылдаумен байланысты. Метафора өзге тәсілдер сияқты тілдің дамуына қызмет
етеді. Ол ұқсату ... ... ... философиялық тұрғыда
заттардың, құбылыстардың несмесе процестердің бір қасиетіне ... тану ... ... ... ... ... ... басты
мақсты заттар мен құбылыстарға атау беру ... ... ... ... ... ... көру, есту, иіскеу,
ұстау т.б қабілеттері) көмегімен жүзеге асады. Ұқсастықтар көзге көрінетін
белгілерге ғана ... ... ... түйсікпен танылатын адамның
жоғары ассоцициялық ойлауында ... ... ... ... де
танылады [13, СКонфб.].
Осы уақытқа дейін метафора тіл білімінде әдеби ... ... түрі ... сөз ... оның көркемдік, бейнелік қызметі ғана талданып
келсе де, оны бір тілден екінші тілге аудару, әсіресе ағылшын ... ... ... ... қиындықтар тұтас бір жеке ... ... ... ... Бұл ... ... ... өзектілігі де осында
жатса керек [4,Конфб.].
2. Метафора түрлері
Метафора тілдің әр түрлі ... әр қилы ... ... ... ... негізгі құралы болып табылады. Бірақ көпшілік
ғылыми әдебиет пен ... іс – ... мен ... өте ... ... Өйткені, бұларға образды сөйлеу,
астарлап айтудан гөрі ойдың ... дәл ... ... Ал ... ... ... сөйлеу мен газет тілінде жиі қолданамыз. Мысалы, ауызекі
тілімізде «тойды» деу орнына «ар ... құс ... ... ... ... «тостағаны кірледі» деп айта береміз. Сол сияқты «шай кесіліп қалды»,
«жол аяқ», дегеніміз де – ... ... ... ... ... ... ... жаргондар да метафоралы сөйлеу үлгісімен ... ... адам ... ... ... де сөз ... барныша бейнелеп,
суреттей сөйлеуге үйір болады. Тура сөзге қанағаттанбай, ... ... ... айтуға әуес келеді. Бұл тілімізге тән, ... ... ... коммуникативтік қызметіне сай, тілдің әр ... ... ... Бұл ... тіліміз – метафоралар қоймасы. ... ... тіл – ... ... ... Пизани, Этимология, М., 1956).
Метафора әсіресе дәстүрлі метафоралар, сөйлеу ... ... Ал ... ... тілімізде дағыдылы қолданылмайтын, белгілі ... ... ... тән ... араластыруан сөз ауырлап,
әңгіменің эффектілігі ... ... ... ... бұл ... ой
күрделендіру метафораның табиғатына тән ... ... оны ... ... ... да ... П. ... былай деп жазады: «Метафора есть результат
генерализующихся, быстро ... на ... ... ... ... ... в пределах тонких элементов сходства и не
дающих ... ... ... ... ... ... 1940, 27окт.)
Кейінгі кездерге дейін қазақ филологиясында, тіпті орыс тілі ... ... ... зерттеулерде де метафораны «сөздің ауыспалы
мағынада қолданылуы», «ауыстыру» немесе «троп» деп түсіндіру – метафораның
мәнен емес, жасалу техникасын ... ғана ... ... ... ... екі түрі ... бірі – ... түсінікті тұрақты ауыс мағына алған, дәстүрлі қолданылып келе
жатқан метафоралар, екіншісі - әлі ... ... ... ала ... ... тілмардың жанынан шығарған метафоралар. Олар көбіне әдебиетте
қолданылатын және ... ... деп ... ... екі ... ретінде қаралуда. Кейде орыс тіл білімінде бұларды «тілдік
метафора» (языковая ... және ... ... ... «дәстүрлі метафора» (традиционные или ... және ... ... ... метафора» жеу бар), «ауыс
мағына»(переносное значение) деп бөліп ... ... ... ... метафораны тілдік не әдебиеттік деуге болмайды. Метафора екеуіне
ортақ. Әдебиеттік не ... ... ... ... дуал ... жоқ. Сол ... ... метафорадан бөлек стильдік метафора деген
болмайды. Ал ... ... деу – ... жасалған метафораларды
елемеу. Сондай –ақ «риторикалық», яни «ескі метафора» дегенді де жөнді деу
қиын, өйткені метафора ... ... де ... ... және ескі ... ... ... кететінін ескеру керек. Бұл арада мәселені тілшеше
қарау керек. ... ... ... деп ... да ... «Тірі» және
«өлі» деп бөлген авторлар бұл терминдерге әр түрлі мән, ... ... ... ... ... ... ... оны «индивидуалдық»,
«тұрақты» және «тілдің сөздік құрамындағы метафора»деп үшке бөліп қарауды
ұсынады. ... ... ... бөлу ... ... ... тұрақты
(постоянная) метафора мен сөздік құрамының метафорасын (метафора словарного
языка) ажырату оңай емес. ... ... де ... құрамның элементі. Бұл-
бір. Екіншіден, «тұрақты метафора» деудің өзі дұрыс емес. ... ... ... өзі кез ... ... ... көрігіне түсіп, жаңа
контексте суарылып, жаңарып ... ... [8, ... Арнольд метафораларды төменднгідей бөледі: бір ... ... ... ... – жай ... ... метафора, мысалы, flame –
махаббаттың құмарлығы мен ыстықтығын the eye of the heaven – ... ... ... ... ... ... ол ... метафора,
яғни бір бейнелі мағынаны тудыратын бірнеше ... ... ... бір – ... ... ... жай метафоралардан қалыптасады;
күшейтілген ... ... ... деп ... ... деп ... бір уақыт кезеңінде немесе әдебиеттің бір тармағында
пайдаланылатын метафораны айтамыз, мысалы, ағылшын ... ... ... ... ... ... суреттеген pearly
teeth, coral lips, ivory neck, hair of golden wire ... сөз ... және ең ... ... метафора, яғни мәтіннің ішінде
іске асырылатын метафора [12, 384б.].
Ал ... ... ... және тілдік метафораны
бөліп қарастырады. Т.Ф. Кияненко берген анықтамасы бойынша жалпыхалықтық
метафора, стилистикалық бояуы жоқ, ... узус ... ... ... деп
таниды. Тілдік метафора көбінесе поэтикалық конткесте «авторлық», ... ... ... ... ... Лингнвистер тілдік
метафораны поэтика объектісіне қосып зерттейді. Олардың ойынша метафора
эстетикалық категориялардың ... ... бірі ... ... ... әдетте, газет – публицистика және ғылыми
стильдерінің атрибуты ... ал ...... ... ... және ... ... айырмашылықтары келесідей
болады. Семантикалық айырмашылықтары: жалпыхалықтық метафора ... ... мен ... ... ... ... ... мағыналары алыс құбылыстар не болмаса заттар ұқсатылып, қоршаған
ортаға деген субъективтілік тану беріледі.
Метафоралардың номинативтік айырмашылығы: ... ... ... ... – тек қана бір рет қана атау бере ... және ... ... ... берудегі келесі
айырмашылықтар бар: жалпыхалықтық метафора қатаң берілген ережелер арқылы,
«солдан – оңға қарай», зат атауынан ... ... ... Ал ... ... ... бос, ешқанадай ережеге бағынбай қолданылады.
2. ГАЗЕТ ЖӘНЕ ПУБЛИЦИСТИКА СТИЛІНДЕГІ БЕЙНЕЛЕУІШ ҚҰРАЛ – МЕТАФОРА
«Стиль» термині тіл ғылымында тар ...... ... ... ... ғана танылса, әдебиеттану ғылымында бұл
термин кең ... ... ... тіл ... ол ... ... ... жұмсайтындар да бар. Солардан айыру үшін әдеби тіл ... ... ол сөз тіл ... ... ... ... ... тіркес құрамында, тар мағынада жұмсалады. Ол термин ... ... ... салу стилі», «ән – күй стилі», деген сияқты құрамда
дараланып, «тәсілі» деген мағынады ... ... ... ... ... – оның ... ... бірі.
Тілдің коммуникативті қызметінің аясы кеңейіп, баспасөздің де ... оған ... да ... «міндеттер» жүктеледі. «Міндеттер» - деп
отырғанымыз – баспасөз, ... ... ... ... ... Стиль
дегеніміз – тілдің қоғамдық қызметінің әр қилы ... ... ... ... ... ... ... тілдік жүйелерден оның
стильдер топтары құралады. ... бәрі бір ... бір ... ... ... ... бір қалыпта қатып қалатын жүйелер емес, үнемі
даму процесінде болатын тарихи ... ... ... ... ... – оның өмір ... заңдылығы. «Тілдік стильдердің
көп түрлілігі жалпыхалықтық бірлігіне еш ... ... ... ... ... ... тану мүмкін емес еді». Жан- ... ... тіл ... ... ... функционалдық
стильдерінсіз өмір сүруі мүмкін еме. Әдеби ... әр бір ... ... бір ... ... ... – ол ... бір
қатынастың түрінде тілдік единициаларды ... ... ... ... мәнерінің көрінісі». Демек, стиль - ойды, хабарды жеткізудің ... ... ... функционалдық стильдері әдебиеттің жанр түрлеріне
сәйкес ... ... ... ... ... ... ... 3)
ғылыми стиль; 4) ресми стиль; 5) ауызша стильдер болып бөлінеді ... ... ... ... ... ... публицистикалық
стиль. Оның қоғамдық қызметі – идеологиялық, күнделікті ... ... ... ... Оның ... ... – радио, теледидар, және үгіт –
насихатшылар тілі – ... ... ... жүгі ауыр, елеулі ... оның ... ... да, жазу ... де өзге стильдер тілінен өзгеше
келеді. Мерзімді баспасөзде халық өмірінің алуан түрлі мәселелерін, шетел
жаңалықтарын сөз ететіндіктен, оның тіл ... ... әр ... қатар, біріөзділік күшті болады. [14,472б.]. Егер қазақ ... ... ... ... яғни ... баспасөз стилі
оның бір түрі ... ... ... мен ... газет және
публицистика стильдерді жеке функциоаналдық стильдер ... ... Оның ... олардың атқару қызметтеріне байланысты болады: газет
стилінің негізгі мақсаты ... ... ... ... мақсаты –
көндіру, іс - әрекет етуге шақыру, шындыққа баға беру ... ... ... ... және ... ... жеке
функционалдық стиль ретінде бөлуге болмайды сияқты пікір бар. ... әр ... ... ... ... ... – қатынаста болмайды. Және
де, газет беттерінде тек қана ... ... ... ... бір ... ... алғы ... шолулар, бір ғана хабар беру
мақсатын көздемейтін түсндірмелі мақалалар. Егер газет жазуы тек ... ... ... «таза» газет және публицистика
жанраларына бөлу мәселесі қазірде өзекті болар еді. Мысалы, ... ... 17 ... ... 18 ... басында газеттер мен журналдар
арасында қатаң функционалдық айырмашылықтар ... ... атап ... Бұл ... ... беттерінде тек қана ақпарат пен күн ... ... ал ... керіснше, ешқандай хабар бермей тек ... ... ... ... ... Ал бұл құбылыс екі стильді
айыруда маңызды орын алады.
Газет ... үш ... ... ... ... ... және
көркем – публицистикалық. Басқа классификацияларда газет ... ... және ... ... ... осы жүйе арқылы бөлу
топтардың ақпараттылығы мен оқырманға әсер ету критериелерін көңілге ... ... ... ... оның ... ... ... беру жолдары» [16, 127б.].
Сонымен, хабар беруге бағытталған ... ... ... ... түсндірме колонкасы (колонка комментатора),
тілші мақаласы (қорресподенция), есеп ... ... ... мәнерлілігі құрылымдарда оқырман тез ... ... ... ... ... ... жанрда
суреттегіш құрылымды синтаксис кездеспейді.
Аналитикалық жанрларға мақалалар, шолулар, рецензиялар, хаттар. Олар
терең талдау мен ... ... ... жалпылауға арналған. Оларға
ақпараттық жанр синтаксисінен басқа ... ... те ...... ... очерктер, фельетон, памфлет сияқты
ақпарат мақалалары сай.
Сонымен, стильдік тармақтар мен жанрлары қоғам өмрінің салараында ... ... ... ... ... ... айналды.
1. Ағылшын тіліндегі газет және публицистика стильдегі ерекшеліктері
Аударма тәсілдерінін бейнелегенде, әрбір тәсілдің ерекшлелігін еске
алу керек. Аса ерекшелінетіндер ... және ... ... тәсілдері. Егер
біріншісінде мәтіннің ерекшелігін, оның стилі мен мазмұнын сақтау талап
етілсе, екіншісінде ... шет ... сөз ... есте сақтай
отырып, оның аудармасын айту талап етіледі.
Жазбаша аудармада, ең ... ... ...... ... ... анықталады:
1) ғылыми – техникалық аударма (ғылыми – техникалық мәтіндері мен
қағаздарын аудару);
2) ...... ... ( ...... мәтіндерді ауару);
3) көркем аударма ( көркем мәтіндерді аудару);
4) әскери ... ... ... ... ... ... ... (юридикалық мәтіндерді аудару);
6) тұрмыстық аударма (ауызекі – тұрмыстық мәтіндерді аудару);
Бізге керегі қоғамдық - саяси аудармаға жататын жанр - ... ... ... ... ... бұл жанр «газеттік – публицистикалық
әдебиетте» аталына алады.
Салыстырмалы зерттеудің нәтижелері ... ... және ...... ... ... аса ... айырмашылық бар
екенін көреміз. А.Д. ... ... жеке ... ... ... ... азды – ... қатал ережелер арқала құрылыуы
мүмкін. Салыстырмалы зерттеу нәтижесінде ағылшын және қазақ ... ... ... көптеген айырмашылықтар бар екені анықталды.
Ағылшын мақала атауларында ... ... ... жасалған тіркестер
қолданылады, және де бұл ... be ... ... ... ... болған әрекеттер әдетте осы шақтағы етістіктер арқылы беріледі.
Келер шақта болатын әрекеттер ... ... ... Ал ... ... ... тіркестер мен етістіктің осы да, өткен да,
болар шақтар қолданады [22, 114б.].
Функционалдық стильдер ... ... даму ... ... Қысқа
уақыт мерзімі ішнде жаңа хабарды жеткізу әрекеті ... ... және тіл ... іске ... ... ... ... оны көркем,
ғылыми, ресми іс – қағазалар мен ауыз екі стильдерінен ... ... ... ... бар [16,127б.]. Олар әр түрлі деңгейде ерекшелінеді:
кейбіреулердің шекараларын анықтау ... ... Осы ... ... ... ... ... кездеседі.
И.Р. Гальперин «Очерки по стилистике английского языка» атты ... ... ... ... ... ... ... ішінде автор екі өзге
түрлерді ажыратады:
1) ... ... ... ... ... мен ... И.Р.Гальперин
пікірінше осы аталған стиль түрі газеттің негізін қалыптастыруда
қызмет етеді;
2) газет мақалаларының ... әр ... ... стильдер
құрайды, соның ішінде шешендік және эссе стильдері де кіреді [12,
384б.].
Ал М.Д. Кузнец пен Ю.М. ... ... ... ... ... түрі ... бөлуді дұрыс деп санамайды. Олардың пікірінше бұл ... ... ... ауыстырылады [17, 249б.].
Қоғамдық қарым – қатынас жағдайы да ... ... үшін ... ... ... беру және ... ықпал ету құралы. Ол әр түрлі жастағы
оқырмандарға есептеліп, өзін ... ... ... ... ... оқуына көп уақыт бөлуге келмейді, сондықтан газеттегі ... ... ... беріліп оқырманға эмоционалды әсет ете ... ... ... поездің ішінде, тамақ ішкен кезде, метрода, жұмыстан кейінгі дем
алыс ... ... дем алыс ... ... үшін ... ... болатын
шығар, газет ақпаратын тез, қысқа түрде, негізгісін бері қажеттілігі туады.
Шағын мақала ... да, оны ... ... ... ... да, ... ... әсер ете алуы керек [12,384б.]. Осының бәрі газет мәтінінің
стиль ... ... мен ... анықтайды:
а) ақпараттық;
ә) ағартушылық;
б) тәрбиелік;
в) ұйымдастырушылық;
г) гедонистикалық (сауықтыру);
Осы функциясының барлығы да ақпарат ... ... ... ... ... ... негізгісі болып – ақпараттық әсер ... ... ... ... әсер ету ... газет материалдарының
бәріне тән нәрсе [16, 127б.].
Ағылшын және американ ... ... ... әр ... және Уолл ... ... ... бастап көшедегі
басылымдармен ... ... ... ... тән келесі
ерекшеліктер ... ... ... ... мен ... және т.б. әдістер арқылы материалды
бейнелеу сипаты;
3. лауазым және ... ... ... ... ... ... ... жолдың ерекше бөлінуі.
Енді жоғары аталған ерекшеліктерге тоқталайық. Ағылшын және американ
газеттерде түйінді, маңызды ... ... сөз ... Ал ... ... беттерімізде ақпарат өте қатаң. ... ... ... ... және ... ... өз
құрбыларындай үндесуі тән. Мемелекет ... мен ... ... ... атау ... көрсетіледі, мысалы, Old Conrad (Adenauer),
Bob Kennedy (Robert Kennedy), ал олардың ата – тектері қысқартылады: Mac
(Mackmillan), Ike ... т.б. Осы ... ... ағылшын және
американ газеттерге әбден сіңіп кеткен ерекшелік, және де ... әсет ... ... қала ... Егер оны ... тіліне
аударғанда сақтасақ, оқырманға әлдеқайда үлкен әсет етеді. Сонымен ... ... ... бұзылады. Өйткені, ағылшын және американ
оқырманға үйренішті әсер ... не орыс ... үшін ... ... ... егер ... тіліндегі мәтін ақпараттық жанрда болса, онда
қазақ не орыс ... ... ... де сол ... сақтап
түпнұсқаға тән қасиеттерін сақтауы керек.
Екінші ерекшелікті қарастырсақ, біз ағылшын және ... ... ... ... беру кезінде оны көркейтіп, жаргонизмдер
мен перифраздар сияқты көркемдегіш құралдарды пайдаланылады. Қазақ не ... ... ... де ... ... ... ... бұл
тәсілдер түсіріліп аударылмайды.
Үшіншіден, ақпарат беруде ауызекі сөз тіркестерін пайдаланумен қатар,
оған қайшы келетін құбылыстар да бар. ... және ... ... ... қайраткердің лауазымын аталуы міндетті шарт. Егер,
саясеткердің аты тегінсіз, не ... ... ... оның ... ... немесе Mrs. (Mistress) қойылады. Осы лауазымдардың бәрі тек қана
формальды мәнде ... Және де ... ... бұл ... ... ресми құндылықты құжаттарда Mr. және Mrs. ... ... ... ... мистер және миссис боп аударылмай, ... ... ... ... ... ... атаулары үш негізгі факторлармен
анықталынады: біріншіден, мақала атауының негізгі қызметі оқырман зейінін
таратып, оның ... ... ... мақала атауы берілген
ақпаратттың негізгі ойын беруі немесе фактілерін бөліп көрсетуі ... ... ... ... ... ... ... басылымның негізгі ойына сендіруі
керек.
Соңғы ерекшелікке ... ... ... және ... газеттерде әр
бір жаңа сөйлем қызыл жолдан теріледі, ... ол ... ... ... ... түпнұсқа сөйлемдерді жаңғыртпай бұл тәртіпті ... [18, ... ... өз ... арнайы элементтердің қолданысымен
емес,олардың ... ... ... ... ... байланысты. Ол
корреляциялық талдау ... ... ... Сан – сапалық сипаттама арқылы
газет лексикасының зерттеушілері жалқы есімдер қолданысының үлкен ... ... ... ... ... мекеме мен ұйым
атулары. Басқа стильдерге қарағанда сан ... ... және де ... – грамматикалық аясына жататын календарлық күн атау мрлшылығы басым
болуда. Этимологиялық ... ... ... ... және
инновациялық бағытта сөздер артықшылықта, бірақ бұлар тез арада ... ... ... vital issue, free world, pillar of society, ... liberty, ... of ... ... денотативті көзқараста қарастырсақ, көптеген авторлар
абстрактылы сөздердің үлкен пайызын ажыратады, бірақ – та ақпарат дәл ... ... ... ... ... емес, бағалауыштық және
экспрессивті лексика артық болады, мысалы, to be kicked out. ... ... ... ... ... Өйткені, бұл
лексикаға: historic, epoch- making, triumphant, unforgettable сияқты ... ... ... лексика қолданысы оқырмандарға эмоционалды әсер ету
арқылы газет мақалаларының ой ... ... ... ... ... ... clarion, shield ... аталған қасиеттердің барлығы да берілетін ақпарат ... ... ... ... ... ... стильге барлық тіл
функциялары тән, эстетикалық және қарым – ... ... ... басқа. Мақалалар үлкен не кішілі деңгейде ... ... тағы ... ... ... ... ... Осы сипаттмалардың бәрі жоқ
болмайды, олар ерекше болады да ... ... ... беріледі: шрифт,
көзге түсетін және қызығушылықты тартын мақала мәтінінің газет бетінде
бөлініп басылуы оқырман ... ... ... ... ... Еркше
құрылған ағылшын газеттерінің мақала атаулары әр түрлі мақсатта құрылады.
Олар оқырманды мақалаға деген қызығушылықты шақыру ... және де ... ... ... түрде мазмұнын жеткіздіреді. ... зер ... ... ... ... ... таңдауына
мүмкіндік тудырады. Осыған байланысты оқырман мақалада берілетін негізгі
идеяны мақала атуына қарап қызықтысын ... ... ... зерттеушілері газет мақалаларында сілтемелер,
автор сөзі мен төл сөз берудің әр түрлі тәсілдер жүйелері кездесетіндігін
айтады. ... ... ... бірі ... ... қысқартылып, журналистің
ескертпесімен, үтір арқылы: сілтеме тырнақшасыз беріледі. Бұндай автор
сөзін ... ... ... ... деп ... ... автор сөзі үлкен көлемде болады.
Газеттің лексико – ... ... жай ... сөз ... ... атап ... қажет: render imperative,
militate against, make contact with, take effect, to exhibit a tendency ... serve the purpose of т.б. Сол ... ... ... мен ... де байланысты. Бұл жағдайда қысқа сөздердің орнына тіркестер
қолданылады: with respect to, having regard to, in view of, on ... ... ... ... ... мен ... В.А. ... Ол грамматикалық ерекшеліктердің шақ, ... ... ... және де сөз тәртбінің ерекшеліктерін зерттеген. Егер сөйлемде
бірнеше пысықтауыштың ... ... ... ... бойынша олар
сөйлем соңында тұрса, газет ... бұл ... ... ... ... шақ, мәтіндегі ақпаратты бермейді оны пысықтауыш қызметі
атқарады [12, ... ... ... ... және ... ... ... тілдің функционалдық стильдері өзінің бүгінгі күйіне, деңгейіне
белгілі бір даму жолдары арқылы ... ... кез ... ... тек ... ... ... диахронды тұрғыдан да сипатталуға тиіс.
Қазақ әдеби ... ... ... ... ... 19 ... екінші жартысында қалыптаса бастады. Оның
қалыптасуына ... ... ... ... ... ... газеті»
(1870-1883 ж.ж.) «Дала уалаятының ... ... ж.ж.) ... болды. Бұл басылымдардың стиль қалыптастыруындағы маңызы мен мәнін
ғалымдар Р. ... мен Б. ... ... ... Қазақ әдеби
тіліндегі публицистикалық стильдің қалыптасуына ұлттық ... ... ... айта ... ... стиль өзінің табиғи ... ... ... ... Ыбырай Алтынсарин жазған
газеттерден алғандығын да жоққа шығаруға ... ... ... тіліндегі
публицистика стилінің жеке функционалдық стиль түрі ретінде қалыптасуына
20 ғасырдың басындағы ... ... сөз ... ... ... ... т.б.) ... болса, оның жан – жақты дамуы, әдеби тілдің толыққанды
функционалдық стиліне айналуы кеңес дәірінде ... ... ... дәіріндегі
қазақ баспасөзі жақсы дамыған, тілі жетілген, тиражы көбейген бұқаралық
ақпараттар құралдарының негізгі түріне айналды. Бұл ... ... ... басылымдары тілін зерттеген Б. Әбілқасымовтың, кеңес дәірі
баспасөз тілінің ерекшеліктерін ... С.М. ... ... ... ... әдеби тілінің әрбір функционалдық стилі өзіндік
ерекшеліктерге ие ... Осы ... ... олар бір – ... Әр ... ... белгілерін, қасиеттерін, ерекшеліктерін
танып, білудің қазақ тіл білімінде ерекше мәні бар.
Публицистика (латынша: publicus – ... ...... ... ... ... ... деген ұғымда жұмсалады. Публицитсикалық
стиль қоғамдық талапқа сай жазылған шығармалардың негізінде ... бір ... ... өз алдына бөлек стиль болып ... ... ... ... ... ... ... стильдері сияқты
публицистикалық стиль де бірыңғай болып келмейді. Бірқатар лингвистер
публицистикалық стильдің жазбаша ... ... ... ... газет,
жорналдардағы мақалалар, памфлет, очерк т.б шығармаларды, шешендік сөздерді
публицистикалық стильдің ауызша түріне жатқызып жүр [19, ... ... ... ... оның ... ... единициаларды қолдану мүмкіншіліктеріне, ... ... ... ... құру ... ... айқындалады.
Публицистикалық стильге тән негізгі қызмет – ... ... ... ... ету. Оның осы қос ... үнемі бірлікте жүзеге ... ... ... ... ... ерекшеліктерімен тығыз
байланысты болады [3, 27б.].
Қазіргі кездегі өркендеп ... ... ... ... ... мерзімді басылымдар, тындалатын (аудиальды- радио), әрі
тындауға, әрі ... ... ...... деректі кино)
болып үш түрге бөлінеді. Бұлардың коммуникативті құрылымдарындағы кейбір
айырмашылықтары болмаса, атқаратын ... ... ... [20,
228б.].
Публицистиакалық шығармалар тілінің төмендегідей көрсетілген негізгі
ерекшеліктер болады:
1) ... ... ... және ... деректермен
сәйкестігі;
2) берілген материалдың қалың көпшілігіне түсініктілігі;
3) ... ... ... ... ... ... және ықпал ету қызметтері басқа функционалдық стиль
түрлерінде де кездесіп отырады. Мысалы, ықпал ету ... ... де, ... ... ... де тән. Бұл тұрғыдан мынадай белгілер
оларды әрі біріктіреді, әрі оқшаулайды. Біріктіретін ... ... ... те ... ... арқылы оқырман санасына әсер ... Ал ... ... ... ... өз ... Атвор-
публицистің көзқарасы ашық, бірден беріледі де, жазушы көзқарасы көркем
шығарманық ... ... ... ... ... ... стильде ашық субъективтілік басым ... ... ... пен ... ... үнемі байланыс жасауына негіз жасайды. ... әсер ... ... жолы ... ... ... жеткізуде де
публицистикалық стиль көркем әдебиет стиліне ұқсамайды. Көркем ... ... ... ... ... ... ... деректер документалды беріледі [3,27б.]. Публицистика –
ақиқат өмірдің сырлы ... оның ...... ... ... әдеби тілдің функционалдық стильдер ішіндегілердің
ең күрделісі. Оның күрделілігі шағын стильдердің ... ... ... ... ... ... 1) газет стилі; 2) лозунг
стилі; 3) радио тілі; 4) теледидар ... 5) ... ... ... ... тілі ... ... бөлінеді. Алайда ос ышағын
стильдер арасындағы ең ... ... ... барлық
ерекшеліктері мен белгілерін өз бойына сақтайтыны – ... ... ... ... ... – публицистика стилі деп беру де газет
тілінің ... ... ... ... ... ... ерекшеліктері мен белгілерін анықтауда мерзімді баспасөз
материалдарын жұмыс барысында қолданысқа алдық [3,27б.].
Газет мерзімді баспасөздің негізгі ... бірі ... ... ... сөз ... ескі ... тиыны «газетта» деген сөзден
қалыптасты. Газеттің тарихы 16 ғасырда басталады.
Газет ... ...... ... ... мәдени
оқағалары, өмір құбылыстары мен фактілері оперативтік түрде хабарланады.
Газеттер – жаңа адам тәрбиелеудің айрықша ... бірі [21, ... ... ... ... ... үш түрі кездеседі:
оқиғаның 1-ші жақтың жекеше ... ... 1-ші ... ... ... ... 3 жақтан баяндауы. Осы баяндаудың әрқайсысы ... ... ... ... ... оның жанрлық еркшеліктеріне
сәйкес қолданылады.
Газет стилінің өзіндік ерекшеліктерінің бірі – оны ауыз екі ... Бұл ... ... ... ... ... ... табады.
Газет стилінің бұл ерекшелігі оның қалың бқарамен тығыз байланыста болуын
көрсетеді. Газет стилі әдеби тіл мен ауыз екі ... ... ... ... ... жақындасуына игілікті әсерін тигізеді. Бұл
процесті әдеби тілдің ... деп ... ... әдеби тілдің нормалық жүйесіне қатысы жағынан ... Бұл ... ... нормадан ауытқу жиі кездеседі. Газет
стилінің әдеби тілдің нормасына қарым – қатынасы екі жақты:
1) ... ... ... ... ... ... әсерін тигізеді;
2) газет стилі ... ... ... жаңа ... нормалар
қалыптасады. Сонымен қатар газет стилі әдеби ... ... ... ... ... келеді. Әдеби тілдің функционалдық
стильдерімен тығыз қарым – қатынаста болуы олардың саралануының ... ... ... ... растайды. Бұл байланыс бір ... тән амал - ... ... бір ... ... ... бір
функционалдық стильдің екіншісіне әсер етуінен, соның нәтижесінде ... ... ... жүйесінің дамуынан байқалады. Бір стильге тән
тілдік ерекшеліктердің екінші стильге ауысып, ... ... ... деп ... ... ... ... көркем әдебиет стилінде газет
стиль дәстүрін қолданып ... ... бар ... анықталып отыр.
Бұл құбылыс Р.Сыздықова публицистизм құбылысы деп таниды. Қазақ ... ... ...... сатысы жағынан жоғары, өзіндік
функционалдық, лексика – грамматикалық ерекшеліктері бар, әдеби ... ... ... ... ... [22,114б.].
Публицистикалық стильдің лексикалық ...... ... әлі ... ... тың ... бірі. Публицистикалық
стиль тіліміздегі сөздік құрамның белгілі бір бөлігін ... ... ... ... беттерінде дәстүрлі қолданыс табатын, әдеби
тілдің осы лексикалық қабаты стилистика ғылымында газет ... ... ... ... ... өзіндік ерекшеліктері публицистикалық стильдің
негізгі қызметімен тығыз байланысты болып келеді. Публицистикалық стильдің
қоғамдық қызметі оның лексикасының бағалауыштық сипатта келуін ... ... яғни ... ... ... қоғам ұстаннып отырған саясаттың,
сол саясат негізінде туындайтын идеологияның жаршысы болғандықтан, ... жиі ... ... ... бір түрі – қоғамдық – саяси
лекиска. Осы ерекшеліктерге сәйкес ... ... ... топтарға бөліп қарастырылады:
1) қоғамдақ – саси лексика;
2) бағалауыш лексика;
3) ... емес ... ... ... жиі кездесеп, публицистика стиль
лексикасының бір тармағы ретінде қарастырылған қоғамдық – ... ... ... ... ...... лексика газет лекискасы сияқты
бағалауыштық сипатта болып келеді. Публицистикалық ... ...... ... әлеуметтік бағалылық тән болып, оның өзін
жағымды ... ... ...... ... деп ... ... жаңару, ұлттық сезім, саяси тәуелсіздік, парасаттылық т.б.
сөздер жағымды бағалауыш ... ... ... ... ... ... ... жұмыссыздық т.б сөздер жағымссыз лексикаға жатады.
Қазақ тіліндегі қоғамдық – саяси лексика синхронды ... ... ... ... ... ...... білдіргендіктен, оның
лексикасы да ... ... ... ... ... ... стильде қолданылып жүрген қоғамдақ – саяси ... ... ... ... дәуірі баспасөзінде жиі ... ... ... ... ... ... ... көптеген
сөздер бүгінгі баспасөзде қолданудан шығып қалды. Ал сол ... ... ... ... ... ... сөздер тобын құрайтын социализм,
коммунизм, партия, ... ... ... ... ... ... өз
актуалдығын жоғалтып, оның орнына доминанттық – партиялық жүйе, әмршіл -
әкімшіл жүйе ... ... ... қасиетіне ие болды. Бүгінгі қоғамдық
– саяси лексиканың кеңестік қоғамдық – ... ... ... ... ... ... сөздердің қүрт азайып, жаңа
сөздердің көбеюінде.
Публицистикакалық стиль ... ... ... ... ... құрайды. Газет лексикасын басқы функционалдық стиль
лексикасынан ажырататын басты белгі – ... ... ... ... қолданылған сөз өзінің лексикалық мағынасымен қатар жаңа
мәнге ие болады. Бағалауыш сөз сөзді ... беру ... ... өз ... қоса ... ... болады. Бағалалық қасиетіне
қарай олар үш топқа бқлінеді: а) ... ... ... б) ... ... в) бейтарап бағалауыш лексик.
Газет лексикасының жағымды және жағымсыз бағалауыш сөздерден ... ... ... мен құбылыстарға журналист тарапынан ... ... ... және ... ... келуінде. Бейтарап
бағалауыш сөз контексте келу арқылы жағымды немесе ... ... ие ... ... ... бір тобы бағалауыш емес лексикадан
тұрады. Олардың қатарына оқиғанның орны мен мезгілін, уақытын, тағы ... ... ... беретін және публицистикалық стильде үнемі
қолданылатын сөздер ... ... ... ... ... ... ... жол,
талап, күш, шара, мәселе, деңгей, пікір тағы да басқа. Публицистиканың
мақала, памфлет, очерк, ... ... ... ... ... ... метафоралар, мақа – мәтелдер, троп түрлері де ... ... ... ... ... ... бір қабатын пайдаланылып
қана қоймайды, оны үнемі толықтырып, байытып отырады. Қазақ тілінің сөздік
құрамының жаңа сөздермен және жаңа сөз ... ...... ... ... ... құбылыстардың бірі. Бұл мәселе
Ә.Болғанбаевтың, Р.Сыздықованың, ... ... ... ... мен ... ... ... ... қазақ тілің сөздік
құрамының жаңа лексемалармен толығуын сипаттайтын сөздіктер де ... ... ... ... ... ... ... сөздік құрамы мен
сөзжасам жүйесіне тигізетін мынадай игілікті әсері анықталды:
1) сөздік құрамның публицистикалық ... ... жаңа ... және ... ... ... ... баспасөздің сөздік қрамды
толықтырып қана ... ... – ақ оның ... ... арылуына
да себепші болады.Мысалы, бүгінгі қолданыста үгітші, насихатшы, саяси
күн т.б сөздерді кезестіреміз.
2) өнімсіз қызмет ... ... ... қосымшалардың қызметаясының
кеңюіне публицистикалық стильдің әсері. Ол қосымшаларға –нама, -хана,
-ман, сияқты ... ... ... қазақ тілінің сөзжасам жүйесінде бұрын кездеспеген, кездессе де бірлі
– жарым сөздерге ғана көрініс тапқан ұйытқы ... ... ... ... ... жай - ... мұражай, саяжай, ойынжай,
жағажай, шипажай; ақы – жолақы, зейнетақы, сыйақы, өтемақы, ... да ... сөз ... ... ... түрлерінің публицистикалық стиль арқылы
активтенуі. Соңғы кездегі баспасөз тіліндегі жаңа сөз қолданыстардың
жасалу тәсілдеріне статистикалық ... ... ... ... ... ... ... ерекше активтенгендігі
анықталды. Әсіресе сөздердің бірігуі және тіркесуі арқылы қалыптасқан
сөздердің ... ... осы ... ... ... ... историзмдер мен архаизмдер жәрежесіне көшкен сөздер
пудлицистикалық стильдің жаңа ... ... ... ... ... ... бап, жарғы, кесене, тағы да бысқалары.
6) терминдер қатарының ұлттық сөздермен толығуы. Соңғы жылдары қазақ
тілінің терминологиялық ... ... ... ... ... орынына
қазақ тілінің тума сөздері толықтыра бастады. Бұл процесс те ... ... оның ... ... ... асырылуда.
7) жаңа сөз қолданыстардың публицистикалық ... ... ... қырлануы, бейімделенуі. Кез кеген жаңа қолданыс өмірге
келгеннен кейін пайдаланылмаса, жаңа лексема болудан қалады. ... ... ... жері ... ... Мұның өзін жаңа
сөздердің лексикалық нормалануы десек, ол процестің де іске ... ... ... Осы ... ... ала отырып,
мынадай қорытынды жасауға болады. Мерзімді баспсөз – жаңа ... ... сөз ... ... ... бірі – ... пен ... клише.
Баспасөз тілінің басты белгілерінің бірі оқиға мен хабарды, ... тез ... ... ... Ол үшін ... ... тілдегі
даяр оралымдар мен тіркестерді қолданылады. Оларды стандарт немесе клише
деп ... ... ... жиі ... ... бейнелілігін,
экспрессивтік бояуын жоғалтып, штампқа айналады. Бұл процесті төендегі
схемадан көруге болады.
Бейнелі сөз --------------- ... ... ... ... ... ... ... отыр, қамтамасыз етті,
жүзеге асырды, қозғау салды, атап өтілді, қолға алынды, орын алды, талап
етілді, қол ... т.б. ... ... ерен ... ... еңбек,
толағай табыс, еңбек белесі, жңіс ... ... ... т.б. ... кездеседі. Штамп пен стандарттың әдеби тіл нормасына қатысы да
әр түрлі. ... - ... ... ... ... ... ал стандарт
әдеби тілде болатын құрылым болып саналады. ... ... ... ... ... ... тілдің басқа да функционалдық стильдері тәрізді
өзіндік ... ... ие ... ... [19, ... ... публицистикалық стильге грамматикалық, яғни
морфологиялық және синтаксистық ерекшеліктер тән. ... ... ... ... бояуы басқа қабаттарға қарағанда
әлсіз келіп, жоғары абстрактылық көрініс ... ... ... ... ... ... сипаты жеке ерекшеліктерге ие бола
алмайды ... сөз ... Оның ... бір ... ... мен
тұлғаларды таңдап қолданылуы осы көрсеткіштердің әдеби тілдің функционалдық
стильдеріне қатысы жағынан бейтарап сипатта болмайтындығын дәлелдей түседі.
«Жалпы қандай да ... ... ... ... ... ... жанрлық және стильдік жағынан мүлде бейтарап болмайды. Олардың
сөйлеу процесінде ... ... ... және ... ... деп С. ... өзінің «Қазақ әдеби тілінің совет
дәуірінде дамуы» кітабында айтады.
Публицистикалық сильдің морфологиялық ... ... ... баспасөз тілінде қолданылу ... де ... ие ... Газет жанрларында жиі және қалыпты қолданылып,
публицистикалық стильдің төл ... ... ... ... ... ... деп айту ... Осындай тұлғаларға
ырықсыз етіс қосымшаларын, жедел өткен шақ тұлғасын, - уда, - уде құранды
қосымшасын жатқызамыз.
Ырықсыз етіс ... ... ... ... жиі ... осы кезге дейін айтылып ... ... ... бұл ... шығармалар тілінде де орнықты қолданыс табатыны, оның
қызметінің кеңес жәіріндегі ... ... тілі ... кенейгені,
дамығаны туралы ғалым С.Исаевтың еңбегінде ... [19, 256б.]. ... ... ... ... құрылысына статистикалық талдау
жүргізу арқылы кейбір субъектілік, атрибуттық және предикаттық тұлғалар мен
құрылымдардың публицистикалық ... ... ... ... ... ... ... барлық сөзді сөз таптары
түрлеріне ... ... ... ... ... ... ... публицистикалық текстерге статистикалық талдау жүргізілді.
Зерттеу нысаны ретінде журналистиканың ... және ... ... ...... ... Статистикалық талдау қорытндысы
мынадай тұжырымдар ... ... ... ... текстер бойынша ең ... сөз табы – зат ... Оның ... 10 ... ... ... үлес салмағы – 38,8%. Зат еісмнен ... ... ... ... ... ... сөз қолданысқа қатысы – 25,3% құрайды.
Қалған сөз таптарының бұл ... ... ... ... мен ... ... ... екндігі анықталды. Одағайлар мен еліктеу сөздер
осы жанрда кездеспейді деп ... ... Бұл ... публицистикалық
стиль көркем әдебиет стилінен ерекшелінетінін ... ... ... ... ... ... ... сөз таптарын
іріктеп қолдану жағынан да ... ... өзге ... ұқсамайтындығын
көрсетті. Ол қолданыс публицистикалық стильдің функционалдық қызметімен
тығыз ... ... ... ... зат ... ... басқа сөз таптарына қарағанда абсолют қолдануының мынадай себептері
анықталды: біріншіден, олардың басқа сөз таптарына қарағанда көп қолданылуы
зат есімге тәне ... ...... ... ... ... ... тілінде бағалауыштық қасиетін беруде зат есімдер сын
есімдерден кем ... Зат ... ... ... ... адъективтенуі
(сынданыу) Олардың бағалылық мәнін беруге икемді сөз табы ... ... зат ... ... текстерде саны жағынан көп
болып келуі публицистикалық стильдің қызметіне байланысты ... ... ... ... ... етіс ... публицистикалық стильде
қолданылу жиілігінің төмендемегенін, әсіресе мерзімді баспасөздің ... жиі ... ... ... жүргізу арқылы анықталды.
Ырықсыз етіс тұлғалы етістіктердің шағын жанрларында жиі ... осы ... ... субъективтік көзқарасының әлсіз
келіп, оқиғаның объективті түрде берілуіне байланысты. Мысалы, 15 сөйлемнен
шағын мақаланың 13-інің баяндаушы ырықсыз етіс ... ... ... 86,6%- ін ... осы ... ... «мені» әлсіз екндігін
көрсетеді. Газет мәтініне жүргізілген ... ... ... ... ... шақ тұлғалы етістіктердің де жиі қолданылатынын анықтап
берді. Белгілі бірболған, өткен оқиға туралы жылдам, тез хабарлау фукциясын
публицистикалық стильде осы ... жиі ... ... ... ... ... жиі қолданылуы оның үгіт – насихат және ықпалт ету
функциясына байланысты. Мысалы, ... ... ... ... жоқ,
тапсырылуға тиіс, ойластыру қажет, секілді модальді құрылымдар оқырманды
белгілі бір мақсатқа жұмылдыру үшін газеттің бас ... ... ... ... ... [21,114б.].
Публицистикалық стильдің синтаксистік сипатын тану тек осы стиль үшін
ғана құнды ... ... ... синтаксистік жүйесі үшін де маңызды.
Публицистикалық стильдің синтаксисы ауыз екі стилінің ... ... ... ... ... синтаксисы экспрессивті, ғылыми ... ... ал ... ... синтаксисы риторикалы сипатта
олатындығы анықталды. Публицисткалық стиль тілімізідегі синтаксистік
құралдардың бәрін бірдей пайдалана ... Оның ... ... ... ... мен ... осы ... түрлі деңгейлеріндегі
қолданысы, ол құрылымдардың актив және пассив ... ... ... ... функционалдық стиль жүйесінен ... ... ... мен ... стильистикалық қызметі сияқты
мәселелер және синтаксистік ... ... ... ... баспасөз беттеріндегі түрлі жанрда жазылған публицистикалық
текстерде жай сөйлемдердің құрмалас сөйлемдерге қарағанда жоғары жиілікте
келетіндігін ... бұл ... ... стиль синтакисінің
ауыз екі ... ... ... туындайды. Оның басты ... ... ... ... ... оқырманға жеңіл,
түсінікті берілуінде. Жай сөйлемдер ақпарат ... ... ...... ... жанрларға қарағанда жиі, мол
қолданылады. Оқиғаны тез, түсінікті және қарапайым тілмен беру осы ... жай ... ... ... етеді. Ауыз екі стилінің әсері
публицстикалық стильдің жай ... ... ғана ... ... оның
синтаксистік жүйесінің барлық деңгейіне әсер етеіндігі ... ... әсер ету, ... ... ...... кері сияқты
публицисткалық стильдің негізгі қызметі ауыз екі стиліне тән синтаксистік
құралдарды ... ... ... ... бірі ... Сонымен жай сөйлемдердің публицистикалық ... ... ... ... ... жанрының
ерекшеліктеріне сай қолданылуы;
2) ... ... ... ... ... сай ... ... публицистикалық шығармаларда айтылар ойды, хабаоды
ұтымыды жеткізудің негізгі құралдарының бірі ... ... ... ... ... ... қызметі – сұрау мағынасынан басқа, тексті
дамыту, оқырман мен ... ... ... ... әсер ... ... ... назарын аударту, текстің көркемдік, стильдік
бояуын күшейту, туындыгердің өз көзқарасын білдіру сияқты ... ... ... ... ... Осы ... ... сұраулы құрылымдар сұрақ
– жауап, хабарлау – ...... ...... ... ... кездегі баспаөз тілінде оның сұрақ – хабарлау түрі кездесетіні
байқалды. Бұл ... ... ... ... ... басталып, дами
береді [12,384б.].
Публицистикалық стильде ... ... ... ... ... ... ... құралдардың бірі – лексикалық
қайтамалар. Бұл стилистикалық фигураның ... ... ... ... әлі ... ... назар аударылып, көңіл бөлінбей жүр.
Негізінен, лексикалық қайтамалардың көркем әдебиет ... ... мен ... ... ... ... Р.Досжанованың зерттеулерінде қарастырылды.
Лексикалық қайтамалардың бірде лексемалардың, бірде сөзформалардың, ал
енді ... мен ... ... құрылымдардың қайталануы арқылы
келуі бұл ... ... ... ... ... ... керек.
Лингвистикада лексикалық қайталманың екі ... ... ... ... ... және ... көркемдегіш қызметі. Оның
осы қос функциясы көркем ... ... де, ... ... ... ... ... стильде қолданылатын лексикалық қайталымдарды
мынадай түрлерге ... 1) ... ойға ... ... ... 2) ... ойды нақтылап түсетін лексикалық қайталамалар; 3)
айтылған ойға ... ... ... ... ... ... ... атқаратын лексикалық қайталамалар. Публицистикалық
текстің желісін үзбей ... ... ... дамытып отыратын
бірізді үлкен стилистикалық қызметті ... ... ... ... ... көркемдегіш құралдың атқара алмайтындығы анықталды.
Сонымен публицистикалық стильдің синтаксисінде жиі ... ... ... ... ... екі ... маңызы бар
екндігі анықталды: 1) ол құрылымдарды бүгінгі ... ... ... ... деп ... жөн; 2) ... қазақ
тілі синтаксистік жүйесінің публицистикалық стиль арқылы дамитыны деп
есептеу керек [3, ... ... ... адресат факторы
Қандай шығарманы алсақ та онда адресант пен адресат бар. Сондықтан да
дискурсты адресант адресат ... ... деп ... ... ... Адресант мәтін құрастырғанда үнемі қабылдаушыны ескеріп отырады.
М. Пеше «адресант – хабарлама – адресат» түріндегі ... ... оның ... былайша жіктеуді ұсынады: адресант,
адресат, ... ... ... ... пен адресатқа ортақ
тілдік код, адресанттан адресатқа бағытталған тілдік жүйелік. Ақпарат
теориясы ... осы ... ... ... ... зерттеуші
«ақпаратты» жеткізу туралы хабарламаны немесе адресант пен ... ... ... ... үшін ... ... ... көреді.
Сөйлеу актілеріне қатысушылар өзара рөл алмасып отырады. Ол рөлдердің
басым бөлігі сөйлеуші мен адресат еншісінде ... ... ... ... ... – хабарлама - тыңдаушы) ... және ... ...... коммуниканттардың мінез –
құлқын көрсететін күрделі жүйе жатады. Мұнда алуан түрлі рөлді атқарушы ең
маңызды фактор ... ... ... ... ... сөз ... ... мәселесін публицистикалық стильде жазылған
мәтінге қатысты алғанда оның сөйлеу ... ... ... ... ... ... осы ... келгенде жазбаша формада
(газет мәтіні) жүзеге асырылатын коммуникацияның бірнеше бөліктерінен
тұратын күрделі ... ... ... ... анықталды:
1. мәтінді түзуші, яғни адресант кім? Ол нақты а) бір адам – жеке тұлға
немесе ә) ақпарат беруші топ ... ... ... не ... ... ... а) ... мазмұны; ә) оның
жеткізілу тәсілдері; б) ... ... ... ... ... ... ... жеткізіліп отыр? а) бұқаралық коммуникацияның
түрлері; ә) техникалық байланыс ... б) ... ... ... ... ... басты назарда болады.
4. осы құрылымдағы аса маңызды бөлік – ... яғни ... ... ... аталмыш факторды өз ішінен былайша топтастыруды
қажет етеді: а) аудитория; ә) әлеуметтік топ; б) ... ... ... ... ... нендей мақсатпен жазылып отыр және одан күтілетін нәтиже қандай
болмақ? а) ақпарат алу мақсатымен; ә) мәтіннің ... ... ... б) ... ... алу (адаптация); в) мәтіннің
лингвистикалық ерекшеліктерін бейімдеу.
Автор мен адресатты кең мағынасында алғанда қандай да бір ... мен ... ... ... бір – ... ... екі ұғым деп ... болады. Бірі қандай да бір идеяны туындатып,
мәтінге айналдырса, екіншісі, сол ... ... ... ... ... ... бір нәрсені жасаушы шығармашылық тұлға десек,
адресатты сол туындыны түсінетін, терңінен ... ... ... ... мәселеге қатысты авторға да, адресатқа да тән
болатын субъективті және ... ... ... ... атап ... Яғни ... ... алғанда адресант
ойында (қиялында) қашан да қандай да бір адресаттың болатыны сөзсіз.
Газет мәтінін жазу ... ... ... ... қолданғанына
қарамастан оның көздеген мақсаты, яғни аудиторияға тізбек болған ... ... ... ... ... қауымның қалай қабылдайтынын
алдын ала кесіп айтуға да ... оны ... да ... Бір сөзбен
айтқанда, мәтіннің прагматикалық эффекті әр оқырманға қатысты әр ... ... ... орай ... ... авторлары өз
мақалаларын жазу барысында нақты басылымдарға арналған оқырман ... ... ... ... сол ... ... жақын,
солардың таным – түсінігіне лайық әдіс – тәсілдерді таңдайды. Бұл құбылысты
рецепиенттің қабылдау мүмкіндігін, ... ... ... баяндалатын
мәселеге қатысты біліктілік дәрежесін, тағы да басқа қабілеттерін ескеру,
яғни мәтінді рецепиентке бейімдеу деп тануға ... ... ... ... ... ... негізінен оқырман
термині қолданылады. Публицистикалық шығарманы қабылдағанда оқырман
біріншіден, ... ... ... ... ... мәтіндегі
ойды өзінің идеологиялық және этикалық көзқарасымен салыстырады, үшіншіден,
өз ... ...... ... ескереді.
Оқырман журналистік мәтінді кемінде үш түрлі контексте қабылдайды:
а) ...... ә) ...... б) мәдени – тарихи. Яғни,
публицистикалық мәтінге баға ... ... ... ... табуды
мақсат еткен нақты мәселелер мен мақала жарияланғаннан ... қол ... ... ескерілуі тиіс, екіншіден, мәтінде көрініс ... ... мен ... ... рөлі ... ... ... материал аудиторияға тән мәдени дәстүрлерімен байланысты болуы
керек.
Газет мәтінің оқырмандардың ... бір ... ... ... ... мынадай мәселелерді атап айтқанымыз жөн. Кез
келген басылымның оқырмандарын ... және ... емес деп ... ... ... ... ... әлуеметтік топтардың қызығу дәрежесінің әр
түрлі болуымен байланысты. Аталмыш бөлініс, әсіресе, ... бір ... ... газеттерге қатысты алғанда айқын көрінеді. Мысалы,
«Қазақ әдебиеті» ... ... ... ... ... бағыттағы газет болса, «Қылмыс пен жаза» негізінен заңгерлерге
арналған басылым, бірақ олар қоғамның ... ... ... ... ... адам ... оқуға мүмкіндігі бар, яғни ... ... ... ... ... пен ... ... шектемейді.
Мысалы, Есенова Қалбике А.Байтұрсынов атындағы тіл білімі ... ... ... ... зерттеуде таңдаған газеттер ішінен «Егемен
Қазақстан» мен «Жас Алаш» ... ... ... ... ... ... «Ана тілі» мен «Түркістанды» таралу сипаты жағынан
олармен тең ... ... ... Оның бір себебі басылым тарихынан,
ұзақтығынан іздеуге болады.
Алайда, 80 жылдан астам тарихы бар «Егемен Қазақстанның» бір ... бас ... мен ... ... жаңа деп ... ... жарық көрген проблемалық мақаланың оқырмандар назарына ілігуі,
аудиторияның ... ... ... ... ... да ... ... өзі
біріншіден, көтерілетін мәселенің өзектілігіне қатысты болса, екіншіден,
сол мәселенің ... ... ... әдіс – ... ... яғни журналистің шеберлігіне қатысты. Сонымен қай
газетте жарияланғанына ... сол күні ... ... ... ... ... мақала оқырман назарына бірінші болып ілігеді. Бұл жерде газет
мәтінінің қабылдауына ... ... ... ... бой көтереді.
Ғылыми әдебиеттерде аталмыш ұғымға мынадай анықтама беріледі: «Оқырман
қызығуы дегеніміз – жеке ... ... ... ... ... ... ... әрі дұрыс оң көзқарасы. Олардың маңыздылығы мен
эмоционалдық тартымдылық ... ... ... ... ... ... ... анықталады».
Оқырманның белгілі бір материалға қызығу танытуы тұлғаның басқа да
мүдделеріне байланысты ... Бұл ... ... ... ... ... терминдерінің әр түрлі ұғымдар екенін баса көрсеткен
жөн. «Оқырман мүдделері» дегенде адамның ...... ... ... (ғылыми, оқу), эстетикалық, спорттық т.б. мүдделері екске түссе,
«оқырман қызығушылығы» дегенде тек қана ... ... ... мүдделер
ойда болады. Дегемен, қандай қызығу болсын тұлғаның белгі бір ... ... ... Кей ... ... ... бұрын болмаған
мүдделердің туындауына себеп болуы мүмкін. ... ... ... және оның қалыптасу ... ... үшін ... ... лып ... ... ұжымдық адресат, бірлі – жарым адресат, яғни жеке адам. ... ... ... қатысты тікелей және жанама адресат түрлерін
бөліп көрсетуге болады. Тікелей адресат теле ... ... ... тән ... теледебат, жарыссөз, т.б.). ... ... ... рөл ... ... ... де ... адресат. Жанама адресат термині ... ... ... қолданылады. Есенованың пайымдауынша гаезт оқырманы
жанама адресат ретінде таныған жөн ... ... ... ... ... бір адамға арналмайды, бұқаралық сипатта ... ... кері ... ... ... түрі, яғни автор сөзіне дәл сол
сәтте жауап қайтарылмайды [23,Қазақстан ... №9, 73 – ... ... және ... ... саяси метафора алатын орыны
Метафора тек қана оқырмандардың көңілін аудартпай қоймайды. Оның
саясаттағы рөлі көркемдікпен қана ... Масс – ... ... ... ... ... ... көп қолданылады. Сол себептен саяси
мәтіндерге, мақалаларға сіңіп кеткен метафоралық ... ... ... ... ... кетті. Ал ол оқырманның ойына емес, бірақ
оның ... ... ... ететін құралға айналған. Демек, саяси
аясы мен бұқаралық ақпарттар құралында қолданылатын метафоралар түсінік
беретін құралдардың бірі ... ... Осы ... ... ... ... ... жазылған автореферат негізге алынып, саяси
метафораның функционалдығын көрсетеміз.
Газет беттегі автордың сөздері коммуникативті қоғамдық - ... ... ... ... ... ... ерекшеліктері мен ережелерін
анықтайтын фактор, сонымен қатар ... ... ... ... ... ... ... Бұқаралақ қарым –
қатынастың бір түрі ретінде Г.Я. Солганик, ... ... ... және ... ... олар мынада сипатталады:
1 газет метариалдары жалпыға тиімді болу ... ... ... ... ... ... ... тән;
3 газет беттерінде экспрессия мен стандарт тенденциялары қолданылады;
4 газет – ... ... ... ... ... ... газет тілінің ерешелігін «бейнелеуіштік» қасиеті анықтайды.
Газет – ... ... ... тілдік құралдар келесі
талаптарға жауап беруге тиіс. Публицистикадағы тілдік құралдарға зат немесе
құбылыстар қарым – ... ... ... мен ... тән. ... ... қолдынысы алғашында мәтіннің коммуникативті
талаптарымен дәлелдеденіп, тек қана мәтіннің бағалауыштық және ... ... ... ... автордың ойын, оның беретін ақпараттың заттық –
логикалық ерекшелігін де көрсетуі керек. ... ... ... өз ... дәлдігін сақтап, сөз етіп ... ... сай ... ... ... ... ... бейне
оқырманға түсінікті болу керек.
Газет – публицистикалық ... ... ... құру ... әр
түрлі стильдік құралдар қолданылады.Олардың ішінде метафора көп ... ... бірі ... ... құрылымдық бөлігі болғандықтан саяси метафора жалпы метафораға
тән семантикалық – ... ... ... ... ... ... ... табиғаты мен қолданылу аясына және тілдік ареалына сәйкес
бір қатар ерекшеліктермен сипатталады.
Қазіргі кездегі саяси метафора ерекшелігі, зерттеу ... ... ... үш ... ... қиылысында жатыр: когнитивті
лингвистика, дискурсивті зерттеу мен ... ... әр ... ... ... метафора зерттеуіне өз үлестерін қосып, оның қызмет ету
аясы мен оның толық ... жол ... ... ... ... ... ... байланысы мен адам түйсінунің жүйесімен
анықталады, дискурсивті зерттеу оны, яғни ... ... ... ... ... деп алады, риторика оны сөйлеу үстіндегі ықпал ету ... ... Осы үш ... байланысты саяси метафора тілдің,
ойлау қабілетінің, қоғам мен мәдениеттің өнімі ... ... ... ... ... ... ... күрестегі алатын
орыны мен оның мәтін мен тіл қолданысында шағылысу ... ... ... тілі – ... тіл, ... эвфемизмдермен
толы тіл болып табылады.
Д.Н.Яцутко пікірінше саяси метафора атауы арқылы біз адресаттың саяси
бірліктердің жаман не ... ... ойды ... ықпал етуші құрал
деп түсінуіміз керек.
Саяси ... ... ... ... ... ішінде
периодикада келесі негізгі қызметтер байқалады:
1) Концептуалды функция.
Саяси метафораның концептуалды фукнциясы – ... ... және ... ... ... ... ... неғұрлым түсініксіз болса,
соғұрлым саяси метафораның жиі қолданысымен сипатталады.
Мүмкін болады. Мысалы мына ... ... 1) to freeze ... 2) on the road to ... 3) to seal our border, 4) the ... ... ... газет оқырманға таныссыз экономикалық терминдер
мен атауларды түсініуге көмек болады. Мағына ауысуы ... ... 1) ... ... аясы – экономика; 2) медицина – ... 3) ... ...... ... ... 4)
география – белгілі факторлардың қоғамдағы ... ... ... ... алғашында когнитивті қызмет атқарады. Олардың
негізгі мақсаты ... ... ал ... пен ... ... асуын» көрсету болып табылады.
2) ... ету ... ... ... ... ... ықпал ететін
метафораның прагматикалық бағытылығы шығады. Метафора өз бойында саясатты
сипаттайтын ... ... – аз ... көп ... мен ... 1. ... асу – асу бедер бар, ұлт жолында ұйытқи соғар желдер
бар. Бел де талар, жел де беттен қағар. ... көну ... ... ... ... ... ғана қолы ... нағыз тәуелсіздік бола ма,
арпалыспен келмесе шынайы азттық бола ма?» (ЕҚ, ... Saddam Hussein has thumbed his nose at the world. He’s a threat to ... He’s a threat to the USA. And we’re just going to deal ... (WF, ... p ... шығармадағы метафораның негізгі рөлі эстетикалық, адресатқа
идеологиялық ықпал ету мүлде ойға алынбайды.
3) Бағалауыштық функциясы.
Газет – ... ... ... ... бірі ... ... прагматикалық функциясы. Мысалы:
1. Біз тәуелді болып, еңбектеп, басымызды иген де халықпыз. Енді ... тік ... ... Біз халқымызға мынаны түсіндіруіміз керек:
тіземіз ендігі жерде ешкімге бүгілмейді, бұдан былай ешқашан еңкеймейміз...
(ЕҚ, 31.01.01.).
2. It is ... to take account of what the Iraqi regime is doing ... deal with it, both because of that, and because you do not want ... who is a ... ... armed with nuclear weapon in ... East, which is the most volatile region of the world ... шығармадағы коннотативті метафораға қарағанда публицистикалық
метафора, алғашында оның ... ... ... ерекшелінеді.
4) Номинативті функция.
Тілдегі белгілі бір себептерге сәйкес ... ... ... мен заттарды белгілеу функциясы. Мысалы, қазіргі
кезде бәріне де белгілі саяси метафора «мөлдірілік» - «transpearancy» ... ... ... ... ... халықтық, ашық сипатта өтуін
белгілейді:
1. A Palestinian State cannot be based on a ... of terror ... A ... State must be based on the ... that ... to freedom and ... democracy and open markets, the rule of
law, ... and ... ... and respect for ... and civil society.
2. Бізді аймақтық саясаттың сапасы, формальды емес еңбек рыногы мен ... қон ... ... ... ... алмайды. (ЕҚ,
04.09.01.)
3. ... ... ... ... әлем керектігі, қайыршылықтың
сақталуына жол бермеу, көптеген елдердің экономикасын ... ... ... ... табу қажеттігі туралы айтылды. (ЖА, 24.01.03)
Метафорикалық номинациялаулар газет және публицистика стильдерде,
ережеге сай, ... ... ... мен оқиғалар түседі. Осы түрдегі
метафоралардың ... ... ... мен штамптардың пайда болуына
әкеледі. Номинациялық метафоралар ... ... ... ... автор өз шығармасында метафора арқылы өзі ... ... ... атай ... Ол тек қана автордың индивидуалдығы ... ... ... ... Екіншіден, мұндай метафоралар
құбылмалы экспрессемаға айналу қабілетінен айырылып, тек қана бір ... ... ... ... ... ... ... жалпылылық мағына мен қоғамдық көз – ... іс - ... деп ... ... Көктемнен бері қатты өршіген ақпараттық соғыста ұтып шыққан ... ол ... ... ... (ЖА, 15.07.04).
2. «The dictator of Iraq is a student of Stalin, using murder as a ... terror and ... (WF, ... ... ... жеке дүниені түсіну қабілетіне сай әрекет деп
қаралады.
6) Ақпаратты компрессиялау функциясы.
Бұл функция арқылы саяси метафора арқылы үлкен көлемдегі фактуалды ... және ...... ақпартты беріп, газет және
публицистика стилінің қысқы да нұсқа болу талабына толығымен жауап ... ... ... әлдебір топтар от қоюға Рейхстаг таппай жүрген сияқты
(ЖА, 08.07.04).
2. With ... iron fist now removed, the United States must help ... Iraqi moderate center emerge and sink roots, and not ... liberal Islamists to fill the void(HT, 08.05.03).
Ал көркем метафора, метафораның күрделі формаларын ... ... ... мен дүниені көрінісіне байланысты болады.
Көркем метафора атауыштық позициясында метафора – ... ... ... ... ... ... ... политикалық дискурста ұзақ өмір сүре
алатындар, ... ... ... формаларға бой береді. Ал
поэтикалық метафора бйнелейтін зат пен құбылысты қағаз бетіне ... ... ... аю деп ... да, бұл аң ... ... сай келсе де газет бетінде мұндай карикатура арқылы берілмейді.
8) Ақпараттық функциясы.
Саяси метафораның ақпараттық функциясының ... оның ... да ... және оқырманға, яғни адресатқа түсінікті болып келетін жаңа хабар,
ақпарат ... ... 1. ... жолы ... ... ... Коррупция майданындағы жалын Шеварнадзені де шарпып кетуі мүмкін (ЖА,
08.01.04).
3. A decent, ... ... ... in Iraq, ... (editor of ... could ... a better environment for life,
liberty and happiness” for Iraqis than the more – hardware – than ... ... ... like ... or Russia, do for their
people (HT, 08.05.03).
Ал поэтикалық метафораның негізгі қызметі – ... ... ... ... метафораның – ақпарат беру болып табылады.
9) Түсіндіру немесе ұғындыру функциясы.
Саяси метафораның мына функциясы ... ... ... ... Осы ... ... бейненің көрнекілігі мен оның
абстрактылы мағынасын елестете алатын зат не ... ... ... ... Әсірессе біздей жаңа ... жаңа ... ... ... бет ... ... үлгермей жатып екі күннің бірінде желі тұрып, толқын
атып жататын әлемдік мұхтит айдынына шығып кетуі қиын – ақ. Қиын ... ... де аз ... (ЕҚ, ... ... enough, what the smartest experts in the ... ... seem to agree on is that this interim Iraqi authority should not ... holding national ... – the hardware of ... Elections should
come last. Instead, it must start with the software – ... brick ... the ... of a free society – so that when people do get ... when national power is up for grabs, they have a range of choices ... be assured that there will be a rotation of power (HT, ... ... көпқырлы болып келіп, ол тек қана жібермей сонымен
қатар оның көп ... ... ... ... ... ... стилистикалық құралдар мен олардың ... ... және ... ... ... ... тек қана ... деген зейінін тартып қоймай, сонымен қатар сол
мәтінде сәл кідіртуді алғашқы міндеттердің бірі деп алады. Осы ... ... ең ... ... ... және тағы да ... ... газет бөліктерінде кездеседі:
1. Мұнай – майлы жілік (ЖА, 08.01.04).
2. Қазақ жері ... мола емес (ЖА, ... In Thaw, India Picks New Pakistan Envoy (HT, ... A Dangerous Game Could Weaken America Abroad (HT, 25.05.95).
11) Эвфемистік функциясы.
Саяси қарым – ... ... ... ... ... білінеді: «Тіл өз ойыңды жасыру үшін берілген». М.Ш.Жумагулованың
айтуынша «газет тілінде, әсіресе мемлекеттің ... ішкі ... мен ... ... ... ... құқық қорғау т.б.
салалар эвфемизацияланудың объектісі болып табылады». Мысалы:
1. Егер біз ... елді ... ... ... ... ... онда
қоғам тоталитарлық жүйеден анархияға өтер еді. (ЕҚ, 31.01.03).
2. As my fellow ... you need to know that we won’t stop until ... of global ... has been ... We have been called ... We must not stop. After all, we defend ... itself ... «we won’t stop» және «we must not stop» Дж. Буш әдеттегідей
сыртқы және ішкі саясаты АҚШ саясатымен сәйкес ... ... ... ... ... ... көздеп отыратынын айтады. ... ... ... ... ... асуы негізінде саясаткер пікірі
оған керек мағынада ақпаратты жеткізеді.
Саяси метафораның көркем метфорадан, оның ... ... ... ... ... атап кететін бір жайт, жоғарыда қаралған
саяси ... ... ... ... ... Олар өзара
араласып, байланысып ... және де ... ... жеке
ерекшеліктері ретінде қарастарылады.
А.Кусаинова зерттеген ... ... оның ... ... оған ... және ағылшын газет беттеріндегі
универсалды метафоралық модельдерді бөліп ... ... ... ... ... ... ... қазақ және ағылшын саяси
дискурстакездесетін универсалды метафоралардың модельдері келесілер ... ... ... ... ... «Адам ағзасы». Өткізілген
қазақ және ағылшын газет беттеріндегі метафора ... ... ... А. ... ... көрсетті:
|Метфоралық модель |Қазақ газеттегі мәтін |Ағылшын газеттегі мәтін|
| |(%) ... |(%) ... ... |13 |13,8 ... |12,6 |14,3 ... |11,8 |5,7 ... ... |10,1 |6,6 ... |6,4 |11,5 ... ерекшеліктер |3,5 |4,1 ... |3,5 |1,4 ... |2,9 |2,3 ... |1,9 |2,7 ... |1,4 |2 ... |1,7 |2 ... |1,4 |2,3 ... |1,2 |2,7 ... ... |1 |2,5 ... |1 |1,8 ... |0,8 |3,4 ... |0,6 |1,25 ... ... * |25 |20 ... және ... ... ... ... зерттеулері, бізге
тарихи факторлармен негізделген ... ... ... ... ... күшті мемлекеттердің жаһанданудың бағытталуын, және
сонымен қатар салттар мен дәстүрлерінде, діни ... сай ... ... ... ... берді.
Бұл анализде Кусаинова А. когнитивті лингвистикаға негізделген
мтеафораны зертттеу ... ... Екі ... ... ... өнеге мен құлықтылықты, ... ... ... ... [6, ... САЯСИ МЕТАФОРА АУДАРУЫНЫҢ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ
3.1 Метафора ... әдіс – ... ... ... аударма тар мағынада аудармашының жүзеге
асырған мәтін болып табылады. Аударма үдерісі кемінде екі жол ... ... 1) ... ... ... ... 2) сол мәтінді аударуға
сай келетін, аударма тәсілін анықтау болып табылады. Осы екі жол ... ... ... ... өту ... ... ... В.С. Колесникованың айтуынша, жазушы мен адресат арасындағы
болатын байланыс үрдісінің ... ... ... Дискурс қатысушылары
бір – бірінен уақыт пен кеңістікте алыстаған.
Оқырман мен жазушының арасындағы тағы да бір ... ... Ол ... ойының, сезімінің, көңілінің хабарлағыш қызметін
атқарады. Ал аудармашы түпнұсқа мәтіндегі ... ... ... өте жиі кездеседі. Әрбір мәтін құрылысында тіл ... ... ... ... троптарды, тіл фигураларын және тағы басқа
құралдардан құралады. Стилистикалық құралдарды бір тілден екінші ... ... ...... ... ... ... етеді.
Бейнелеуіш стилистикалық құралдардың бірі – метафора. Ежелгі дәуірден
бастап адам, әлем бейнесін әртүрлі бейнелеуіш құралдар арқылы сөз ... ... ... өз ... ... ... табиғатты болып келіп,
қазіргі заманға дейін стандарттан ауытқитын форма болып сақталынатын ... яғни ... ... ... ... [27, ... ... трансформациясы дегеніміз – түпнұсқа бірліктерінен
аударылатын ... ... ... көмектесетін құбылысы. Аударма
трансформациялары мазмұндық және бейнелік тілдік бірліктер арқылы ... олар ...... ... ... Аударма
трансформациялары статикалық көз қарасиа ... яғни ... ... мен сөз ... ара қатынасында емес, аударма тәсілінің бірі
ретінде динамикалық көз қараста ... Ол ... ... ... ... тілге аудару кезінде аударылатын ... сөз ... ... сол ... сай келмеген жағдайда ... ... ... ... мен сөз ... ... ... әдіс –
тәсілдер қолданылады.
1. Транскрипция мен транслитерация.
Түпнұсқадағы мәтін бірліктерін аударылатын ... ... ... ... ... ... ... шет тілді сөзді
дыбыс формасын берсе, транслитерация оның графикалық ... ... ... ... ... бірі ... ... оның ішінде
транслитерацияның элементтерін сақтаумен берілетін ... ... ... ... және ... ... әр ... болып келетіндіктен
түпнұсқа мәтіндегі сөздерді аударылатын ... ... ... мен
заңдылықтары басқа немесе жақындатылған болып келеді.
Сонымен бұл тәсіл бойынша сөздер ... ... ... ... ... ... ... көмегімен басқа тілге сол
күйінде енеді. Бұл тәсілдер шет тілдегі жалқы ... ... әр – ... компаниялардың, фирмалардың, кемелердің, газет –
журналдардың және таға да басқа ... беру ... ... ... - абсурдист, kleptocracy – клептократия, skateboarding ... ...... ... көбінесе аударманың
транскрибтау тәсілі транслитерация элементтерімен ... ... ... ... ... пен ... ... дыбыстарды беру
кезінде қолданылады (Dorset - Дорсет, Campbell- Кэмпелл).
2. Калька ... ... ... ... ... тілде оларға сай келетін
сөздермен сөз тіркестері арқылы беру – калькалау деп аталынады. ... ... ... тілдегі лексикалық бірліктерді қайталайтын жаңа
сөзді және сөз тіркесті жаңғыртуда негізделінеді. Сонымен қатар, ... ... ... сыртқы нысанын, ішкі мазмұнын дәл, сол қалпында
аудару дегенді де білдіреді.Мысалы, аудармашы superpower, mass ... ... ... ... ... осы ... яғни калькалауды
пайдаланылады, олар ... ... ... ... ... ... Кейбір кездерде калькалатын сөздің орын ... те ... ... first – strike weapon – ... ... ... – based missile – ... наземного базирования. Сонымен қатар,
калькалау мен транскрипция тәсілімен бірге қолданылады: transnational –
транснациональный, ... - ... ... – мини – юбка деп
аударылады.
3. ... ... ) ... ... ... сөз тіркесі көмегімен қазақ тілдегі лексикалық
бірліктің мағынасын ... ... ... ... бірліктің
көрінісін ашады. Сипаттама аударманың өзгешелігі – ол ... ... ... ... ... ... ... Сондықтан да
кейбір зерттеушілерде бұл тісіл түсіндірмелі деп аталады. Бұл ... ... ... ... ... ... бірлігі оны
суреттейтін сөз тіркесімен ауыстырылады. Аударма тілінде толық түсіндірмесі
немесе анықтамасы беріледі.
Аудармашылар, сонымен қатар, ... ... екі ... ... ... яғни ... мен сипаттама аударманы. Бұл транскрипцияға
сай әдіс көрінісінің үнемделуін және қысқалығын ... ... ... ... ... бірлктің семантикасынашуы болып табылады.
4. Жақындатылған аударма.
Қазақ ... ... ... шет ... ... ... ... мағынасының жақын болуымен ... ... ...... ... ... яғни
аударма баламасы ретінде «туған» деген түсінік беріледі. Бірақ бұл ... ... жөн, ... оның ... ... бір ... Бұндай лексикалық бірліктердің жақын баламаларын «аналогтар»
деп те атауға болады. Мысалы, know – how - ... ... ... «аналогтарды» қолдану – нәрсенің немесе көрініс мінездемесінің
дұрыс еместігін көрсетуі де мүмкін.
5. ... ... ... аудармашы сөйлемнің синтактикалық құрылысын қайта
құру, бастапқы сөз мағынасының лексикалық ... ... ... келеді. Мысалы, glimpse, to have/ to catch a glimpse of smth. - ... ... және ... ... ... сөйлемнің
синтактикасын қайта құруын талап етеді.
Ал В.Н.Коммисаров аударма трансформацияларының үш түрін ... ... ... ... трансформация; 3)
стилистикалық ... ... ... ... ... мынадай түрлерін бөледі: аударма транскрипциялары мен
транслитерация, калькалау, лексико – ... ... ... ... ... және модуляция). Бұл
классификациядағы бірінші екі тәсілге тоқталсақ, келесі әдіс – ... ...... ... ... ... лексикалық бірлктердің аударылатын тілдегі лексикалық
бірліктерге сәйкес келмейтін, бірақ логикалық өзгеріске ... ... ... ... жүзеге асады. Лексико – семантикалық
алмастырулардың негізгі түрлерінің бірі ... ... ... ... ... өріс) әдістері жатады.
Экспликация немесе сипаттамалы аударма.
Бұл тәсіл лексико – грамматикалық ... ... ... ... ... ... ... арқылы, яғни сөздің
ұлғайған немесе кішірейтілген ... ... ... Бұл ... түпнұсқада баламасы жоқ сөздің мағынасын беруге болады. Мысалы,
conservatist - ... ... ... whistle – stop speech – ... ... ... сөздері. Бейнелі аударманың негізгі
кемшіліктерінің бірі оның көп сөздігінде.
Компенсация.
Бұл тәсілде ... ... ... ... ... ... аударылатын тілде әр түрлі тілдік
құралдар ... ... ... сол оырнда емес, басқа орында
қолдануды айтады.
Тұрақты ... сөз ... ... ... ... әр түрлі дәрежеде көрсететіндіктен, аудармашы үшін ... бір ... ... тек ... ... ал ... тура мағынада қолданылуы да мүмкін. Бірақ сонымен қатар метафораны
аудару үдерісі екінші ... ... ... ... ... Бұл ... ... алдында тек қана баламалардың
арасынан сол аударылатын тілдегі ... ... ... ... ... тіркесті тауып алу болып табылады [25, 250б.].
В.С.Виноградов және ... ... ... грек ... ... тілдегі hyponimy) тәсілді белгілейді. Бұл ... мен ... ... ... байланысты орнатып, түр – түсінігін
береді. Мысалы, кополь (кактус түрінің бірі) – кактус, кебарго (ағаш түрі)
– ағаш деп ... ... осы ... ... «аударма тіліндегі жаңа терминін құруда иллюстрация
тәсілін ұсынады. Бұл ... ... ... ... ... ... бұл ... геликоптер шетел терминін алмастырған болатын. Сонымен
қатар Л.К. ... ... ... ... ... калька;
жақындатылған аударма; ұлттық ерекшелігінің элиминициясы; ... [26, ... ... ... ... ... стилистиалық құралдардың
бірі – метафора болып табылады. Ежелгі дәуірден бастап адам, әлем ... ... ... ... сөз еткен. Бұл өзгерістер тілде ... ... ... ... ... келіп, қазіргі заманға дейін
стандарттан ауытқитын форма болып ... ... ... яғни
метафоралық бірліктер ... ... ... мен ... ... ... ... мен әдіс – тәсілдерін былай
көрсетеді.
Көптеген жағдайларда ашық ... ... ... ... Бұл әдіс ... мен түпнұсқа тілдері, сөздік және
грамматикалық ... ... етсе ғана ... ... ... тіліндегі кең таралған ... ... ... Бұл ... ... атирибутивтік не
субстантивтік, немесе олардың қосымдысы арқылы, құрылымдарымен беріледі.
Мұндай жағдайларда метафоралық тіркес ... орын ... ... қосу және алып тастау қолданылады.
Кей жағдайда ... ... ... ... ... ... есте ... жөн. Мысалы, көптеген жағдайда ағылшын ... ... ... ... сөзі сөзбе – сөз аударылуы мүмкін:
black day – қара күн; black deed – қара ... және т.б. ... ... қызметінде қолданыста аудару кезінде ағылшын және қазақ тілдерінде
айырмашылықтар пайда болады, сол ... ... ... ... Мысалы, black sheep, black frost.
Метафоралық бірліктерді аударуда фольклордық метафора үлкен орын
алады. Әсіресе, эмоционалды – ... ... ... түс, көлем, жас
мағынадағы метафоралар аударуда.
Сонымен бірге, дәстүрлі ... ... ... да, ... тілдерге ортақ бір тілден ауысып келгенде де,
әртүрлі тәсілдермен ... ... ... тілдегі метафоралардың
өзгеруі тек қана тілдік айырмашылықтарға тәуелді болуы заңды нәрсе ... ... ...... ... мен ... ... аяларда пайдаланумен ерекшелінеді. Айырықша ... ... ... көруге болады. Бұнда метафора қолданысы тек қана
бөлшек бола алады да, сонымен бірге ... ... ... ... ... ... өзгеруі бүкіл мәтіннің өзгеріске ұшыратуы
да мүмкін.
Метафора ... ... ... ... ...... екі тілде әртүрлі берілуімен көрсетіледі. Мұндай жағдайда
өзгерістер аса ... ... ... ... сол стилистикалық бірліктің
толық алмастырылуымен аяқатлады. Мысалы, аударылатын ... ... ... ... ... ... ... арқылы берілуі да мүмкін.
Пиввуева мен Двойнина метафора аударуда мынадай тәсілдерді ... ... ... ... Бұл тәсіл бірінші тілдегі метафоралық
бірліктердің екінші тілде ... ... сай ... ... қосу және ... тастау.Егер екі тілдегі метафоралық бірліктердің
бір – бірінен ерекшелініп айырмашылықтар болса пайдаланылады. Сонда
мағына жасауда экспликация (қосу) ... ... ... ... ... алмастыру екі тілдегі метафоралық элементтердің лексикалық ... ... сай ... ... ... ... ... тәсілі екі тілдегі метафора беру жолдараның
грамматикалық тұрғыдан сай келмегенде.
5) дәстүрлі сәйкестіктер ... ... ... ... ... ... ... яғни екі
тілде олардың әр түрлі тәсілдер арқылы беру кезде.
6) метафоралық негіздегі сөздердің параллельдік атауы.
Көбінесе бұл ... ашық ... ... ... мәтіндерді
тіларалық талаптар бойынша түпнұсқа ... ... ... алмастыру немесе құрылымдық өзгерістер керек болғанда, және сол
мәтінде берілетін ақпарттың бейнесін ... ... ... жағдайларда
пайдаланылады.
Сонымен, экспрессивтік қызметті ... ... - ... ... Демек, газет публицистикалық стильде ... ... ... ... ... айналған стереотиптік ... ... ... «динамикалық эквивалентілікті» және түпнұсқа
оқырманның сезімін ояту үшін аударма оқып отырған оқырман ... еске ... ... тілдегі жоғалып кеткен бейне екінші тілде сөйлейтін адамға
жаңа да ... ... ... ... ... ... сөйлемге көңіл
аударайық:
1. Both Tories and many right – wing Labor leaders have been ... the swelling tide of working class opinion, embodied ... in ... unions, which said “No” to the Common Market.
Swelling tide – ағылшын тілі үшін әдетті бейне болса, қазақ тілі ... ... ... метафора қолданысы орынсыз болар еді. Ең біріншіден
opinion сөзінің ... ашып алу ... Осы ... ... ... пікіріне қарсы шыққан ағылшын жұмысшыларының батыл ой – пікірлері
туралы ой қозғалады. Енді қазақ тілінде осыған сәйкес келетін ... ... ... ... ... ... ... қарсы косерваторларды сияқты, оң
қанатты лейбористерді де жұмысшы классының қуатты ... ... ... ең ... ... метафора негізінде жататын бейнені алмастыру ... ... ... мағыналық өзгерістер қиындата түсреді.
2. But he is soaring into this world of fantasy because in the ... his policies are getting such a bashing from the working ... ол ... ұшуды қалайды, өйткені жерде оның саясаты жұмысшылар
тарапынан қатты қарсылықты кездестіреді.
Қазақ оқырманы үшін әдетті бейнеге сай біз soaring into this world ... ... ұшу» сөз ... ауыстырдық. Өйткені ағылшын тіліндегі
this world of fantasy, the real world сөз ... ...... Сөйлемде «ойдан шығарылған дүние» туралы еш сөз қозғалмағандықтан
«шын дүние» де туралы сөз ету өз мағынасын жояды. Ол үшін ... ... ... ... мен ... қолданылу керек. Сондықтан да бір ... ... ... ... ... ... Мұндай өзертуді
экспрессивті – стилистикалық адаптация деп атауға болады. ... ... ... ... ашық метафораларды аудару кезінде
пайда ... ... егер В.С. ... ұсынған аударма тәсілдеріне тоқталсақ,
мынадай әдіс – тәсілдерді ... ... 1) ... 2) ... ... ... экспликативті) аудармадар. [28,240б.].
3.2 Саяси метафораларды ... ... ... ... ... аударма деп түпнұсқаның тек қана мәні мен мазмұнын бермейтін
аударма, сонымен қатар түпнұсқадағы стилистикалық бояуы бар ... ... ... беретін аударманы айтады. Бірақ аудармашы жұмысында
стилистикалық мәселелерді туғыздыратын кездер да болады. ... ... ... ... ... а) лексико – стилистикалық;
ә) грамматико – ... б) және ... жеке ... ... ... ... Бірақ стилистикалық құралдарды беруде
аудармашы жалпы принциптерімен шектелмей көп ... ... ... ... әдіс – ... аудару жолдары, мен ерекшеліктерін
білуі ... Көп ... ... пен ... лексикалық
бірліктердің стилистикалық тәсіл ретінде қолдану ... ... ... да, ... – стилистикалық тәсілдерді беру аудармашыдан
шығармашылық ыңғайды, түпнұсқада пайдаланған стилистикалық ... ... ... және екі тілде бұл стилистикалық тәсілдерді салыстырып,
салғыстыра ... ... ... ... ... жұмыс барысында зерттелінген газет лексикасындағы қоғамдық –
саяси лексика сөздік ... ... әрі ... ... ... хабар, шетел жаңалықтары, проблемалық мақалалар сынды белгі
жанрлар қоғамдық - саяси лексика элементтері көп ... ... Оның ... ... ... басты қызметі – ақпарат жеткізу мен
үгіт – насихат жұмыстары негізінен қоғамдық – ... ... ... тобы ... іске ... ол ... төл лексикасы саналады.
Ал сөздердің эмоционалды және ... ... ... ... ... ... стиль түріне қатыстылығын нақтылауға
көмектесіп отырады. Газеттегі сөздер ауыспалы ... ... ... қолданылады, себебі: «в результате необычной предметной
отнесенности ... ... ... дать ... а ... ... ... екендігінен шығады. Бұл жерде де өзге ... ... ... ... ... ... ... құрылымындағы сөздердің мағыналық компоннентінде
бағалауыштыққа ... ... ...... , ... тығыз байланыста қаралғанда ғана сыры ашылатын күрделі
процесс. Публицистикада эмоционалдық, экспрессивтік және ... ... ... жай ғана ... ... оны ... ... білдіретіндігінің бір ұшығы осы айтылғандармен
байланысып отырады.
Газет бетінде сөздердің эмоционалдық және ... ... ... ... ең ... ... ... – метафора
арқылы жүзеге асады. Метафораның эмоционалды – ... мән ... анық ... ... Өйткені метафораның өзге салалардағы, атап
айтқанда, сөзжасам мен ... ... ... ... ... ... ... тұрған мәселе екені байқалады.
Метафора қызметінің ауқымдылығын мына дәйексөз арқылы бағамдауға ... что ...... ... ... потверждается простым
наблюдением. В обычной ... речи мы не ... и трех ... в ... не было бы ... Даже в сторгом языке точных наук
можно обойтись без метафоры лишь ... ... ... В ... ... в эстетике, политике, социологии, этике, психологии, теории языка и
т.д. – наши основные трудности связаны я выяснением ... как мы ... ы как наши по ... ... ... изменяют свои
значения»[20,228б.].
Дипломдық жұмыстың тақырыбына сәйкес, жұмыс барысында қазақ ... ... ... ... ... аудару ерекшеліктері
қарастырылған. Жұмыс барысында «Дала мен Қала», «КZaman», «Айқын» сияқты
мерзімді басылымдар негізінде 200 ... ... ... ... ... тілінен ағылшын тіліне аударылу ерекшеліктерін
қарастырғандықтан біз бұл ...... ... ... ... ... құралдың пайда болу мен аудару әдіс –
тәсілдерін айқындап көрсетуге тырыстық.
Сонымен жұмыс барысында, саяси метафораның ... ... ... ... ... ... тіліне аударылу әдіс – тәсілдердің ерекшеліктері
қарастырылды. Зерттеу ... ... ... ... Л.К. ... ... алынады.
Л.К. Латышев мынадай тәсілдерді бөледі: 1)транслитерация; 2) калька;
3) ... ... ... ... ... 5)сипаттамалы аударма.
Зерттеу қорытындысы бойынша газет беттерінде ... ... түрі жиі ... ... ... ... егер ... өрістетілген метафоралық тіркесті алсақ: «біреу ... ... ... ағылшын тіліне аударған кезде тек ... ... ... ... ... «to lick one’s ... Тағы ... алсақ - та «Шарадай басы шақшадай болу» - «to be weared out to ... тіл ... ... ... көре аламыз.
Яғни қазақ тілінде өрістетілген метафора ағылшын тіліне жай метафора
ретінде аударылатынын байқатады. Бұдан ... ... ... болады:
негіз ретінде алынған екі тілдің, яғни ... және ... ... ... ... белгілерінің бомауынан және аналитикалық және
синтетикалық түрлеріне, жататындықтан стилистикалық құралдардың қолдану
аяларымен ерекшелінетіні айқын көрінеді.
Газет ... ... ... яғни саяси метафораның,
оқырманға ықпал ету, ... - ... ... сипатты публицистикаға
концептуалды (ойды анық, нақты жеткізу) сөздердің әлеуметтік ... баю ... тән ... ... [20,228б.]. Ал әр бір сөз
бен сөз тіркесті аудару кезінде бұл сөз бен сөз ... ...... ... есте ... жөн. Егер де бұл ... ... эмоционалдық бояу болмаса да оны стилитикалық мәні ... ... тән ... ... ... Яғни нейтралдық
эмоцияналдығы аудармада сақталу ... ... ... ... ... ... бетінде бейнелеуіштік құралдардың саны мен сапасы
көп болса, соғұрлым оның оқырманға деген ықпал ету ... ... ... міндеті болып, бұл жағдайда, қазақ тілінде берілген
бейнелеуіштік құралдар жүйесін, ағылшын тіліне оған сәйкес оқырманға ... ... ... ... пайдалануы қажет.
Жоғарыда айтылғанына сүйене отырып жұмысымызда қарастырылатын ... ... ... ... тіліне аудару еркшеліктерін былай
көрсетуге болады.
Қазақ және ағылшын тілдерінде метафоралар толық, яғни екі ... ... ... аналогтар болады. Аналог дегеніміз - қазақ ... ... шет ... ... ... сәйкес келетін
мағынасының жақын болуымен ерекшелінеді. Мысалы, ... ... ... ... ... сай ... ... мынадай балама бар,
мысалы:
бақайшағына дейін қарулану - to be armed to teeth
тізгін ұстау – to keep somebody under ... ... ... болу - to be under the ... қытығына тию - to tickle one’s vanity ( to shot somebody’s
nervous)
және тағы да ... ... ... отырғанымыздай, саяси метафоралдардың қазақ және
ағылшын тілдерінде бір – біріне сай келетін баламалар, ... ... ... ... ... зерттеу барысында біз саяси метафораларды аударуда
калька тәсілі де қолданатынына көзіміз ... ... атап ... ... бір ... ... бірліктердің, екінші тілде оларға
сай келетін сөздермен сөз тіркестері ... ... ... Бұл ... де
метафоралық тіркестерді аударуда өте жиі қолданатыны анықталды. ... ... – to throw somebody down the ... таптыру – to trample under somebody’s foot;
дабыл қағу – to sound the ... ... жуу – money ... ... түсу – to be in one’s ... мысалдардан қазақ тіліндегі метафоралық тіркестер ағылшын тілінде
оған ... ... әр ... ... ... берілгендігін байқаймыз.
Газет беттерінде көбінесе кездесетін саяси метафоралық сөз тіркестері
негізінен ... ... ... және ... ... ... ... көрінеді. Яғни тұрақты метафоралық сөз тіркестерде ... ... ... әр ... ... ... аудармашы үшін бұл
тіркестердің бір бөлігі оларға тек жақындатылған аударманы, ал ... тура ... ... да ... ... сонымен қатар метафораны
аудару үдерісі ... ... ... ... баламаларының
барымен жеңілдетіледі. Бұл әрекетте аудармашы алдында тек қана баламалардың
арасынан сол аударылатын ... ... ... ... дәрежеде сай
келетін тіркесті тауып алу болып табылады.
Сонымен қатар зерттеу жұмысында қазақ тілдегі саяси метафоралардың бір
бөлігі ... ... ... лексика ретінде аударылытыны да анықталды.
Мысалы,
ұрынарға қара таба ... – to be in ... ... ... үзілуі – to eliminate somebody or to be
sifted out;[33]
етке әбден сіңіп кету – to get/ to grow ... ... ... айналу – to become one’s target;
жаңадан жапырақ жаю - to renew.[34]
Деген мысалдардан екі тілдегі метафора берілу тәсілдерінің арасындағы
айырмашылықтар ... Яғни егер ... ... ... тіркестер
ретінде берілсе, ағылшын тілінде қолданысқа жиі түсітн сөз тіркестер арқылы
беріледі.
Осыған қарап, біз зерттеу ... ... ... ... 200 метафоралық тіркестерінің ішінде аудару тәсіліне қарай
бөліп мынадай пайыздық арақатынасты алдық - ... ... 39 % ; ... -
38 %; және де ... мағынадағы тіркестер – 7 %. (таблица 1)
1- кесте: Саяси метафораны аудару әдіс – тәсілдері
|№ |Тәсіл ... ... (%) |
|1 ... |39 |
|2 ... |38 |
|3 ... лексика |7 |
| ... |100 ... ... біз ... ... ... ... бөлігі аналог
немесе балама және калька тәсілдері ... ... ... ... ... ... біз саяси метафораның адам өмірінде ... ... деп айта ... Өйткені оның қолдану аясы кең және қолдану жиілгі
басқа стилистикалық құралдардан ... ... ... ... ... ... меатфораның мынадай қызметтерін, яғни функцияларын
көрсетуге ... 1) ... ... - ... өңдеу және түзеу
функциясы; 2) Ықпал ету функциясы - оқырманға ... ... ... ... ... 3) ... ... - газет –
пулицистикалық стильдің негізгі ... бірі ... ... 4) ... функциясы - метафора саясатта
жалпылылық мағына мен қоғамдық көз – ... ... іс - ... ... 5) ... ... - тілдегі белгілі бір себептерге сәйкес
бекітілмеген атауларды, ... ... мен ... ... ... компрессиялау функциясы - бұл функция арқылы саяси
метафора арқылы үлкен ... ...... және ... ... ... беріп, газет және публицистика стилінің қысқы да нұсқа
болу талабына толығымен жауап ... 7) ... ... - ... соның ішінде политикалық дискурста ұзақ өмір сүре алатындар,
метафоралану салдарынан ... ... бой ... 8) ... - саяси метафораның ақпараттық функциясының идеясы оның қысқа да
нұсқа түрдегі және оқырманға, яғни адресатқа түсінікті болып ... ... ... ... негізделінеді; 9)Түсіндіру немесе ұғындыру функциясы
- газеттің халыққа беттеу ... ... осы ... негізінде
бейненің көрнекілігі мен оның абстрактылы мағынасын елестетуге көмектесетін
зат не құбылыс арқылы берілуімен ... 10) ... ... ... және ... ... ... түсінігінде оқырманның
тек қана мәтінге деген зейінін ... ... ... ... сол мәтінде сәл
кідіртуді алғашқы міндеттердің бірі деп алынады;11) Эвфемистік функциясы –
Талейран принципімен анықталады «Өз ойыңды ... үшін ... ... газет беттерінде де, жеке өзі де ... ... ... ... ... атақаратын қызметі мен
алатын орыны ерекше екендігін белгілеп өткен жөн деп ... ... ... құралдарында көп қолданысқа түсіп, үлкен орын
алатындықтан ... ... ... ... ... ... ... назарына үйреншікті нәрсе болып кетті. Бірақ – та ол
оқырманның ... ... оның ... компоненттеріне ықпал ететін құралға
айналған.
Демек, саяси аясы мен ... ... ... ... ойды ... ... мақалаға эмоционалды – экспрессивті бояу
беретін, түсінік беретін құралдардың бірі ... ... Ал оны өз ... мерзімдік басылымдар тек ақпарат жеткізудің көзі ғана емес, ол
өзі жеткізіп отырған ақпаратына ... ... ... ... мен
сол көздеген мақсатты бағытында тәрбиелеу жүгін де қоса ала ... ... ... келгенде газет ұжымдық үгітші, насихатшы және ұйымдастырушы
қызметін де атқара алады.
Ол ... А. ... ...... ... құлағы һәм үні»
деп айтқымыз келеді.
ҚОРЫТЫНДЫ
Кез келген ақпарат құралы тыңдарман мен оқырманға бағытталып, қалың
қауымға ойы да, тілі де ... ... ... қажетін өтеуді мақсат
етеді. Газет тіліне тән сөйлем түрлері, сөздік қор ... сол ... ... ... беретіндей болып сұрыпталады. Қалың ... ... ... ... өз ... сай келмейтін
тілдік қолданыстарды барынша шектейді. Сондықтан да болар газет тіліне тән
ерекшеліктер әлеуметтік негізді ... ... ... бір ... ... Бір ... ... газет лексикасы әлеуметтік тұрғыдан бағалауыштық,
жалпылама коммуникативті, мақсатты экспрессиялы болады. Ал ... ...... ... береді. Метафора – екі затты не
құбылысты ... ... ... емес, екі заттың не
құбылыстың аяларын байланыстырып, жаңа аяны туғыздырушы айқын ой ... ... ... сай келесі қорытындыға келдік: қоғамдық ... ... ... да ... ... үшін ... ... табылады. Газет – ақпарат
беру және оқырманға ықпал ету ... ... әр ... ... ... өзін ... ... көндіретін мақсатты
көздейді.
Газет және публицистикалық стильде бейнелеуіштік қасиетті құру үшін,
әр ... ... ... ... ... ... ... түсетін құралдардың бірі болып табылады.Сол себептен ... ... әсер ... ... ... құрал ретінде метафора,
яғни саяси метафора, қолданысы ... ... аса ... ... ... ... бұл ... үш гуманитарлы ғалымның
қиылысында жатыр: когнитивті лингвистика, дискурсивті зерттеу мен риторика.
Олардың әр біреуі, өз кезегінде, ... ... ... өз ... оның ... ету аясы мен оның толық ашылуына жол береді. Когнитивті
лингвистика саяси метафораның ойлау ... ... мен ... ... ... ... зерттеу оны, яғни саяси
метафораны, саясат пен әмірліктің құралы деп алады, ... оны ... ... ету ... ... ... Осы үш түсінікке байланысты
саяси метафора ... ... ... ... мен мәдениеттің өнімі
ретінде қарастыруға рұқсат ... ... тілі – ... тіл,
абстракциялармен, эвфемизмдермен толы тіл болып табылады.
Тілдің құрылымдық бөлігі болғандықтан саяси метафора жалпы метафораға
тән семантикалық – ... ... ... ... ... тілінен ағылшын тіліне келесі әдіс - тәсілдер арқылы беріледі. ... ... ... Л.К. ... ... ... ... 2) калька; 3) жақындатылған аударма (аналог/балама); ... ... ... 5) ... аударма.
Аудару кезінде түпнұсқадағы сөз бен сөз тіркеснің аудармада ... ...... бояуын есте сақтаған жөн. Егер
де бұл ... ... ... ... бояу болмаса да ... мәні бар ... ... тән ... аңғару керек. Яғни
бейтарап мәндегі эмоцияналдық аудармада сақталу керек екендігін ... ... ... бетінде бейнелеуіштік құралдардың саны мен сапасы көп
болса, соғұрлым оның оқырманға деген ықпал ету дәрежесі ... ... ... ... ... бұл жағдайда, қазақ тілінде берілген
бейнелеуіштік құралдар жүйесін, ағылшын тіліне оған сәйкес, оқырманға ықпал
ететін бейнелеуіштік құралдар ... ... ... барысында зерттелінген 200 метафоралық тіркестердің ... ... ... ... негізгі тәсілдер ретінде жақындатылған,
яғни балама (аналог) және калька тәсілдері қолданатыны анықталды. Сонымен
қатар, ... ... ... арақатынас та жасалынған болатын.
Шығарылған пайыздық арақатынас бойынша 39% – ... ... ... 38% ... ... ... жасалынған метафоралар анықталды. Қорытындылай
келгенде, дипломдық ... ... ... ... ... ... ... аударуда, қазақ тіліндегі метафоралық тіркестер ... өз ... ... және де ... ... тура ... мен сөз ... қолданысы байқалады.
Саяси метафора кездесетін газет лексикасы үнемі өзгеріп, дамып,
ескеріп, жаңарып отырады. Газеттің ... ... және ... тіл ... өзге ... ... семантикасымен тығыз
байланыста қарастырылады. Қазіргі таңда ... ... ... ... телеканлдар, радиоканалдардың бәрін қоса есептегенде жалпы саны
356 бұқаралық ақпарат құралдары қызмет атқарады.
Газет қоғамдық өмірдің айнасы ... те ... ... ... ... ғана ... ол өз ... тәрбие жүгін де ала жүреді.
ПАЙДАЛАНҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
1. Алдашева А. М ... ... және ... - Алматы: «Арыс», 1998. - 215б.
2. Жақыпов Ж.А. «Аударматануды аңдату»: Оқулық. – ... ... Ко», 2005. – ... Бүркітов О. «Қазақ ... ... ... ... - ... 1996. - ... Республика Казахстан в глобальном межкультурном пространстве.
Материалы Международной научно-практической конференции. – Алматы:
КАЗУМОиМЯ имени Абылай-хана, 2003, - 480 ... ... Ф.З. ... в ... искусствоведческой проблематике»
(живопись), автореферат, - Алматы, 2007. – 20б.
6. Кусаинова А. «Политическая ... на ... ... - ... 2007. - 25с.
7. Зайсанбаева Г.Н. «Метафоралы аталымдардың когнитивтік аспектісі»
(біріккен зат атаулар негізінде), автореферат, - ... 2004. ... ... Б. «Қазақ тілінде сөздердің метафоралы қолданылуы», -
Алматы, 1966. - ... ... К. «Тіл ... ... Оқулық, 4- ші басылым, -
Алматы. «Санат» баспасы, 2003. – 496б.
10. ... Ж.К. ... және ... транспозиция»,
автореферат, - Алматы, 2005. - 24б.
11. Аяғанов Б. «Қазақстан. Ұлттық энциклопедиясы», - ... : ... Бас ... 2004. - 696б.
12. Арнольд И.В. «Стилистика английского языка» ... ... ... для ... педагогических
институтов по специальности № 2103 «иностранные ... 2 – ... ... - Ленинград, «Просвещение», 1981. -
295с.
13. ... ... ... ... ... студентов и
школьников «4 Сатпаевские чтения». Том 3. – Павлодар: ПГУ имени С.
Торайгырова, 2004. – 393 ... ... М.Б. ... ... ... - ... литературный язык. –
Алматы, Дайк – Пресс, 2007. – 472б.
15. Казакова Т.А. «Практические основы перевода English - ... ... - ...... ... издательство
«Союз», 2003. - 320с. (Изучаем иностранный язык).
16. Малявин Д.В., Латушкина М.С. «Работа с газетой на английском ... ... ... ... для ... – 2 – е ... - ... «Просвещение», 1998. - 127с.
17. Galperin I.R. «Stylistics», second edition, revised, - ... ... 1977. - ... ... В.Н., ... Я.И., Тархов В.И. «Пособие по переводу с
английского на русский» часть 2, ... и ... ... ... ... - ... «Высшая школа», 1995. -
286с.
19. Балақаев М., Томанов М., Жанпейісов Е., ... Б. ... ... ... 3 – ші ...... «Дәуір»,
2005. - 256б.
20. Момынова Б. «Газет лексикасы (жүйесі мен ...... 2003. - ... ... Т. С. ... и ... ... журналистики»,
-Алматы, «Мектеп», 1978. - 118с.
22. Ахметжанова З.К., Таткенова А.Т. «Сопоставление ... и ... ...... 2005. - 114с.
23. «Қазақстан мектебі» № 9. Есенова Қ. «Газет ... ... - 2007. - 73 – ... Мұсабекова Ф.М. «Қазіргі қазақ тіліндегі зат есімнің стилистикасы»,
Жоғары оқу орындарының студенттеріне арналған көмекші ... ... ... 1976. - ... Комиссаров В.Н. «Теория перевода», 1990. – 250с.
26. Латышев Л.К., Провоторов В.И. «Структура и содержание подготовки
переводчиков» в ... ... ... методическое пособие. – 2 –
е издание, стереотип. – Москва: НВИ – ТЕЗАУРУС, 2001. – 136с
27. Пиввуева Ю. В., Двойнина Е.В. ... по ... ... ... ... – Москва, Филоматист, 2004. - 301с. (серия
«Филология»)
28. Виноградов В.С. «Перевод: ... и ... ... ...... КДУ, - ... ... Л.В. «Языкознание», Москва, Дрофа, 1997. - 254с.
30. Бектаев Қ. «Сөздік». Үдкен қазақша – орысша, орысша – ... ... ... ... 2001. - ... ... А.М., Дагиши Р.С. «Современный русско-английский словарь»
издательство «Русский язык». – ... ... ... 2000. ... ... В.К. «Новый англо – русский словарь» издательство «Русский
язык». В.К. Мюллер, В.А. Даневская, В.А Каплан и др. – 8-е ... ... ... 2001. - ... ... мен Қала» № 9,10,11,12,14,15 (15. 03.08 – 18.04.08)
34. Бұқпа № 13, (27.03.08.)
35. КZaman № 2 – 18 ......

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 54 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Ағылшын және қазақ тілінде тағамдық метафоралардың лингвомәдени аспектісін зерттеу69 бет
Аударма барысындығы сөйлем мүшелерін өзгерту21 бет
Аударманың грамматикалық ерекшеліктері30 бет
Көркем шығармаларды ағылшын тілінен қазақ тіліне аударылу ерекшеліктері28 бет
Көркем шығармаларды орыс тілінен ағылшын тіліне аударудағы ерекшеліктер20 бет
Медициналық терминдердің аударылуы52 бет
Неoлoгизмдердің жaсaлуы52 бет
Неологизмдердің жасалуы және оның аудару жолдары43 бет
Роман мазмұнының көркемдік–әдеби маңызы66 бет
Фразеология. Фразеологизмдерді аудару24 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь