Ағылшын және қазақ тілінде тағамдық метафоралардың лингвомәдени аспектісін зерттеу

АНЫҚТАМАЛАР 3
КІРІСПЕ 4
1. МЕТАФОРАЛАРДЫҢ ЛИНГВОМӘДЕНИ АСПЕКТІСІН ЗЕРТТЕУ 8
1.1 Метафора . әмбебап құбылыс 8
1.2 Метафораларыдың лингвомәдени аспектісін зерттеу 31
1.3 Тағамдық метафоралардың зерттеу объектісі және әдіснамасы 36
2. АҒЫЛШЫН ЖӘНЕ ҚАЗАҚ ТІЛІНДЕ ТАҒАМДЫҚ МЕТАФОРАЛАРДЫҢ ЛИНГВОМӘДЕНИ АСПЕКТІСІН ЗЕРТТЕУ 41
2.1 Ағылшын тілінде тағамдық метафоралардың лингвомәдени аспектісін зерттеу 41
2.2 Қазақ тілінде тағамдық метафоралардың лингвомәдени аспектісін зерттеу 50
2.3 Ағылшын және қазақ тілінде тағамдық метафоралардың салыстырмалы талдау 58
ҚОРЫТЫНДЫ 64
ҚОЛДАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ 66
ҚОСЫМША
Қазақ мәдениетінің этномәдени басымдықтарының лингвомәдени және психолингвистикалық зерттеуінің маңыздылығы Қазақстанның тілдік саясатының өзекті мәселелерінің негізі ретінде (үш тілді игеру ұстанымы, мәдениаралық байланыс пен этносаралық қарым-қатынас), сонымен қатар тілдегі ұлттық менталитеттің және әр түрлі ұлттық тілдер мен әлемнің дискурсивті суреттерінің лингвистикалық модельдеуі қазіргі лингвистикалық мәселелерде көрініс тапқан.
Әлемнiң ұлттық бейнелерінде ұлттық және әмбебап өзгешелікті анықтау мақсатында қазақ және ағылшын тілдерінде көрініс тапқан мәдени басымдықтардың салыстырмалы зерттелуi, сонымен қатар ұлттық тілдік сана ерекшеліктерінде және ұлттық метафоралық модельдеу қызметінде лингвомәдениеттің типтік бейнесі ғылыми жұмысының өзектілігі болып табылады.
Екі тiлдi лингвомәдени сөздiктердегi зерттеу нәтижелерiнің лексикографиялық тұсау кесері зерттеудің жоғары практикалық маңызға ие. Қазақ және ағылшын лингвомәдениетін көрсететін базалық этномәдени екі тілді сөздіктің құрылуы тіларалық байланыс үрдісінің үйлесімділігінде үлкен рөл атқарады. Олар осы тілдерді оқуда ана тілі және шет тілі ретінде аудару саласында, PR және жарнамалық қызметінде қолдана алады. Білім беру саласында білікті лингвист-аудармашыларды, жарнама және байланыс бойынша мамандарды, мәдениеттанушылар мен әлеуметтанушыларды дайындауда зерттеудің нәтижелерін енгізу барысында экономикалық эффект болуы мүмкін.
Жобаның төңірегінде жүргізілген зерттеу, өзінің ғылыми жаңалығымен ерекшеленеді және әлемдік лингвистикада еш ұқсастықтары кездеспейді. Қазіргі АҚШ, Ұлыбритания, Германия, Италия гуманитарлық білімінде мәдени шартты белгілердің теориясы мәдениеттанудың, мәдени антропологияның, мәдениет семиотикасының аймағында өңделуде. Бұл жерде мәдени шартты белгілер мағынасында айырмашылығы бар белгілердің ерекше жүйесі ретінде түсіндіріледі. Осылардың көмегімен ақпарат таңбалардың жиынтығы түрiнде көрсетіледі (C.Altmeyer, H.G. Bosshard, R.P. Erickson, Z. Kovecses, G. Mininni, C. Rapaile, M.Wengler және т.б.). Сонымен қатар зерттеудің мәселесі (О.А.Алтынбекова, Р.З.Загидуллин, Ш.К.Жарқынбекова, Г.А.Қажиғалиева, Н.Ф.Алифиренко, Ежи Бартминьский, В.Н.Телия, В.В.Красных, М.В.Пименова, Ю.С.Степанов және т.б.) лингвомәдениеттану, (А.М.Алдашева, М.Дәлетбаев, Ж.А.Жақыпов, В.Н.Комиссаров, Л.С.Бархударов, В.В.Сдобников, О.В.В.Петрова, W.Wolfram, J.de Waard, E.A.Nida, A.Neubert) аудару теориясы, (А.Е.Ағманова, М.Ш.Мұсатаева, А.К.Жұмабекова, Р.О.Туксаитова, В.А.Исенғалиева, Ж.Н.Жүнісова, О.И.Блинова, А.С.Филатова және т.б. ) салыстырмалы лексикология және лексикография елімізде және шет елде белсенді дамыған. Тілдің бейнелі қорын көрсететін лингвомәдени сөздіктер мен сөздіктерді құрастыруда өз үлестерін қосқан мамандарымыз аз емес (О.И.Блинова және Е.А.Юрина, В.М.Мокиенко, А.М.Мелирович, В.Н.Телия және т.б.).
1. Хасанов Б. Қазақ тілінде сөздердің метафаралы қолданылуы. – Алматы: Мектеп, – 1966.Б.208, 195, 227.
2. Гак В. Метафора универсальное и специфическое. – М. – 1987.
3. Гусев С. Наука и метафора. – Ленинград: Издательство ЛГУ, 1989. с. 131.
4. Кулиев Г. Метафора и научное познание. – Баку: Эл. 1992. С. 85.
5. Жарықбаев Қ. Психология. – Алматы: Қазақстан. 1996.
6. Арутюнова Н., Залевская А. Метафора и дискурс//.
7. Арутюнова Н.Д. Теория метафоры // Метафора и дискурс. – Москва:
8. Артюнова Н., Языковая метафора: Лингвистика 45,72,83,159,191,340.
9. Блэк М. Метафора. // Теория метафоры. М.: Прогресс, 1990. С.153-172.
10. Дэвидсон Д. Что означают метафоры. // Теория метафоры. М.: Прогресс, 1990. С.173-193
11. Лакофф Дж., Джонсон М. Метафоры, которыми мы живем. – М.: 1998.
12. Серль Дж. Метафора // Теория метафоры / Общ. ред. Н.Д. Арутюновой и М.А. Журинской. М.: Прогресс, 1990. С. 295–320.
13. Гак В. Метафора в языке и тексте. – Москва: Наука, 1988. – С. 512.
14. Жоль К., Мысль. Слово. Метафора. Проблемы семантики в философском освещении. Киев: Наук- думка, 1989. Б. 365.
15. Барлыбаев Р. Қазақ тілінде сөз мағынасының кеңеюі және тарылуы: филолог, ғыл. канд. дәрежесін алу үшін жазылған диссертация. – Алматы, 1963. Б. 206.
16. Абдульдина Б. Қазақ мақал-мәтелдерін құрылымдық жүйелеу принциптері туралы // ҚазҰУ хабаршысы. – 2006. -№ 4(94) -62-64б.
17. Авеличев А.К. Заметки о метафоре. Вестн. Моск. ун-та. Сер.
18. Мұхамеджанов Ш., Қазіргі қазақ тіліндегі сөздердің ауыс мағынасы: филол. ғыл. канд. дәрежесін алу үшін жазылган диссертация. – Алматы, 1968. Б. 60.
19. Брагина A. Метафора стандарт – штамп. – Вестник МГУ, – 2001.
20. Кеңесбаев І., Мұсабаев Ғ. Қазіргі қазақ тілі. –Алматы: Мектеп, 1975.
21. Балақаев М., Томанов М., Жанпейісов Е., Манасбаев Б. Қазақ тілінің
стилистикасы. –Алматы: Дәуір, 2005. -256 б
22. Болғанбайұлы Ә., Қалиұлы Ғ. Қазіргі қазақ тілінің лексикологиясы
мен фразеологиясы. –Алматы:Санат, 1997. -256 б
23. Болғанбаев Ә. Қазақ тілінің лексикологиясы. – Алматы: Мектеп, 1988. Б. 27.
24. Аханов Қ., Тіл біліміне кіріспе. – Алматы: Мектеп, 1965. Б. 158.
25. Болғанбаев Ә., Қазіргі қазақ тілінің лексикологиясы мен фразеологиясы. – Алматы: Санат, 1998. 690 б..
26. Мұратбаева И. Қазіргі қазақ және орыс тілдеріндегі метафораланған терминдер семантикасы. Автореферат. – Алматы. 2000.
27. Сансызбаева А. Метафараның тілдік болмысы және концептуалдық метафаралар. – Алматы: Қазақ университеті, 2002. 59 б.
28. Арутюнова Н.Д. Функциональные типы языковой метафоры. Изв. АН
29. Еркебаева Г. Сопоставительное исследование языков // Поиск (серии гуманитарных наук). – 2000. №6. – 25-28б.
30. Нұрмаханов А. Түркі мақал-мәтелдерінің сөздік құрамының кейбір мәселелері // Ізденіс. – 1998. №5. – 4-9б.
31. Мүсiрепов Ғ. Уақыт iздерi //Авгейдiң ат қорасынан бастайық. –Алматы, Жалын, 1977. – 353-363 б.
32. Барлыбаев Р. Қазақ тіліндегі сөз мағынасы кеңеюі мен тараюы. – Алматы. 1997.
33. Балақаев М., Жанпейiсов Е., Томанов М. Қазақ әдеби тiлiнiң мәселелерi.–Алматы: Ғылым, 1961. – 85 б.
34. Сыздық Р. Сөз құдiретi. – Алматы: Санат, 1997. – 179 б.
35. Мақатаев М. Күнделiк. – Алматы: Жалын, 1991. – 41, 11, 31б.
36. Сүлейменов Э., Мадиева Г. т.б. Тіл білімі сөздігі. – Алматы: Ғылым, 1998. Б. 124.
37. Авеличев А.К. Метафора и контекст. Вестн. Моск. унта. Сер.
38. Агамджанова В.И. Синтагматические и парадигматические связи слов при метафорическом мире. – М.: 1985.
39. Аникина А.Б. Образные средства в языке газеты. Вестник МГУ. №1.
40. Брагина А. Метафоры подлинные, метафоры ложные. Лит. газ.1995.
41. Виноградов В. О языке художественной литературы. – М., Гослитиздат,
42. Гак В. Эмоции и оценки в структуре высказывания. – М.: 2001.
43. Маслова В. А. Лингвокультурология: Учеб. пособие для студ. высш. учеб, заведений. -- М.: Издательский центр «Академия», 2001. -- 208с.
44. Дондуа К. Метафора в широком смысле и метафора. – Краснодар, 1999.
45. Драгомирецкая Н. Метафорическое и прямое изображение. – М.: 2001.
46. Арутюнова Н.Д. Синтаксические функции метафоры. Изв. АН СССР. Сер.
47. Астахов И. Метафора. Лит. учеба, 1941, №3.
48. Апресян Ю.Д. Образ человека по данным языка: Попытка системного описания // Вопросы языкознания. -- 1995. --• № 1.
49. Апресян Ю.Д. Интегральное описание языка и толковый словарь // Вопросы языкознания. -- 1986. -- № 2.
50. Опарина Е. О. Лексика, фразеология, текст: Лингвокультурологичес-кие компоненты // Язык и культура. -- Вып. 2. -- М., 1999.
51. Волков H., Что такое метафора. В кн.: Художественная литература – М.: 2001.
52. Ельчиков Ю., Анализ языка и стиля публицистических произведений. СПб. – 2001.
53. Телия В. Н. О методологических основаниях лингвокультурологии // XI Международная конференция «Логика, методология, философия науки» -- М.; Обнинск, 1995.
54. Некрасова Е. Метафора и ее окружение в контексте. СПб., 2005.
55. Никитин М. О семантике метафоры. Вопр. языкознания, М.
56. Стертин И. Язык и национальное сознание. Вып. 6. Воронеж, 2004.
57. Салқынбай А., Абакан Е.Лингвистикалық түсіндірме сөздік. – Алматы: Сөздік-Словарь. – 1998. Б. 220.
58. Қасым Б., Қазақ тіліндегі заттың күрделі атауларының теориялық негізі: филол.ғыл. канд. дәрежесін алу үшін жазған дисс. автореф: Алматы, 2002.
59. Лютикова В. Д. Языковая личность и идиолект. -- Тюмень, 1999.
60. Қабдолов 3. Сөз өнері. – Алматы: Жазушы, 1983. 226 б.
61. Klukchon K., Strodbeck F. Variation in Value Orientation. –N.Y., 1961.
62. 3айсанбаева Г.Н. Метафаралық аталулардың когнитивтік аспектісі. – Алматы. 2004.
63. Тавдгиридзе Л.А. Концепт русский язык в русской концептосфере // Язык и национальное сознание. Вып. 3. Воронеж, 2002.
64. Блюмкин В.А. Мир моральных ценностей. М., 2001.
65. Алексеев МЛ. Литература современной Англии и Шотландии. - М., 1984.
66. Добрынина В.И. Культура и цивилизация. - М., 1992.
67. История культуры стран Европы и Америки. - М., 1987.
68. Луков, Вл. А. (2011) Возможности культурологии как парадигмы гуманитарного знания // Знание. Понимание. Умение. № 1. С. 68–71.
69. Ядов В.А. Социальная идентичность личности. М. Наука, 1994.
70. Басни Крылова И. А. в проекте «Хранители сказок»
71. Нестерова, Н. В. (2000) Лондон и проблема памяти города (на материале романа П. Акройда «Английская музыка» // Литература Великобритании в европейском культурном контексте: Материалы Х Международной научной конференции Российской ассоциации преподавателей английской литературы. Н. Новгород. С. 153–154.
72. Ackroyd, P. (2000) London: The Biography. L.
73. Hall, S. (1994) Cultural Identity and Diaspora // Colonial Discourse and Post-colonial Theory : A Reader / ed. by P. Williams, L. Chrisman. N. Y. P. 392–403.
74. Гарипов Р.К. Метафоризация и текст. — Уфа: Изд-во БГПУ, 2009. — С. 5.
75. Жанұзақов Т. Қазақ тілінің түсіндірме сөздігі. – Алматы: Дайк-Пресс, 2008
76. І. Кеңесбаев. Фразеологиялық сөздік. – Алматы: «Арыс» баспасы, 2007
77. Мемлекеттiк тiлдi дамыту институты http://mtdi.kz/tusindirme-sozdik
78. Назарбаев Н. Қазақ халқының азаматтық таңдауы – тарихи зерде, ұлттық
татулық және демократия реформалары. Ақмола, 1997 ж. 37-39 б.
79. Баранов А. Н. Очерк когнитивной теории метафоры // Русская политическая метафора (материалы к словарю). М., 1991.
80. Тхорик, В. И. Лингвокультурология и межкультурная коммуникация:учеб. пособие для вузов по спец. "Филология"/В. И. Тхорик, Н.Ю. Фанян.- 2-е изд.-М.:ГИС,2006.-259 с.
81. Карлейль Т. Теперь и прежде/ Сост., подгот. текста и примеч. Р. К. Медведевой. — М.: Республика, 1994. — 415 с.
82. Mapping Multiculturalism (1996) / Ed. by F. Gordon, C. Newfield. Minneapolis ; L.
83. Гачев Г. Д. «Национальные образы мира: курс лекций».М.: Academia, 1998.
84. Гачев Г. Д. «Наука и национальные культуры: гуманитарный комментарий к естествознанию» (Ростов: Изд-во Ростовского ун-та, 1992)
85. Жүкеш Қ. Ұлттық психологияның сипаты. Алматы, 1993 ж. 82б.
86. Сәрсенбаев Т. Ұлттық сана-сезім мен ұлттық қадір-қасиет Алматы, 1990 ж. 11б.
87. Богуславский В. М. – Психология. Учебное пособие 2000. – 370 с.
88. Уилрайт Ф. Метафора и реальность // Теория метафоры: Сборник статей. М.: Прогресс, 1990.
89. Kiss G., Armstrong C., Milroy R., Piper J. An associative thesaurus of English. Edinburg: University of Edinburg, MRC Speech and Communication Unit, 1972.
90. Маргулис А., Холодная А. Русско-английский словарь пословиц и поговорок | Russian-English Dictionary of Proverbs and Sayings
        
        АҒЫЛШЫН ЖӘНЕ ҚАЗАҚ ТІЛІНДЕ ТАҒАМДЫҚ МЕТАФОРАЛАРДЫҢ ЛИНГВОМӘДЕНИ АСПЕКТІСІН
ЗЕРТТЕУ
Көкшетау 2014
АҒЫЛШЫН ЖӘНЕ ҚАЗАҚ ТІЛІНДЕ ТАҒАМДЫҚ МЕТАФОРАЛАРДЫҢ ЛИНГВОМӘДЕНИ АСПЕКТІСІН
ЗЕРТТЕУ
МАЗМҰНЫ
АНЫҚТАМАЛАР ... 4
1. ... ... ... ... 8
1.1 Метафора – әмбебап құбылыс ... ... ... ... ... ... Тағамдық метафоралардың зерттеу объектісі және әдіснамасы 36
2. АҒЫЛШЫН ЖӘНЕ ... ... ... ... ... ЗЕРТТЕУ ... ... ... ... ... ... аспектісін зерттеу
41
2.2 Қазақ тілінде тағамдық метафоралардың лингвомәдени ... ... ... және ... тілінде тағамдық метафоралардың салыстырмалы талдау
58
ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... анықтамаларымен келесі терминдер берілген:
- Әлемнің тілдік бейнесі - біріншіден, белгілі бір ұлттық ... яғни ... ... ... ... ... ... тілдік ерекшеліктерге, ең алдымен, лексикалық
номинация жүйесіндегі өзіндік белгілерге бағыттала әрі ... ... ... ... ...... ... бар әлеуметтік, рухани және
тұрмыстық қатынастар мен заңдылықтарды ... ... мен ... ... ... тіл білімінің бір бағыты.
- Мәдениет – адамзат өмірін ұйымдастырып, дамытатын арнайы тәсілдер
жиынтығы; ... ... ... ... ... ... адам
әрекетінің қалыптасу негіздері; ұлттар мен ... ... ... қоғамдық, этикалық нормалардың даму деңгейі
- Метафора (грек metaphora – ауыстыру) – троптың (құбылтудың) бір ... мен ... ... ... ... астарлы мағынада
қолданылуы. Сөздің ауыспалы, бейнелі мағынада қолданылу құбылысы.
- ... ... - сол не өзге ... ... ... ... ... коды) немесе бүгінде өркениетті толығы бар ... ... ... ... Фразеологиялық тіркес - кемінде екі сөздің ... ... ... құрамы мен құрылымы тұрақты, даяр қалпында
қолданылатын тілдік бірліктер.
КІРІСПЕ
Қазақ мәдениетінің этномәдени ... ... ... ... ... Қазақстанның тілдік саясатының
өзекті мәселелерінің негізі ретінде (үш тілді ... ... ... пен этносаралық қарым-қатынас), сонымен ... ... ... және әр түрлі ұлттық тілдер мен әлемнің дискурсивті
суреттерінің ... ... ... ... мәселелерде
көрініс тапқан.
Әлемнiң ұлттық бейнелерінде ұлттық және әмбебап ... ... ... және ... ... көрініс тапқан мәдени
басымдықтардың салыстырмалы зерттелуi, сонымен қатар ұлттық ... ... және ... метафоралық модельдеу қызметінде
лингвомәдениеттің типтік бейнесі ғылыми ... ... ... тiлдi ... сөздiктердегi зерттеу ... ... ... зерттеудің жоғары практикалық маңызға ие.
Қазақ және ағылшын лингвомәдениетін көрсететін базалық этномәдени екі тілді
сөздіктің құрылуы ... ... ... үйлесімділігінде үлкен рөл
атқарады. Олар осы тілдерді оқуда ана тілі және шет тілі ... ... PR және ... ... қолдана алады. Білім ... ... ... ... және байланыс бойынша
мамандарды, мәдениеттанушылар мен әлеуметтанушыларды дайындауда зерттеудің
нәтижелерін ... ... ... ... ... ... ... жүргізілген зерттеу, өзінің ғылыми жаңалығымен
ерекшеленеді және әлемдік ... еш ... ... АҚШ, ... Германия, Италия гуманитарлық білімінде мәдени
шартты ... ... ... ... ... семиотикасының аймағында өңделуде. Бұл жерде ... ... ... айырмашылығы бар белгілердің ерекше жүйесі ретінде
түсіндіріледі. Осылардың көмегімен ақпарат таңбалардың ... ... ... H.G. Bosshard, R.P. Erickson, Z. Kovecses, G.
Mininni, C. Rapaile, ... және т.б.). ... ... ... ... ... ... Н.Ф.Алифиренко, Ежи Бартминьский, В.Н.Телия, В.В.Красных,
М.В.Пименова, Ю.С.Степанов және т.б.) ... ... ... ... ... В.В.Сдобников,
О.В.В.Петрова, W.Wolfram, J.de Waard, E.A.Nida, A.Neubert) аудару теориясы,
(А.Е.Ағманова, М.Ш.Мұсатаева, ... ... ... ... ... және т.б. )
салыстырмалы лексикология және ... ... және шет ... ... Тілдің бейнелі қорын көрсететін лингвомәдени сөздіктер
мен сөздіктерді құрастыруда өз ... ... ... аз емес
(О.И.Блинова және Е.А.Юрина, В.М.Мокиенко, А.М.Мелирович, ... ... ... сипаттау және теориялық зерттеу когнитивті
семантика, концептология (В.И.Карасик, Г.Г.Слышкин, С.Г.Воркачев), метафора
теориясы мен бейнелілік ... ... ... ... ... ... және ... зерттеушілерінің еңбектерінде
көрсетілген тұжырымдамаға сүйенеді.
Тілдегі мәдениет деректерін оқу соңғы үш ... ... ... ... ие ... отыр (Н.Д.Арутюнова, Ю.Н.Караулов,
Ю.С.Степанов, В.Н.Телия және т.б.). ... әлем ... ... ... ... рөлі - әлемнің тілдік суреттерін мәдени
және ұлттық ... ... ... ... және ... авторлық
концептуалды ойын, сөйлесу қызметіндегі өнім ретінде (дискурсивті аспект)
жіті оқытылады. Осы ... ... және ... ... ... Н.Д.Артюнованың, А.Н.Барановтың, З.И.Резанованың,
Г.Н.Скляревскаяның, В.Н.Телийдің, А.П.Чудиновтың және т.б. ... ... ... ... ... әлем ... әр ... және бағытта жүзеге асады. Модельдеу ... ... ... ... жоба авторының теориялық және ... ... ... ... ... ... языка» (Юрина, 2005;
ғылыми кеңесшісі – ... ... ... ... ... ... ... (Юрина, 2005) монографиясында
көрсетілген және ... ... ... ... ... ... да жұмыстарында осындай бағыттарды атап өтуге
болады.
Жоспарланған ... ... ... құрастыру
барысында «Тілдің метафоралық бейнелер айнасындағы ұлттық тағамдық дәстүрі»
сөздігі» «Мотивационный диалектный словарь» ... ... слов ... ... ... Е.А.Юрина), «Русское культурное
пространство: Лингвокультурологический словарь: Вып.первый (Зооморфные
образы)» (В.В.Красных, Д.Б.Гудков және т.б.) сияқты ... ... және ... ... жақын лексикографиялық еңбектердің
құрастырылу тәжірибелері ескерілетін болады.
Зерттеу жұмысының ... ... ... ... ... ... тілдегі әлем үзінділерінен көрініс тапқан қазақ халқының
этномәдени басымдықтарының ... ... ... ... ... ... ... өзгерілген концепттармен сәйкес келетін
этномәдени басымдықтарды құрастырумен байланысты.
Ортаны талдау үшін таңдап алынғандар ... және ... ... ... ... байланысты. Осы концептуалды
саланың әр түрлі құбылыстағы бейнелері тілдік әлем ... ... ... және ... кездегі саяси, публицистикалық, білім
беру және тағы ... ... ... ... ... ... ... ағылшын лингвомәдениетімен салыстырмалы
түрде қарастырылады. Политілді концепциямен байланысы өзекті мәселе болып
отыр.
Зерттеу жұмысының қолданбалы мақсаты ... ... ... ... ... «Тілдің метафоралық бейнелер
айнасындағы ұлттық тағамдық дәстүрі» сөздігі.
Ұлттық мәдениеттің бағалы басымдықтарын зерттеу толық кешенді әдістер
мен ... ... ... ... интегративті және пән аралық
мінезге негізделеді. Біріншіден, бұл ... және ... ... ... ... және көп ... ... бағытталған жүйелік суреттеудің жалпы ғылыми әдісі. Ол бақылау,
жүйелену, ... ... ... ғылыми синтез, классификация,
сандық есептердің әдістерінен тұрады.
Осы мақсатқа сәйкес зерттеуде мынадай міндеттер ... ... және ... ... ... метафорларды жинақтау;
- Жинақтаған теориялық материалдарға негізделе ... ... ... ... ... және қазақ тілдеріндегі тағамдық метафорларды салыстыру.
Зерттеудің ғылыми объектісі ағылшын және қазақ тіліндегі метафоралары
болып табылады.
Зерттеудің негізгі ... ... мен ... ... ... ... ... тұжырымы. Ағылшын және қазақ халқылардың өмір
сүру салты ағылшын және қазақ тіліндегі тағамдық ... ... ... ... ... бейнелік және уәждемелі құралдарының семантикасын талдауда
лингвистикалық ... ... ... мен ... ... ... бірлік семантикасының компоненттік талдауы; 2) семантиканың
лексикалық, грамматикалық, ... ... ... ... ... интегралды талдауы; 3) Ауызекі ... ... ... ... ... отырып контексті талдау.
Тілдік әлем көрінісінің және метофоралық әлем ... ... ... концептуалды талдау әдісі қолданылатын болады. Ол тілдің
базалық құрылымының негізі бойынша ... ... ... Сонымен қатар ана
тілдің лингвистикалық модельдеу құбылысының үрдісіндегі зерттеушінің жеке
тілдік ішкі ... ... ... әдісі қолданылатын болады.
Сөздің бейнелілігі мен уәждемелі санасын құру үшін психолингвистикалық
эксперимент әдісі қолданылатын болады.
Ұлттық-мәдени ... құру ... әр ... ... ... ... талдауда, олардың типологиялық ұқсастықтары мен
айырмашылықтарының дәрежесін анықтау үшін салыстырмалы әдіс қолданылатын
болады.
Ұлттық әлем көріністерін ... және ... ... құбылыстың
ерекшелігін көрсететін халықтың рухани мәдениеті мен материалды саласындығы
мәліметтер мен ... ... ... түсіндіру әдісі қолданылатын
болады.
Сөздіктерді құрастыру барысында лекикографиялық әдіс қолданылатын
болады.
Зерттеу жұмысы барысында үш ... ... ... Сагындыкова Ж.О., Алхатова Р.К. Лингвокультурологический анализ казахских
фразеологических единиц с ... ... XVI ... ... ... Язык и глобализация. - Алматы: КазНУ им. ... 2013 г., 3 ... ... Rsaldy, ... ... Līce Iveta. ... of ... phrases with ‘milk’ component. Rural Environment. Education.
Personality (REEP) (2014). ... of the ... ... Volume 7. (CD-ROM) March 7th - 8th ... 2014, ... Latvia, p. 7.
- Алхатова Р.К. Қазақ тіліндегі «бал» ... бар ... ... зерттеу. «Ғылым және білім – 2014» ... мен жас ... IX ... ... конференциясы. –
Астана: http://www.enu.kz/ru/nauka/nauka-i-obrazovanie/, Л.Н.Гумилев
атындағы ... ... ... 2014 ж., 4 ... құрылымы. Диссертациялық жұмыс кіріспеден, екі ... ... ... ... тұрады. Жұмысының көлімі 69
бет машинамен басылған мәтіннен тұрады.
1. МЕТАФОРАЛАРДЫҢ ЛИНГВОМӘДЕНИ АСПЕКТІСІН ЗЕРТТЕУ
1.1 Метафора – ... ... ... адам ... ... деуге болады. ... ... ... ең ... ... ... ... ойшылдар тіл мен ойлаудың байланысында зерттесе, метафораны тілдік
тұрғыдан алғаш зерттеген орыс ғалымы – М. ... еді. Ол ... к ... ... ... ... «Сұлу сөйлеу» тәсілі
ретінде байымдайды. Ал көрнекті ғалым А. Потебня метафораның ... ... ... ... туатынын атап көрсетеді. 1920 жылы орыс тіл
білімі метафораны ... ... ... ... тәсілі, әрі
көркем әдебиеттің бір жанры болып табылатын поэзияның шын қасиетін тек
метафоралануында деп ... ... Егер ... сөйлеген
айтуындағыдай болатын болса, сөзіміз түгелдей астарлыққа құрылса, не
жұмбақ, не варваризмге ... ... еді. Ал ... «сәнді сөйлеу үшін»
керек деген М. Ломоносовтың өзінің оны жиі ... ... ... ... ... ... ... айтылган жүйелі сөздер болса
керек. Өйткені көркем шығармадағы эмоциялық, ... ... ... ... нақты көңіл бөлмей, суреттеу тәсілдері ... ... ... ... бір ... ... ... дұрыс
нәтиже шықпайды, онымен әдебиет тиісті бағасын алып, ... ... ... ... ... Орыс тіл білімінде Б.Мейлахтың едәуір
жұмыс жасағандығын айрықша атап өту керек. Б.Мейлах метафораны тек көркем
әдебиеттің ... ... ... ... категориясы екендігін, көркемдік
жүйесінің элементі болып табылатындығын тұжырымдады. Е.Черкасованың
Л.Леонов пен М. ... ... ... ... ... сөз
қолдану туралы» деген мақаласы бар. Автор ... таза ... ... ... метафораға семантикалық, грамматикалық сипаттама
бермек болған. Профессор А. Ефимов метафораны кең мағынада ала ... сөз ... ... ... ... ... ... Метафораның жасалу тәсілі, түрі мен оның ... ... ... ... ... ... ... мәнерлі сөйлеу сөзді
метафоралық қолдану арқылы пайда болады деген үзілді-кесілді ... ... ... ... деп ... ... ... да
метафораны образдылық деген ұғыммен пара-пар қоюға болмайды.
«Метафора образдылықтан біршама тар ... ... ... ... ... ... Б. ... [1]
Жоғарыда келтірілген пікірлерден метафора орыс тіл білімінде де әлі
өзінің жан-жақты қырын ашатын ... ... ... көруге болады.
Бірақ қазақ тіл біліміндегі материалдар мен зерттеу еңбектері бір саты алда
жүр. Орыс тіл ... ... ... ... ... ... Бұл мәселе Н.Артюнова, ... ... ... ... ... ... Д.Петров, К.К.Жоль, А. Шахнарович,
Н.Кожевникова, С.Кубрякова, Г. Кулиев, Ю.Левин, ... т.б. ... ... ... еңбектерінде әр қырынан зерттелген. ... ... ... бұл ... ... ... метафораның көп
қырлы, күрделі, қызықты құбылыс екенін ... Орыс тіл ... ... жаңа ... ... ... ... таным процесі мен
дүние туралы білімнің тілде бейнелеумен байланысын зерттеу ... ... Ал оның ... орыс тіл білімінде метафора қоршаған әлемді
түсінудің, ойлаудың, дүниені, әлемді ... ... ... ... Метафораны зерттеген орыс тілшілерінің бірі - Гак В.
«Метафора – тілдегі атаулардың негізінде жаңа ... ... ... ... ... адам ... терең күшіне
байланысты пайда болады. Метафора өте ... ... ... ... ... ойы мен тіліне тән құбылыс [2] дей ... - ... ... мен іс-
әрекеттің барлық салаларында дүниені танудың сан қырлы ... ... ғана тіл ... ... ... - ... лингвист В. Гак өзінің бұл тұжырымын былай қорытындылайды:
«Метафора жаңа мағына жасаудың оним тәсілдерінің бірі ... ... бір ... ғана ... ол - алғаш қалыптасқан ... ... ... ... ... (лингокреативтик) тәсілі».
Ғалым В. Гактың метафора туралы айтқан пікірін С. Гусев өзінің «Наука
и метафора» атты монографиясында былай деп ... ... ... ... не ... ... упорядоченности знаний, которыми обладает общество, но и
позволяет ... ... ... о мире, обнаруживая сходство в
различном и неожиданные характеристики в ... ... ... ... не ... раньше. Следовательно, познавательная
метафора является особым приемом мышления, суть которого заключается ... ... ... содержания человеческих знании, что
достигается с помощью ... ... ... ... ... ... ... [3]
Яғни екі ғалым да өз зерттеу еңбектерінде метафораға әр қырынан келіп
бірінің зерттеуін екіншісі толықтырады. Орыс ... ... ... тағы ... ...... ... өзінің «Метафора и научное познание» атты
монографиясында жаңа мағынаның вербалдану, яғни сөйлеу ... ... ... ... ... ... ... байланысты
философиялық мәселелерді талдады. Ғалым метафораға сүйену, оны қолдану -
коммуникативті ... ... ... ... Оның ... танымдық, таныстыру мен түсіндірушілік сияқты қызметтерін зерттеу
– коммуникативті қызметін ... ... Г. ... ... ... ... же, и в том, что она ... преодолеть немоту схватить
новизну. Метафора – это первый луч ... в ... ... ... Метафора регулирует взаимоотношения между новизной ... ... и ... ... ... метафоры не в ... а в её ... ... ... Метафора способствует
преодолению болезни некоммуникабельности языка в ... ... ... ... зерттеу еңбектері метафораның тек тіл білімі мен әдебиет
ғылымдарының ғана емес, сонымен ... ... ... ... ... ... семиотика сынды ғылымдардың да зерттеу
объектісі болып табылатынын айқын аңғарамыз. Ойлау, таным, дүниеге көзқарас
сынды ғылымдарға алып ... ... ... жасалу механизмін
зерттеу оны психология мен психоанализ ... ... алып ... ... метафоралық құрылымы, жасалу жолдары - өте күрделі ... ... ... ... ... тәртібі жоқ. Метафораның жасалуын тек
қана тілдік заңдылықтармен түсіндіру мүмкін ... ... ... ... ... ... ... тікелей қатысты.
Адамның ойлау, таным дүниесі қоршаған ортадан ... ... ... ... зат, ... оның ... ... арқылы
жасалады. Яғни, метафора – ассоциациятивтік ... ... ... ... Ол ... ... мағынаны білдіреді. Ес процесінің негізі
болып табылатын байланыстарды психологияда ассоциация деп аталады. [5] ... ... ... үлкен орын алады. Мида еріксіз
пайда ... ... осы ... заңдары арқылы пайда болады. Ал
ассоциация заңдарын ғылымға бірінші рет енгізген ... грек ... ... заманынан ассоциацияның белгілі үш түрі бар: (а) іргелестік; (ә)
ұқсастық. (б) қарама-қарсылық.
Ассоциация ... ... ... ... ассоциациясы бойынша бір зат жөніндегі емес, өзімен бірге
оған қатысы бар екінші затты қоса туғызады.
Ұқсастық ... ... ... ... ... ... ілестіріп, еске түсіреді. Яғни бір зат жөніндегі елес сол ... ... да ... бар ... ... ... ассоциациясы заңы бойынша бір - біріне қарама-қарсы
құбылыс бірі екіншісін еске ... ... ... ... ... ұқсастық ассоциация мен қарама -қарсылық
ассоциация заңдары негіз болады.
Орыс тіл білімінде метафора туралы жазылған тағы бір құнды еңбек ... ... ... құрастыруымен жарыққа шыққан. «Теория
метафоры» (1990 ж.) атты ... ... ... ... ... ... ... сүйеніп шығарылған оқулығының ... алар орны ... Бұл ... ... ... Дж. Серль, Р. Якобсон, М. Блэк, Дж. Миллер, А. Вежбицкая сияқты
американ, ағылшын, француз, испан, поляк ... ... ауыз ... ... ... мен көркем әдебиет тіліндегі ... ... ... жасалған мақалалары енген.
Н. Арутюнова өмір тәжірибесінде адамға бейнелі ойлау тән екендігін, ол
жеке объектілерді теңдестіру, ... ... ... қабылданатын түрлі
нәрсенің арасында ұқсастық табумен бірге, нақтылы және абстрактілі объекті,
материя мен рухтың арасында ортақ қасиет, ... ... ... ... ... ... [6] Н.Арутюнованың жинағына енген әлем
линвистерінің метафора туралы айтқан пікірі мен ... ... ... ... ... риторики метафоры» деген еңбегінде ... ... ... үшін ... ... ... ... айтады. [7]
Ал испан ғалымы Хосе Ортега - и Гассет «Две великие метафоры» деген
еңбегінде метафораның болмысты ... ... ... ... ... ақыл ойы ... кеңістіктің пайда болатындығын ескертеді. [8] Ғалым
метафораны жоғарғы деңгейдегі абстрактілі объектілерді тауып, оларды мазмұн
жағынан анықтаудың бірден - бір ... ... ... ... М. ... «Понимания метафоры подобно дешифровке кода
или разгадывании загадки» десе [9], Д. Девидсон: «Метафора один из ... ... ... и ложь о мире ... ... и ... его глубже скрыт или искуси, завуалирован»- дейді. ... Дж. ... пен М. ... ... ... мы ... ... «Ойдың өзі метафоралы, ол салыстыру арқылы дамиды. Міне осылай
метафора пайда болады», - деген. [11]
Джон Р. ... ... ... – это всегда значения,
высказывания говорящего», - деген ой түйеді. [12]
Орыс лингвистері, әлем лингвистерінің ... ... ... көне ... ... алатынын, оның философия, логика, психология
сынды ғылымдармен байланысы түсіндіріледі. Метафора мәселесі тек жеке ... тән ... ... ... ол – кез ... әлемдік тілде кездесе
күрделі, қызық ... ... осы ... ... ... мен оның бір саласы қазақ
білімінде қалай қарастырылуда? Қандай ... ... Осы ... ... ... ... ... барысында байқағанымыз, өкінішке орай
түркітануда метафора жайлы жүргізілген еңбектер жоқтың қасы ... ... қана ... ... ... ... ... деген мақаласында метафораның
грамматикалық құрылысы теңеумене пара пар ұштастырылып қарастырылған.
Түркітанудың бір ... ... ... ... тіл ... ... болсақ, бұл – жан-жақты зерттеуді талап ететін,
үздіксіз ... келе ... ... ... ... тіл біліміндегі
метафораның жай-күйі, оның жасалу жолы, ... ... ойды ... ... қазақ метафораларының зерттелуі, сипатталуы, ғылымдағы
танымдық рөлі ... ... ... ... ... ... тұрғыдан
терең зерттеуді қажет ... Осы ... ... ... ... ғана қарап келінді. ... ... ... ... ... ... ... (грек mеtарһоrа – ауыстыру) – троптың бір түрі. ... және т.б. ... сөз бен сөз ... ... ... Ал ... ... – ауыспалы мағынаның пайда болуы ... ... ... ... ... ... ... аумағының
кеңеюі». [13] «Тіл білімі сөздігінде» ... ... ... ( грек ... - ... – троп ... ... механизмі.
Метафора сөздің басқа мағынада қолданылуы. Риторика мен ... ... ... ... ... ... терминін қазақ тіл білімінде алғаш ...... А. ... Ол өзінің «Әдебиет танытқыш» деген еңбегінде метафора
ұғымын «ауыстыру» деп атайды.
А. Байтұрсыновтан соң ... ... ... ... ... ... ... – Р.Барлыбаев пен Б. Хасанов.
Р. Барлыбаев «Қазақ тілінде сөз мағынасының кеңеюі мен тарылуы» ... атты ... ... сөз ... мен оның өзгеруі, дамуы,
сөз мағынасының кеңеюі мен тарылуы, сөздің дыбыстық, мағыналық ... ... ... ... ... ... мәселелерді талдады
Р.Барлыбаев метафора туралы былай деп жазды:
«Бір заттың ... ... ... ... ... қарай екінші бір
заттың, құбылыстың атауына ауысады екен. Олай болса, сөз мағынасының ауысуы
объективтік болмыстағы заттардың, ... ... ... ... ... құбылыс деп қарайтын.... Біріншіден, сөздің ауыс
мағынасы түр, түс ұқсастықтарына негізделіп жасалады екен; екіншіден ... даму ... ... ауыс ... дами келе ... ... кей ... ауыс мағына алға шығып кетуі мүмкін: үшіншіден,
сөздің тұрақты, кеңейіп, көп мағыналығы, ... ... ... - ... ауыс ... (қай ... ... түрлі дәрежелері екенін айтуға
болады». [15]
Ал Б. Хасанов «Қазақ тілінде сөздердің метафоралы қолданылуы» атты
кандидаттық диссертациясы ... ... рет ... ... ... 1966 жылы ... ... көрген еңбегінде Б. Хасанов ... С. ... ... ... ... ... XVIII – ... қазақ ақын өлеңдері тіліндегі ... ... ... ... ... ... ... қолданылуы жан-жақты
зерттелді. Ғалым әсіресе, метафораның жасалу жолына ерекше көңіл ... ... пен ... ... оның сөздің көп
мағыналылығын туғызуы, омонимдерді, терминдердің ... ... ... мен ... ... мақал-мәтел, қанатты сөз
бен афоризм, табу мен ... ... ... ... ... т.б. ... жан-жақты қамтылып Б.Хасановтың еңбегінде
сөз етіледі. Автор метафоралық мағына алған сөз метафоралық қолданыстың
кезінде пайда ... оның ... ... шама-шарқына қарайлас,
дүниетанымына, біліміне тікелей байланысты екендігін айтады.
«Біраз уақыттан соң метафоралардың өзі қайтадан ... ... тіл ... кері ... ... ... ... [16]
Ғалым метафораның лексикалық грамматикалық сипаттамасы мен оның қазақ
тіліндегі қолданыстарының ерекшелігін қарастырылып талдайды. Сөз ... ... сын ... сан есім, есімдік, үстеу, етістік, еліктеуіш сөздер)
метафоралануына жеке ... ... сөз ... ... ... ... зат ... рөл атқаратындығын айта кету керек. Өйткені, біріншіден, басқа ... ... ... зат есім ... белгілі болады. Екіншіден,
зат есімнің атаулық, терминдік мәні ... ... ... ... ... ... мағыналық топтары: адам,
өсімдік дүниесі, географиялық орта, жер-су, мата, ... ... ... ... ... ... байланысты туған метафора сараланып талданады.
Б. Хасанов метафораның көркем әдебиетте қолданылуын талдаған. Ғалым
метафора түрі, метафораның стильдік ... ... ... мен ... ... ... ойлаудың ұлттық ерекшелігін көрсетудегі мән-маңызы,
т.б. тілдегі қосымша қызметіне кеңірек ... ... ... ... ... көп ... бөледі. Бұл еңбек – қазақ тіл білімінде
метафораны жан-жақты ... ... ... үлес ... бірден-бір
еңбек.
Дегенмен, Б. Хасановтың еңбегі жарық көргелі елу жылдай ... ... Бұл ... ... ... ... ... түбегейлі өзгеріс
халықтың ой-санасы, тіл, сөз мағынасы, қолданысына әсерін тигізбей қоймады.
Мұндай өзгерісті сөздің метафоралы қолданылу ерекшеліктерінен де ... ... ... ... метафора қолданысындағы өзгеріс пен
ерекшелікті байқап анықтау, оларды талдау, әсіресе, ... ... ... ... ... мен ... ... тұрғыдан зерттеу
аса маңызды іс болмақ.
Ш. Мұхамеджановтың «Қазіргі қазақ тіліндегі сөздердің ауыс ... ж.) атты ... ... ... ауыс ... ... мен омонимияның арақатынасы, ауыс ... ... ... ... ... ... ауыс мағынаның негізгі
түрлері, сөз мағынасының метафоралық өзгеруі, сөздердің түрлі ... ... ауыс ... ... ... тілдерден енген
сөздердің ауыс мағынасы жан-жақты ... ... ауыс ... ... кең мағынасында алып отырмыз, олай
болғанда метафоралық, ... ... т.б. ... ... ... ... Мұны сөз мағынасының даму барысындағы алғашқы
барысындағы басқышы екенін естен шығармаған ... ... ауыс ... ... ... екінші басқышы деуге тиіспіз. Оның ... - ... - ... ... ... ... ... кейбір ойлары В.Манасбаевтың «С.Мұқановтың
поэзиясының тілі» (1961), М. Жақыпбековтің ... ... және ... тіркестердің стильдік ыңғайда қолданылуы»
(1955 ж.) сияқты кандидаттық ... да ... ... ... ... метафора, оның түрлері туралы К.Ахановтың «Қазақ тілі
лексикасының мәселелері» (1956 ж.), «Тіл ... ... ... ... М. ... Е. ... Б. ... «Қазақ тілінің
стилистикасы» (1975 ж.), Ә. Болғанбаевтың «Қазақ тілінің лексикологиясы»
(1988ж.), А. Айғабыловтың «Қазақ ... ... (1995 ж.) ... қазақ тіліне қатысты еңбектерде айтылып, түсінік беріледі. Сонымен
қатар тілшілер қатары жас ғалым-ізденушілермен ... ... ... ... ... ... ... жүрген жас ғалымдар – ... И. ... Г. ... ... тіл ... ... сөздердің ауыс мағынасын жасаудың бір
жолы, қазақ әдебиеті мен стилистикасында троптың бір түрі, яғни көркемдегіш
тәсіл ретінде ғана ... ... ... Б. ... пен Ш.
Мұхамеджанов сынды ғалымдардың метафораның қолданылу аясына қатысты ... ... ... ... ... қалды. Ғалымдар
зерттеуді метафора, жасалу жолы, көп қырлылығы, функциясы қазіргі ... ... тек ... ... ғана байланысты жүргізеді. Ал бұл
тілші ғалымдардың құнды ... мен ... ... орай, басқа ғалым
еңбектерінен орын таппауда. ... ... ... ... метафорасы туралы
сөз қозғағанда тек қана оның лексиканың эмоциялық экспрессивті қабатын
жасайтыныны, ауыс ... ... ... жолы екенімен ғана шектеліп
келеді. Қазақ тіл білімінде метафораны күні бүгінге дейін біржақты түсіну
орын алып ... ... – тек ... шығармадағы көріктеу амал-тәсілдің
бірі ретінде, бұған дейінгі жазылып, ... ... ... ... ... тілдік аспектісінде ғана, яғни троптың түрі
ретінде, ... ... сөз ... жүр. Қазіргі уақытта қазақ тіл
білімінде метафораның лингвистикалық табиғатын тілдегі ... ... ... ... ... зерттеу аса қажет. Өйткені, адам сана
болмысындағы өзгерісі қоғамдық, әлеуметтік жағдайға байланысты. XXI ғасыр
басында ... қоры ... жол, ... өте ... байи ... Қазақ
қоғамында «сана төңкерісі» болды деуге болады. Танымдық мәні зор ... тіл ... ... орын алуда. Соңғы уақытта ғылым ... ... да ... әсер ... ... Орыс ... оқулықтарды аудару нәтижесінде тілімізде жүздеген
балама сөз ... ... ... ... ... мәдениеттану,
логика т.б. ғылым салаларына ... ... орыс ... ... ... «Жалпы психология», (1980) Аударған – Жарықбаев. немесе,
Әлеуметтік философия. Хрестоматия. Аудармашы – ... 1997 ж. ... ... ... ... сай әртүрлі ғылым саласында төл оқулықтар
жазылды. Мысалы, 10 жылда философия, ... ... ... ... жоғарғы оқу орындарына арналған көптеген оқулық пен
көмекші құрал ... ... ... ... ... 1992 ж., ... Ұлттық психология. 1992 ж. ... ... ... ... ... метафораларға назар аударайық:
(1) Философия – барлық қоғамдық ғылымдардың түп атасы (Д. ... ... ... 1994 ... Л. Фейербах немістің классикалық философиясының ақырғы буыны еді
(К. Әбішев, Т. Әбжанов. ... ... ... мен ... проблемасы.
1990 ж.).
Кімде рухани күш басым болса, көбіне жеңіс тізгіні де ... ... ... ... 1993 ... Метафора ғылым тілін дамытып, қалыптастыруда жаңа ұғым жасайды.
Осының бәрі метафора табиғатын түрлендіріп, оның ... ... ... Тіл – ... ... оның ... тіл білімімен бірге
өзгеріп, бірге дамып келе ... ... ... Оның ... ... ... дамып отыруы заңдылық деуге ... тіл ... ... ... ... белгілі ғалым – А. Байтұрсынов деп айттық.
А.Байтұрсыновтан кейін метафораға ғылыми анықтама 1954 ж. ... ... ... ... ... I. ... Мұсабаев, Н. Сауранбаев
авторлығымен жазылған ) берілді:
«Лексикада түріне, ... ... т.б. ... ұқсастығына қарай, бір
ұғымның бөлшегін басқа жеке сөзге ұқсату арқылы жаңа мағына аш ... ... ... ... ... ... берілгенімен метафораға тән іс-
сипатты толық қамтымаған, ... ... ... ретінде метафора
метанимия, синекдоха қасиеттері тұтас, жалпы қамтылғандай болып көрінеді.
Анықтамадан кейін мықты достық, лас жұмыс, кеменің ... ... ... ... ... ... басқа бір ойды түсіндіру үшін
қолданылғаны айтылады. Еңбекте ... ... ... ... ... тілде қолданылатын лексикалық метафора деп ... ... ... 1962 жылы ... шыққан I. Кеңесбаев пен
Ғ.Мұсабаевтің «Қазіргі қазақ тілі» оқулығында «метафора» термині мүлде
қолданылмайды. Бұл ... ... ... ... ... ... – ұқсату заңы аталып түсіндіріледі:
«Тілдің лексикасындағы ... ... ... ... заттың, құбылыстың түрінің белгісінің ұқсастығына қарай жаңа
мағынада қолданыла беруін ұқсату заңы деп ... [20] ... ... былай түсіндіріледі. «Ұқсату заңы дегеніміз өзі шартты нәрсе, ... ... ... ... ... ... қарай орынды жерде ұқсату
арқылы ғана жаңа ... ие ... бұл ... заңы бойынша жасалған
жаңа мағына көбінесе омоним жасауға да ... ... [21] 1963 ... ғалым Р. Барлыбаевтің «Қазақ тілінде сөз мағынасының кеңеюі және
тарылуы» атты ... ... да ... ... ... ауыс мағынасы «ұқсату заңы» деп беріледі.
Ш. Мұхамеджановтың «Қазіргі ... ... ... ... атты ... диссертациясында былай делінген:
«Сөздердің метафоралық ауыс мағынасы деп сөз мағыналары мен сөздердің
екі, я одан да көп ... я ... ... ... белгілері негізінде
ауыс айтылуын айтамыз». [22]
Ал ғалым Б. ... ... ... ... метафоралы қолданылуы»
монографиялық еңбегінде (1966 ж.) метафораның зат пен ... не бір ғана ... ... ... пен ... ... орай, түс,
түр, иіс, дыбыс ұқсастығы, құрамы, өзара ... ... ... екенін
айтып, ғалым:
«Метафора – екі зат пен құбылысты салыстырудың негізінде сөздің ... ... ... ... ... [23]
К. Ахановтың «Тіл біліміне кіріспе» (1978 ж. ) атты ... ... ... ... ... қарай бір заттың не құбылыстың басқа бір
заттың не ... ... ... ... сол ... ауысуы
метафора деп аталады». [24]
Бұл – ғылыми негізделіп ... ... ... лингвист Ә. Болғанбаевтың «Қазақ тілінің лексикологиясы» ... ... ... төмендегідей анықтама берілген:
«Өмірдегі зат пен құбылыстың сыртқы не ішкі белгілі бір ұқсастық
белгілеріне ... ... ... ... ... қолданылуын метафора
дейміз». [25]
1998 жылы жарық ... ... ... ... ... ... атты жоғарғы оқу орындары студенттеріне арналған оқулығында
авторлар (Ә. Болғанбаев, Ғ. ... ... ... ұқсату заңы
арқылы жасалатындығын айтып, оған мынадай анықтама береді:
«Сыртқы не ішкі белгілеріндегі ұқсастыққа қарап, бір зат ... бір ... атау ... ... сөз мағынасының ауысуы метафора
(грек теіарһога - ауысу) деп аталады». [26]
Жалпы жоғарыда аталған еңбектер мен оқулықтарда берілген ... келе ... ... ... өзгешелік жоқ екендігін аңғаруға
болады.
Ғалымдар бір-бірін сөзбе-сөз қайталамағанымен, олардың ой-пікірлері,
ғылыми ... ... ... ... ... ... Авторлардың
барлығы метафораның ұқсастыққа байланысты бір зат атуының басқа бір затқа
атау болуына байланысты сөз мағынасының ... ... сөз ... 2 (екі) ... ... ... олардың ортақ, ұқсас
белгілерінің негізінде жүзеге ... бір ... атап ... ... анықтамалардан авторлардың барлығы да қазақ тіліндегі метафора
терминіне анықтама берудің ғылыми үлгісін ... ... ... ... болу ... ... не себептен адамның ойлау, тілдік
қарым- қатынас ... ... ... ... ... кездестіре
алмаймыз. Жоғарыда келтірілген анықтамаларды талдап, ... ... ... метафоралардың қызметі мен ерекшеліктерін ескере ... ... ... беруге болады:
«Метафора – бір зат, құбылыстың, не оның әр түрлі белгілерінің (түс,
қалып, ... т.б.) ... ... және ... ... ... ... теңдестіру арқылы басқа зат, құбылыс не белгілеріне атау
ретінде ауысу құбылысы». Метафора ... көп ... ... ... оның ... бір ... толық ашып таныту мүмкін емес.
Сондықтан метафора құбылысын анықтап көрсететін ... ... ... ... ... ... – ойлау, таным процесінің нәтижесі;
Метафора анология, яғни ұқсастық негізінде жасалады;
Метафора адам атының бір-біріне мүлдем ұқсамайтын зат, құбылыс ... ... ... ... ... несесе оларды бір-біріне
қарама-қарсы қоюынан пайда ... – ойда зат, ... және ... ... яғни ... нәтижесі;
Метафора – зат, құбылыс, белгі, қасиеттердің ...... ... бар сөз ... мен жаңа ұғым ... ... – қолданыстағы сөз мағынасының қайта ойлаудан өтуі;
Метафора тілді жандандырады, көріктендіреді;
Метафораның жасалу жолдары мен тәсілдері шексіз. Оған семантикалық шек
қою мүмкін ... ... адам ... ... ... Ол тілдегі қажеттіліктен
пайда болады.
Метафораның табиғатын, жасалу механизмін, қолданылу ерекшеліктерін
зерттей келе, метафора ... тек ... ... ... ... ол ... ... көп мағыналылықтың (полисемия) тууына себепкер
болады. Бұны ... ауыс ... ... ... ... екінші
қызметі дейік. Ал үшіншіден, метафора омонимге ... ... ... ... ... ... көп қырлылығын зерттей келе, оның жоғарыда келтірілген
тіл салалары мен қабаттарындағы қызметіне көз жұмып, айналып өту ... ... ... ... ... түскен сайын, ғылыми-техникалық
прогресс басқан сайын, адамның ойы да, ... ... де ... ... да өзгеру үстінде. Өмірдегі осы сынды ірі өзгерістермен бірге
коммуникативтік, танымдық, білімділік қызметтерді ... ... ... ... өзгеріс үстінде. Жаңа өзгеріс, жаңа тақырып, жаңа ойлар жаңа ... ... ... миы ... ... бұл жаңа ... не ... не, керісінше, бірден қабылдамай шеттетеді. Егер тілдің сөздік
қорынан оны байытудың амал-тәсілдерінің мүмкіндіктері мол болса, ... қор ... ... ... ... қорды байытудың жолы, амал-
тәсілдері осы кезде те актив қызмет атқарады. Дәл осы ... ауыс ... бір жолы ... өте ... ... ... Метафора сөздік қорды
байыту процесінен тыс қала алмайды. Метафора семантикалық тәсіл арқылы жаңа
ұғымға атау ... Тіл ... ... ... ... қолданысты
туралы қай уақытта, қай жерде кездестіре аламыз?
Әрине, ... ... ... ... ... ... ауыс мағынасы» деп аталатын үлкен тақырыпта метафора ... ... ... Сөз мағынасын ауыстырудың негізгі 3 (үш) жолы бар:
Метафора.
Метанимия.
Синекдоха.
Метафора ұғымын тіл ... ... ... да ... ... ... қолданыс троптың бір түрі ретінде, яғни
көркемдегіш ... ... ... Әуел баста метафора стилистиканың
көркем әдеби тармағында ғана ... ... өте келе ... ... басқа да тармақтарынан өзінің заңды орнын алды.
Стилистиканың 5 (бес) түрі бар:
(1) Публицистикалық стиль. Бұқаралық ақпарат құралдарында ... ... ... ... ... ... және ... кездері бұлардың
қатарын интернет сайттары толықтырып жүр. ... ... ... өте ... қолданылуда.
Мысалы, ақша аударылды, ақпарат көздері, халық ағылды, күдік құрты,
дала ұлы, ... ... ... ... ғасыр көпірі, тіршілік керуені,
көңіл көкжиегі, үміт жібі, ел кіндігі, қызмет шылбыры, ... ... ... жан ... ... ... т. б.
Мысалы, 9-мамыр мерекесіне байланысты ұйымдастырылған әдеби-музыкалық
кешке қала тұрғындары қалалық ... ... ... ... Ғылыми стиль. ... ... ... ... ... ... рационалдылығы, қисындылығы, жүйелілігі,
сипаттылығымен белгілі. Бірақ ғылым тілі жаңа ақпаратты дәл, бір ... ... ... ... ... ... ... дамуы кезінде
жаңа білімді барлық жағдайда бірден дәл, нақты бейнелеп ... ... ... ... ... ... ... тіл, ғылым тілі метафорлану
процесіне сүйенеді.
Мысалы, өріс сөзі. Қазақ тілінің түсіндірме сөздігінде бұл ... ... ... - зат ... ... ... мал жайылатын жер атауы.
Мысалы, Көктем келіп, қыс бойы дала бетін көрмеген малдар ... өріс ... ... ... ... ... сынды жаңа ұғым атаулары
туындап тұр. Бұл, әрине, ғылыми стильде кең қолданылатын термин.
Әрі бұл жерден метафоралық қолданыстардың ... ... ғана ... ... ... жоқ. Сонымен қатар, метафораның
қазақ тіл ... тағы бір ... - ... ... ... ... ... – физикалық термин, магниттің таралу аймағы деген ұғымды
білдіреді.
Ой өрісі – ... ... ... Адам ... ... ... ... процесі арқылы туған жаңа ұғым атауы болып табылады.
(3) ... ... ... ... ... романдар тілі көркем
әдебиет стилінің зерттеу ... ... ... ... ... стильде өте актив қолданылады. Себебі метафора – троптың бір ... ... ... Ал көркемдегіш құралсыз ешқандай көркем әдебиет тууы
мүмкін емес.
Мысалы, Тіл ... да ... ... ... қасірет қал Абайдың
кеудесін оқ пен уга толтырды. көркем шыгарма тууы мүмкін емес.
(4) Ауыз екі ... ... ... ... қарым-қатынас
нәтижесінде қолданылатын сөйлеу тілі. Метафоралық ... ... ауыс ... ... ... ... ... сонша, тіпті оны
тура мағынадан да ... ... ... ... ... ... құлыным,
қарғам т.б.
(5) Метафоралық қолданыстар ресми-іс-қағаздар стилінде әзір ... ... ... ... ... ... жоғарыда стилистиканың ғылыми стилі туралы сөз қозғағанда ... ... ... ... ... ... ... сөздердің
метафоралануы арқылы тікелей бір мағынадан екіншісіне ауыстырылуы арқылы да
жасалады. Сөз метафора арқылы жаңа мазмұн,
Мысалы, шөптің ... ... ... қарай математикалық
«түбір» мен грамматикалық «түбір» мағынасы мен жаңа ұғым атауы ... ... ... ... шығу тегі образды, көпшілікке түсінікті,
қолдануға ыңғайлы болып келеді.
Терминология кез келген ғылымның тілін ... ... ... ... өткен «магнит өрісі», «электр өрісі» сынды сөздер,
метафоралық қолданыстар физика ғылымының терминдері, ал ... ... ... ... ... ... болыг табылады. Ал тарих
ғылымының метафоралану процесі нәтижесінде пайда ... ... ... ... толқыны, халық жауы, ақтар, қызылдар т.б.
Метафоралану процесі ... ... ... ... ... ... экологиялық апат кіндігі, экологиялық апат
ошағы т.б.
Метафоралану процесі ... ... ... ... ... ... ... айналымы, нарықтық экономика, тағамдары, т. б.
Қазір термин жасау мәселесі жалпы тіл білімі ... ... ... ... ... ... ... теориялық тұрғыдан
толық зерттелген жоқ. Бірақ терминология ... ... ... ... Егер Кеңес үкіметі тұсында терминология сала 2 (екі) тілдік
сөздіктер ғана ... ... енді ... ... ... ... мен лексикасын жүйеге келтіре бастады. Қазір Қазақстан Республикасының
ТерминКомы. ... ... ... ... Алматы қаласында орналасқан
А.Байтұрсынов атындағы Тіл білімі институты сол мәселе ... ... ... ... ... мен ... кез келген саласы бойынша
метафоралық ауыстыру жолымен жасалған арнаулы сөздерді, терминдерді көптеп
табуға ... ... ... әр ... ... мен ... ... неше
түрлі машина, өңдіріс құрал т.б. ат ... ... ... да ... жиі ... ... алдында бірнеше мақсат тұрады: Термин жалпы
халыққа ... ... ... ... ауыз екі сөйлеу стилінде ... ... мен ... ... атауы терминдік мән ала
алады», - дейді жас ... И. ... [27] ... ... ... ... дұрыс түсінбеушілік те болған. Мәселен,
А.Литвиненко бұл жөнінде былай дейді:
«Метафоры принято обычно считать достоянием поэзии. Но ... ... ... ... ... ... ... что
они не сразу поддаются анализу и ... в ... В ... ... ... ... ... метафоры. Они знаменуют начальную ступень
знания, когда теоритическая ... ещё не ... ... ... ... ... метафорам относятся, например, выражения, смысловое ядро ... ... ... и т. п. Всё это лишь ... ... ... Литвиненконың пікірін қазақ лингвисі Б. Хасанов сынға алады. ... ... ... ... ... ... ... тіл білімі мен
стилистиканы есепке алмағанның өзінде, көркем әдебиетте тек поэзияда ғана
емес, керісінше, оның кез ... ... да ... кездесіп отырады.
Ғалым Б. Хасанов: «Бұл пікірдің кемшілігі - метафораны поэзияның үлесіне
беріп, ... мен ... оның ... жете ... ... ... метафораны бір нәрсе жөніндегі ұғымымыз бен біліміміздің тайыз
кезіне ғана тән деуінде», - ... ... ... ... ... ... ... де қазақ
тіл білімінде молынан кездеседі. Олар – буын, жұрнақ, дыбыс, ... ... ... туыс емес ... сөз, ... ... сөз ... т.б.
Буын – І.Зат ұғымының атауы. Адамның, жан-жануарлардың сүйектерінің
тоғысатын жері.
Лингвистикалық термин. Сөздің дауысты дыбыстарына қатысты жіктелуі.
«Буын» лингистикалық термин ... ... ... ... заңы
арқылы туындаған. Дәл осы арада қазақ тіл білімінің салаларының бір бірімен
байланысы айқын көрініп тұр. «Буын» сөзі ... ... ... жаңа ұғым ... ... тұр, яғни қазақ тілінің сөзжасам саласының
терминологияда атқарған қызметінен ... сөз ... тұр. ... ... ... мен ... ұғым атауын мүлде салыстыруға
келмейді. Қазіргі қазақ тілінде бұл екеуі – екі сөз, яғни ... ... ... қазақ тіл біліміне алғаш енгізген - ... ... жіті ... бұл екі ұғымның арасындағы ... ... тіл ... жаңа ... ... ... болды. Егер бұл термин пайда
болған уақытта бұл екі ұғымды ... бір сөз ... ... ... өте келе олар екі дербес ... ... ... ... ... тағы бір ұғым ... аталады. «Алдыңғы буын өкілдері», «соңғы
буын өкілдері» ... ... ... ... ... мағынасы мүлдем
бөлек. Бұл жерде қазақ тілінің метафоралану процесін ұқсату ережесі бойынша
пайда болған жаңа ұғым атауы туып тұр. ... ... ... ... - ... ... ... алмастырып отыраты ұрпақ ұғымының жалпы атауы.
Осы үш ... атау ... ... сөз омонимдер қатарына жатқызылады. Қазақ
тіл білімінің кез келген терминін алсақ та, ... ... ... ... ... ... ... сөздерінің де жағдайы
«буын» сөзінікі секілді. Бұл сөздер қазіргі қазақ тілінде ең ... ... ... ... саласының зерттеу объектілері болып табылады. Көпшілік
қауым бұл ... ... ... ... ... ... - осы ... қыры – омонимдік қырын дұрыс түсінулері ғана ... ... ... ... де ... да, ... де те сәтті
шыққан. ... ... ... ... ... мен ... ашып ... мен жаңа ұғым атауларына айдар тағатын мүмкіндіктері
жеткілікті. ... ... бұл ... күш - ... ... Сөзжасам
мәселесімен айналысатын ғалымдар алдында тұрған келесі ... - ... ... ... алу. ... ... ... тіліне орыс
тілі арқылы енеді. Халықаралық терминдермен қатар олардың ... ... ... ... Бұл ... ... байкот жариялау деген
сөз емес, керісінше, осы термин тұрған ұғымды ана тілімізде де атай аламыз,
тек қана ... ... жете ... алу ... ... сөз. Бұл ... өтетін бір халықаралық терминдерден гөрі, ана тілінде ... ... қара ... тез ... ... лингвистикалық «этимон» деген
халықаралық термин бар. Бұл терминнің қазақша баламасы «сөз төркіні». Бұл –
өте шыққан ... ... Осы ... ... ... ... метафоралану процесі арқылы жасалып Сөзжасам тәсілінің
қандай қызмет атқарып тұрғаны белгілі, ал ... ... ... ... ... Бұл ... ... пр (салыстыру нәтижесінде пайда
болған. «Қыз ... ... ... ... ... ...
қыздың өз жұрты, тегі. Ал сөз ұғымында тең болмайды. Тек кез келген сөз қай
тілдің сөзі, оның әу бастағы ... ... ... ... ... ... этимология мәселесі ғана болып табылады. «Сөз ... деп ... бұл ... ... сөзімен қоса да, жеке-дара да қолдануға ... ... ... тіл ... саны ... Қазіргі жалпы тіл
білімінде қолданылып жүрген «праязі терминінің қазақша баламасы – «ататіл».
Бұл - сөз ... ... ... ... өте ... ... ... терминдердің қазақша баламасына қарап, ең бірінші,
терминдердің қай ғылым ... атап ... ... ... ... төркіні» «ататіл» де жалпы халыққа түсінікті, әрі қолдануға жеңіл
келеді. Яғни бұл ... тіл ... ... ... ... ... яғни көп ... тудыра алу қабілеті Сөз
өзінің табиғатынан-ақ көп мағыналылыққа ... ... ... бір ... ... ... ... белгілеріне ортақ болады.
Мысалы, дәрі:
(1) зат ұғымының атауы. Адамдар мен хайуанаттардың ауруын ... ... ... зат ... ... ... бетте ең алдымен ауырып жатқан әжесіне дәрі сатып алды
да, сосын бірақ базар аралауға ...... ... ... ату үшін ... салынатын зат ұғымының
атауы. Ақан сері таң атар -атпастан оқ -дәрілері мен мылтығын алып ... ... зат ... ... ... ... арналған, бір винтке
бекітілген қарама -қарсы екі пышағы бар зат ұғымының атауы.
(2). Қарама-қарсы деген үстеудің ... I. ... пен ... Ғ. ... «Сөз ... ... ... бір заңдары бойынша жасалады. Оның
бастылары: ... заңы ... ... ... ... ... мен тарылуы», - дейді. [30]
«Метафора көп мағыналықты әр түрлі жолмен жасайды. Негізгі мағынадан
шыққан туынды мағына ... ... ... ... ... ... -
дейді ғалым Б. Хасанов. [31]
Мысалы, «бауыр» сөзі.
(1). Бауыр – адам мен жан-жануардағы өтті бөліп шығатын ең ... ... ...... ... т. б. ... жәндіктердің іш жағы.
Мысалы, С. Сейфулиннен:
Құшақтап болып бауырыңа
Төсіме төсің тигенде.
Ерніңнен ыстық ернімді
Айырмай ұзақ сүйгенде.
(3). ... ... ... ... ... ел Алатаудың бауырында.
Міне, «бауыр» сөзінің негізгі мағынасы – адамдар мен жан-жануарлардың
ішінде болатын без. Одан адамдар мен ... іш ... ... ... ... шыққан жаңа мағына туады. Бұдан барып «беткей»,
«етек» мағынасы туған. Ал ... ... ... ... ... бір ... ... сабақтасқан мағына шықты.
1) Бауыр -іні, қарындас:
Ұмыт қалған қу бауыр
Меңіреу жапан далада.
(2) Бауыр ... ... ... ... тұр осында...
3) Бауыр - дос, достық:
Бауырында Қазақстан ... ... ... ... ... ... полисемия мен метафораны ажырата алмаушылық кездеседі. Оның
себебі бірінің негізінде бірі ... ... ... Оның ... ... бір ... ауыс мағынасын да, тура мағынасын ... ... ... ал ... ... - мағына туғызушы тәсіл;
ал бұл тәсілдің нәтижесі – метафоралық ауыс мағына). Сөздер ... ... ... Ал уақыт өте келе көп жағдайды бастапқы негізгі
мағына мен туынды мағына ... ... ... ... енді ... сөз өз ... босап, лексиканың омонимдер қатарын толықтырады.
Сөздердің мағыналық жақтан дамуы ... ... ... ... ... бірдей, мағыналары әр басқа сөздер. Қазақ тілінде шығу
тегі жағынан басқа-басқа ... ... ... ... ... яғни бір ... ... жақтан дамуы нәтижесінде жасалған омонимдер
де бар.
«Кейбір омонимдер сөздің әртүрлі мағыналарының ... ... ... ... мағыналар болып қалыптасуынан жасалады». [32]
Мұндай ... ... пен ... ... ... арқылы
жасалған омонимдер деп атайды:
Бір сөз әуелде бір мағынада қолданылғанымен, ... ... ... ... басқа мағынаға ауысады. Ал ... ... ... ... ... ... сөз ... яғни омоним болып
кетеді.
Мысалы:
(1) Бақыр сөзін алайық. Оның ақша және шелек мағынасы бар: Апар да ... ... сал, ... ... болар еді бірталай мал.
(2)-Қу тамыздық тез жоңқаланып, қи жағылды ды... бақыр да ... ... ... ... ... айтқан лексикалық
тәсіл арқылы болды деген омонимдер түгел дерлік метафорандылудың ... ... түрі мен ... атау түрі ... өз алдына
тұрақты, алшақ мағынаға ауысқандықтан омоним болатын жерлері бар. Әсіресе
бұлар құрал-сайманның аты болғанда жиі ... (1) ... - ... (2) ...... құрал.
(1) Егеу – етістік;
(2) егеу – егейтін құрал.
(1) бояу – етістік;
(2) бояу – бояйтын заттың ... ... ... ... ... семантикалық омонимдердің пайда болуы
дамудың ұзақ жолынан өтеді. Бұл ... ... ... көп ... ... Мысалы: «аудару» етістігін алайық. Бұл сөздің Қазақ
тілінің түсіндірме сөздігінде мынадай алшақ мағыналары бар:
(1) ... – бір ... ... ... ... қопару, қарату.
Мысалы: Жалғыз өзім отырып, кітаптың барлық бетін аударып шықтым.
(2) Аудару – бір ... ... ... ... ... бір ... көзі ... бір қашардың аударып атын
алды.
(3) Аудару – бір тілден екінші тілге көшіру.
Мысалы, Бұл топ жаңа ... ... ... ... ...... Бір ... бетін, бағдарын басқаға бұру.
Мысалы, Кәрімжан басын бір шайқады да, сөздің бетін ... ... ... «ақ» сөзінің де бірнеше мағынасы бар.
Мысалы, ақ ... ақ ... ақ ... ақ қан, ақ жан (I. ... ... ақ өлім (Абай).
Осы мағынадан келе-келе басқа мағыналар тараған сияқты және олар
метафоралық ... ... ... ... келе тіркестің бір сыңары ... ... ... ... ... ... ... міндеті – қазақ тілінің
сөздік қорын байыту болып табылады. ... ... ... басты
мақсаты заттар мен құбылыстарға атау беру болғандықтан, олардың жасалуында
ұқсастық сезім мүшелері механизмінің (адамның ... ... ... ... ... көмегімен жүзеге асады. Ұқсастықтар көзге көрінетін
белгілерге ғана негізделмейді, сонымен қатар түйсікпен қабылданатын ... ... ... ... ... салыстырулар негізінде де
танылады», - дейді ғалым Г. Зайсанбаева. [34] ... ... ... ... ... ... мен ұлттық дүниені тану әрекеттерінің
нәтижелі көрінісі болғандықтан, кез келген ... ... ... ... тән. ... метафораланғанда зат пен ... ... ... ...... тән ... қасиет.
Бір категорияның өз ішіндегі ұқсастық бейнелілік тудырмайды.
Мысалы, өсімдікті ... ... ... атқұлақ, құралды кемпірдің
аузына ұқсатудан кемпірауыз аталымдары туындаған.
Метафораланудан туындаған ... ... ... тән ... жасаудың алғашқы кезендерінде айқын болады да бірте-бірте солғын
тартады. Аталым ... ... ... метафоралануда ұқсастық
нысандарының әртүрлі қасиеттеріне ... ... ... ... ... қасиетке негізделген ұқсастық аталым жасауда тұрақтылыққа
қарай жылжиды. Ұқсастық негізінде танылған ... ... бір ... оның ақпараттық құрылымына енеді. Адам ... өз ... ... еске ... ... арқылы таниды. Сондықтан да
санадағы ... ... ... ... ... ... ... заты мен құбылыстары барлық ... ... бір ... ... ... ішкі ... құрылымы өзге бір бейнелерге
сілтеме жасап тұрады. Бейнелілік ... мен ... ... ... ... ... өзгешелігі ұқсастықты тануға,
айқындауға көмектеседі. Қоршаған әлемдегі зат пен құбылыстар өзгергіштігі,
өзгешелігімен назарға ілігеді. ... ... ... ... ... және оны ... ... метафоралануда жүзеге асырылады. Метафорадағы
бейнелілік аталымдардың ... анық ... ... ... ... жағдай жасайды. Бейнелілік олардың ішкі мағыналық
құрылымында сақталады. Бірліктердің ... ... ... ... ... ... ... Сөзқосымдағы уәждеме үрдісіне зерттеу
жүргізген Б.Қасым бұл ... ... ... ...... жасалуындағы алдын-ала жасалатын міндетті
баспалдақ. Сөзжасамдық уәждеме, құрастырушы ... ... ... ... ие болады: екі сыңар да күрделі сөзжасауға
қатысады. Бір ... ... ... ... сыңардағы мағынамен
мағыналық үйлесім жасап кірігеді, кіреді. Жүйесіз кез ... сөз ... ... ... ... белгілі бір тәртіпке, заңдылыққа
бағынады». [35]
Уәждеме сөздің дыбыстық ... мен ... ... ... ... ... ... Уәждеме заттың атауында танымдық және
категориялық ... ... және ... ... деп ... ... белгінің таңдалуы ұқсастыққа тіклей ... орта заты мен ... әр адам ... ... байланысты әрқилы дамиды. Ал зат пен құбылыстың алуан
түрлі белгі, қасиеті адам ... олар ... ... ... Бұл ... адамзат тарихының бай тәжірибесімен тығыз
байланысты. Уәждеме сөздің ішкі мағыналық құрылымынан анықталады. ... ... ... ... - ... белгілеу және ол сөздің іші
мағынасы мен сыртқы ... ... ... ... ... ... ішкі ... аталымға қажет тілдік таңбалар бекілді.
Мысалы, балқаймақ – шикі сүттің қаймағынан майы мен тортасына айырмай
қайнатқан тағам, пісірген ас. Бұл ... іш ... ... «балдай
қаймақ» деп суреттеуімізге болады. Қаймақ сөзі, өзінің білім қорына сәйкес
нысанның сүт ... ... ... ... бал денотаты тағамның
тәттілік қасиетін береді. Бал лексемасы білім қорында ... ... ... ... жаңа ... ... негіз болған. Сөзқосым
бірлігі мағынасы сөздің ішкі мағыналық ... ... ... бұл сөзді уәжді деп тануымыз орынды. Тілдік бірліктің
жасалуына ... бал ... ... қатысып тұр. Бал сөзі атау
берушінің осы ... ... ... ... ... ... мағынада
жұмсалған. Сөзқосым бірліктерінде метафораның ізі олардың уәждемесінен
айқын байқалады.
Мысалы, қылтамыр (капилляр), қылтамақ (рак), қалулпек ... ... ... жүздің көп руы кей ... бас ... ... ... мен ... ... рет ... (І.Есенберлин)
үзіндісінде қанжайлау аталымының жасалуына метафора қатысқан. Қанжайлау –
жайлаудың нағыз қызған шағы.
Сөзжасам саласының сөз жасайтын, яғни жаңа ... жаңа атау ... ... ... ... ... жасалған метафоралық қолданыстар.
(1) Тіркесу арқылы жасалған метафоралық қолданыстар: ғылым жемісі,
рухани сәуле, ой елегі, дүниені өзгерту ... көне ... ... ... көз алмасы т. б.
Метафоралық тіркестер басыңқы сыңарының қай сөз табынан жасалғандығына
байланысты 2-ге бөлінеді:
(а). Есімді метафоралық тіркестер.
(ә). ... ... ... 1. Зат есім ... жалғаулы) мен зат есім (тәуелсіздік жалғаулы)
типтегі метафоралық қолданыстар өзара мағыналық байланыста тұрып, белгілі
бір ... ... ... ... ... – деректердің түп тамыры, халықтың күре-
тамыры, шындықтың беті, өркениеттің бесігі, ғылымдардың ... ... ... ... т. б.
Мысалы, Шынында да, бір кезде философия ғылымдардың атасы ... (Қ. ... ... есім мен зат ... -ы/-і аффиксі. Бұл топтағы тіркестердің
анықталушы сыңары атау тұлғада тұрып, ал анықтаушы ұйытқы сыңары тәуелдік
жалғауының 3-жағында ... ... Олар – ... ... ... ой шегі, пікірлер ағыны, өнім көзі, жан азығы.
Мысалы; Ниет деп адамның өзіне белгілі, бірақ сөз қабығына әлі енбеген
оның ішкі ойын ... (Қ. ... 3. Сын есім мен зат есім ... тіркестер.
Мысалы: терең ой, мәдени ошақ, жаңа белес.
(а) 4. Сан есім мен зат есім типті тіркес.
Мысалы: бір ... екі ... ... үш ... ... 5. Етістік пен зат есім типті метафоралық тіркес.
Мысалы, бірігу табалдырығы, жасалу ... ... ... ... ... 6. Үстеу мен зат есім типті сөз тіркесі.
Мысалы, ішкі ... ... ... ... ... ... ... 7.3ат есім мен сын есімнен құралған тіркес.
Мысалы, ғасырлар тереңі, ой ... тар, ... ... – өте ... қолданылатын тип.
(ә) Етістікті метафоралық тіркестер.
(ә) 1. Зат есім мен етістіктің тіркесі арқылы жасалған метафоралық
тіркестер: орын ... ... ... ... ашу, ... ашу, түтіні
сөну, рухымызды сауықтыру, мақсат көздеу, ... ... ... ... жаю, рухы ... жан ашу (есіркеу), қан төгу ( қырып жою),
бас кесу (кісі өлтіру) т. ... Яғни ... ... ... ... ... ... бәрі
тілден орын тебеді де, тіл көмегі арқылы халық қазынасына ... 2. Сын есім мен ... ... жасалатын метафоралық
тіркестерге терең қарастыру, терең ... ... ... т. б. ... болады. Мұндай ... ... ... ... ... қарағанда аз қолданылады.
Үш-төрт компонентті тіркестер құрамындағы сөздер өзара қабыса, матаса,
меңгеріле байланысады.
Метафоралық тіркес дегеніміз екі, не ... ... ... ... қабыса, матаса, меңгеріле байланысып, атауыштық, лексикалық мағына
туғызуы.
(2) Бірігу арқылы жасалған метафоралық ... ... ... ... балтатұмсық, атамекен, итмұрын, қылышбалық,
айқұлақ, айнакөз, жанашыр, ... ... ... ... ... ... балқурай, балдәурен, балжапырақ, жаназық қолбала,
қолжазба, жанайқай, жансауға, жанкешті, ... ... ... ... ... ... ... түпқазық, тасбақа,
таскене, тастүлек, тасөкпе, балмұздақ, балжүгері т.б.
Нысандардың білім қорына ... бір ... өзге бір ... жаңа ... ... ... (1) Оққағар (сауыт), (2) оққағар (телохранитель); (1)
шарайна (зат), (2) шарайна (понарама) т. б..
Тілдік метафораларға сөздің ауыспалы мағынасы ... ... ... ... ... не ... ... үстел аяғы,
орындықтың арқасы, дәптердің беті, қазанның құлағы, иненің көзі, ... ... ... бөтелкеніц мойыны, пышақтың жүзі, телефон құлағы,
зымыран тұмсығы сияқты ... ... ... Бұл ... ұқсатудың негізінде екі ... ... ... арқылы пайда болған. Мұндай метафоралық мағыналар орыс тіл
білімінде қурғақ ... ... ... деп те ... ... жаңа атау
беретін бұл тілдік метафораларда көп жағдайда бейнелілік, көркемділік
болмайды. Кең ... ... бұл ... ... ... ... ... де аңғарыла бермейді. ... ... ... ... мағыналарын ажырату қиын. Тілдік метафоралар
заттық дүниені атауға көмектеседі.
Тілімізде метафоралық ... ... ... компоненттерінің
орны тұрақты сөз тіркестері бар. Мұндай метафораларды тұрақты метафоралар
деп аталады. Қазақ тілінде орыс тілінің үлгісімен қалыптасқан бидайды ... ... ... ... ... мақтаны «ақ алтын» деп те аталады.
Тұрақты метафораларға кейінгі жылдары қалыптасып, ... ... да ... Мысалы, жаңа қазақтар, көкек ана, ыстық нүкте,
жұлдызды ... ... ... қара ... тұрақты қолданылуы жалпы фразеологизмдердің, оның
ішінде идиомалардың қалыптасуына негіз болады. Мысалы, ... күн, ... қара ... ... ... ... ... айналған.
Метафоралардың тілдік болмысын, мән-маңызын, пайда болуы мен тілдегі
қызметін, жалпы метафора құбылысының таңғажайып сырын анықтау үшін ... ... жеке ... метафораларға айрықша көңіл бөліп, ... ... ... зор. ... жеке ... метафоралар тілде
толассыз, үздіксіз туындап отырады. Әрі олар ең ... ... ... ... ... ... Метафораның бұл түрлері
семантикалық дамуға табиғатынан бейім болады. Жеке ... ... ... - ... ойға тек ... ... ... бастысы, ақынның, жазушының ой-танымын көрсету, оның ойының айқын, анық
жеткізу ... ... ... ... сөз ... шығармалары
тіліндегі метафораның қолданылу ерекшелігін зерттеу арқылы метафоралық
қолданыстар заман, қоғам, орта ... ... ... ... ... арқандығын, күрделеніп дамығандығын көруге болады. Кез
келген ақынды, не жазушыны алсақ та оның метафоралық ... ... ... ... сезімін танытумен қатар, бүкіл бір ұлттың
таным, ... ... ... ... ұлттық таным аясында
болатындығын байқатады. Бірте-бірте ... ... ... ... ... ... дәстүрлі метафоралық
қолданысқа айналады. Кейбір метафоралық ... ... ... негіз болады. Уақыт өте келе метафоралық
қолданыстардың мән-маңызы арта ... ... ... ... ... ... ... ғылымның дамып алға жылжуымен
байланысты. ... ... - ... ... тілдік көрсеткіші
іспетті құбылыс. қазақ тіліндегі күрделі ... ... ... ... ... ... жіктеме ұсынады:
(1) Атауыштық метафоралық қолданыстар.
Мұнда күрделі сөздерді жасауда ұқсату, салыстыру, ... ... ... белгілері қолданылады.
Мысалы, ботагөз, бізқұйрық, егеуқұйрық, ... ... ... ... оқсауыт, т.б.
(2) Танымдық метафоралық қолданыстар.
Мысалы, ғаламшар, бойтұмар, атамекен, атажұрт, қарашаңырақ, ... ... ... ... ... ... ... жолбике, көртышқан, арамтамақ, қаңғыбас,
шикіөкпе,үйкүшік т.б.
Егер атауыштық ... ... таза ... ... ... ... екі түрі ... мағынасын ассоциациялы бейнелі түрде
қайта жаңғырту барысында атауға енгендіген байқауға болады.
Метафоралық қолданыстар - ... ... ... ... кезде оның бір ғана лексикалық қабаттың эмоциялық экспрессив
қабатын ... ... ... оның ... ... алуы, омонимдерге
негіз болуына тоқталу керек. Сонымен қатар оның сөзжасам, ... ... ... баса назар аудару керек. Жоғарыда келтірілген
ой-пікірлерді қорытындылай келе метафораға тілдік тұрғыдан мынадай ... ... ... - ... ... ... ... ауыспалы
мағына жасау жолы. Метафоралық қолданыстардың жасалу жолдары ... ... ... ... көріктендіреді.
Ауыспалы мағынаны зертгеу барысында тап осы проблематикаға байланысты
тіл білімі (лингвистикамен) жиналған үлкен теориялық қорға сүйену ... ... ... ... А. ... В. ... А. ... О.
Ахманова, А. Леонтьев, Н. ... А. ... М. ... ... А. ... Ғ. ... А. Сабанбаева, Б. Қасым сияқты тағыда
көптеген басқа ғалым ... ... ... ең ... ... ... [36]. Қазіргі тіл білімінде соңғы уақытта стилистикалық,
теориялық және практикалық мәселелеріне деген ... ... ... ... ... ... мәселесі сияқты маңызды және мәнді проблемалардың
бірімен байланысты. Тілдер ... ... ... ... ... ... ақын мен жазушылар тілі мен стиліне көп көңіл
бөлінген болатын. ... ... ... ... ... болады, яғни заттың
әдеттегі атауын ... ... ... ... ... ... ... Нәтижесінде ойда бейнелілік, жаңа реңк пайда болады. Өз кезегінде
метафора, түп нұсқаға ... ... ... ... ... адам ақылының сыртқы қабылдауына эмоциялық және ... ... ... Олар ... ... өзімен ұсынылатын тереңдікті
түсінуге және ең негізгі бастаушы ойды ... ... ... қатынаспайтын белгілердің негізінде, бірақ оған
артық ... ... ... ... қауымдастығында көріне алады. Метафора
шарттылық атауды алып тастау үшін қажет. Ең қолданбалы сөздер шартты және
дәлелденбеген ... ... ... (ауыс мағынаның) арқасында
әділеттілік ... ... Олар атау ... ... ... орнын
толтырады. Метафора тура мағынадан анық, ашық және түсінікті ... ... ... ... ... (қайта құрылуы) ретінде
қажет. Тура ... ... ... қолданылуда бейнелілік емес,
түсініктілікті көздейді. Ал бейне сөздің ауыспалы мағынасында ... ... жиі ... ... оны метафораның төменгі
формасы немесе стереотипі деп санайды.
Метафора адамның танымдақ ... ... роль ... ... ... ... мен ... белгіленеді. Коммуникация түрлі
саласында метафора функционалдық белсенділігі бірдей ... ... ... ... ... оның ... ... пен уақыт, құрылым мен
тілдердің функциялануында ... ... ... ... тіл мен ... тән. Ол тілдің ... ... оның ... функционал түрінде айқындалады және оның екі қызметіне
көңіл аударылды.
(а) ол атауға келмейтінді ... үшін ... ... ... сөз ... құралы.
Метафораның екі қызметін Цицерон анық атап өтті: «Алдымен киімді
суықтан қорғану үшін ... ... ... ... ... ... ... үшін киетін болды. Сондай-ақ, жетіспеушіліктен туындаған
метафора да ... үшін дами ... ... ... В. ... ... он бес қызметін белгілейді. Олар
атаушы, хабарлаушы, стиль, мәтінжәне жанр жасаушы, ... ... ... ... ... ойынды, кодтаушы,
мнемоникалық, дәстүрлі және жасырын. Метафораның орасан зор ролі ... ... ... метафора арқылы дәлелденбеген жасырын ... анық атау ... ... қалпына келтірілді. Метафора
сөзжасаушылықтан құтқарады: ... ... жаңа сөз ... ... де, ... есе сақтауына үлкен нұқсан келеді.
Метафора мақал құрамында жиі кездеседі. Ол мақалдың семантикалық
орталығы, себебі ... ... ... ... жасайтын негізгі метафоралық
мазмұн бар. Мәтел мақалға жанасады. Олардың ... ... ... ... ... эмоциялық және мағыналық фигуралы реңк тән.
Метафораның атауыш қызметін балалар тез меңгереді және ... ерте ... ... қосылса,
Бірін-бірі қиыспайды.
Екі жаман қосылса,
Кең дүниеге сиыспайды (атау).
Түймедейді ... ... ... хабарлау функциясы бірегей болып келеді. Оның ... ... ... ... ... ... мүмкіндігінде.
Эмоциялық бағалауыш функция адресат сөйлеуіне әсер ететін құрал. Оның бұл
қасиетін Аристотель аьтап өткен болатын: «Метафора бізге ... ... ... ... ... оны, ... де ... ғалым емес
адамдар да жиі қолданады. Екінші жағынан ... ... және ... ... ең ... ... сөйлеуде өзіне меншікті жарық сәулесін түсіреді»
[38].
Бір құмалақ бір қарын майды шірітеді (хабарлау).
Ақылсыз бастан ... сөз ... ... ... тоқ ... ... от ... жылытады, жақсы сөз жанды жылытады (хабарлау).
Естіген құлақта ... жоқ ... ат ... ... ... өз уақыты бар (хабарлау).
Басқа бәле тілден (хабарлау).
Метафораның эмоциялық бағалауыш қызметімен келесі екі ... ... ... ... және аутосуггестивтік.
Метафораның этикалық қызметі «Тіл және әдеп» мәселесі сияқты тіптен
зерттелмеген. Метафораның этикалық функциясын ... ... ... ... да ... ... ... өмір
әдебиетінде кездесуі кездейсоқ емес.
Келісіп пішкен тон келте болмас (этикалық).
Ит үреді, көш жүреді; немесе Ит ... ... ... ... ... ... қарап бағала (этикалық).
Метафораның аутосуггестивтік қызметіне әсер етуші объект сөйлеушінің
өзі болады, ал оның ... күйі өз ... ... туады. Метафораның
эвристикалық қызметі ... ... ... ізденістік қызметті
зерттеуге мүмкіндік ... ... және ... ... ... ... ... роль иеленеді. Олар күрделі ғылыми ақпарат, терминологияны
меңгеруге ... ... ... ... ... ... Метафораның
түсіндіру мүмкіншілігі тек қана бұл метафора не метафоралық салыстырудың
сәтті, дұрыс ... ғана ... ... ... оның ... ... тәуелді болады, сондықтан метафораның түсіндіру
қасиеті оның мәтін жасау ерекшелігімен байланысты.
Ай бетінде де дақ бар ... ... ... ... есте ... сақтауға септігін
тигізеді. Таза түрінде бұл қызмет сирек кездеседі. Бұл ... ... ... ... ... ... халық ертегісі, мақал, әдеби
афоризмдегі информативтік хабарлауыш және жанр ... ... ... ... тоқ ... ... басы - ... соңы – зейнет (мнемоникалық).
Еңбек етсең - емерсің, ерінбесең - жеңерсің (мнемоникалық).
Адамның сырты алдамшы (мнемоникалық).
Орынсыз сөз - өзіңе тиер ... сөз - ... аз сөз - ... ... ойын ... ... ойынның бір формасы, күлдіргі құралы
ретінде қолданылады. Метафораның ойын қызметінің шығуы бала сөйлеуінде-ақ
пайда болады.
Қотыр ... ... ... ... да ... ... ... құйрығы бір-ақ тұтам (ойын).
Кодтаушы қызмет көркем мәтін, шығарма атауы және ... ... ... оқу ... ... ... ... сатысы және
қызметінде кездеседі.
Ал метафораның дәстүрлі қызметі түрлі құттықтау, сәлемдесу, ... ... ... көңіл айту, сезім білдіруде ... ... ... ... ... салт ... ... Мақал формасы
жағынан жеке сөйлем, мазмұны жағынан пайымдау және семантикасы жағынан өріс
алған метафора болмақ.
Өткен ... ... жоқ ... ... формада олар айтылған ойға қорытынды жасап, оның
мақсатын ... жөне ... бір ... ... ... және ... ... жасайды. [39]
Бұдан келесі қортынды жасауға болады. ... ... ... ... жиі ... Бұл қазақ тарихының ерекшелік салдары болуы
мүмкін, себебі білім ... ... ... ... де, бұл өз ... ... ... Көп жағдайда мегафора қызметі әртүрлі тіл ... ... ... ... жеке ... ғана ... сонымен қатар кез
келген тілде қазіргі, тарихи және дәстүрлік ұлттық ойлау көрініс табады.
Бұл көрініс ... не ... не ... қайшы, тіпті шиеліністі болуы
мүмкін.
1.2 Метафораларыдың лингвомәдени аспектісін зерттеу
XXI ғасырдың тіл білімі ... ... тек ... және ... ретінде ғана пайдалана қоймай, сонымен қатар оны ұлттық ұйтқының
негізі ретінде ... Бұл ... ... ... ... ... ғалымдардың еңбектері соған дәлел. Мысалы,
В. Гумбольдт: ... ... ... ... ... ... ... деп айтқан болатын. [40]
Тіл тек болмысымыздың тікелей көрсеткіші болып қалып қоймайды, ол
күнделікті ... ... ... көрінісін қалыптастырады. ... да ... бойы ... пайдалану ерекшеліктері үздіксіз дамып
отыр. Қазіргі заманымыздың ұлы ойшылы А. М. Хайдеггер, тілді ... ... деп атап ... ... ... Сол ... тіл білімін
мәдениеттен тыс қарастыру мүмкін емес, яғни лингвистиканың ... ... ... білім жүйесінің ең маңызды аспектілерін
зерттейді.
Тіл білімінің мәдениеттану аспектілері тілді мәдениетіміздің негізгі
көрінісі ретінде қарастырады. Яки тіл ұлттық ... бір ... ... ... ... мәдениетімен тығыз байланыста болады, тек мәдениетпен
ғана өмір ... оның ... ... ... ... ұлт ... ... бір-бірімен тығыз байланыстылық
мәселелері өте көкейтесті сұрақтардың ... Бұл ... XIX ғ. ... ... неміс ғалымдары шешпекші болды, сонымен қатар XIX ғ. ... ... бұл ... ... әрі ... ... болған,
мысалы, Ф. И.Буслаев, А.Н.Афанасьев, А.А. Потебни ... ... ... ... ... ... ... жүйеге келтіреді,
тілдік қабаттарын ретке келтіреді. Ұлттық мәдениетті тіл арқылы тану ең
оңтайлы шешім, ... ... бұл ең ... ... бірі, яғни тілдік
ақпарат өте көлемді және күнделікті ... кең ... ... ...... ... тілдің ішкі заңдылықтарын танып,
оның рухани мәдениетін зерттейді (Опарина). Бұл ғылым ... ... ... анықтайды, яғни қалайша тіл мәдениетті қалыптастырушы,
іргетасын қалаушы, дәстүр жалғастырушы құралы ретінде жүзеге ... ...... және ... бөлшектерінің мәдениетті тарату жолында әдіс-
тәсілдерді зерттеу. [42]
Бүгінгі таңдағы ғаламдық өркениет аясындағы ... ... тіл ... ... ... ... да ... сай тіл мен мәдениет сабақтастығын анықтаудың мәні зор. 
Кез келген тілді ұлт тілі ... ...... саласы.
Жалпы тіл білімінде лингвомәдениеттану ғылымы тілді зерттеудің бір саласы
ретінде ... ... ... Ал лингвистика мен мәдениеттану
ғылымдарының түйісу нүктесінен ХХ ғасырдың 90-жылдарында өз алдына ... ... ... ... ... бұл бағыт Э. Бенвенист, В.Н. Шаклеин, В.А.
Маслова және т.б. ғалымдардың еңбектеріне байланысты «лингвомәдениеттану»
деген атқа ие ... В.А. ... тіл мен ... ... ... ... ... с культурой: он прорастает в нее, развивается ... и ... ее» [43], ... ... – ұлттық сипаты бар ... ... ... ... мен ... тілдік бірліктер мен ... ... ... тіл ... бір ... ... тіл мен мәдениеттің өзара байланысын, ... ... ... керек. Мәселен, В. Гумбольдт тіл мен
мәдениеттің қарым-қатынасы ... ... 1) ... ... ... тілде көрінеді; 2) кез келген мәдениет ұлттық, оның ұлттық
сипаты тілде көрінеді; 3) ұлттық рухтың ... оның ... 4) тіл ... мен оны ... ... ... ... [44]. Адам өзінің әлемге
деген көзқарасын, дүниетанымын тіл арқылы бейнелейді. Әрбір тілдің өзінің
ішкі, ұлтық өзгешеліктері бар ... кез ... тіл ... ... ... ... әр ... басынан кешірген тарихы, рухани болмысы,
тұрмыс-тіршілігі, әдет-ғұрпы, салт-санасы сол ... ... ... сол тілде сақталады. Демек, сөз заттың тікелей атауы
ғана емес, адам санасындағы шығармашылық ... ... Олай ... сөз ... атап қана ... оны ... ... Ал таныту
белгілі бір халықтың өмір сүріп ... ... ... ... әр алуан болады. Бұдан әр ... ... ... ұлттық этникалық өзгешеліктерін сипаттайтын тілдік деректері
болады деген қорытынды жасаймыз. 
Лингвомәдениеттану – бұл ... мен ... ... пайда
болған, тілде көрініс тауып бекітілген халық ... ... ... ... мақсаты, міндеттері , әдістері, нысаны бойынша
өз алдына дербес сала ... ... Тіл бір ... ... сақтаудың,
дамытудың, қалыптастырудың құралы, бөлігі болып табылады. ... ... және ... ... ... ... ... шығады. Осы
идеяның негізінде мыңжылдықтардың табалдырығында жаңа ... ... ... ... өзара әрекеттесуі мәселесі жаңалық емес.
XX ғасырдың басында «Сөздер мен заттар» ... ... ... Ол тіл мен
мәдениет мәселесін құраушы элементтердің тіл мен ... ... ... ... бағыттап, тіл білімінің лексика мен
этимологиясындағы маңыздылығын көрсетті. [45]
Тілмәдиеттану мәселелерінің қандай ... ... ... ... ... ... негізіне жатқызуға болады. Міне дәл ... ... ... ... ... ... ... метафора.
«Ауыстыру атты троптың ерекшелігі оның үш мағыналық ... ... ... ... тілдік.» [46]
Тілдік ауыстырулар жергілікті халқының жадында сақталып, күнделікті
ауызекі сөйлеу тілінде өте жиі ... оны ... сөз ... ... ... ... ... мағына беретін троптың
түрлерінен байқауға болады. Ауыстыру өзінің ... ... ... ... ... және ... әрқашанда жан жақты талқылынып,
түсіндірілуі мүмкін. ... ... ... сөздер және тұрақты сөз
тіркестері тілдік сөздік құрамның мол ... ... ... оның ... ... ... троптың түрлерімен ауыстырып көрсету. Ауыстыру
түрлерінің сан қилы құбылмалы ерекшеліктеріне қарамастан, ... ... ... өте бай, ... тек ... ... ... дүниетанымының
тілдік көркін ашады.
Тілдік ауйыстыру бейнелері өте ... және ... ... ... ... ... ... Міне осы қасиеттердің
арқасында тілдік бейнелі құралдары оның ... ... ... ... ... ... яғни метафора тілдің бейнелілігін
көрсететін ең негізгі құрал. ... да ... көбі ... ... өз ... кең ... ... арқасында тілдік
тәсілдері ойды өткір, нақтылы, дәл және мәнерлі етіп көрсетеді.
Ауыстыру атты ... ... ... ... ішкі ... ... беретіні сөзсіз. Осы кезде тілдік ауыстыру құбылысты
зерттеп ғана ... ... ... оның ... ішкі түйінің
түйсіну арқылы ашады. Осы ... ... ... өте ... ... Сондықтан да ауыстыру және тұрақты ... тек ... ғана ашып ... ... ... де ұлттық мәдени негізін
құрайтыны айдан анық.
Тілдік мәдениет үшін ауыстыру тәсілдерінің өзгеру ... ең ... ... ... ... ... ауыстыруды ұлттық дүниетанымын
түсіну жолы деп қарастырады, себебі тек ... ... ... ... ... Тек ... ... адамға тән мінез-құлықтарын басқа бір
мағына үстеу арқылы оны ... ... ... ... Бұл ... бір ... ауыстыру сияқты троптың түрін қолдану аясында, ... ... ... ... түрін зерттеу мәселелері антропоцентризм ғылымының
басты бағытын ... оған ... ... ... оның ... ... ... тұжырымдамасының негізінде осындай қорытынды түйін шығады - „адамның
тілдік болмысы ғылыми жүйелі түрде ... ал ішкі ой ... ... бір ... ... сәйкестендіреді. [47]
Ауыстыру әдісі негізгі принцип арқылы жүзеге асады, яғни айқын, тура
мағынасындағы жалпыға түсінікті сөздерді ... ... беру ... ... ... ... ... көтеріліп, ұлттық тілдік мәдени
түсінігіне ұласады.
Шетел тілді ... оқу ... ... ... ... ... үлгісі бейнелі сөздің қалыптастырушы ретінде
барлық тілдердің өзекті ... ... да шет ... ... ... ... тек жалпы сол тілдің ұлттық болмысы аясында
қарастырылып, ... ... ... ... ... ... ... негізгі зерттеу нысаны
ретінде белсенді түрде зерттейді. (В. Н. Телия, У Хао, Е. Е. ... В. ... С. Г. ... ... ... ... ретінде екі бағытта қарастырылады,
біріншіден, тілдік дербес құбылысы ретінде, я тіл мен ... ... ... ... мәдениеттің негізгі ұғымдардың түсіндіріліп, мән-
мағынасын түсіндіруші ретінде, я «дүниетанымның болмысы», ... ... ... ... ... ұғымдардың іргетасын қалаушы.
Ауыстырудың айқын тілдік ... ... ...... – тіл ... үлгісімен келеді, бірақ тура мағынасындағы
сөзбен ерекше байланыстығын ... ... ... ... оның ... ... ассоциация жатады, ал абстракты ассоциация, яки
ойдағы ... тек ... және ... ... ... ... Ауыстыру өз құрамындағы мәдениет жүйесінің ... ... ... ... ... ... мәдениетінің кеңістігінде үш түрлі көрінісінде
айқындалады: 1) ...... ... 2) ... – тілдік
құбылыс, 3) метафора — мәдени құбылыс.
Ауыстыру адамның когнитивті-функционалдық жүйесінің танымындағы, оның
тілдегі белсенді сөздік қор ... ... ... ... ... ... бөлшегі болып, оның негізгі заңдылықтарын сақтайды.
Ауыстыру адамның тілдік қатынас құралы ғана емес, сонымен ... ... ... бір бөлшегі іспеттес.
Ауыстыру мәдениеттің айнасы ретінде жалпы бірнеше бағыттағы мәдени
аспектілерін ... ... ... - ... аксиологивтік жағы (В. Н. Телия), сонымен жалпы болмыстағы
бейне тілмен байланыстығы (М Блэк), және ... ... – міне осы ... ... ауыстыруды мәдениеттің
ажырамас бөлшегі ретінде көрсетеді.
Ауыстыру тегін жерде пайда ... бұл тек ... бір ... ... ... Міне, осыдан «мәдени коннотация» сияқты ұғым
пайда болады, Д. ... ... бұл ... ... ... болып
табылады. Коннотация қашанда экстралингвистика ілімімен сәйкес келеді.
[49]
В. Н. Телия, У Хао, Е. Е. ... ... ... ... ... бөлшектерімен тығыз байланысты деп айтады. «Ұлттық-
мәдени коннотация тіл мен ... ара ... ... ... ... Хао, Е. Е. ... ... мәдени құбылыс ретінде концепт жүйесімен тығыз
байланысты. Кейбір ғалымдар ауыстыру ... ... ... деп ... (Е. О. Опарина). Ауыстыру мен концепт ... ... ... ... ... ... ауызекі сөйлеу тілінде жүзеге асады.
Концептің бейнелі ... ... ... ... оның ... ... ойын түсіндіреді, және кейбір жағдайда ... ... ... түрлері тіл мәдениетінде адамнан тыс ... ... ... ... тұлғаның құбылмалы бөлігіне жатқызуға болады,
оны мына тілдік ... ... ( Ю. Н. ... ... ... және прагмативті. [50]
Ауыстыру ойлаудың жан-жақты жүйесі іспеттес, тіл мен мәдениетті
байланыстыра отырып ... ... ... ... ... ауыстырудың тілдік бейнелі сөздің ... ... ... ... мәні зор ... ... толы қабаты бар тілдік ... ... ... ... әрі ... ... ... сөздің қабылдаймыз.
1.3 Тағамдық метафоралардың зерттеу объектісі және әдіснамасы
Адамзат баласының сонау ықылым заманнан басталған білімі, қоғамдық
сананың формасы, ... пен ... ... ... ... ... Кез-
келген адамды әлем, қоршаған орта, қоғам, дін, діл, ... ... ... ... ... ... ... анық. Міне, осы іспеттес
мәселелер философия пәнінің негізгі қарастыратын ... ... ... ... теориялық және тәжірибелік қызметін ұйымдастыру мен
түзудің түпкілікті принциптері мен тәсілдерін жүйелі түрде сұрыптап, ... ... ... ... ... ... ... байланысын,
шындықтың өз қасиеттері мен ... ... ... - ... - ... тұрғыдан негіздеп, таным мен
қоғамдық тәжірибенің әрі қарай дамуына жол ашады. 
Тіл мәдиетінің әдестері бұл тіл мен мәдениетінің байланыстарын , ... ... , ... жүйе ... табылады. Тіл мәдениеті бұл
интегративті білім жүйесі, мәдениет пен тіл ... ... ... ... «тіл мен мәдениет» ұғымының түп негізін таптастырады. Тіл
мәдениетінің талдау үрдісінде мәдениеттанудың және тіл ... ... ... ... ... ... мәдени, әлеуметтік әдістерді
қолдануға ... ... ... ... фрейм талдау әдісі,
нарративті талдау ... дала ... ... ( В. ... ... жүйелеу және т.б.), ашық сұхбат, бұл әдіс ... ... ... ... ... ... қатар тіл мәдениетінің
жаңарту әдісі, бұл әдіс ... ... ... ... ... бір материалды этнографияның дәстүрлі ефәдістері арқылы зерттеуге
болады, әрі тәжіребиелік-когнитивті тіл білімінің әдістерін де ... бұл ... ... ... ... ... ... меңгерген тұлға
(информант) болады. Осындай әдістер тобы бір-бірін толықтырып ... ... тіл ... ... тіл мен ... ара ... ... тілдік бейнелеу, ажарлау түрін талдау ... ... ... бұл әдіс ... ... мәселелерін шешуге жағдай
жасайды. Міне, соның арқасында, ... ... ... ... ... ... тілден табуға болады, ал кейбір кезде бір
тілдегі идиома басқа бір тілде жоқ, осындай сұрақтарға толық ... ... әдіс ... ... ... шартты сәйекессіздікті түсіндіреді.
[52]
В.Н.Телия макрокомпонентті тіл ... ... ... ... әдістің бірнеше бөлімі бар, олар: ақпарат бөлімі, денотация бөлімі,
бағалау ... ... ... ... ... ... ... оператормен қосылып жалғасын ментальды ... ... ... ... ... әдістен басқа психоәлеуметтік-мәдени
зерттеу әдісін қолдануға ұсыныс береміз, әрі түрлі мәтін үлгілерін ... ... ... ақпарат тілдік бірліктердің астарлы мән-мағынасында
жатқаны сөзсіз анық. Мысалы, «ни кола, ни ... ни ... ... ... сөз ... «қу ... – түгі жоқ, бейшара» деген мағынаны
білдіреді.
Зерттеудің негізгі бөлімі – тіл мәдениетінің талдау ... ... ... ... ... ... аспектілері толық ашылады. Түрлі мәтіндердің
негізінде адам мәдени жағын түсіне ... ... ... тілдің тым
кішігірім ғана бөлшегі болғанымен оқырман үшін бар ... ... ... ... мол. ... да ... талдаудың ықпалы
зор (герменевтика – түйсіну туралы ілім). Бұл ... ... ... [54]
Дүниенің ұлттық мәдени болмыстың реңін ашу үшін тілдік ауыстыру
әдістерінің ықпалы толығымен ... ... ... ... зерттеу әдіснамасы тілдік ауыстыру, когнитивті ауыстыру,бейнелі
сөздің ментальды бөлім теориясына ... (Н.Д. ... ... А.Н. Баранов, Дж.Лакофф и М. ... Н.А. ... ... З.И. ... В.Н. ... А.П. Чудинов, Е.А. Юрина және т.б.)
Бірсыпыра зерттеу жұмыстары тілдік мәдиеттанудың ұлттық концепті когнитивті
зерттеу бағытында қарастырады, ... ... ... (Н.Ф. ... ... А. ... С.Г. ... В.И. Карасик, Е.С. Кубрякова,
В.А. Маслова, Г.Г. Слышкин и др.).
Бұл ... ... ... теорияға негізделген бейнелі сөздің
жүйесін тілдік мәдениеттанудың ... ... ... оны тілдік
бірліктерді тұрақты сөз ... ... ... ... ... ... әдіс). Бұл әдіс тілдік бірліктерді ашып, ... ... ... ... ... келтіреді.
Тілді зерттеп талдау жұмысы антропология және мәдени тұрғыдан қарастыру
негізінде, оны адамның түйсіну үрдісінің ... бір ... ... ... ... ауыстыру теориясы Дж. Лакоффтың және М. ... ... ... ... адамның ментальды болмысының негізгі түйсіну
үрдісі болғанын дәлелдейді. ... ... ... ... ... ... белгілі бір бейне арқылы түсінеміз. [52]
Ауыстыру нысаны ойлау үрдісінің концептуалды жүйесі ретінде мәтін
арқылы ... ... ... ... ... ... орай жалпы тілдік
талдау жүйесінің үлгісін үшке ... ... 1) ... ... ... талдау деңгейі, және жеке ауыстыру нысаны, сонымен қатар ... ... ... түсініктер; 2) тілдік (семантикалық) – бейнелі
лексика-фразеологиялық тілдік ... ... ... 3) ... – мәтіндерді талдау деңгейі.
Тағаммен байланысты бейнелер – қолға ... ... ... ... ... ... түсініктері адам санасында анық ... ... ... бір ... ... сезімдер байланысты. Бұл
бейнелер эмоционалды және физиологиялық сезімдермен тығыз байланысты.
Бұл тағам ауыстыру психологиялық тұрғыдан релевантты ... ... ... ... ... ... эмоционалды толықтығы оны айқын
түрде эмоционалды-психологиялық ықпал ретінде тиімді пайдаланады.
Тілді меңгерген тұлға болып жатқан ... ... ... ... сөз ... таниды.
Тағаммен байланысты сөздік қордың ұлттық реңі бай, «тілік-елтану сөздің
теориясы» бойынша «мәдени», «елтану» компонетті бар (В.М. Верещагин, В.Г.
Костомаров). ... ... ... ... Олардың басқа
тілден баламасы жоқтың қасы. Адамның күнделікті өмірдің болмысы ... ... ... ... мемлекет) белгілі бір бейнелер бар,
бұл бейнелер туған мәдениеттің тұрақты әлеуметтік-мәдени ұғымдармен тығыз
байланыста болады, соның ішіне тағамның ұлттық түрлері де бар. ... ... ... бір ... ... ... ... ауыз әдебиетінің тұрақты формулары). [55]
Демек, тағам түрлері, олардың сапалық белгілері ұлттық ерекшеліктерге
өте бай, ұлттық болмыстың ... ... ... ... ... ... ... бөлшегі болып қалады. Ұлттық тағаммен
байланысты туған бейнелер және ... ... ... ... ... ... тілдік құрал арқылы сөздік қордың белсенді мағына беріп
келеді.
Тілдің ... ...... ұғым ... ... ... сөз ... тілдік ауыстырулар арқылы өз көрінісін лексикалық,
фразеологиялық бірліктердің арқасында тілдік ... ... ... ... қатары бір жағынан жүйелі ... ... ... ал екінші жағынан – белегілі бір ілім туралы білім ... ... ... бар ... ... ... ... қор – екі жүйелі
семантикалық түрі арқылы берілген.
Жүйелі семантикалық түрлердің бейнелі сөздің бір түрі – ... ... ... бар ... бірліктер.
Тілдік ауыстырулар сөздік қордың бірліктері ретінде лексикалық-
семантикалық лексемалардың түрі болып табылады. И.А.Стертин пікірін қолдап,
оны пікіріне қосыламыз «әр лексема ... кең ... ... ... ... ... синтакситтік және парадигмалық негізі бар
құбылыс». [56] Сол себептен тілдік ... ... ... ... ретінде қарастырылады. Мағынаның түрлендірілуі бұл жерде
семантикалық мотивация арқылы берілген болатын. ... ... ... ... ... бір түрі – ... бейнелі
сөздер» [58], себебі семантикалық түрлендірілуі лексеманы толығымен
сипаттайды. Бұндай сөздер семантикалық байланысы ауыстыру бірліктері ... ... В.В. ... ... , ... ... ... тура мағынасының ықпалы анық. Бейне тура және
ауыспалы мағынасының ара ... ... ... ... болады,
бұндай сөздер семантикалық жүйесінің бөлшегі ғана, міне ... ... жағы ... [59].
Егер семантикалық мотивациялық сөздерде метафоризация үрдісі бір
лексеманың ... ... онда ... ... ... ... ... жүйесі деңгейінде болады. Ондай
сөздердің тура мағынасы өте бейнелі болады, ал мотивациялық бірліктердің
номинантты мағынасы ауыстырумен тығыз байланысты.
Бейнелі тұрақты ... мен ... сөз ... арасында үлкен
айырмашылық жоқ. А.В. Жукова, Ю.П. Солодуба, В.Н. Телия және т.б.
еңбектерінде ... ... ... ... ... тағам элементтері, мәдениеттің құндылығы ... ... ... ... мәдениеттің тағам құпиясының коды ... ... ал бұл ... ... деңгейінде қарастырылады.
Мәдениеттің құпия коды бұл ... ... ... құндылықтағы жүйе,
оның мәні мәдени ақпаратта, ұлттық болмыстың дүниетанымы туралы ... ... ... ... ... түсінігін және тілдік заңдылықтарын
дүниетанымын ... ... ... ... ... ... құрайды, мәдени аспектісін
қалыптастырады.
Тағаммен байланысты туған сөздердің мәдени шығу жағын зерттеу жалпы тілдік
қатарының құрылымында неғұрлым көп ... ... ... ... ... бейнелеу, бұл бірліктер
гастрономиялық аясының негізінде ассоциативті-бейнелі семантика компоненті
болып табылады.
Бұл мақсатпен ... ... ... ... ... ... бұл әдіс ... аясының
концептуалды пропозиционалды динамикалық жүйесін түсіндіреді.
Когнитивті моделін суреттеу ауыстыру ... ... ... ... ... ... ... аясы мағынаның түп негізі болып, басқа
ауыстыру номинациялардың ... ... ашып ... ... ЖӘНЕ ... ... ТАҒАМДЫҚ МЕТАФОРАЛАРДЫҢ ЛИНГВОМӘДЕНИ
АСПЕКТІСІН ЗЕРТТЕУ
2.1 Ағылшын тілінде тағамдық метафоралардың ... ... ... ... ... ... тіл – осы тілде сөйлейтін адамдардың жан
дүниесі сақталатын ғибадатхана іспеттес, – деген тұжырымы ... ... ғана ... ... қатар оның мəдениетін айқындайтын негізгі қорған
екендігін нақтылай түседі. Əрбір ұлт ... үшін ... ... ... ... ұрпаққа жеткізуі, сол ұлт тілінің ең маңызды қызметі. Дəл осы
қызмет сол ұлт өкілі тұлғасының қалыптасуына, ұлттық ... ... ... халықтық қатынастарының қалыптасуында маңызды, шешуші
рөл атқарады [61].
Тіл халықтың мəдениетін толыққанды ... ... ... ... құрал. Ол тілдік санада сақталып, көрініс тауып отырады. Ресей
ғалымы Н.В Уфимцеваның пікірі ... ... сана ... ... сөз тіркесі, фразеологизм, мəтін, бейнелеу сияқты ... ... ... ... Тілдік сана өзге ұлттардың
мəдениетін, қызметін танудың ... ... ... əрі ... тану ... ... қызмет етеді» [62].
«Қоршаған ортаны тану барысында адам өмірден өзіне керек бөліктерді,
яғни не нəрсенің керек⁄керек еместігін, не нəрсенің ... ... ... бір ... ... ... ... немесе мүлде
керек емес екендігін шешеді. Осының нəтижесінде ол өзінің ... ... ... көзқарасын қалыптастыра отырып, айналадағы ... ... ... мен ... ... əрі ... ... маңыздылық заңдылықтарына сай бағалайды. Əрбір зат, құбылыс немесе
идея өзінше бағаланады, осыған ... оның ... бір ... Бұл ... ... ... қалыптасуына, маңыздылығына,
мағынасына негізделеді» [63]
Тілдік құндылық – мəдениет құндылығы. Əрбір халық ... ... ... ... тілі құндылықты жаңа қырынан сараптауға
мүмкіндік береді. Кез келген халықтың этномəдени құндылықтары жеке ... ... рөл ... ... рөлі де ... зор ... ... əрбір тұлға арасында ақпараттар алмасады, сұрыпталады, қоршаған
ортамен байланыс туындайды, эмоция, сезім, қарым-қатынастың түрлі жолдары
қалыптасады.
«Адам ... бір ... ... ... ... əрекеттер мен
құндылықтар көрініс табады. Олар санада бір-бірімен байланыста жүйелі түрде
белгілі бір тəртіппен орналасады. Əрбір құндылықтың мəдени ... ... ... онда ... ... қоғаммен, ортамен байланысы
бейнеленеді. Қоршаған ... ... ... ... əр ұлт ... көне ... шежірелеріне, жəдігерлеріне, əдет-ғұрпына ерекше
мəн бере отырып, соның негізінде өз ұлтының ... ... ... ... оны өмірінің нұсқаулығы ретінде қолдануы қажет. Осыған
орай əр мəдениеттің өзіндік құндылық ... ... Осы ... ... ... ... ерекшеліктері айқындалады» [64]
Барлық халықтарда ұлттық мінездері ұзақ жасайды. ... ... ... ... ... ... ... өздерінің табиғи
болмыстарында өмір сүргіш патенті бар болатынына сену ... Осы ... ... ... және анық ... – жеке ... ... және мінез құлқының тұрақтылығы. Келетін сәнмен уақыттың
ықпалдығына ағылшындардың аз ... ... Егер ... ... авторлардың өздері көбінесе бір бірлерін қайталаса, осы істері
ағылшын ұлтарының мінезінің, ... ... ... ... анықтап өту керек, өздерінің осы тұрақтылықты мінездері
қарсы, сонымен қатар парадоксталған мінездермен құралған, ... ... ... ... қиын, сонымен, ағылшындарға қатысты әр жалпылау
жеңіл түрде қарсыласуға ... ... бір ... ... ... ... ... ділдігінің
бірі олардың басқа азаматтарға деген, сонымен ... ... ... және көрсеқызар, еліктегіш олардың құқығы
болып саналады. Оны ... бай ... ... ... – кезінде
Великобритания «теңіздердің билеушісі» болған және ... ең бір ... ... Және ... ... ... қатынастарда үлкен салмақта
саналады. [65]
Өздерінің көрсеқызарлығына қарамастан, ағылшындар саяхатшыларға өте
жақсы көз қараспен қарайды. - ... әлем ... ... болыпсаналады. Британдықтар өте салқын қанды халық – өздерінің көңіл
күйлері мен сезімдерін ... бір ... ... қиын ... ... ... ... әңгімелеуге
үйренбеген, араласуда олар үзілді кесілді қарсыласу ... ... ... «Йа» ... «Жоқ» деген сөздерінің орынына
ағылшындар: «мен ойланудамын», «Маған былай көрінеді», «мүмкін» деген ... ... ... ... айтып жатқанын жақсылап тындай
біледі, ... оның ... ... ... ... ... тындағаны,
араласушымен келісетін дәлелі емес.
Негізі ағылшындардың әзілін айқындап атып кету керек. Ағылшындардан
басқа, жергілікті әзілді, ... ... ... лайықты бағалай алмайды.
Ағыошылндар, өздерінің көрсеқызарлықтарына ... ... ... ... ... дін ... ... өте ұнатады. Шетелдліктерге
бұны, әрине түсіну мүмкін емес. ... ... ... шыға ... – шоу ... ... ... Мистер Биннің оқиғалары
барлықтарына күлкілі емес. ...... ... Ол ... ... ... ... және ағылшындарда әдет-ғұрып өте ерекше. Бірінші көзге түсетіні ... ... ... ... ... ... ... Ла-Манш
жіңішке бұғазы бөліп тұрса да, Великобритания ... ... аса ... ... бар. ... осы ... ... өзінің ерекшелігін сақтайға кепілдік болады. Әрі кетсе, ағылшындар
бар күшерін соған салады.
Ағылшындардың мінез-құлықтарын сраптап келсек, ... ... ... ... тура ... бірақ барлық халығ осы мемлкетте қоныс
тапса да олар бір ... ... емес ... есте ... ... ... ағылшындардың дәстүрлі таңғы астары қуырылған жұмыртқа, тосттар,
қуырылған сосиска, қызанақтармен ... ... ... ... емес, олар жұмыртқа, тост, сосика, қызанақпен саңырау
құлақтарды өз тағамдарға құрайды. Және олар үшін ... ... ... ... ... ... қорлау жоқ.
Осы бір кішкентай арал, үлкен бір әлем болып саналады, осында ... ... ... ... айқындалған аймақталған Солтүстікпен
Оңтүстік аймақтары ... бар, ... ...... тамақтарында, дәстүрлерінде, киімдерінде, сонымен қатар Англия
аймақтарының тұрғындары ... бір ... ... ... де болады,
автобустардаға хабарландыруларды түсінбейтіндері ... ... Және ... түрлілігі, пейзажын, ... ... ... ... ... бір ... айналдырады. Ал бастысы ... ... ... қатынастары, олар өздерінің мемлекеттерін
шексіз шекарадай қабылдайды. [67]
Соңғы он жылдың ішінде ... ... аса ... ... жоқ – ... ... сақтауға тырысады. Өздері сақтай отырып келген
қонақтардан да соны талап ететіні өте қызықтырып, ... тыс ... жеке ... тек жеке ... ... ... ... жөн,олар ақша және Солтүстік Ирландия сына ... ... ... ... ... ... Егер сіз
күнде бір кісілермен кездесіп жүрсеңіз әр дайым әр ... ... ... ... ... ... жағынан да қаралады. Көршілес аймақтардың
тұрғындары Ағылшындардың ас ... ... ... қояр емес. Барлық
әлемге әйгілі гаал Астерикс француздық мультфильмінің бір ... ... досы ... Англияға келеді, ол жерде олар азаппен адам секілді
тамақтануға тырысады. ... ... ... өзі ... қосқан, мол
тұзықтлған, ағылшын тамақтарын жеңіп шығу қолынан келмеген. [68]
Негізгі ерекшелігі, -ол ... ... ... ... ... ... болу ... ал қосқан қалғандары- айлакерліктен (оқы,
француз). Мәнінде, олардың көбі орыс халқының дәстүрлі тағамдарына ұқсас –
пісірілген асқабақ, ... ... ... ет, ... нан. ... ... бірінде екі аспазшы бейнеленген, біреуі картоп
тағамдарынан жасалған тамақтарды санап тұр: «пісірілген капроп, ... ... ал ... «Ал олар ... Ағылшын асханасы бір
түрлі деп айтады!»,-деп таңданады.
Асқа ... ... ... ... ... ... әзілмен келемеж түрінде келеді. Бұл ... ... ... ... ... cowardy custard! Stick ... in ... Қорықақ, қорықақ тәтті май! Өзіңнің басынды қышаға тық!»-
бұл айтылулар көбінесе балалармен суық ауа ... ... ... ... ... like ... ... дірілдеп тұр!». Қорлау
термині, білмеу ... адам ... ... жала ... ... ... ... кездеседі: «As green as you are ... ... ... бойы ... беті ... қызылдау, жұмсақ
салбыранды бет, құмарсыз қараған көзді болады. Әйелдер, ер жігіттер сияқты
бойлары өте ұзын. ... ... ... ... көздер, алдына шығып
тұрған тістер. Ағылшындар сабырлықпен айқындалады, олар жұмыс ... ... ... ... ... ... ... жоқ. Ол көбінесе
тек өзі үшін өмір сүреді. Оның ... ... ... ... ... деген махаббат құрылған. Ол жақсы бір
көлікті, жаңа костюмды, бай ... ... ... метафоралар да ағылшын тілінде адамның кейпі мен оның
қасиеттерін сипаттау үшін ... ... ... ... ... ұқсасса олар туралы «Like two peas in a pod/бір бұтақтың екі
бұршағы сияқты» ... ... ... бар ... «milk of ... ... сүті» тіркесі қолданылады. ... ... толы әрі ... болса, оған «Full of beans/бұршаққа ... ... Ал ... ... ... ... тек көшеге шығудың
орнына теледир көре беретін адамға «Couch ... ... ... Ал ... іс ... ... «Butter
fingers/саусақтары маймен жағылған» тіркесін қолданады. Егер ... ... ... ... «Muffin ... піскен тоқаш сияқты»
дейді. Ал ақыл-есі кемдеу адам ... ... «Turnip ... ... адам ақылды болса, әсіресе, ғалым, соның ішінде нақты
ғылымдар ғалымы болса, «Egg head/жұмыртқа-бас» ... ... ... беті ... ... қызыл болса «Apple cheeks/ алма-бет
/қызылбет». Ал қызыл-сары шашты адам туралы «Carrot-top/сәбіз-бас», ал ... әрі ақ ... ... ... «Salt and pepper hair/ шаштары тұз
не бұрыш/шаштары ағарған» деп ... Және де, біз ... ... ... ... ... керек. Олар ... «Cheesy ... күл» ... ... ... ... сипаттау үшін ағылшын тілінде
«As sweet as pie/тәтті ... ... ... қолданыс пайдаланылады.
Белгілі бір адамға деген өзіндік көзқарас оның әрекетімен ... ... your bread buttered on both ... оның нанын екі жақтан май жақсын
дейді» деген метафора қолданылады. Бұған «Do you want jam on ... ... ... берсем?» деген тіркес қарсы беріледі. Егерде жұмыстың
жоғары дәрежесі юолып, ... ... ол ... «A plum ... ... ... ... дейді. Адам өзінің пайдасы үшін ең ... ... ... ... оған ... «Cherry picking/шиені
таңдау /қызметтік неғұрлым пайдалысын таңдау /қаймақтарды қалқу» сөздері
қолданылады. Егерде адам өз бас ... үшін ... ... ... ... ... пойыз /шаңсыз жұмыс» дейді. Белгілі жағдаятқа
өзінің келіспеушілік сыңайын танытуды «Face like sucking a lemon/ ... ... ... сөз ... ... Ұялшақ кісіге ағылшындар
«His face went beetroot/оның беті свекла ... ... ... адам ... сәл ожар не тым ... ... кезде оған /
«saucy/тұздыққа ұқсас (тұздық )/бетсіз» дейді.
Ағылшын тобын ұлттық мерекеде немесе футбол ой ... ... ... ұлттық темпераментінің өзіндік бақылаудан қаншалықты шығып
кететіндігін байқауға болады.
Ұлыбританияның спорт алаңдарында «Sour ... ... ... ... ... сөз ... жиі ... болады. Ол дегеніміз
жеңімпаздардың ... ... ... айтатаны сөзі.
Мұны орыс тіліндегі И.А.Крыловтың «Түлкі және жүзім» баянымен қтар
қоюға болады:
А кисти сочные, как яхонты, ... то ... ... они высоко:
Отколь и как она к ним не зайдет,
Хоть видит око, Да зуб ... ... ... ... ... көбінесе) сипаттау үшін
ағылшындықтар «Cauliflower ears/ құлағы түрлі-түсті орамжапырақ ... ... ... ... сөз тіркесі қолданылады.
Ағылшындықтардың ізденгіштігі олардың өзге ұлттардың ... ... ... ... олар өздерінің дәстүрлеріне адал
болып ... ... жеке дара ... ... ... ... ағлышындықтар оны өз үйінде оны іске
асырмайды. «Hunger is the best ... - ең ... ... ... ментальдыгін танытып, адамның ашығуын белгілі бір ... ... тым жылы ... мен ... болып келеді.
«Butter up/майды жағу/" біреуді майлау" метафоралық тіркес адамның өзіне
пайдасына қажетті ... ... ... ... белгілі-бір сұрағымен ағылшындықтан жол ... ... ... ... қайта-қайта түсіндіріп қана қоймай, ... ... ұзақ ... тұрып,түсінді ме деген оймен қалады.
Ағылшындықтардың «stiff upper lip/жоғарғы қатты ерінінде» тіркесі
қолданылса, ол екі ... ...... ұстай білу (өзіндік
бақылау мәдениеті) және өмірлік ... ... ... ... ... тәртіп мәдениеті).
Егер де адамның қисынсыз қателікті жасап қойғаны ... оған ... over your ... ... ... ... ... Қиын жағдайда
салқынқандылықты сақтау «Cool as a ... ... ... ... ... да,соңғсы да ағылшындықтар үшін ХIХ ғасырдың басына
дейін тән емес ... «going ... болу ... ... ... ... тым драмалық реңк жасауды білдіреді.
Немесе, адамның туындаған мәселеге тым ... ... the ... ... ... шашып алу» тіркесін қолданады.
Ал адамның жағдайды басқара алмауын, өзінің жан-жағындағыны жоюын
«Make toast of ... ... ... деп ... ескі ... тән қиналмаушылық пен өзін-өзі тежеу,
абыржымау мен кішіпейілдік ... де ... ... ... ... ... мен ... қоғамдық таптардың өзара
қызба, ашушаң қасиеттері мен моральдық тыйымдардың болмауы негізінде жұрт
алдында жазалау мен дүре соғу ... ... мен ... ... ... өзі ... пара-пар болғандығын көрсетеді. [71]
Мадақтау мен жазалауды басқару ағылшын тілінде «Carrot and ... бен таяқ ... ... ... ... де, ... ытқып шыққысы келген
темпераментіндегі ... ... ... тура келеді. Мұндай
қатаң өзіндік бақылау ішкі күшті сарқи түседі.
Мұны ағылшындықтардың қиындықпен ... ... ... ... сырт көздерден тыс қалып, жеке өмірінің ... ... ... адам ... негізгі абзалдығы ретінде өзін-
өзі басқаруды атайды.
«Keep calm/өзіңді ... ... біл» сөзі – бұл ... ұстанымы
болып саналады.
Адам неғұрлым өзін-өзі ұстай білсе, соғұрлым оның абзалдығы ... да, ... да («To break bread ... ... ... деуі ... ... ұмытып, өзара достық орнатамыз
деген дайындықтарын ... ... ... («Salad days/салат
күндері /жасыл дәурен»өмірдің ең жақсы кезеңі ... және ... a ... ... қиын ... болу ... «The ... in the fire/оттағы май /қиыншылықта болу» тіркестері жағдай өз
қалыбынан ... ... ... ... ... кейпі кез-келген
жағдайда салқынқандылықты танытуға ... ... Ал бұл ішкі ... ... ... болады дейді.
Ағылшындықтарды бала кезінен аяз бен ... ауру мен ... a ... в ... абыржымау»/ абыржымай төтеп беруге ... ... бір ... ... ... емес / «Went pear shaped ... болса да, тым бауыр басу мен жаратпаушылықты тежеп, ... / ... on a banana ... ... ... ... қарсы
алуға балайды.
Ағылшындықтар барлық қиындықтарды, ... қиын ... ... ... жұмыстың өзін салқынқандылықпен орындағандары сонша,
тіпті қасындағы көршісі оның соншалықты алып ... ... ... ... ... ... үшін дау ... сәтін көру
мүмкін емес. Олар «milking the situation/жағдайды босаңсытады».
Сол ... ... ... ... тәрбиесіздікке
балап, олардың бет-бейнелеріндегі мамыражай бетпердені олардың ішкі жан
дүниесімен алмастырып алулары ғажап емес.
Ағылшындар ... ... ... тыңдай алады. Оларды
бәс тігуге деген құштарлықсыз елестету мүмкін емес. Және де олар клубтарды
аша береді. Клуб олар үшін үй ... Оны ... ... ... деп,
оның құпияларын жариялағанда «Spilled the beans/ атбұршақтармен шашу/
жазасынан тыс ... ... ... бұл - ... үшін ең ... болып саналады.
Ағылшын қауымның аса қажет екенін сезінеді, ... ... ... одан ... ... ... Ол әдептілікті бұзбай, көпшіліктің
ортасында өзін-өзі керемет ұстай алады, өз ойын іске ... ... өзін де, ... де ... ... ... ... береді. «The
world is your oyster!/Әлем – сенің інжу-маржаның», бұл өз іс-әрекеттері мен
жолын ... еркі бар ... ... ... мен ақшасын ағылшын сияқты ешкім үлестіре алмайды «Earn your
crust/өз наныңды еңбегіңмен тап».
Ағылшын ... ... ... ... ... ... ... жағдайы қандай болса да, атап айтқанда, ғалым, адвокат,
саяси қайраткер немесе діни ... ... ... ... ол ... салада болмасын, ол ақша табу үшін көп уақыт ... Оның қай ... ... ... ...... да болсын көп пайда табу.
Алайда дүниеге құмарлық пен пайда табуға ... ... ... кең: молшылық пен дәулетте өмір сүруді жақсы көреді.
Ол тым көп жұмыс істейді, бірақ ... ... да ... ... your bread and ... ... мен жағар майыңды еңбекпен тап». Жұмыс
уақытында ол белін жазбай, бар ақылы мен күшін салып жұмыс ... ... ... ... «Sing for your supper/өзіңнің кешкі асың үшін
ән айт».
Қайда тұрмасын, әр ағылшынның ұлттылығы ... ... ... ... ... ... әр кез ... бермейсің, алайда
ағылшынды біреумен шатастырып алу ... ... ... да, ол өз ... өз ... енгізеді, өз әдетін ешқайда да, ешкім үшін де
өзгертпейді, ол кез ... ... өзін ... ... Бұл ... ... жоғары деңгейдегі тұтас мінез-құлық.
Ағылшын тілінде «сорпа» сөзінің сөз тіркестерінде келетін бірнеше
мағынасы бар. ... ... ... ... пайдаланатын
көптеген аббревиатураларды сипаттау үшін жиі қолданылатын ... ... ... ... түріндегі макарондары бар томат
сорпасынан алынған. «Primordial soup/Бастапқы ... бұл ... ... болған органикалық қоспаны сипаттауға арналған. «Pea soup/Асбұршақ
сорпасы», қалың немесе қою тұманды сипаттайды. «Stone soup/Тасты ... ... аш ... ... ... ... тұрғындарын тамақ беруіне
көндіретін балалардың белгілі аңыз-әңгімесі. Бұл аңыз әдетте бір-біріне,
әсіресе ... ... ... ... ... ... ... Әр түрлі әңгімелерде тастың ... ... ... жеуге
келмейтін заттар қолданылған, сондықтан аңыз сондай-ақ «button ... ... «wood ... ... «nail ... ... және «axe soup/балтадан әзірленген сорпа» деп те белгілі. ... ... ... ... ... ... сипаттау үшін
қолданылады. «Soup/сорпа» жазба белгісі сәтсіз кодталған HTML-ды белгілеу
үшін пайдаланылады. «To get into hot ... ... ... ... ... ұрыну дегенді ғана білдіретін көне ағылшындық айтылым. Жоғарғы қабат
терезелерінен зиянкестерге сұйық заттарды ... ... төгу ... ... ... ... мүмкін. Бір қазан сорпа сол кездерде пештің
үстінде жиі тұратын, осылайша, оны осындай ... төгу ... ... Сондай-ақ «Out of the frying pan, into the ... ... көне ... сөзі бар, ол бір ... ... деп ... сіз басқа бір проблемаға тап болуыңыз мүмкін. Бұл сэр Томас ... және 1533 ... екі ... боп ... ... Tyndales ... қатысты. Өз кітабында Мур Уильям Тиндэйл туралы «featly ... out of the frying panne fayre into the ... ... ... ... отқа ... ... деп айтып кетті. Мур болашақты
болжағандай жазды, өйткені ... ... 1536 ... Інжілдің Жаңа
Өсиетін ағылшын тіліне аударғаны үшін кардинал Уолси күпірлік белгісі деп
соттап, отқа ... ... соң). Мур ... ... ... ... жоқ, өйткені 1535 жылы Мур өлім жазасына кесілді. «Soupe du
jour/өзекті сорпа» ... ... ... «soup of the ... ... ... уақыттағы стильді немесе сәнді бірдеңені ... ... «Soup to nuts» бұл «from ... to ... ... ... ... мағына беретін Американдық-Ағылшындық идиома. «Soup’s
on!» немесе «Soup’s up!» бұл «Dinner’s ready/кешкі ас ... деп айту ... ... ... «soup ... up/бірдеңені жақсарту/күшін
арттыру» термині (жиі жағдайда машиналарға, ұшақтарға, аэропландарға және
соларға ... ... ... ... ... әуесі шай болып табылады. Алайда, көбі,
әсіресе ірі қалаларда, бүгінде кофе ішеді ... ... ... ... бұл ... деген сезім мен ... ... ... ... ... бөлігі болып табылады. Ағылшын
әдебиеті елінің ... шай ... рөлі зор ... куәландырады.
Детективтерде мәйітті тауып алғанға күш жинау үшін бір кесе шай ... ...... жараланған жүректерді емдейді, оны достар
кездескен кезде және жаулар жағдайдың шиеленісуін ... үшін ... Пэн ... қойылған «Олар нені көбірек қалайды – шайды ма ... ... ма» ... ... ... түрде: «Өтінеміз, алдымен шай
құйыңыз» деген жауап алады. [72]
Англияда бәрі сүт ... шай ... ... — ең ... ... шай және ешқандай су құймайды. Дәстүр – ол үлкен күш, өндірушілер
көк, жеміс және шөп шайы қораптарына ... ... ... деген ескерту
жазып қояды, бірақ ол ағылшындарды быламық, мысалы, сүт қосылған итмұрыннан
жасалған шай дайындауын тоқтатпайды.
Салт жоралары Джейн Эйр ... ... ... ... ... ... сіз бір кесе ыстық шайды суық төсекке ала аласыз. Ағылшын
қонақ үйлерінің барылығнда ... ... ... шай дайындап,
төсекте ішу үшін міндетті түрде шайнек, кеселер, шай және сүт ... көп ... және ... көп ... ... ... баратын елдердің халқымен онша жақын араласпайды. Жат ... ... ... ... ... тәкаппарлығы,
түсінбеушілігі және бөгде салт-дәстүр жек көрушілік жібермейді. Англияда
ештеңе де ... ... еш ... де ... ... ... ... қатарласып жүреді. [73]
Ағылшынның қызық оқиғаға деген шын мәнінде қабілеті бар. Болмысынан
флегматик, ұлылықтың, жаңашылдықтың, ... ... ... Егер ... ... ... ... ауыр күрес жүргізу
мүмкіндігінен айырылғандай, енді бірде сары уайымға салынып кететін түрде
қалыптасады. Ондайда зеріккеннен ... тыс ... ... ... ... ... бәрінен бұрын асқақ ой-ниет пен түпнұсқалылықты
ұнатады. Атап айтқанда, көпірлердің, монументтердің, парктердің және ... ... ... ... ... ... білімділік, құндылық,
адалдық пен риясыздық, өнегелілік, ... ... ... ... ... үшін ... пен ақшаны құрбан ету қабілеттігі, басшылық ете және бағына
білу, алға қойылған ... қол ... ... ... ... атқарады.
Ағылшындардың ұлттық мінезі тәртібінен, салт-дәстүрінен, тілінен ғана
көрінбейді, сонымен қатар мәдениеттің күрделі феномендерінен де: білімінен,
философиясынан, ... ... ... ... ... қарым-
қатынастардан және байланыстардан айқын көрінеді.
2.2 Қазақ тілінде тағамдық ... ... ... ... зерттеушілердің айтуы бойынша, тілдің фразеологиялық қоры сол
тілде сөйлеушілердің дүниені танудың ... ... ... ... В.А. ... ... «мәдени ақпарат
фразеологиялық бірліктердің ішкі формасында сақталады, ол өз ... ... ... ... бола ... фразеологизмге мәдени-ұлттық
айқын түс береді». Фразеологиялық бірліктерді лингвомәдени тұрғыдан
түсіндіру үшін сан ... ... ... Бұл ... ... ... бірліктерде іске асып, орнығатын мәдениет коды арқылы
жүзеге асады. ... ... код сөзі ... ... және ... бір ... ... деп анықталады, олардың
көмегімен ақпарат біреуге жеткізу, өңдеу және сақтау (есте сақтау) үшін осы
символдардың жүйесі ... ... ... ... реттеуші ережелер бір
мәдениет ... ... ... Кодтың бірнеше түрлері бар,
сонымен ... ... де ... ... ... бар. ... мәдениет коды – оның мәтіндерінің таксономиялық субстраты. Бұл
субстрат осы ... ... да ... ... ... ... ... бірізділігін – оның құрамына кіретін табиғи
нысандарды, жасандыларды, құбылыстарды, ментофактыларды және ... ... ... және ... ... ... ... образдық лексикалық-фразеологиялық алаңының
құрамына «ас» тұжырымдамалық ... ... ... ... жуық ... ... (метафоралар, атаулық образдық сөздер және
фразеологиялық бірліктер) кіреді.
Тіл мәдени-маңызды ақпаратты жинау және сақтау құралы ... ... ... ... бұл ... ... тілді иеленуші көмес адам
үшін (дәуірлік трансфомациялармен бүркемеленген) ... ... ... ол бар және де санадан тыс деңгейде «жұмыс істейді» [74].
Көптеген «Тағам» лексикалық-фразеологиялық алаңдардың арасында көптеп
қолданылатын образдық ... ... ... біз ... ... «сүт», «бал» компоненттері бар фразеологиялық бірліктерді
қарастырдық.
Қазақ халқында сүт сөзі, «ақ сүт» ... сан ... бойы ... тағамға байланысты салт-дәстүрмен байланысты. Қазақтар көшпелі
халық, ... ... ... сүт пен ет ... ... ... арқылы
қазақтың ділінің ерекшеліктерін анықту үшін біз 38 фразеологиялық бірлікті
анықтадық, олардың құрамына қазақша фразеологиялық ... ... ... сүт» ... ... ... ... кірді.
Біздің алдымызда тұрған бірінші міндет – қазақ мәдениеті «сүт»
тілдік ... ... ... ... ... ... мәдени
мағынасымен байланысқанын және тілдік образдарды иемденгенін анықтау, және
де осы ... ... ... ... халқының зердесіне жететінін
және тілдік стратегияға қалай әсер ететінін анықтау болып табылады.
Осы міндеттерді орындау үшін біз ең алдымен ... ... өмір ... мен ... ... ... ... халқы көшпелі өмір сүріп,
мал шаруашылығымен айналысқан.
Тілдің фразеологиялық қоры – ... ... және ... туралы
ақпаратының баға жетпес көзі, онда халықтың аңыздар, әдет-ғұрып, ... ... ... ... және т.б. ... түсініктері сақталған.
Жұмысты орындау барысында сипаттау және этнолингвистикалық ... ... ... ... ... 10 фразеологиялық
бірлік таңдап алынды.
Бірінші кезекте, ... ... ... ... сүт ... ... ... көрейік: Сүтқоректі жануарлардың емшегінен
шығатын қоректік ... бар ... зат. Оның ... ... ... бар сүтей,
сүттей, сүтті сияқты образдық ... ... ... сөзі сүттей
жарық мағынасына ие болды, оның мағынасы «күндей жарық» және ... ... ... ... алу» мағынасында. [75]
Образдық құралдардың берілген мысалдарының негізінде жатқан сүт сөзі
молшылық, ... және ... ... ... ... ... бар ... бірліктерге жасалған талдау оларды
екі категорияға бөлуге мүмкіндік берді. Біріншісі – ... ... ... сөзінің бастапқы мағынасынан қалыптасқан фразеологизмдер; екіншісі –
мотивациялық нышаны «ана сүті» болып табылатын фразеологизмдер.
Бірінші категория ... түс ... ... ... ... қалыптасқан, мысалы: «Сүттей жарық» – Күндізгідей ... ... ... ... ... ... ... мысалы
келтірілген. Сүттей жарық, айлы түн. Таң әлі жоқ. Бірақ жоқ екенін білсе
де, Абай әлде ... ... ... ... ... [76] ... ... пен тазалық символы болғанын айтуға болады.
Мысалы, сүттің ашып кету қасиеті мына ... ... ... ... ... – Қалтықсыз сенді, шын иланды, шын ... ... ... ... ... қайсысына болса да Нұрым сүттей ұйып: «Пәле,
пәле, тіпті жөні бар, аруақ асыға ма, саса ма? Біз ... та, ... ... ... ғой» деп ... ... кететін (С.Торайғыров). [76]
Сүттің тез ашитыны бізге мәлім, ... ... бұл ... ішкі ... ... ... бұл бір ... еш
қиындықсыз қарапайым және лезде жүзеге асырудың нышаны.
Қазақтар өз туыстарын атымен сирек атаған, адамның атын атау ... ... ... ... ... ... ренжітіп алмас үшін
жұмбақты ... ... ... ... ... сүт татып тұр»
фразасы адамның бейқамдығын, жылы ... ... ... көрсетуге қолданылған. (Көбінесе қалжың ретінде қолданылып, «өзін-
өзі жақсы көретін адам» мағынасында қолданылады). [76]
Қазақ отбасында қызды көп ... Үй ... ... үшін ... көп ... ... қыз ... тұрмысқа шығып, оның енесімен
қарым-қатынасы қандай ... ... ... ... және ерке ... ... деп ... «Сүт үстінде қаймақ болды» – Қағажу көрмей, бұла
боп өсті. Көз салып ... ... ... Әлі де тірімін деп
ойлаймысың? Ерке қыз, сүт үстінде қаймақ ... ... ... (М.Әуезов). [76]
Бірақ, сүтке тиген күшіктей образдық құралын жүні жығылды, сүмірейді
деген мағынада көрсетуге болады. Мағынасын түсіну ... ... ... ... ... ... жөн. Мысалы, Соған биыл тап он жылдан асып отыр
екен. Көп өмір ғой, сол жылы ... ... ... ... ... ... 11 жасқа қарап барады. Тықылдап сөйлеп, адам болып қалған. Тілін
қызық көріп, бір-екі жылдан бері сабаққа беріп жүр еді, бай ... деп ... ... ... ... тиген күшіктей болды деген не сұмдық!
(Б.Майлин). ... ... ... ... түсіндірме сөздігінде мынадай образдық
құралдардың мысалдарын көруге болады ...... ... қыз ... ... ... – сүт пісіп үлгіретіндей ғана аз уақыт короткое,
сүттен ақ, судан таза - кінәсі жоқ, адал.
Қазақ ... ... ... ... рөлі зор ... ... ... және инабатты қыз мағынасындағы «Адал сүт емген» ... ... Бұл ... ... келін таңдау кезінде көп
тілек ретінде қолданылған. Мысал ... ... ... ... болады
...Келін алып, қызығыңды да көре алмадым, мен бұл дүниеден озғалы жатырмын,
анаңды сыйла...адал сүт ... әйел ал. ... ... ... ... ата-аналарының тілегі мен парызын
өтеу үшін бата беріп отырған. Егер де ... ... ... ... ол туралы былай деп айтқан «Ақ сүтін ақтады - Адал ниетімен борышын
өтеді, ата­ананың ізгі ... ... ... ... ... өзі ... ақ сүті ақталыпты, ­ десіп бір қойысатын жұрт (М.Әуезов). ... де ... ... ... ... немесе анасының тәрбиесін
тыңдамаса, анасы қызулықпен баласын мынадай сөздермен қарғап ... ... ақ сүті ... «Ана ... (ақ сүтін, емшегін) көкке (аспанға)
сауды». Мысалы: Шіркін, сұлу дүниені, ... тас ... ... ... ... Ана ... ... көкке (Д.Әбілев). Сүлеймен жұлқынып
кетуге айналды. Ақ сүтімді көкке сауам! Әйел ... ... ... ... ... ... ... емшегімді көкке сауам,
қолымды теріс ... ... ... ... [76]
Кішкентайынан балаларды үлкенді сыйлауға үйреткен: жеке бас этикетіне
қатысты ережелерді сақтауға, үлкендерге дауыс көтермей, ... ... Егер де бала ... ... ... оның ... басу үшін
үлкендер мынадай фразеологиялық айналымдарды қолданған «Ернінен енесінің
емшек сүті кетпеген - Өте жас, ... (Бұл ... ... ... ... ... ісін ерсі көргенде, кеміткенде қолданылады). Емшек ... ... Екі ... мен ... асырармын (Қ.Жұмалиев). [76]
Күйеуінің ата-анасы бала тәрбиесінде үлкен рөл атқарған. ... ... ... оны ... ... болған. Әдетте,
әкесінің ата-анасы бірінші баланы өз тәрбиесіне алған. Осылайша, ... ... ... ... ... ... ... атаған: «Сүт кенже – Ең кіші бала. Қарт әжесі Өтешті «сүт ... ... ерте ... ... ... ... өсіріп еді (Ә.Нұрпейісова).
[76]
Халықтың рух эстафетасы, салт-дәстүр, наным-сенімдер формасында, ата-
анасынан балаларына ... ... ... ... ... осы ... ... сондықтан да балалар кішкентайынан бастап, осы әдет-
ғұрып, салт-дәстүрмен таныс ... ... ... ... ... ... ... салт-дәстүрі арқылы өтеді. Балалар ... ... ... ... ... мен ережелерін
ерте жастан бастап бойына ... ... ... деп ... ... ... сіңген әдет – Қанға сіңген, қалыптасқан мінез, қылық, дағды. Сынның
әдісін осылай түсіну осы күнге дейін көп ... ... ... сүйегіне
сіңген әдеті болып келеді (М.Қаратаев). [76]
Осылайша, «сүт» компоненті бар ... ... ... ... ... арасынан қазақ ұлтының мінез-құлқы мен іс-әрекетін
айқындайтын стереотиптер, ынталандыру мен ... бір ... ... бар ... ... ... ... бар фразеологиялық бірліктер әлем мәдениеті мен
қазақ халқының рух ... ... ... ... жиынтығын білдіреді.
Қазақ халқының өмірінде бал ара шаруашылығы да айрықша дәрежеде орын
алған. Соған қатысты қазақ ... бал сөзі ... ... ... ... Мысалы: Ағаштан бал, шөптен сүт ағылды – көл-көсір
молшылық болды. Партия мен Лениннің арқасында Ағылды ағаштан бал, ... Бал ... ... ... ... ... дәстүрі арқылы қазақ ділінің ерекшеліктерін ... үшін ... ... ... ... құрамында «бал» компоненті бар 15
фразеологиялық бірлікті анықтадық.
Қазақ ... бал сөзі үш ... ие. ... ... ... сорып
шығаратын тәтті сұйық шырын. 2. Ауыспалы ... ... ... ... ... ... халқының тарихы бай, кең байтақ дала тұрғындары өсіп келе жатқан
ұрпақтың бала ... ... ... ... ... ... мен ... ережелері, халықтың адамгершілік тәжірибесі
біріктірілген әдет-ғұрыптар мен салт-дәстүрді қалыптастырды. ... ... ... ... ерекшеліктеріне
сәйкес қазақтарда балаларды отбасылық тәрбиелеуге талаптар қалыптасты.
Баланың дүниеге келуімен, сүндетке отырғызу, үйлену тойы және ... ... ... салт ... ... ... ... қазақ халқының отбасылық өмірінің біркелкі салт жүйесін құруға
негіз береді, оның мазмұндық жағы бала ... ... ... әсер ... ... ... отбасында ұл ... ... ... ... ... ... ниетпен, оның аяғын балға ... ... ... өзі ... саналатындығын осыдан байқауға
болады. 
Егер балды ара шаруашылығының өнімі ретінде қарастырсақ, ... ... ... ... ... ... Бала балдан тәтті,
оттан ыстық, ... ... ... жұмсақ – Ата-ананың балаға деген
мейірі, сүйеспеншілігі туралы айтылады. «Әркімнің өзінің ... ... жоқ екен ғой. ... өзіне балдан тәтті, оттан ыстық, күннен
жарық, мамықтан да ... екен ғой» деп ... ... ... ...... бір-бірімен достық қатынасқа көшті. Оспанның
кісіге сойған бір-екі тоқтысынан жаны ... ... ... Омар ... ... ... соң-ақ, ағаларымен баяғыдай бал жаласып кетті
(С.Торайғыров). Бал сорған арадай – Мелшиіп, ... ... ... ... ... ... ... бас көтермейді. Басқа тірлік біткенді
ұмытқан сияқты. ... ... ... армандар К.Г. Юнгтың аналитикалық
психологиясында көрсетілгендей, өте орнықты аталған, бұл ... бал сөзі ... ... мақсаты мағынасында қолданылған. Балы тамған жас
қамыс – Бұл жерде ақын өте ... ... жаңа ... өсіп ... ... ... Ары ... алдағыш, Мені-ақ алда, сөкпейін, Балы
тамған жас қамыс, Ормасаңшы, көктейін ... ... ... ... бал ... ... пен ... екенін білдіреді.
Қазақтардың «белкөтерер» савлты бар, яғни, үлкен адамдарға астан ауыз
тигізу. Олар ерекше бір күтімді қажет етеді. ... ... ... ... ас ... ... май, ... қымыз, ірімшік, бал жыне т.б. оны
балалар, көршілер, жақын адамдар ... ... ... Бұл салт қарт
адамдарды, ата-ананы күту үлгісі ретінде жасалады. ... ... ...... ... қол-ұшынан жалғасады деген мағынада
айтылады. Ащы терің ... ... ... ... дәулетім төгілмес, бардан
ауысады, балдан жұғысады, жүзді айдап, бірді жетелейсің ... ... де бал ... ... ... ... [76]
Қазақтардың айқын сипаты өсіп келе жатқан ұрпаққа деген ерекше қарым-
қатынас болып табылады. Көшпелі өмірдің қиынжағдайларында өмір сүре ... ... ... күш пен ... таба ... ... ... жазған
балаларын дүниеге әкеліп, оларды өз елінің арыстай азаматтарын өсіре білді.
Халық даналығында қазақтардың ... ... ... мен ... бала ... ... орны ... көп айтылған. Мысалы,
қазақтар өз балаларын Бал бөбек деп атаған, оның мағынасы - ... ... ... ... бал ... ... ... [76]
Бал тәттілік пен молшылықтың белгісі, сондықтан да, екінші ... ... ... ... ... болады. Мағынасы – Өте тәтті.
Алманың, алмұрт-шиенің, Тәттілігі бал шырын. Деп ... бұл ... ... ... ... ... топта қазақ халқының ақын, жыршылардың ... ... ... ... ... ... Бал таңдай –
Әңгімені майын тамызып, келістіріп айтатын кісі; үзілтіп, елді ... ... ... Бөбектей былдырлаған бір бал таңдай. ... ... ... ... ... ... қылыш суырса бұлт, Бұлқына аққан селі ... ... Бал ... сөз – ... ... ... тіл.
Дарға асылар ер ме едің? Қарақаттай ... ... ... ... ... сөздердің («Боз жігіт»). [76]
Қазақ халқының тарихы бай, кең байтақ дала ... өсіп келе ... бала ... ... ... ... ... мінез-құлық
принциптері мен нормалары, ережелері, халықтың адамгершілік тәжірибесі
біріктірілген әдет-ғұрыптар мен ... ... ... өмірі өте қатал болды. Адамдар физикалық тұрғыдан ғана мықты
болып қоймай, көшпелі өмір ... ... ... ... ... болу керек еді. Көшпенділер аң аулаумен, ... ... Ер адам ... ... және ... болды.
Осыған байланысты қазақ халқында мынадай мақал бар: ... бал ... Он ... өнер ... ... ... көп өнер ueci. ... алысқа, Асырдым суын теңіздің. Бармағынан бал ... ... ... (О. Шипин). Буынсыз он саусағы күй қағуға, Бал тамған бармағынан
домбырашы, Жан терге түciп отыр ... дуда (I. ... Бал ... және күш ... деп ... ... бойынша поэтикалық, шешендік, әншілік, музыкалық-орындаушылық
шешендік ... ең ... ... ... да балаларды
кішкентайынан ән салуға, домбыра тартуға, әдемі сөйлеуге үйреткен. ... тән ... ... болып табылады (суырып салма ақын). Олар халық
алдында, айтыстарда ... ... ал осы ... ... ... музыкалық
аспаптарда, атап айтқанда, қобызда және домбырада ойнайды. Олар туралы
былай деп айтады: ... бал ... Өнepi ... әншi және ... ... ... Осы топ ... таңдайынан бал тамған әнші, өнерлі жастар
да бар ... Бұл ... бал ... ... ... және поэзия
нышаны болып табылады. [76]
Осылайша, «бал» компоненті бар фразеологиялық бірліктерге талдау жасай
отырып, олардың арасынан қазақ ... ... ... тұрмыс-тіршілігін
айқындайтын стереотиптер, ынталандыру мен белгілі бір образдарды құратын
символдар бар ... ... ... дәстүрі арқылы қазақ ділінің ерекшеліктерін анықтау үшін ... ... ... ... ... «май», «майлы»
компоненттері бар 39 ... ... ... ... ... ... май ... 4 мағынасы бар.
1. Жан-жануарлардың денесiне жиналған, суда ерiмейтiн,
органикалық табиғи зат. Қойдың етi ... ... ... ... сүтiнен алынатын
жоғары сапалы тағам. Алты ... ... ... ... ... есе ... ... берiңiз, майын мiнем де,
басын қайтарам (Мұстафин). Бiр нәрсенi (айт, үйт
т.б.) ... үшiн ... ... үй де ... ... ... ғимарат (Мағауин). [77]
Көшпелі малшыларда берекелі дастарханда ас ішудің үстел басында
орындалатын ... ... ... және ... ... бар. ... тойы, жаназа) болып жатқан ауылдың жанынан өтіп бара жатқан
жолаушылареркін ... ас іше ... Егер де ... құрмет көрсетілмесе,
өте ұят деп саналған, «қонақ қанша аз отырса да, көп ... ... ... асқа ... оны ... ... тілінде «қонақасы»
ерекше термині бар – «қонаққа арналған ас», ... ... ... ... ... ... ... өзінде де бұл дәстүр қазақ даласында сақталған,
кез келген адам киіз үйдің ... ... ас іше ... ... ... ... бата ... қана қоймай, оның қоржынын сарқыт салып
беретінін ... ... Бұл ... ... ... ... мысалға
келтіруге болады, оның мағынасы - Қолдағы бар дәмдісін беріп сыйлады, майлы
етке тойғызды. ... да ... аяп ... «Ас та, ... - деп, ... ... жіберіп жатыр (С.Торайғыров). [76]
Көшпенділер қауымдастығында адамдар бір-бірін жақсы білді, оның ... рөлі ... және ... ... ...  Қарым-қатынас
нормалары бәріне ерте жастан мәлім. Қызығушылықтардың ұқсастығы, өмірге
деген ортақ ... ... ... ... ... ... және ... байланыс орнатуға ат салысты. Қауымдастық
ұйымшыл болды, онда бір немесе басқа да рудың әдет-ғұрпы мен ... Атап ... ... ... алу ... немесе бір
дауды шешу үшін келген. Мысалы, Ә. Әбішевтің бір ... Отқа ... ... ... ... ... өршіте mүcmi, жел бepдi.
Teмip aға! Салғаннан ашық айтайын, менің eкi басты бip-aқ түрлі жауым бар,
солардың отына май ... ашық ... ... (Ә. ... ... ... өз сөздерімен халық рухын қолдап, халыққа әлеуметтік
құбылыстарды түсіндіріп, халықтың еркі мен ... ... ... ... пен ... орнатқан. Осыған байланысты, қазақ билері
әлеуметтік-саяси тұлға болып табылған, ал шешендік сөз – ... ... ету ... Шешеннің негізгі құралы – бұл ... ... ... ... ... – шешеннің негізгі мақсаты. Майын ағызды
(тамызды). Машына (машығына, ... ... ... ... ... Ақ ... ағызайық әннің майын, Жас ... ... ... ... алты ... ... ... Жетсе екен құлағына
қалқатайдың (Қазақ ... Түу, ит− айі ... ... ... ... ... тамызды (С.Сейфулин). Иван өз жауабында сөздің
майын тамызып, тәптіштей жазып келіп, сөзінің соңында: «Ал ... ... ... ... - ... сынай танытыпты (М.Сатыбалдиев). [76]
 Бүйені майлы Күйлі жайлы, дүние-малға бай ... ... ... ... ... ... ... немалое количество обычаев
и традиций, связанных со скотоводством. Так одним из примеров может ... ... ... ... ... ... түскен атқа ырым
ретінде сый көрсету салты. Айғырды үш жүз сомға Нығметжан алды. Сатып ... ... ... ... бар ... чем ... у ... тем богаче он считается. Tүгін тартса, майы шығады. Өте ... мал ... жер ... ... ... айта ... ... тартсаң майы шыққан
жер екен бұл ара (Т.Ахтанов). Мал жатыр, қол айнала шұрқыраған, Май шығып,
түгін ... ... ... ... жері ... шөбi ... майы шыгад семіз малдыц, Тас кудык, муз булагы агып жатад, Сылдырап
табаныцда бшк жардыц (С. Торайгыров). Iшi ... ... ... ... ... ... Ішің майлы болсын (Мақал). [76]
Қазақ халқында жастармен ... ... ... және этникалық
салт пен рәсімдер бар: келін таңдау, атастыру, тұрмыс ... ... құру және оның ... ... өте салмақты қарайтындығымен
ерекшеленеді. Сондықтан да көптеген «жазылмаған», бірақ осыған ықпал ... ... көп ... Оған ... мына фразеологиялық айналым: Отқа
[май] құяр [салар] көне. Жаңа ... ... мен ... босағаны бipінші
аттағанда берер ырым-сыбаға, жол-жорасы. ... ... ... ... рет ... жасайтын ырымын «отқа май құю», «отқа салар» дейін).
Жырынды жігіт еді қуқыл Оспан, ... тіл, өткip ... ... тосқан.
Өңгертіп отқа құяр берді Оспанға, Сол болды күйеу қосшы оған қосқан (С.
Керімбеков). [76]
Басқа ... ... ... ... ... ... әйел ... қатал болған жоқ. Мысалы, бетті ... кию ... ... ... ... шабыстарға, мерекелерге
еркін түрде қатыса алды. Қазақтар «Ұлтты білгің келсе, оның қыздарын таны»
деген, сондықтан да, қыздарды аса ... Жан мен тән ... ... ... оның ... ... ... Miнезі майдай [сынық,
текті]. Әдeптi, ізетті, көргенді, биязы деген ... ... ... басшыларым, Көрдің ғой істі алға бастырғанын (Айтыс). ... ... ... Сөзіне әбден көзі жетті дейді («Қозы Көрпеш-Баян
сұлу»). [76]
Қазақ ... ... - оның ... ... ... ... ... ерекшелігі – жанының ашықтығы
мен мейірбандылық, мұқтаж адамдарға көмек ... өз ... ... ... да ... үстемдік сезімін білдірген ... ... ... ... ... ... Н.Назарбаев. [78]. Қандай
ұлттың адамы болса да, ... ... ... ... ... ... рақымшылдық, адалдық сияқты адами қасиеттерге ие болуы
керек. Бұл қасиеттер ... ... өмір ... ... құрайды.
Арасы майлы қасықтай ­ Тату­тәтті, әкей­үкей ... ... ... ... ... ... болып, бipгe оқып келеміз (F.Сланов). [76]
Осылайша, құрамында «май» компоненті бар ... ... ... отырып, бұл сөз өзінің бойында рақымшылық, мейірбандылық,
қуаныш, береке мен ... ... ... ... ... болады.
Сонымен қатар, «май» сөзі қазақ ұлтының ділі мен ... ... ... ... ынталандырушылық беріп, белгілі бір образдарды
қалыптастырады.
Қазақтың ұлттық тағамдары толығымен халықтың мәнін, оның ... мен ... ... Қазақтың аспаздық шеберлігінің
дәстүрі адамға деген жылы ... ... ... ... ... және сүт тағамдарына негізделген. Кейін бұл тағамдардың қатарына
көкөністер, жемістер, балық, ... ... нан ... және тәтті
тағамдар қосылды. Бүгінгі күні дастархан басында қазақтар сияқты басқа ... ... ... ... татарлар, украиналықтар, өзбектер,
немістер, ұйғырлар, дүнгендер, корейлер. Бұл ... ... ... ... ... өмір ... асханасына, күнделікті өміріне ... әсер ... ... де ... кейбір салт-дәстүрін
алғандары бар.
2.3 Ағылшын және ... ... ... ... ... ... адам ... түрлі аспектілері орын алған, заманауи
адамтану парадигмалық зерттеулерде, адамды әр ... ... ... сипаттайтын, метафоралық үлгіге айналулары заңды болып
есептеледі. ... ... ... ... қабылдаудың субъективті
факторларынан тұрады, олар: ұжымдық, ... ... ... жеке ... амал тілдік метафораның түрлерін
ерекшелеудің негізі: ... бар ... ... ... ... ... ... атаудың предикативті мағынаға
ауыстыру кезінде пайда болған; когнитивті, белгінің бір ... ... ... негізделген; когнитивті метафораның нәтижелерін жалпалайтын
[79].
Лингвомәдениеттану амалы түрлі ... ... ... ... ... мен ... ... модельдерді сипаттау
дегенді білдіреді. Бұндай тәсілде метафора негізгі когнитивтік операция
және ... тану және ... ... түрі ... ... ... бұл ... адамды сипаттауда тағамдар «образын»
қолданумен байланыста лингвомәдениеттану проекциясы болып саналады. [80].
Осылайшы, қазіргі кезде, лингвистикада тағамдық метафора – ... ... аса ... ... адамдарды сипаттамасына
қолданылатын тағамдардың ... оның ... ... болып келеді.
Ондай метафоралар этномәдениетті ... ие, ол ... ... ... аса ... ... мәдениеттану бағытын ... ... ... ... ... ... В.Г.Костомаров, П.Л.Коробка, В.В.Красных, ... ... ... және басқа да ғалымдар зерттеген, бұл
сөздің тек ... ... ... ... беріп қана қоймай,
сонымен қатар оны көпобразды байланыста, жанды түрде жұмыс істеуінде, оның
ішінде нақты ... ... ... ... ұлттық ерекшеліктерінің көзі болып аспаздық
әлемнің ... ... ... ... өзгешеліктері, еңбек қызметінің
сипаты, құндылықтар жүйесі, белгілі бір этнос тілінің құрылу шарттары негіз
бола алады.
Ұлттық-мәдени ерекшеліктер – ағылшындардың сыншылдығы мен ... ... bean in liberty is better than a comfit in prison» – ... ... үйде қара нан жеген артық»; «A clean fast is better than a ... – «Аш ... ... ... «A man cannot whistle and drink
at the same time» – «Бір ... ... екі рет ... ... сияқты
аспаздық метафоралардан көрінеді.
Ағылшын халқы еуропа ... ... оның ... ... болса да, өзінің ерекше, бірегей ұлттық сипатына ие
(кез ... ... ... ... мінез-құлықтың терең де нақты
сипаттамасын Томас Карлейль өзінің «Прошлое и ... ... ... ... ... ... «…ағылшындар – мылқау халық. Олар ұлы
істер жасай ... ... ... ... ... …. ... ... ішінде қазіргі кезде ағылшындар сөйлеуде ең ... ... ең ... [81]. Бұның дәлелін біз «Venture a small fish to catch a
great one» - «Тәуекел ... ... «To pick the plums out of ... - ... хазірет қарбыздың ортасын жақсы көреді», «To eat ... in the cow’s belly» - ...... ... ... ... ... сияқты метафоралық образдық құрылымдардан көре аламыз.
Әлбетте, ағылшындардың басты ... бірі – ... Олар ... аса сене ... ... уақыттық
адасушылыққа төзеді, ертеректе салтанатты түрде белгіленген және әділет ... үшін ... ... Заң мен ... ұлылыққа
қатты және әрдайым сенеді». [82] Бұл, сөзсіз, ... ... ... ... да ... ... ... «Too much pudding
will choke a dog» - «Шамасын білу керек/Әлін білмеген әлек», «To be as cool
as a ... - ... ... ... тым сабырлы», «There is no use
crying over the spilt milk» - «Қолдан ... бәрі ... ... ... ... отандық философ Г.Гачев ағылшындарда рационализмге
деген эпиризмнің, ... мен ... ... ... ... ... атап ... «…Англия – тәжірибе мен техника елі …» ... ... ... ... ... ... әр ... көзқарасқа деген қызығушылыққа және олардың барлығын
қиыстырып, ... ... ... ойлаудың антиномиялылығына әкеп
соқтырады.
Сондай-ақ, Г.Гачевтың пікірі бойынша, ағылшындар үшін ... ... ... ... күресу рухы тән (Гоббстың әйгілі "Homo homini
lupus est" дегенін еске ... бұл ... ... ... да ... ... ... кездегі көптеген спорт түрлері Англиядан
шыққан). [84] Бұның барлығын ағылшын тілінің образды бірліктерінен ... ... «Life is not all cakes and ale» - ... ... «Fools make feasts wise men eat them» - ... ... да бірдеме
үйренеді», «An unfortunate man would be drowned in a ... - ... ... ... да ... ... ... жарлының жалғызын
жейді».
Бұған диалектикалық жұп ретінде ... ... ... ... біреудің «жеке кеңістігіне» қол сұғудан өзін тыю
болып табылады.
Ағылшындар дәстүр сақтаушылардың ... ... ... ... ... символы деп санауда әсіресе сақтанымпаз ... ... ... «әдеттегі» ағылшын салт-дәстүрі ағылшындар ... ... ... ... лондондық клерктің стереотипі, дәстүрлі
ағылшын шайы немесе дәстүрлі ағылшын таңғы ... К. ... ... ... ... ерекшеліктері, мінез-
құлқы қазақ халқына тән деп есептейді: жауынгерлік ... ... ... ... ... ... махаббат; қабілеттілік.
Біріншіден, бұл ... ...... ... ... ... ... ата-бабамыз, қайратты да қызу қанды мінезге ие
болған, «Орағың өткір болса, Қарың талмайды. ... ... ... «Ит тойған жеріне, Ер туған жеріне», «Ел артындағы шаң жұтады, ел
алдындағы май жұтады». Көшпенділердің ұраны: «ереуіл ат пен ... ... ... олар ... өз ... ... дайын болған. Ғалымның
айтуы бойынша, бұндай мінез-құлық ... ... ... ... ... септігін тигізді: «Жауынгершілік мінез қазақтарға арасан зор
территорияны иемденіп тұруына, оны аса жойқын шабуылдардан қорғай ... ... [85] ... ...... ... ерекшеліктеріне жатқызады: «Тұрмыс пен ... ... ... ... ... ... өнерді міндет етті». [86]қазақ халқының
қонақжайлылығының мысалдарын сондай-ақ мақал-мәтелдерден көруге болады:
«Өтпес пышақ қол ... ... өз ... ... ... ... қонақжайлық (гостеприимство) – әрбір халық, сөзсіз, қонақжай
болып келеді. Егер басқа мәдениет ... ... ... ... ... ... идеясы жатса, қазақтар үшін
қонақжайлылық ерекше философия болып табылады. Бұл «Таспен ... ... ... ... ет пісер, ет піспесе, бет пісер», ... ... ... ... ... мақал-мәтелдерден айқын көрініп тұр.
Бұл әлеуметтік-экономикалық және демографиялық ... ... ... ... ... ... тапшылықты туғызды, сол
себепті киіз үйге кірген кез келген адам сырт ... ... ... ... ... Төртіншіден, қазақ - балажан халық – ғасырлар ... даму ... ... салыстырмалы түрде санының аздығынан
бірқатар қиындықтарды басынан ... ... ... нығаюы мен
дамуына кепіл болып табылатын көп ұрпаққа жүрегі толқып ... ... «Шөп ... да көп ... ... тату ... ат көп, ... тату
болса ас көп», «Тату үйдiң тамағы тәттi» деп бекер айтылмаған. Бесіншіден,
еліктегіш, жұқтырғыш халық – ... ... ... бір ... ... тез ұғып ... алу. Бұл ... ерекшелігін екі түрде
түсіндіруге болады: оң және ... ... ... ... ... егін шаруашылығын үйренуге) көмегін беретін қасиеттерін қабылдап
алу қабілеті қауымдастыққа оң әсерін тигізеді, «Сөз – сабан, іс – ... ... ... ... халқының өкілі дегенді айрықша
көрсететін ... ... білу ... ... асқа ... ... ... бар. Бұл мақал-
мәтелдердегі негізгі мағына – асқа ықыласпен қарау. Тарихта қазақ халқы
үшін ауыр ... аз ... жоқ. Егін ... ... мал індеттен қырылған
кездерді басынан кешірді. Бұл барлық қасірет халық фольклорында ... ... емес еді. ... ... ... мақалдарда қазақ халқына
тән әзіл мен оптимизм байқалады. Сондай-ақ мақал мен мәтел ... ... ... ерекшеліктерін көруге болады, онда әрқашанда ет пен
ұннан ... ... ... ... ... ... дәм кетсе, ұрлықтын
мәні кетер», «Қасық тары ботқа болмас, ботқа ... да, ... ... еті ...... кіреді, жемесең – түсіңе ... «Ат ... ... ас – адамның қуаты».
Бастапқы аспаздық образдар жүйесі адамның ұлттық-мәдени тұтастықпен
сипатталатын, мағынаға ие болатын және ... ... коды ... етеді. Кез келген материалдық нысан сияқты адам да бірқатар
физикалық ... ие. ... ... ... ... адамның
сырт келбетінің «Ас» тұжырымдамалық аясын құрайтын заттар мен процестердің
физикалық сипаттамаларына ұқсау ... ... ... ... ... ... сырт келбеттің мейлінше ... есте ... ... адам бейнесінің эстетикалық
тартымдылығына немесе сүйкімсіздігіне баға ... ... ... сырт ... ... қараудан алынған эмоциялық әсер береді.
Әйел адамның сырт ... оң ... баға беру ... candy» - ... көзі тартымды, «құштар еткізетін/Cracker,
cheesecake» - сырт келбеті еліктіргіш, дәмін ... ... ... ... - ... ... тартымды затқа ие болуға
ынтызар қылатын сияқты образды бірліктердің мағынасында бейнеленген. Әйел
сұлулығы образды түрде ұнамды дәм ... ... ... ... сөз: ер ... жүрегіне апарар жол асқазан арқылы). Сондай-ақ, ер
адамның сырт келбетін сипаттау кезінде аспаздық дәм ... ... ... баға ... Тым ... ер кісі ... сезім туғызады.
В.М. Богуславский атап көрсеткендей, ұстамды дұрыс ... ... мен ... сырт ... ... үлгі ... беру ... енеді
[87], бұл «томпақ, топ-томпақ /cutie pie, fatty» ... ... ... ... Дене ... тым ... семіздік образына, зор ... ... ... «Қамыр/doughy» образына ұқсату жиірек келеді.
Жағымсыз эстетикалық коннотация туғызатын ... ... ... ... ... ... аз қозғалатын, қамырға ұқсап жуандаған адам образын
жасау ... бола ... сырт ... жеке нақтылаудағы аспаздық образдар кеңінен
ұсынылған. Осылайша, кеудесі өте үлкен әйелдің мүсініне баға беру үшін ... ... мен ... ... тән ... ... ... «иии/meat balls, E milk» образды тіл бірліктері қолданылады. [88]
Образдық тіл құралдары адамның сырт келбетіндегі егжей-тегжейіне баға
беруде ... ... және ... ... ... мен ... ... ауытқулар белгіленеді. Осылайша, тым үлкен бас
«асқабақ/Burritos» деп ұқсатылады: The burritos are not as big as my ... бет ... сырт ... ... ... ... бұл ... образынан өз көрінісін табады: be as flat as a pancake.
Дөңес және ... ... ... ... ... ... ... қарай кең және жуан мұрын туралы «бауырсақ ... ... және ... ... туралы «етті мұрын/fleshy nose» деген
образды бірліктер ... ... және ... сырт ... ... (тік ... ... шамада) үлгі параметрлеріне қатысы жағынан
мұрынның қисық пішіні мен шамасы ... ... іске ... ... ... эстетикалық баға беру негізінде пішіні, ашықтың
дәрежесі, қабақтың кескін пішіні, түсі ... ... ... және оң ... баға бергізетін қиығының өзгешелігі, образды
түрде бадам пішініне ... ... ... дәні ... ... ал қара ... көз түсі ... «зәйтүн/olive» ұқсатылады.
Қатты шаршағандық, әлсіздену күйі ас қорыту ... ... ... бола ... ... жоғалтады, бастапқы құрылымы
жоғалады): «піскен, бұғу, қайнады, ашыған/cooked, boiled, sour».
Басқа ... тану және ұзақ ... ... ішкі ... ... ... оның жеке ... қасиеттеріне баға беру процесі, жұмыртқаға
байланысты ұқсатылады: «As sure as eggs is eggs/Екі жердегі екі ... ... ... ... ... ... «Before you
choose a fried eat a bushel of salt with him/ Дос болатын адамыңмен бір ... жеу ... ... ... ... негізінде жатыр. Басқалармен
қарым-қатынас жасамай, біреудің тәжірибесін қолданбай өмір сүру немесе
жұмыс істеу ... өз ... ... ... ұқсатылады: «To stew in
one’s juice/ Ешкіммен араласпай өмір сүру». [90]
Адамның әлеуметтік жағдайы, «тоқтық – аштық», «молшылық – ... ... ... оның өмір сүру ... ... ... ... молшылығына тікелей қатысты. Бұл: «The land
flowing with milk and honey/ Жер – қазына, су – ... «Hungry ... no ears/ Аш ... ... «Hungry as a hunter/ Қасқырдай аш»,
«Hunger is the best relish (sauce)/ ... ас ... «Hunger finds ... with cookery/ ... ... ... ... ашқанға көже майдай»,
«Hunger breaks stone walls/ Аш-алғыр, ... ... ... Ауқаттылық сезімі ішуге арналған толтырылған ... ... ... ... ... емін-еркін өмір сүру туралы түсінік көрінген: dolce vita, sweet
dreams, sweet life,  kind of a jam/тәтті күндер, ... ... ... butter/майда ірімшіктей жүзіп жүру» фразеологиялық бірлігінде тоқ ... өмір ... ... көрсетілген.
Осылайша, өткізілген лингвистикалық-мәдениеттанушылық талдау аспаздық
лексиканың образды атаулар мен адамның образды сипаттама және қандай да бір
этностың ... көзі ... ... түрде қатыстырылған. Адамның тілдік
образын жасауда ағылшын және қазақ ... ... ... ... және ... кешенді сценарийін айқындайтын өз мағыналарының
жүйесі болып қатысады. Адамға мәдениеттің аспаздық код ... ... ... ... тілдік образын көрсету мүмкіндігін береді, бұл адамның
өмір жолының түрлі салаларының үлгісін жасау үшін аспаздық: физиологиялық,
эмоциялық, ... ... ... ... ... ... ... лексиканы антропосфераның метафоралық үлгілеу
процесіне ... ... ... ... ... ... құнды мәнін, сондай-ақ аспаздық мәдениет ... ... ... ... ... лингвомәдени аспектісі тұрғыдан талдау
жасалды. Тағамдық метафора – тілде ерекше танымдық ... бар ... тіл ... метафора троптың бір түрі ретінде сөз ... ... ... қызметі мен маңызы, пайда болу механизмдері, түрлері
мен ерекшеліктері т.б. метафораға қатысты маңызды мәселелер осы күнге ... ... ... Қазақ тіліндегі тағамдық метафораның жай-күйі, оның
жасалу механизмі терең зерттеуді қажет етеді. Метафораның тілдегі көп қырлы
қызметі ... тіл ... тек ... ғана ... ... ... қазақ тіл біліміндерде метафора тек троп түрі, яғни ... ... ... ... ... оның ... тілінде қолданылуы
лингвистикалық талдау еңбектеріне ... ... ... ... қолданыстардың универсалдылығына баса назар аударылды. Тағамдық
метафоралық қолданыстар тек ... тіл ... ... ... ... ол сонымен катар сөзжасам, терминология сынды ғылымдардың да
зерттеу нысаны болып табылады. ... ... ... тек эмоционалды-
экспрессивті қабатын жасаумен шектелмейді. Тағамдық ... ... ұғым ... ... ... яғни бұл метафораның сөздік қорды
семантикалық жолмен байытуы болып табылады. Ағылшын және ... ... ... мен ... ... ... оған мынадай
анықтама берілді:
Метафора – ойлау және таным ... ... бір зат ... не ... ... (түс, ... көлем т.б.) атауының
салыстыру, ұқсату, теңдестіру ... ... зат, ... не ... атау ... ... ... Ал тағамдық метафора - сол не өзге
халыктың құрайтын тағамдық коды (ұлттық ... ... ... ... ... бар (үстеме тұтынудың мәдениетті қоғамдық коды)
Біздің тіліміз күннен-күнге байып, сөздік қорымыз молая түсуде. Бұл
техникалық дамып, ... ... ... ... ... ... Қоғамдағы жаңалықтар мен өзгерістер барлық елге ... ... ... ... ... халық санасына жетеді. Сөйтіп,
ғылымның әр саласына қатысты жаңа сөздер мен жаңа ... ... ... ... ... ... айналды. Біздің зерттеу
нысанамызға айналған осы сөздер қарастырылып, нақты тілдік деректер арқылы
дәлелденді. Сөйтіп, бұл ... біз ... ... лингвомәдени
аспектісін анықтап, зерделеуге тырыстық. Зерттеу барысында І. Кеңесбаевтың,
Алматы қаласынан «Арыс» баспасынан 2007 жылы жарық көрген ... және де ... ... ... ... ... ... жылы жарық көрген тағы да ... ... ... ... топтастырып, нақты мысалдармен дәлелденді. Метафора ойлаумен,
тілмен бірге ... ... ... ... метафорасыз тілдің дамуы,
танымның алға басуы, тек ғылыми тіл ғана емес, бүкіл ғылымның ... ... ... ... ... ... оның ... байлығын кеңейтіп, тілдік
үнемділікті, реттілікті іске асыруда зор үлес қосып келеді. Тілдің басты
міндеті ... ... ... ... ... ... маңызы зор екендігі анықталды.
Зерттеу жұмысы барысында психолингвистикалық-эксперементалды ... ... 13 ... ... Нәтижелерді лингвомәдени әдіс
арқылы талданды.
Төмендегі міндеттер шешілді:
Метафораның зерттелу тарихына шолу.
Ағылшын және қазақ тілдеріндегі ... ... ... ... және ... ... ... метафорларды салыстырды.
Қорғауға ұсынылатын тұжырымы ағылшын және қазақ халқылардың өмір сүру
салты ағылшын және қазақ тіліндегі тағамдық метафораларда көрсетілген ... ... ... зерттеу жұмысы барысында дәлелденді.
Осылайшы, қазіргі кезде, тілтануда ... ...... ... аса ... аударылады, адамдарды сипаттамасына
қолданылатын тағамдардың «образы» оның когнитивті ... ... ... ... этномәдениетті белгіге ие, ол салыстырмалы аспектте
оларды зерттеуге аса қызығушылық туғызады.
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ:
1. ... Б. ... ... ... ... ... – Алматы:
Мектеп, – 1966.Б.208, 195, 227.
2. Гак В. Метафора универсальное и специфическое. – М. – ... ... С. ... и ...... ... ЛГУ, 1989. ... Кулиев Г. Метафора и научное познание. – Баку: Эл. 1992. С. 85.
5. Жарықбаев Қ. ...... ... ... Арутюнова Н., Залевская А. Метафора и дискурс//.
7. Арутюнова Н.Д. Теория метафоры // ... и ...... ... Н., ... ... ... 45,72,83,159,191,340.
9. Блэк М. Метафора. // Теория метафоры. М.: Прогресс, 1990. С.153-172.
10. Дэвидсон Д. Что ... ... // ... ... М.: ... ... Лакофф Дж., Джонсон М. Метафоры, которыми мы живем. – М.: ... ... Дж. ... // ... ... / Общ. ред. Н.Д. Арутюновой и
М.А. Журинской. М.: Прогресс, 1990. С. 295–320.
13. Гак В. ... в ... и ...... ... 1988. – С. ... Жоль К., Мысль. Слово. Метафора. Проблемы ... в ... ... Наук- думка, 1989. Б. 365.
15. Барлыбаев Р. Қазақ ... сөз ... ... және тарылуы:
филолог, ғыл. канд. дәрежесін алу үшін жазылған диссертация. – Алматы,
1963. Б. ... ... Б. ... ... ... жүйелеу принциптері
туралы // ҚазҰУ хабаршысы. – 2006. -№ 4(94) -62-64б.
17. ... А.К. ... о ... ... Моск. ун-та. Сер.
18. Мұхамеджанов Ш., Қазіргі қазақ тіліндегі сөздердің ауыс ... ғыл. ... ... алу үшін ... ... – Алматы,
1968. Б. 60.
19. Брагина A. Метафора стандарт – штамп. – Вестник МГУ, – 2001.
20. Кеңесбаев І., Мұсабаев Ғ. ... ... ... ... Мектеп, 1975.
21. Балақаев М., Томанов М., Жанпейісов Е., ... Б. ... ... ... ... 2005. -256 б
22. Болғанбайұлы Ә., Қалиұлы Ғ. Қазіргі қазақ тілінің лексикологиясы
мен фразеологиясы. –Алматы:Санат, 1997. -256 ... ... Ә. ... ... ... – Алматы: Мектеп, 1988. Б.
27.
24. Аханов Қ., Тіл біліміне кіріспе. – ... ... 1965. Б. ... Болғанбаев Ә., Қазіргі қазақ тілінің лексикологиясы мен фразеологиясы.
– Алматы: ... 1998. 690 ... ... И. ... ... және орыс ... ... семантикасы. Автореферат. – Алматы. 2000.
27. Сансызбаева А. Метафараның тілдік болмысы және ...... ... ... 2002. 59 ... ... Н.Д. ... типы языковой метафоры. Изв. АН
29. Еркебаева Г. Сопоставительное исследование ... // ... ... ... – 2000. №6. – 25-28б.
30. Нұрмаханов А. Түркі мақал-мәтелдерінің сөздік құрамының ... // ... – 1998. №5. – ... Мүсiрепов Ғ. Уақыт iздерi //Авгейдiң ат қорасынан бастайық. –Алматы,
Жалын, 1977. – 353-363 ... ... Р. ... ... сөз ... кеңеюі мен тараюы. – Алматы.
1997.
33. Балақаев М., Жанпейiсов Е., ... М. ... ... ... Ғылым, 1961. – 85 б.
34. Сыздық Р. Сөз құдiретi. – Алматы: ... 1997. – 179 ... ... М. ... – Алматы: Жалын, 1991. – 41, 11, 31б.
36. Сүлейменов Э., Мадиева Г. т.б. Тіл білімі ...... ... Б. ... ... А.К. ... и ... Вестн. Моск. унта. Сер.
38. Агамджанова В.И. Синтагматические и парадигматические связи слов при
метафорическом мире. – М.: ... ... А.Б. ... средства в языке газеты. Вестник МГУ. №1.
40. Брагина А. Метафоры ... ... ... Лит. газ.1995.
41. Виноградов В. О языке художественной литературы. – М., Гослитиздат,
42. Гак В. Эмоции и оценки в ... ... – М.: ... ... В. А. ... ... ... для студ. высш. учеб,
заведений. -- М.: Издательский центр «Академия», 2001. -- 208с.
44. ... К. ... в ... ... и метафора. – Краснодар, 1999.
45. Драгомирецкая Н. Метафорическое и ... ... – М.: ... ... Н.Д. ... ... метафоры. Изв. АН СССР. Сер.
47. Астахов И. Метафора. Лит. учеба, 1941, №3.
48. Апресян Ю.Д. ... ... по ... ... Попытка системного
описания // Вопросы языкознания. -- 1995. --• № 1.
49. Апресян Ю.Д. ... ... ... и толковый словарь // Вопросы
языкознания. -- 1986. -- № 2.
50. Опарина Е. О. Лексика, фразеология, текст: Лингвокультурологичес-кие
компоненты // Язык и ... -- Вып. 2. -- М., ... ... H., Что ... метафора. В кн.: Художественная литература – М.:
2001.
52. Ельчиков Ю., Анализ языка и стиля публицистических произведений. СПб.
– 2001.
53. Телия В. Н. О ... ... ... // ... конференция «Логика, методология, философия науки» --
М.; Обнинск, 1995.
54. Некрасова Е. Метафора и ее окружение в ... СПб., ... ... М. О ... ... Вопр. языкознания, М.
56. Стертин И. Язык и национальное сознание. Вып. 6. Воронеж, 2004.
57. Салқынбай А., Абакан Е.Лингвистикалық ... ...... – 1998. Б. ... ... Б., Қазақ тіліндегі заттың күрделі атауларының теориялық негізі:
филол.ғыл. канд. дәрежесін алу үшін ... ... ... ... ... В. Д. ... ... и идиолект. -- Тюмень, 1999.
60. Қабдолов 3. Сөз өнері. – Алматы: Жазушы, 1983. 226 ... Klukchon K., ... F. ... in Value Orientation. –N.Y., 1961.
62. 3айсанбаева Г.Н. Метафаралық аталулардың когнитивтік ... ... ... ... Л.А. ... ... язык в ... концептосфере // Язык
и национальное сознание. Вып. 3. Воронеж, 2002.
64. Блюмкин В.А. Мир моральных ценностей. М., 2001.
65. Алексеев МЛ. ... ... ... и Шотландии. - М., 1984.
66. Добрынина В.И. Культура и цивилизация. - М., ... ... ... ... ... и Америки. - М., 1987. 
68. Луков, Вл. А. ... ... как ... ... ... Понимание. Умение. № 1. С. 68–71.
69. Ядов В.А. Социальная ... ... М. ... ... ... ... И. А. в проекте «Хранители сказок»
71. Нестерова, Н. В. (2000) Лондон и проблема ... ... (на ... П. ... ... ... // ... Великобритании в
европейском культурном контексте: Материалы Х Международной научной
конференции Российской ... ... ... Н. Новгород. С. 153–154.
72. Ackroyd, P. (2000) London: The Biography. L.
73. Hall, S. (1994) Cultural Identity and Diaspora // Colonial ... ... Theory : A Reader / ed. by P. ... L. ... Y. P. ... ... Р.К.  Метафоризация  и  текст.  —  Уфа:  Изд-во  БГПУ, 
2009.  —  С.  5.
75. ... Т. ... ... ... сөздігі. – Алматы: Дайк-Пресс,
2008
76. І. Кеңесбаев. Фразеологиялық ...... ... ... ... ... тiлдi дамыту институты http://mtdi.kz/tusindirme-sozdik
78. Назарбаев Н. Қазақ халқының азаматтық таңдауы – тарихи зерде, ұлттық
татулық және демократия реформалары. Ақмола, 1997 ж. 37-39 ... ... А. Н. ... когнитивной теории метафоры // ... ... ... к ... М., 1991.
80. Тхорик,   В. И. Лингвокультурология и межкультурная коммуникация:учеб.
пособие для вузов по спец. "Филология"/В. И. Тхорик, Н.Ю.   Фанян.- 2-
е изд.-М.:ГИС,2006.-259 ... ... Т. ... и   прежде/   Сост.,     подгот.   текста   и  
примеч. Р.   К.   Медведевой.   —   М.:   Республика,   1994.   —  
415   с.
82. Mapping ... (1996) / Ed. by F. Gordon, C. ... ; ... ... Г. Д. ... образы мира: курс лекций».М.: Academia,
1998.
84. Гачев Г. Д. «Наука и национальные культуры: гуманитарный ... ... ... Изд-во Ростовского ун-та, 1992)
85. Жүкеш Қ. Ұлттық психологияның сипаты. Алматы, 1993 ж. ... ... Т. ... ... мен ... қадір-қасиет Алматы, 1990
ж. 11б.
87. Богуславский В. М. – Психология. Учебное пособие  2000. – 370 ... ... Ф. ... и ... // ... метафоры: Сборник статей.
М.: Прогресс, 1990.
89. Kiss G., ... C., Milroy R., Piper J. An ... ... ... ... University of Edinburg, MRC Speech ... Unit, ... ... А., ... А. ... словарь пословиц и
поговорок | Russian-English Dictionary of Proverbs and Sayings 

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 69 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Антропонимика мен лингвомәдениеттанудың сабақтастығы11 бет
Когнитивтік лингвистиканың тарихи танымдық негіздері48 бет
Лингвомәдениеттану ғылым саласы ретінде мақсаты мен міндеттері8 бет
М.Әуезовтің «Абай жолы» эпопеясы34 бет
М.Әуезовтің «Абай жолы» эпопеясының ономастикалық кеңістігінің лингвомәдени сипаты24 бет
Міржақып Дулатұлы шығармаларындағы «Ғаламның тілдік бейнесі»24 бет
Қазіргі қазақ тілінің жаңа бағыттары негізіндегі лингвомәдениеттану мәселесінің зерттелуі115 бет
Ұлттық әшекей бұйымдардың тілдегі көрінісі50 бет
Әлихан Бөкейхановтың өмiрi мен қызметi22 бет
2-3 сынып оқушыларын ағылшын тілінде сөйлеуге үйрету17 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь