Лексикалық трансформацияларды аударудың ерекшеліктері

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
1. АУДАРМАНЫҢ МӘДЕНИЕТТАНУЛЫҚ МӘСЕЛЕЛЕРІ ... ... ... ... ... ..
1.1Аударма туралы түсінік және оның қалыптасу кезеңдері ... ... ... ...
1.2 Аударма мәселелерінің теориялық негіздерінің бағыттары ... ... ...

2. АУДАРМАДАҒЫ ТІЛДІК ЕРЕКШЕЛІКТЕР ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .
2.1 Аудармада қолданылған лексикалық трансформациялар ... ... ... ... .
2.2 Аудармада қолданылатын грамматикалық трансформациялар ... ... ..
2.3 Аудармада қолданылатын стилистикалық трансформациялар ... ... ...
3. КӨРКЕМ ӘДЕБИЕТ АУДАРМАСЫНДАҒЫ ЛЕКСИКАЛЫҚ ТРАНСФОРМАЦИЯЛАР МЫСАЛДАРЫН ТАЛДАУ ... ... ... ... ... ... ... ... ...

ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .
Аударма деп біз жалпы алғанда, бір тілден, яғни түпнұсқа тілінен белгілі бір хабарды екінші бір тілге, яғни аударма тіліне жеткізу үдерісін түсінеміз. А. В. Федоровтың пайымдауы бойынша, аудару дегеніміз – тілдік құралдар көмегімен қандай да бір ойды бір тілден екінші бір басқа тілде толыққанды жеткізіп беру және ондай ой басқа тілде соның тілдік құралдарымен бұрынырақта айтылып, жарыққа шыққан, демек, аудару үдерісінің нәтижесі аударма тілі үшін еш жаңалық емес. Ең маңыздысы, ойды дәл, толық, дұрыс жеткізу [36, 7]. Ал, А. Т. Казакованың ойынша, дәлме-дәл аударманың болуы мүмкін емес, себебі, тіпті, әр қилы мәдениетті сөз етпегеннің өзінде олардың қарапайым ғана грамматикалық құрылымдары мен сөздік қорларында елеулі айырмашылықтар зор болады.
Біз, болашақ аудармашылар кез келген аударма үдерісі кезінде сөздіктерде берілген баламаларды сәтті, орынды қолдану жүзеге аспай жататын жағдайларға жиі ұшырап жүреміз. Себебі контекстінің шарттары қатаң орындалуы тиіс. Мұндай жағдайда аудармашылар аударманың трансформациялық үлгісіне жүгінуіне мәжбүр болады және бұл мәжбүрлік түпнұсқа мен аударма тілдерінің арақатынасы нәтижесінде туындаған заңдылыққа бағынады.
Аударманың трансформациялық теориясының мәні аударма үдерісі барысында ой-мазмұнды толыққанды беру мақсатында түпнұсқалық лексикалық бірліктің ішкі формасын түрлендіруде немесе оны аударма тілінің лексикалық бірлігімен ауыстыруда. Аударманың трансформациялық үлгісін жасауда аудармашы аударма үдерісі кезінде қиыншылық тудырған күрделі мәселені тауып, оның шешімін табу үшін аударманың басты мақсаты оның адекватты болуы екенін ескере отырып, қажетті аудармалық трансформацияларды жасауы тиіс.
Біздің жұмысымыздың тақырыбы «Лексикалық трансформацияларды аударудың ерекшеліктері» деп аталады.
Осы тақырыпты зерттеуді қолға алған кезде біздің алға қойған мақсатымыз ағылшын көркем әдебиеті аудармасы материалы негізінде қазақшаға аударуда лексикалық трансформациялардың қолдану ерекшеліктерін анықтау болды.

• Мақсатымызға жету үшін келесі міндеттерді орындау керек:
• Аударманың трансформациялық теориясын қарастыру;
• Аудармадағы трансформацияның түрлерін анықтау;
• Аудармадағы лексикалық трансформациялардың жіктемелерін қарастыру;
• Лексикалық трансформация жасаудың тәсілдерін белгілеу;
• Лексикалық трансформацияларға сипаттама беру;
• Лексикалық трансформацияларға көркем әдебиеттен мысалдар қарастырып, оларды талдау.
1. Алдашева А.М. Аударматану: лингвистикалық және лингвомәдени мәселелер. – Алматы, «Арыс», 1998. – 215 б.
2. Жақыпов Ж.А. Аударматануды аңдату: Оқулық. – Астана: ТОО «Искандер Ко», 2005. – 142 б.
3. Қазақстан Республикасының Президенті Н.Ә. Назарбаевтың Қазақстан халқына жолдауы «Жаңа әлемдегі жаңа Қазақстан». – Астана, 2007. – 56 б.
4. Қазақстан Республикасы ғаламдық мәдениетаралық кеңістікте, 2 бөлім. – Алматы, 2003. – 338 б.
5. Қазақ тілінің түсіндірме сөздігі 3 том. – Алматы, Қазақ ССР-інің «Ғылым» баспасы, 1978. – 768 б.
6. Қазақ совет энциклопедиясы 10 том. – Алматы, 1977. – 456 б.
7. Әуезов М.О. Көркем аударма жайындағы ойлар. - Әлем әдебиеті, 2007 №4. – 98 б.
8. Аханов К.А. Тіл білімінің негіздері. – Алматы, «Санат», 2003. – 420 б.
9. Хасенов Әмеди Тіл білімі. – Алматы, «Санат», 1996. – 337 б.
10. Қазыбек Г.Қ. Көркем аударма тәжірибесі. – Алматы, «Қазақ университеті», 2005. – 311 б.
11. Абдрахманов Сауытбек Тәржіме туралы толғансақ. – Ақиқат журналы, 2007 №10. – 76 б.
12. Абдрахманов Сауытбек Аударма ағаттықтарының типологиясы. – Жалын журналы, 2007 №9. – 81 б.
13. http://www.bauka.kz/index.php?option=com_content&view=article&id=300:2009-09-22-05-48-25&catid=47:2009-09-02-07-34-58&Itemid=76
        
        КІРІСПЕ.....................................................................
.....................................
1. АУДАРМАНЫҢ МӘДЕНИЕТТАНУЛЫҚ МӘСЕЛЕЛЕРІ......................
1.1Аударма туралы түсінік және оның ... ... ... ... ... ... бағыттары...........
2. АУДАРМАДАҒЫ ТІЛДІК
ЕРЕКШЕЛІКТЕР.............................................
2.1 Аудармада қолданылған лексикалық трансформациялар.................
2.2 Аудармада қолданылатын грамматикалық трансформациялар..........
2.3 ... ... ... трансформациялар...........
3. КӨРКЕМ ӘДЕБИЕТ АУДАРМАСЫНДАҒЫ ЛЕКСИКАЛЫҚ ТРАНСФОРМАЦИЯЛАР МЫСАЛДАРЫН
ТАЛДАУ....................................
ҚОРЫТЫНДЫ...................................................................
...................................
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН
ӘДЕБИЕТ.....................................................................
....
КІРІСПЕ
Аударма деп біз жалпы ... бір ... яғни ... тілінен
белгілі бір хабарды екінші бір тілге, яғни аударма тіліне ... ... А. В. ... ... ... ... дегеніміз – тілдік
құралдар көмегімен қандай да бір ойды бір тілден екінші бір ... ... ... беру және ондай ой басқа тілде соның ... ... ... ... ... ... ... үдерісінің
нәтижесі аударма тілі үшін еш жаңалық емес. Ең маңыздысы, ойды дәл, толық,
дұрыс жеткізу [36, 7]. Ал, А. Т. ... ... ... ... ... ... себебі, тіпті, әр қилы мәдениетті сөз етпегеннің өзінде
олардың қарапайым ғана ... ... мен ... қорларында
елеулі айырмашылықтар зор болады.
Біз, болашақ аудармашылар кез келген ... ... ... ... ... ... ... қолдану жүзеге аспай жататын
жағдайларға жиі ұшырап жүреміз. Себебі контекстінің шарттары ... ... ... ... ... ... трансформациялық
үлгісіне жүгінуіне мәжбүр болады және бұл мәжбүрлік түпнұсқа мен аударма
тілдерінің ... ... ... ... ... ... теориясының мәні аударма үдерісі барысында
ой-мазмұнды толыққанды беру мақсатында түпнұсқалық лексикалық бірліктің
ішкі формасын ... ... оны ... ... ... ... Аударманың трансформациялық үлгісін жасауда аудармашы аударма
үдерісі кезінде қиыншылық тудырған күрделі мәселені ... оның ... үшін ... ... ... оның ... ... екенін ескере
отырып, қажетті аудармалық трансформацияларды жасауы тиіс.
Біздің жұмысымыздың тақырыбы «Лексикалық ... ... деп ... ... зерттеуді қолға алған кезде біздің алға қойған мақсатымыз
ағылшын ... ... ... ... ... қазақшаға аударуда
лексикалық трансформациялардың қолдану ерекшеліктерін анықтау болды.
• Мақсатымызға жету үшін келесі міндеттерді ... ... ... ... теориясын қарастыру;
• Аудармадағы трансформацияның түрлерін анықтау;
• Аудармадағы лексикалық трансформациялардың жіктемелерін қарастыру;
• Лексикалық трансформация жасаудың тәсілдерін белгілеу;
• Лексикалық трансформацияларға сипаттама ... ... ... ... ... ... қарастырып,
оларды талдау.
Жоғарыда қойылған міндеттерді ... ... ... ... ... түрлерін таңдадық:
• Жалпылама таңдау әдісі;
• Грамматикалық талдау;
• Лексикалық талдау;
• Синтаксистік талдау;
• Семантикалық талдау;
• Кешенді талдау ... ... ... ... ... ... үдерісінде трансформация
жасауды оқып-үйреніп алудың аса маңыздылығында. Қандай да бір қалыптағыдан
тыс ерекше шарт ... ... ... ... ... басқа
бір бірліктер қолданылуы тиіс. Басқаша айтқанда, трансформация жасау қажет.
Осы талап кей аудармашылардың назарына ілінбей жатады. ... ... ... ерекшеліктеріне мән бермеу нәтижесінде аударма
мәтінінде түпнұсқаның мазмұны жоғалып, аудармада әр қилы ... ... орын ... ... жаналығы деп онда бір мезетте ... ... ... ... бір түрі ретінде
жеке, яғни аударманың трансформациялық теориясы ... және ... ... ... отырып, аудама теориясының аясында
қарастырдық. Өйткені ... ... ... әр ... ... араласып, бірінің туындауын екіншісі ... етіп ... біз ... ... ... ... жұмыстың құндылығына келер болсақ, теориялық жағынан да,
практикалық жағынан да ... ... ... ... маңызды материал көзі
бола алады, өйткені мұнда лексикалық трансформацияға ... жан ... ... ... ... американдық жазушы Эдгар Поның «Алтын
қоңыз» және ... ... ... ... мен Б. ... ... ... құрылымы мынадай: аударманың мәдениеттанулық мәселелері, аударма
туралы түсінік және оның қалыптасу ... ... ... ... ... ... тілдік ерекшеліктер,
аудармада қолданылған лексикалық трансформациялар, аудармада қолданылатын
грамматикалық трансформациялар,аудармада ... ... ... ... аудармасындағы лексикалық трансформациялар
мысалдарын талдау.
1 АУДАРМАНЫҢ МӘДЕНИЕТТАНУЛЫҚ МӘСЕЛЕЛЕРІ
Аударманың мәдениеттанулық мәселелеріне не ... ... ... ... Ол ... алдымен, аударманың мәдени феномен ... де, ... ... ... ... да шүбә ... ... еске сала кеткіміз келеді. Әрине, аударма – мәдени құбылыс.
Өйткені, біріншіден, ... ... ... де, ... да ... Ал адам мен
мәдениетті бөліп-жарып қарастыра алмайсыз, себебі мәдениет – адами болмыс
ету нәтижесі. Екіншіден, аударма – ... ... ... жандануына, баюына үлкен ықпал ететін құбылыс.
Аударманың, соның ішінде, әсіресе, көркем-әдеби, поэтикалық аударманың
әдебиет, поэзия сынды өнер ... ... да ... ... – құл, ал ... аудармашы – қосавтор” деген В. Жуковскийдің
қанатты сөзі бекерден бекер айтылмаса ... Ол ... өнер ... ... ... ... мәдениеттің айнасы болып
есептелетін ... де ... ... ... оның ... ... ... тағы бір себеп болады. Сөйтіп, аударма – шығармашылық
әрекет түрі ... де ... ... нысанына қойылар талаптар
биіктігінен көрінеді.
Аударманың адамзат мәдениеті ... ... және де ... ... ... ... ... ықпалы да, әрине,
өз алдына, үлкен мәдениеттанулық мәселе.
Аударма ісінің ... ... ... есептелетін тіл мәселесімен
етене тығыз байланыстылығы бүгінгі таңда кең жайылып келе ... ... ... ... пәнаралық зерттеулер жемісі ... ... ... көрнекілейді.
Аударма деген жалпылама ұғым ауқымында жатқан барлық құбылыстар (ауызша
тілмаштық, жазбаша тәржіма, еркін баяндау, әңгіме ету және ... ... ... адамның мағыналық қызметімен, рәмізділік
аясымен тығыз байланысты құбылыстар. Оған қоса, аударма ісі, расында ... ... ... ... әрі өзі сол ... ... ... пайда болатын қызмет. Сондықтан да аударманы
пәнаралық ізденістер шекарасында – мәдениеттануда зерделеудің ... ... ...... ... ... кең ... адами болмыс нәтижесі деп анықтаймыз. Адами болмыс дегеніміз не?
Ол – уақытқа тәуелді шексіз көп ... ... ... ... ... ... Адами болмыс қашанда мүмкіншілікті болмыс,
ықтималдылық процесс.
Адамды адам ... ерен етіп ... да, оның ... ...
мәдениетіне тіреуіш болып тұрған да нағыз адами болмыстың ...... ... ... кеңістік, таңбалық кеңістік. Мән-мағыналық,
немесе рәміз-таңбалық кеңістік абстрактілі бейнелерден, ұғымдардан, сөздер
мен таңбалардан, рәміздерден, эйдостардан (идеялардан) ... ... ...... бәрінің адам үшін мәні бар нәрсені
көбейтуінде мәдениеттің негізгі қыры да, сыры да ... Ол ... ... ... ... ... туралы түсінік және оның қалыптасу кезеңдері
Аударма ұғымы мен оның ... ... ... ... ... ашып көрсету осы бөлімшенің алға қойып отырған міндеті. Соған қол
жеткізу үшін аударма ... ... ... жөн. ... ... ... ... тілмаштық болсын, хатқа түсірілген сөзді жазбаша
тәржімалау болсын, жалпы, мән-мағынаны тасымалдау (хабарлау, ... ...... ... ... алғанда, аударма деуге
негіз бар. Макроконтексте аударма дегеніміз ... ... ... ... әрі
кез келген жанның табиғи қабілеті. Бір тілдің өз ... ... ... одан ... адам ... түсіну барысында өзінің “ішкі”
тіліне аударады деуге болады. Өйткені әрбір адамның “өз ... ... ... ... ... біз үнемі аударма заңдылығымен қабыл
аламыз.
Кезінде Р. ... ... ... ... ... [6, 22 ... үш түрін көрсеткен екен:
1) бір тілдің өзінің ішіндегі тілішілік аударма, яғни бір ... ... сол ... ... ... ... ... талдау, мазмұндау, бір тілдің ескі нұсқасында ... ... ... ... көне түркі тіліндегі жәдігерлерді бүгінгі
қазақ тілінде түсінікті етіп жеткізу) және т.б.;
2) сөздің төл мағынасындағы аударма, ... ... ... ... ... ... ... басқа тілде беру;
3) семиотикааралық аударма, ... ... яғни ... ... бейлингвистикалық белгілер жүйесі арқылы
қайталау. Мысалы: белгілі роман не повесть ... ... ... ... ... былайша айтқанда, аударма болып есептелмейтін “аударманың” екі
формасы бар екені көрініп тұр. ... ... ... ... ... тілішілік аударма немесе басқа атау беру, “rewordіng”. Сондай-
ақ, үшіншісі де аударма болып есептелмейтін ... ... ... Бұл екі ... да сөз ... ... ... болып тұр. Осыдан тура өз мағынасындағы аударма бар
және ... ... ... бар деп ... ... ... ұғымының тар және кең мағынасы бар. Тар мағынасында аударма деп
бір ... ... ... жазулы ақпаратын (мәтінін) екінші бір ... етіп ... ... Тар ... ... ... ... көпке үйреншікті, дағдылы түсінігін білдіреді. Расында да, аударма
дегенде ана ... ... ... ... көркем-әдеби шығарма мәтіні
немесе басқа да ... ... ... ... ... және т.б.-ны
өзімізге түсінікті түрде өз ... ... ... көз ... ... аударма деп қандай да болмасын мәдени ақпарат түрін, мәдени
мәтінді өзінің үйреншікті арнасынан басқа түрге ауыстыру, оны сол мәтін
жазылған, айтылған, ... ... (бұл ... тіл ... ... ... ... тұрған жоқ) басқа бір тілге мән-
мағынасын бұзбай жеткізуді айтады. Мысалы, айтулы немесе жазулы тілге
негізделмеген мәдени салалар: көркемсурет, музыка, би және ... ... ... ... келе ... Өйткені біз көркемсурет идеясын,
музыканың рухын, бидің қимыл-қозғалыстарының мәнін тілге сала ... ... ... ... аламыз. “Тілсіз тілдер” ұғымы осыдан барып шығады,
“мәдениет – метатіл” деген ... ... ... ... бір тілде ғана емес, бірнеше
мыңдаған тілдерде сөйлейтіндігінен барып аударма қажеттілігі ... көп ... ... ... ... алғанда еш негіз жоқ.
Өйткені барлық адамзат балалары ... бір түр ... ... адам тек ... ... ... ... түсіне, бас
сүйектерінің көлемі мен формасына, қан құрамына және т.б. белгілері бойынша
ғана бірнеше топқа бөлінеді. Осыны негізге алсақ, онда ... ... ... ... тиіс еді. ... ... әртүрлі есептеулер бойынша әлемде
төрт-бес мыңға жуық тілдер бар көрінеді. Жалпы бар тілдердің нақты ... өте қиын ... де айта ... жөн, ... көп ... сөз қандай
да бір дербес тіл туралы әлде сол тілдің диалекті туралы болып ... ... ... ... мәселе биологиялық себептен мүлдем басқада
жатыр деген сөз. Әрине, ... тек қана ... ... ... ... ... өзінің жаратылыс табиғатынан тысқары
жатқан, одан ... ... ... яғни ... ... ... да тәуелділік танытатыны бәрімізге аян.
Аударма дегеніміз не? Аударманың түп сырына, терең ... ... ... ... өзін ... алу ... “Аударма”
деген сөз күнделікті тұрмыстық деңгейде жалпыға мәлім және де ... ... де, ... ... сөздер сияқты, ол да бірмағыналы
жайдақ сөз емес. Сондықтан оны пайдалану барысында ... ... ... да
керек. Сөзді қолдану жағдайы мен контекст ... ... қай ... ... ... ... ғылыми анықтамасын біз ... ... ... ... ... ... – аударматанудан көптеп
кездестіреміз. Сол анықтамаларды келтіру ... сай ... ... ... тапқан аударма мәселелерін нақтылаймыз. Сонымен,
қазіргі таңда аударманың алуан түрлі анықтамалары бар. ... ... ... ұмтылған әрбір зерттеуші, әдетте, зерттеу ... ... ... ... және ... ... Э. Кари ... берілген
анықтамалардағы алуантүрлілікті келесідей түсіндіреді: “Аударма ұғымы,
шындап келгенде, өте ... ... Бұл ... ... ... ... көптігінен ғана туындап отырған жоқ. Ол аударманың
ғасырлар бойы әрдайым өзгеріп отыруына да ... ... ... ... ... ... бұрын берілген анықтамалармен не келісіп, не оны
жоққа шығарып отырған ғалымдардың өз ... ... ... ... [7, 5 ... ... ұтымдылығы оның бірмағыналығы, бірізділігінде болса,
онда, ең алдымен, ... ... ... талапқа сай еместігін, яғни
көпмағыналы екендігін айта ... жөн. Ол, ең аз ... екі ... аударма – мәдени-интеллектуалды әрекет, яғни процес ретінде
алынған аударма және аударма – сол ... сол ... ... ... ... ... ... басқаша айтқанда, аудармашы жасаған
сөз туындысы ретінде алынған аударма. Аударма ... ... ... жаңа ... ... ... “транслат” деп те атайды.
Аударматану ғылымындағы беделді авторлардың анықтамаларын келтірейік.
А.В. Федоров: “Аудару дегеніміз бір ... ... ... бұрын басқа тіл
арқылы көрсетілген шығарманы анық және толық ... [8, 10 б.] ... Я.И. ... “Аудармашының мақсаты – түпнұсқаның стилистикалық
және экспрессивті ерекшеліктерін сақтай ... ... ... ... ... ... және ... жеткізу” [9, 7 б.] деп біледі; ал Ж. Мунэн:
“Аударма – ... ... ... ... Бұл – ... кез
келген нормадан ауытқуға, интерференцияға саналы түрде қарсы ... [7, 7 б.] деп ... ... қоя ... ... ... ... жүрген ғалым-зерттеушілердің анықтамаларын
келтіргеннің өзінде сан ... ... ойға куә ... ... ... одан да ... ... аударма анықтамаларынан қорытындылай келе
айтатынымыз: аударма – ... бір о ... ... ... ... ... түсінікті етіп жеткізу процесінің жүргізілуін алғышарт
етіп қоятын әрекет түрі. Ендеше, аударма құбылысын ... ... мен ... ... ... бен ... ... арақатынасы,
олардың эквиваленттілігі туралы мәселелер бой ... ... ... ... ... ... осы жазылғанмен шектелеміз.
Біздің зерттеп отырған мәдениеттанулық ғылым аясындағы аударма мәселесі
туралы сөз болғанда, ең ... ...... ... айта кету ... Яғни ... тек қана абстрактілі ойлау қабілеті
бар, өзін қоршаған орта туралы көзқарастарын шартты белгілерге айналдыра
алатын, ... сол ... ... туралы келісімге келе алатын
жеке адамдар өмір сүретін қоғамда, сол қоғам туындататын ... ... ... ... аударма түсінігінде “аудару дегеніміз түсіну”
деген тезиске де өзіндік орын табылады. Сөз бұл ... ... ... ... аударып түсінуде ғана емес, яғни “өзімдікі/өзгенікі” арақатынасында
ғана емес, сөз бұл жерде “өзіңдікін ... ... де ... ... ... болсақ, мәселе “ішкі аудармада” деген сөз. Өз тіліңде
жазылған мәтінді ... ... өзі өзге ... өз ... ... ... күшті қажет ететін күрделі процесс. Немесе, бір тілдің
өзінің ескі ... не ... ... сол ... ... ... аудару мәселесі де жоғарыдағылар қатарына жатады.
Аудармаға коммуникациялық теория тұрғысынан берілген анықтама Р.К.
Миньяр-Белоручевке тиесілі: “Аударма туралы ... ... – екі ... арқылы жүзеге асатын жай ғана коммуникация ... ... мен ... ... ... ... ... коммуникация. Бұл коммуникацияның орталық буыны аудармашының
қызметіне барып тіреледі, немесе сөздік әрекеттің ең ... ... ... ... ... осы ... толық мағынасындағы аударма болып
есептеледі” [10, 25 б.].
Демек, аударма нәтижесінде екі сөз ... мен екі ... ... ... да ... ... компоненттерін
қосарландыра түседі. Аударма теориясын ұқсастық туралы, ... ... ... ... ... ... адам санасында көрініс табуының
ұқсастығы мен адамзат тілдерінің ерекше көркем мүмкіндіктерінің ... ... ... ... ... ... ... түрліше бөлшектеп, бірдей құбылыстар мен
заттарды олардың алуан түрлі белгілеріне назар ... ... ... ... ... ... өмірді түрлі бояуларда көрсететіндігін
білеміз. Алайда, түрлі ... пен ... ... ... сана ... ... ... білуге де қабілетті. Сондықтан, егер аударманы
бір шындықты басқа тілдің көмегімен бейнелеудің құралы ретінде қарастырсақ,
онда ... ... ... ... ... ... ... шешілетін болады.
Аударма – құндылықты қайта таныту. Егер кез келген сөз ... ... ... ... ... бейнеленуі болса, онда аударма
бейненің бейнесі, көріністің көрінісі болып табылады. Аударма шындықтың
тікелей тура ... ... оның ... ... ... көрінісі
болады, өйткені біз фактінің бейнеленуін емес, факт туралы ... ... ... Аударма Басқаның ойын қаншалықты анық жеткізе алады және ... ... ... ... ... қайда? Осындай
сұрақтар легі аудармамен айналысатын әрбір адам алдында ... ... ... ... ... ... да жалпы түрде бейнелеу
мүмкіндігін табамыз. Аудармашы – ең аз дегенде, екі мәдениетке бет ... Янус ... екі ... одан да көп) ... тұлға. Аудармашылық
қызмет қоғамның бүкіл ... ... ... ... өркениет
дамуындағы рөлі мен орнын көруге мүмкіндік береді. Мұндай тәжірбиені
иемдену ... ... ... ... ... ... басқаша
дүниетаным тәжірбиесінен, әлемді басқаша тану жолдарынан көрініс береді.
Осы ізденіс жұмысында аударманы ... ... етіп жаңа ... ... ... ... белгілі. Бірақ сол ізденіс барысында
аударманы арнайы зерттеу пәні қылатын аударматанудан ... қара ... де ... ... ол ... ... аудармаға енді ғана
пәнаралық аймақ ... ... сала ... мәдениеттанудан гөрі
жинақтаған мағлұматтары да, ... де ... ... оны ... ... ... ... қатысты жазған авторлардың
анықтамаларын тұжырымдай келе, аударманың мәдениеттанулық мәселе ... ... ... жаңа бір ... ... ... болатын сияқты.
Аударма теориясы аударма тәжірибесі, практикасымен тығыз байланыста
дамыған дүние. Тағы бір ескеретін ...... ... ... ... мәтін тілін – түпнұсқа тілі (ТТ) дейді, ал аударма
жасалып отырған тілді – ... тілі (АТ) ... ... ... ... ... соң енді тікелей аударма теориясының бастамасын сол
кәрі тарих қойнауынан мәтін қазбалай отырып ... ... ... ... ... ... қария Цицероннан бастап осы ... ... ... ... ұмыт ... жоқ. ... біз монография
көлемін ескере отырып, ең маңызды-маңызды деген тұлғаларға, олардың аударма
туралы айтқан, жазған пікірлеріне тоқталамыз.
Римнің ұлы ... ... – Марк ... Цицерон (б.д.ғ.106-43) Эсхил мен
Демосфен сөздерінің аудармасына берген алғысөзінде өзін ұлы шешен-жазушының
қарапайым аудармашысына теңейді. Бұл ... ол Рим ... ... ... ... ... Өйткені біз Цицерон
трактаттарынан аударма, ... ... ... ... ... ой түйіндерді кездестіреміз. Сондай-ақ, Цицерон еңбектерінен біз
ең алғаш рет аударма теориясы ... ... ал ... ... аударманың сөзбе-сөз аудармаға қарама-қарсы ... ... ... ... аударма тарихында Көне Өсиет мәтінін латын
тіліне аударып, “Вульгатаны” даярлауымен өзіндік орын ... ... ... ... ... жеткені – «Паммахиге хат» деп ... әрі ... ... кредосын анықтайтын құжат болып табылады.
«Аударудың ең жақсы ... ... ... хат» [11] мәтініне көңіл
аударсақ, оны біз риторика және аударма теориясы туралы арнайы ... ... ... ол аудармаға қатысты кейбір ... ... ... ... және ... жеке ... тәжірибесін
арқау ете отырып, аударманың ... ... ... ... ... Сол ... бұл құжат аудармашылық ой тарихындағы
күрделі ... деп ... ... ... не ... ... десек, кезінде Иеронимге аударма
жасау барысында түпнұсқа мазмұнын өзгерттің ... айып ... ... Иероним өзінің әдейілеп ештемені бұрмаламағандығын ... ... ... ... сөзбе-сөздіктен аулақ болып, жеке дара
сөздердің мағынасын беру ... ойды ... ... ... ... жасауда кейбір нәрселерді түгел жеткізу мүмкін ... ... бұл ... ... ... зиян ... мазмұнға зиян
келтірмейтіндігін білді. Сонымен бірге, аударылатын мәтін бастапқы ... ... ... тілдің нормаларына сәйкес келуі қажет деп
білді Иероним ақсақал.
Француз Қайта Өрлеуінің өкілі, жазушы, ... ... ... ... ... елге ... Оның атын атамай өткен бір де бір ... ... ... ... ... ұлы ... деген
мақаласында Е. Эткинд: “Франциядағы аударма тарихы трагедиядан басталады”,
– дейді [12, 467 б.]. ... ол ... ... ... ... ... меңзеп тұр. Доле 1546 жылы Парижде 37 жасында отқа өртеліп
өлтірілді. Инквизицияның ... ... ... ... ... ... (”Антиохты”) Доленің бір ғана “rien du tout”, яғни
“тіпті”, “мүлде” деген сөзді ... ... ... ... ... ... тілден екіншісіне жақсы аудару тәсілі туралы” деген
трактаты 1540 жылы ... еді [13]. Ол ... ... ... ... ... назариялық шығарманың алғашқысы болып табылады.
Оны кейде мамандар “аудармашылардың тұңғыш хартиясы” деп те ... ... ... “traducteur” (тәржімашы) және “traductіоn” (аударма) ... ... адам ... ... Оның ... француз тілінде
аударма түсінігін латын тілінен ... ... ... ... ”translater”,
аса нақтылық танытпайтын “tourner”, “mettre” (”бетін аудару”, ... ... ... ... білдіріп жүрген болатын.
Аудармашылық қызметтің аударатын тілге әсер ету сипаты жазулы тарихтағы
екі мың жыл ... ... ... ... Осы ... қызу дау-
дамайлар, әсіресе, қандай да бір ... «сын ... ... ... ... ... өз ... көркемдік мүмкіндіктерін мойындату қажеттігін
сезінген кезінде орын алып ... ... ... ... ... ... жүргізген реформалармен қатар тілдік кірме сөздер – неологизмдер
қаптап кетті. Дәп сол кезде орыс ... өзге ... ... ... М.В. ... В.К. ... А.П. ... және т.б.
белсенді түрде айналыса бастайды. Ресейлік ... ... ... ... қызу ... тілдің болашағына, оның
көркемдік әлеуетіне және тілді жетілдіру жолдарына көзқарастың әр ... ... ... ... қай ... болсын кезігіп отырады. Мысалы түрік тілін
тазарту жайлы айтқан Зия Көкалып болсын [14], ... ... ... М. ... [15], А. Байтұрсынов [16] және т.б. ана ... ... ... ... шылауында кетпеуін
көздеп, тілдегі кірме сөздермен шұбарлану сынды үрдістерге ... ... ... ... ... ... ... тағы да мысалдап келтірер болсақ, ... ... (1556) атты ... ... ... бас біріктірген
жас ақындар аударма ісі француз әдебиетінің дамуын тежеді деген қағиданы
ұстанғандығын айта ... Ал 1549 жылы ... ... ... Белленің (1522-1560) «Француз тілін қорғау және ... ... ... жарық көрді [17]. Аударма теориясы мен тарихы үшін Дю ... ... ... ... Онда ... XVI ... бірқатар
француз гуманистерінің аудармашылық қызметке деген ... ... және ... шынайы өмірде аударатын тілдің дамуын
тежейтіндігі немесе оны ... дем ... ... ... ... болады.
Аударма тарихында Дю Белленің есімі «аудармашылық скептицизм», ... ... ... ... ... ... Осыған орай
А.В. Феодоров былай дейді: «Егер орта ғасырларда аудармашылар өз ... еш ... ... ... ... дәуірінен бастап, ондай
күмәндану пайда бола бастайды. Рас, басында ол тек ... ... ... [8, 26 ... ... ... ... таңда, Ж. Мунэннің айтуы бойынша,
аудармаға қарсы барлық ... ... ... табылады.
Трактаттың авторы аударма проблемасын оған дейін ... ... ... ... ... таныстығын білдіреді. Дю Белленің
“аудармашылық скептицизмінің” уәж-аргументациялары неде екендігін анықтап
көрейік. ... Дю ... ... аудармаға қарсы еместігін атап
өту қажет. Ол да, Данте сияқты, поэтикалық шығармаларды ... ... ... ... ... Бірақ оның трактатының пафосы ұлттық
тілді дамыту жолындағы аудармаға берілетін ... ... Дю ... ең ... мақсаты – француз тілін қорғау мен оның даңқын
аспандату. ... ... ... де ... ... даму ... ... Белленің пікірін саралай отырып, біз мына бір ... ... ... ... XVI ... ... классикалық
тілдерді білмейтін, бірақ классикалық әдебиет ... ... ... қауымы қалыптасты. Нәтижесінде аударма әдебиетке деген
сұраныс артты. Сол мезетті пайдаланып білімі таяз әрі қай ... ... ... асқан жауапкершілікпен қарай бермейтін аудармашылар пайда болды.
Мұндай құбылыстың мәдениет тарихында ... бір бұл ... ... ... ... ... «темір тор» құлағаннан кейін қаптап кеткен аударма
әдебиеттің қандай сапада болғандығын ... те ... ... келсек, қазіргі өзіміздің жасап жүрген аудармалар арасында да
кемшіліктер аз деп айта алмаспыз.
Дю ... ... ... ... ең ... ... ... яғни түпнұсқа мәтіні мен авторға деген адалдық. Дю ... ... ... ... ... мынандай тіркестерді көп
қолданады: «адал аудармашы», «дәл аудармашылар шеберлігі» және т.б. ... бб.]. Ал ... ... жасаған тәржімашыларды Дю Белле опасыздар
дейді, өйткені олар аударатын ... да, ... ... да ... асты ... байыбына бара қоймаған оқырмандарға ақтың ... ... ... деп ... Дю ... ... қатысты итальян тілінен
алынған белгілі – “traduttore – traditore” ...... ... ... ... XVI ғасырдағы француз тілінде ... ... ... мағынада қолданылған.
Шындығында, түпнұсқаға адалдық – аударманың басты ... ... ... ету ... ... ... Дю ... дәлдік деп нені
түсінгендігінде болып тұр. Оның ... ... ... не ... үшін ... аудармашысының нені мүлдем аударылмайтын ... ... де ... ... ... үшін сөз ... – ең ауыр да ... іс. Соған байланысты Дю
Белле аудармашыға қойылатын алғашқы талап – оның жалпы қолданыста орныққан
қарапайым да кең ... ... ... керек деп біледі. Бұл
позицияда Дю ... ... ... Мартин Лютерге жақын тұр.
Сонымен, сөз таңдаудағы ... ... өз ... ... қолданыстағы
лексиканы пайдалануға талпынуды аңғартады. Екінші талап көркемдік тәсілдер,
метафора, аллегория, теңеу, салыстыруларға қатысты. Олар ... ... ... бір халықтың мәдениеті, тарихымен тікелей байланысты. Көбінде,
олар аударма ... ... ... тап ... өз ... ... немесе мүлдем түсініксіз болып қала береді.
Дю Белле үшін тілдік шығарма формасын сол қалпында аудармада беру қиын,
өйткені ол ... ... тек ... ғана тән ... ... ... өзіне тән ерекшелігі аудармаға қойылатын басты талапқа –
автор қойған шектен шықпауға – ... Дәл осы ... қиын ... Дю ... ... ... скептицизміне негіз болды. Ал мағынаға
қатысты онда ешқандай күмән тумаса керек. Цицерон мен Иероним еңбектерінен
бастау алатын аудармадағы ... ... беру ... Дю ... адал
аудармашыларға міндетті нәрсе ретінде қабылдаған.
XII ғасырдағы жас ақынның мұндай ... ... ... Шындығында, семиологтар мен әдебиетшілердің және өзге ... ... ... ... ... ашық жүйе, ол
оқырмандардың қолына тиген сәтте автормен байланысын толық үзетін көрінеді.
Оқырман ... ... ... ... тек ... керек жерін ғана көре біледі.
Аудармашы да, қарапайым оқырман да өзінің ... ... ... ... ... ... ... ұғынуы мүмкін.
Аудармашы өз қызметі барысында түпнұсқа мәтінінен алған әсерін ғана
басшылыққа алумен ... ... Оның ... ... ... философиялық, лингвистикалық, мәдениеттанымдық, тарихи
сындарлылықты талап етеді. Түпнұсқаны ... оқуы – ... ... ... ... ... [18] ... сол
мәтінді толығымен өзі үшін шешкенде, онда жатқан терең ойларды ... ... ... сезінгенде ғана алса керек. Осыдан ... ... ... ...... ... ... қайта сөйлету
кезеңі келеді.
Дю Белле тілді байытудың көзі – басқа ұлт сөздерін орынды-орынсыз
кіргізуде ... өзің ... ... ... стиліне еліктей отырып,
латындықтар сияқты, сөзжасамдық әрекет етуде деп біледі. Сонымен, еліктеу –
тіларалық, ... ... ... түрі ... ... ... мәселесі еркін және сөзбе-сөз аударма мен интерпретация
жайлы тақырыпты тағы да алдымызға тартты. Дю ... ... ... ұлттық
тілді байытудың мүмкін екендігін көреді. Ол еліктеудің арқасында латын тілі
көркемдігі жағынан грек тілімен бір деңгейге жетті деп ... Енді ... ... ... ... де ... деңгейге көтеруге болады деп үміт
артады. Ол өзінің бұдан төрт ғасыр бұрын жазылған еңбегінде ... тілі ... ... ... ... жететіндігіне сенім
білдірген. Не айтатыны бар, расында да солай болып шықты дейміз.
Шындығында, біраз уақыт өткеннен кейін француз тілі де ... ... ... айналып, Дю Белленің трактаты тек Францияда ғана емес, бүкіл
Еуропадағы әдебиеттің даму ... екі мың ... ... берді. Ал соңғы
кезде философияның “сәндік үлгісі”, киімдегі сән үлгісіндей, сол Францияда,
француз тілінде “пішілетіндігін” еске ... ... ... Дю ... үшін ... үшін де, ... француз тілі үшін де қуанатынымыз белгілі.
XVI ғасырдың екінші жартысында француз әдеби тілі ... ... ... ... ... ... ... Француз тілінде прозалық
жанрда тарих, география, философия және өзге де ғылыми еңбектер жазылды. Өз
тілінде оқуға мүмкіндік ... жаңа ... ... ғылыми білімге
деген қызығушылығы классикалық және сол ... ... ... ... жасау сұранысын туғызды. Сол дәуірдегі қарқынды дамып келе
жатқан аудармашылық қызметте Жак Амионың (1514-1598) орны ... ... XVI ... ... ... деп ... ... Ол
өзінің аудармашылар арасындағы беделіне ... ... ... атты еңбегін тәржімалау барысында ие болыпты. ... 1559 жылы ... ... еді. ... сөз ... ... таң қалдырады. Оның тамаша аудармаларының
болуы өз алдына да, француз тілін жетілдіруге қосқан ... – өз ... ... тілін дамыту жолындағы рөлін зерттеушілер Германиядағы М.
Лютердің ... ... ... ... ... жазушы, моралист-
философ Мишель Эйкем де Монтень ол туралы былай деген екен: ... ... ... мен Жак ... ... орынға қояр едім… Соның
шығармашылық ... ... ғана ... біздер французша сөйлеуге,
французша жазуға тырысамыз…” [19, 319 ... ... атап ... ... ... ... ... (1483-
1546) қазіргі неміс тілінің негізін қалаған болатын. Неміс ... ... ... ... ... ... қандай болса,
неміс тілінің қалыптасуы мен дамуында Лютердің де алатын орны дәл ... деп ... атап ... Филолог Лютер үшін Інжілді неміс тіліне
аудару оның өмірінің мәні әрі ... ... ... ж. ... ... Жаңа өсиеттің неміс тіліне Лютер даярлаған
аудармасы жарық көреді. Аудармаға бар болғаны 3-ақ ай ғана ... ... ... ... Лютер жалғыз өзі айналысқан жоқ. Ол үшін
Виттенбергте ... ... тобы ... ... ... ... Лютер еді. Інжіл мәтіндерін түсіндіруде М. Лютерге оның досы және
ізбасары Меланхтон және ... да ... ... ... ... жетік білетін мамандар көмектесті.
М. Лютердің өз ұлтының мәдениетіне сіңірген еңбегі Інжілді неміс тіліне
толықтай аударғанында ғана ... жоқ. Ол бұл ... ... ... неміс
тілінде Інжіл аудармаларының біршама нұсқалары жарық көріп үлгерген де ... ... ... ... ... ... ... [20, 169].
Сондықтан Лютердің аударма еңбегіне берілетін баға оның ... ... оның жазу ... ... баға деп ұғу ... ... ... стратегиясы да осы концепция негізінде ... ... ... ... ... сай мағыналы, нақты және дәл
беру керек. Екіншіден, оны әрбір адамға ... ету ... М. ... сөз
саптау барысында қарапайым адамдардың күнделікті қолданатын тіліндегі
сөздерге жүгінеді. Ол өзінің аудару әдісін ... деп ... ... ... бұл ... ... айтылады деп сұраудың берері шамалы,
керісінше, неміс отбасындағы ананың, көшедегі баланың, базардағы ... ... ... ... ... сәйкес аудару қажет”, – дейді
[21, 150 б.].
М. Лютердің басшылығымен жасалған Інжіл аудармасы тек Германияда ... ... ... ... ... дамуындағы әлемдік шедеврлердің
бірі болып табылады. Кейінгі неміс тіліндегі Інжіл аудармалары ... ... ... оған ... мен толықтырулар енгізіп,
бүгінгі неміс тіліне, қазіргі ғылыми білімге сәйкестендірілді.
М. Лютер жасаған ... ... ... ... тілдің негізін
қалады және жоғары дәрежелі әдеби ... ... Ол ... ... ... ... ... тырысуы арқылы ұлтына орасан зор лингвистикалық қызмет
көрсетті, яғни ... ... ... транскрипция,
грамматикалық формаларды реттеді. Лютерлік Інжіл жарық көрген соң неміс
тілі ғылыми ... пен ... тілі ... ... ... басып озды.
Аударманың түрлі оқиғаларға бай тарихы бар екендігін ... ... ... ... тарихи дамуын тізбектеп болсын, топтап болсын
көрсетіп ... ... ... ... ... (“После Вавилона”)
кітабының авторы Дж. Стейнер [22] өз еңбегінде соған ... ... ... ... тарихын төрт негізгі кезеңге бөлген еді:
1) 1791 ... ...... өздерінің эмпирикалық
ойтұжырымдарын жасау кезеңі;
2) 1946 жыл – ... ... ... ... ... мен ... қалыптасу кезеңі;
3) ХХ ғ. 40-шы ...... ... ... ... болу кезеңі;
4) Қазіргі пәнаралық зерттеулер кезеңі.
Стейнер ұсынған кезеңдеме аударма туралы ізденіс жүргізушілерге аса
қызық. Өйткені Стейнер әу ... ... ... ... оқиғаларға
салады. Стейнердің кезеңдемесі аударманың нақ өзінің ... ... ... ... дегенді) ғана емес, ... ... ... ... да ... тиек ... ... Стейнер аударма тарихының
төрт кезеңін бөліп көрсетті.
Бірінші кезең Цицеронның Эсхил мен Демосфен ... грек ... ... Горацийдің “Поэзия өнері” (“Поэтическое искусство”)
секілді туындыларын қалайша ... ... ... ... туралы толғауларынан басталып ХІХ ғ. басындағы неміс ақыны
Фридрих Гельдерлиннің ... ... (1804) ... Бұл ... ... ... ... талдау мен
кейбір тұжырымдар үшін қажет материал болса керек. Стейнер осы ұзақ ... (18 ... ... ... аударма тарихында жарқын ... ... оны ... ... ... деп сипаттайды.
Екінші кезеңді Стейнер аудармашылық ... мен ... ... деп ... Оның ... Стейнер 1792 ж. Лондонда жарық
көрген аударманың принциптері жөніндегі жазбалардың авторы Александр
Фрейзер ... [23] ... және ... ... ... Бұл ... аударманың табиғаты туралы сұрақ сана мен ... ... ... ... ... ... кең ... теориялар
қарастырыла бастайды. Бұл – аударманың мәні мен оның философиялық-
поэтикалық ... ... ... ... ... ... ... қатаң ғылымилықтан алшақ тұрған француз аудармашысы және жазушы
Валери Ларбоның 1946 ж. ... ... ... ... святого Иеронима”) атты еңбегінің шығуымен аяқталады.
Үшінші кезең ХХ ғ. 40-шы жж. машиналық аударма теориясы ... ... ... ... Бұл ... бастауын Стейнер формализм
идеясын мұра етіп, ... ... ... ... мен
статистикалық әдістерді қолдануға тырысқан орыс және чех ... ... Бұл ... ... ... мен ... модельдері арасында сәйкестік орнату талпыныстары жасалады.
Осы бір уақыт аралығында кәсіби аудармашылар өз ... ... ... ... ... ... пікірі бойынша, бұл кезең белгілі
бір дәрежеде әлі күнге дейін жалғасуда. ... ... ... ... ... ... ... басқа жаққа бұрылып,
жаңа, төртінші кезең басталады.
Төртінші кезеңнің басталуын Стейнер Вальтер Беньяминнің 1923 ж. шыққан
Ш. ... ... алғы сөз ... ... аударма туралы мақаласының
және сонымен ... ... ... Ханс-Георг Гадамердің
экзистенциалистік ... кең ... ... Жаңа ... герменевтикалық бағыт деп атайды әрі дәл осы кезеңде ... ... ... жол ... деп ... Стейнердің пікірінше,
аталған кезеңде аударма мәселесі лингвистердің ... ... ... ... ... дәл осы ... ... теориясы лингвистика
шекарасынан шығып, антропология, психология, социологияның, сонымен бірге,
мәдениеттану, этнолигвистика мен ... ... ... ... ... ... ... қисынына сай, соңғы сатыға қатысты аударманың
кәсіби теорияларына қысқаша шолу бізді, жалпы, аударма ... ... ... ... қызықтырып отырғандықтан, белгілі бір
хронологиялық ретті әлде ... ... ... қатаң сақтамауы да
мүмкін. Дегенмен, осы ... ... ... ... ... ... етіп, даулы тақырыптар төңірегінде жоғары деңгейлі
жарияланымдар даярлаған ... көбі ... деп ... ... ... ... ... іргелі еңбектер (монографиялар,
ізденістер) мен маңызды-маңызды деген мақалалар ... әрі ... ... ... ... көп зерттеген елдер алынған.
Ж. Мунэн – танымал француз тілтанушысы. Оның “Аударманың теориялық
мәселелері” ... (1963 ж.) ... ... 1965 ... жарық көрген
“Аударманың тарихы мен теориясы” деген кітабы аударматануда аса ... ... ... табылады.
Ж. Мунэн жоғары ғылыми-теориялық ... тіл ... ... ... ... ... ... мүмкіндігін жоққа
шығаратындығын баяндайды. Аудармаға тосқауыл болатын мәселелерді ол ... ... ... ... ... ... ... бар
екендігіне ... ... ... ... шындықты көрсетудегі тіл құрайтын “әлем
картиналарының” бір-біріне ... ... ... ... Түрлі тіл иегерлерінің мәдениеті мен өркениетінде кездесетін ... ... ... ... ... ... экология ерекшеліктеріне, ... ... діни және ... өзгешеліктерге
барып тіреледі дейді Ж. Мунэн. Осы ғалымның айтқан ... ... ... ... ... көп. ... Ж. ... тек қана тілдік эквивалент іздеу айла-шарғысынан ... ... ... өзара кірігу, түсінісу-түсініспеу
процесі жүріп отыратындығын ... ... ... қар түспеген Африка
континентінің тұрғынына оның әсемдігін қалай жеткізерсің, тропикалық ну
орман ішінен ... ... ... шөл ... түсіндіру де қиын болар. Ал
діни рәсімдер мен ... ... ... ... ... ... ... біршама қар атауларының барлығын,
қазақтардың жылқыны ... рең ... ... айырмашылығын
басқаларға қалай танытарсың?
Ж. Мунэн өз еңбектерінде “аударылатын/аударылмайтын” ... ... ... да ... ... Ол ... ... айтылған
ойлардың оңын да, терісін де қарастыра келе, аударманың көмегімен өтетін
коммуникацияның абсолютті түрде, толығымен ... аса ... ... Дегенмен, ақыр аяғында ол қашанда мүмкін коммуникация түрі екендігі
туралы қорытындыға ... [24, 206-208 ... ... ...... ... лингвисті. Ол аударма
мәселелерімен өзінің американдық Інжілдік қоғам өкілі ретіндегі ... ... ... болатын. Өйткені аталған қоғам Інжілді
әлемнің 75 елінің ... ... ... ... Ол 1964 жылы «Аудару
ғылымына қатысты» деген кітабын басып ... Ол ... ... ... ... да, ... ... аударма теориясының іргелі
сұрақтарына тоқталуымен ... ... ... ... ... түпнұсқаның коммуникативті әсерін жеткізу
мәселесіне басты назар аудару керек деп біледі. Өз ... жету ... ... ... ... ... үнемі есте ұстауы
тиіс деп біледі ол. ... да Ю. ... ... аудармашылық
концепциясының орталық ұғымы ретінде ... ... ... ... Дәл ... ... сапасының бағалануының өлшемі болуы ... ... ... ... оны түпнұсқамен салыстыруда жатқан жоқ, ... ... алар ... ... деп ... ... түпнұсқа
мәтінін толықтай коммуникативті мәтінмен алмастыра білуі тиіс. “Аударма дәл
аударма ма?” ... ... ... ... үшін дәл ... деген сұрақты ала
жүрсе керек.
Өзінің аудармашылық мектебі бар Ю. Найда ... ... ... ... ... бар ... ... Демек, мәселе
қабылдаушы тіл өкілінің аударма мәтінін жатсынбауында болып тұр. Ендеше, ол
үшін аударма ... ... ... ... ... ... ... айырмашылықтарын ескеруі тиіс дейді.
Демек, мәтінді аударма барысында мәдени бейімдеуге, ... ... ... ... ... теориялық негіздерінің бағыттары
Аударма әдеби шығарма арқылы бір халықтың өмірін келесі бір халыққа
таныстыру арқылы екі ел арасында рухани ... ... ат ... ... ... ... білмейтін оқырманды аударма арқылы өзге
елдің ... ... ... ... ... ... ... бір мәтіннің мағынасын сақтай отырып қайта құрылуы” [2, 3
б.] деп, ... ... ... тілдің құралдарымен
баяндалған тексті екінші тілдің құралдарымен ... ... әрі ... [3, 15 б.] деп анықтама берген. Олай болса, аударма – түпнұсқаның
басқа тілде қайта өңделіп ... ... және ... ... процесі, тіларалық трансформация, сөз жасау өнері.
Ғалымдар аудармаға ... тән ... ... қойып, оның қыры мен сырын
аша түсу бағытында еңбек еткен. Мәселен, көркем аударманың өз ... ... ... ... ... кетуге, ал түпнұсқаны сөзбе-сөз келтіремін деп
ұғымсыз сірестіріп қоюға болмайтындығына ғалымдар бірауыздан келіседі.
Бастапқы ... ... ... ... ескере отырып, оның
көркемдік, идеялық қасиеттерін толық жеткізу аудармаға қойылар талаптардың
бірі. Осыдан келіп, ... ... ... ... ... қатар беру талабы туындайды.
Е.В.Бреус аударманы тек екі тілдің байланысы ғана емес, сонымен
бірге екі ... ... ... та ... ... ... ... деп санайды [4, 19 б.].
Аударма туралы толығырақ және нақты теорияны В.Н.Комиссаров ұсынды.
Ғалымның пікірінше, төрт ... ... бар, ... ... ... төрт анықтама береді: денотативті теория бойынша, “перевод ... ... при ... ... ... денотатов, описанных на ... ... ... берген [5, 32 б.]. ... ... ... есть ... ... как ... единиц и структур
языка оригинала в единицы и структуры языка перевода” деген анықтама берген
[5, 38 б.]. Семантикалық ... ... ... “заключается в раскрытий
сущности эквивалентных отношений между содержанием оригинала и ... ... ... ... ... ... ... “модель
переводческой деятельности, основанную на ... что ... ... ... анологичными уровнями содержания
текстов оригинала и перевода” деген анықтама ұсынған болатын [5, 62 ... ... деп ... ... ... ... басқа тілде қайта өңдеп жасалуы; тіларалық және мәдениетаралық
коммуникация процесі; тіларалық трансформация; сөз жасау өнері” [6, 9 ... ... ... ... жағдайларға баса көңіл бөлу керек
деп есептейді:
1 Түпнұсқа тілде кездесетін сөздердің барлығы дерлік ... ... ... ... ... Түпнұсқа тіл мен аударма тілдегі сөздердің мағынасы тек жартылай ғана
сәйкес келуі мүмкін;
3 Түпнұсқа тілдегі көп мағыналы сөздің берер мағынасы аударма ... ... ... арқылы берілуі мүмкін [7, 133 б.].
А.Поповичтің анықтамасына сүйенсек: “В переводе существует “мера”,
которую нельзя ... ... этой ... ... к ... что ... адаптацией” [8, 143 б.].
Қазіргі уақытта аударма теориясында бірнеше үлгі (модель) ... ... ... ... және ... жатады. Денотаттық үлгіде аударма тіл мен өмір шындығының байланысы
басты назарға алынады. Кейде аударманың жағдаяттық ... деп те ... ... өмір ... ... ... ... аударма тілде
жоқ болса да, тілдік ... ... ... ... ... ... заңдылыққа саяды. Семантикалық үлгі аударма үдерісінде
сөздің ең кіші ... ... ... ... мән берумен байланысып
жатады. Ал трансформациялық модельді сөздердің орындарын ... ... ... сөз таптары мен сөйлем мүшелерін өзгерту, ... ... ... сынды әдістердің негізіндегі аударма деп түсінуге
болады. Аударма теориясының ... ... бірі ... табылатын
грамматикалық трансформация жан-жақты қарастыруды қажет етеді. Аударма
процесі осы ... ... орын алар ... ... ... ... ... зерттелу
бағыттары» атты екінші тараушада қазіргі ағылшын тілінде жаңа сөз ... ... мен олар ... ... пікірлер сараптала келіп, біріккен
сөздердің зерттелу деңгейі сөз болады. Ағылшын тілінде жаңа сөз ... ... ... ... және ... ... арқылы
жүргізіледі. Ағылшын тілінде біріккен сөздер сөзқосым үрдісінің нәтижесінде
қалыптасады. Ал екі ... одан көп ... қосу ... бір сөз ... бір жолы – ... (сomposition). Біріккен сөздердің ағылшын
тіл білімінің лексикология саласында да қарастырылуы, ең ... ... ... ... ең ... ... екендігімен астарласып жатыр.
Мұнда лексикологияның нысандық ерекшелігі де рөл ... ... ... ғылым екендігін ғалымдар толық тән алады. Сондықтан ағылшын
тілінде біріккен сөздердің лексикологиядан орын алуы ... жеке ... ... ... ... тіліндегі біріккен сөздер сөйлеу
кезінде қаншалықты кең қолданылса да, теориялық жағынан олар туралы әлі ... ... ... ... көп ... Сондықтан О.Д.Мешков [9].
Ағылшын тіліндегі күрделі сөздерге қатысты еңбегінде ... ... ... айқындауда көптеген проблемаларға кезігетінін айта
келіп, оларды төмендегідей санамалап ... ... ... ... ... ... Күрделі сөздердің шығу төркіні проблемасы.
3. Күрделі сөздер мен сөз тіркестерінің арақатысы проблемасы.
4. Күрделі сөздердің компоненттерінің арақатысы ... ... ... ... проблемасы.
6. Сөзжасамның тілдің морфологиялық және синтаксистік ... ... ... сөздердегі ұлттық ерекшеліктер проблемасы.
8. Күрделі сөздерді жіктеу проблемасы.
9. Күрделі сөздің модельдерін сипаттау проблемасы.
Ағылшын тіліндегі күрделі сөздер ... ... ... Сөз ... қарай:
1. Зат есімдер, мысалы: baby-moon, address book, letter-box, match-
box;
2. Сын ... ... ... ... ... ... Етістіктер, мысалы: to honey-moon, to baby-sit, to henpeck, to
blackmail;
4. Үстеулер, мысалы: down deep, headfirst, splash ... ... ... into, within, onto, ... Сан ... ... : ... seventy-eight, thirty-eight,
ninety-one.
ІІ. Құрамындағы компоненттерінің қатысына қарай:
1. Аралық (neutral), олар екі түбірден ... ... ... ... ... ... ... space age, iron-clad;
2. Морфологиялық (morphological), мұнда компоненттер «o»
немесе «i» ... яки «s» ... ... дыбыстары арқылы
байланысады: astrospace, handicraft, sportsman, craftsman,
tradesfolk, Anglo-Saxon;
3. Синтактикалық (syntactical) немесе лексикаланған фразалар
мұнда ... ... ... ... ... hold-a-lot-of-beer, sick-in-the-mud, breakfast-in-
the-bedder, free-for-all, do-or-die, lily-of-the-valley,
bring-and-buy sale, ... ... ... ... Екі ... ... ... күрделі сөздер, мысалы, job-hunt,
hidebound, go-go, tip-top, heartache, speak-easy, double-cross,
chatter-box, whitewash;
2. ... ... ... туынды (derivational) күрделі
сөздер, мысалы, ear-minded, hydro-skimmer, guided missile, ... ... ... ... science-based,
chain-smoker;
3. Үш немесе одан да көп түбірлерден тұратын күрделі сөздер, мысалы,
cornflower-blue, ... ... ... ... ... ... ... сөздер, мысалы. VJ-day, motocross, intervision,
Eurodollar, T-shirt, math-mistress, H-bag, X-mas, G-man.
ІV. Компоненттерінің арасындағы қатынасқа қарай:
1. Бағыныңқы күрделі ... ... ... ... ... ... және ... болады да,
екіншісі бағыныңқы болады, бұл бағыныңқылық қатынас түрліше
болуы мүмкін: ... ... ... ... шектеу қатынасында, мысалы, breast-high, knee-
deep, екпіндік қатынаста, ... ... ... ... ... себептік қатынаста, мысалы,
love-sick, кеңістік қатынаста, мысалы, top-heavy, ... ... ... ... ... ... ... Екі компоненті де семантикалық жағынан тең дәрежедегі
салаласқан күрделі сөздер. Бұл топқа бір кісі ... ... ... ... ... ... сөздер жатады. Аталған топқа редупликация
арқылы жасалған күрделі сөздер де жатады: fifty-fifty, no-
no, ... ... ... және ... ... ұшыраған редупликация арқылы жасалған күрделі
сөздерді де жатқызуға болады: criss-cross, walkie-talkie,
razzle-dazzle, ... ... ... ... ... ... ... қарай тура
тәртіпті күрделі сөздер, мысалы, kill-joy және ... ... ... ... ... ... ... rope-ripe т.б.
Күрделі сөздің құрылымдық бірігуі мына мәселелерге байланысты ... бір ... ... ... ... ... жазылуы, семантикалық
тұтастығы, морфологиялық және синтаксистік функцияларының бір болуы.
Ағылшын тіліндегі жеке сөзге тән ... мен ... ... тән
белгілерді салыстырғанда біріккен сөздер сөз тіркестеріне қарағанда, жеке
сөздерге ... ... ... ... шықты.
Күрделі сөздер ағылшын тіліндегі әр алуан ұғымдардың атауы ретінде
қызмет етеді. Олардың ... ... ... мағыналық сипатына,
формалық ерекшеліктеріне қарай сипатталады. Мысалы, ағылшын тілінде foot
сөзінің қатысы ... foot way ... ... бір аяқ жол) foot wear ... foot ball ... ... football ... footballer (футболшы),
footmark (із), footpad (жүргінші жолы, бір аяқ жол), ... ... ... ... ... (аяқ жылытқыш), footnote (сілтеме),
footstep (із), ... (аяқ ... ... (із)), ... ... footpath (бір аяқ жол), footmark (із), footfall ... ... т.б. күрделі зат есімдер жасалынған. Мұнда күрделі зат есімдердің
компоненттерінің бірігуі, қосарлануы немесе ... өзі ... ... ... Бұл ... foot және ball ... байланысуы, басқаша айтқанда бөлек жазылуы аяқпен ойнауға арналған
ойын құралы деген мағынаны білдірсе, олардың бірігіп ... яғни ... ... ... ойын ... ... беріп тұр. Олай болса, ағылшын
тіліндегі күрделі сөздердің компоненттерінің бірігуі мен ... ... ... ... ... ... ... тіліндегі біріккен сөздердің
төмендегі модельдер бойынша жасалған мысалдарын қарастырып көрейік:
- N+N моделі-екі зат есім түбірлерінің бірігуі арқылы: hand paper, tear
gas, piano keys, ... ... ... ... sunbather,
oak tree, coffee time, cough drops, air-rifle, motorcycle, killer shark,
cane sugar;
- A+N+Suf-ed моделі-сын есім ... есім ... сын ... ... ... black-eyed, lean-faced;
- Num.car+N моделі-есептік сан есім түбірі+зат есім түбірі: ten-year,
two-room (екінші компонентіне еркін ... –s ... ... ... ... ... ... three-
corner, four-square;
Num.car+N моделінен a) Num.car+N=N, яғни есептік сан есім түбірі ... есім ... ... ... ... ... жолы бар: ... crew, five-year period, one-step dance, three-star brandy;
- Num.ord+N моделі- реттік сан есім түбірі+зат есім түбірі: ... ... ... first aid, ... first cousin, ... ... төмендегідей шағын моделі жасалады:
a) Num.ord+N=N реттік сан есім түбірі+зат есім түбірі зат ... ... ... ... shop, ... ... goods, ... newspaper;
- N+A моделі-зат есім түбірі+сын есім түбірі: ... ... ... ... grass-green, bony-dry, worldwide, penny-
wise, pound-foolish, trigger-happy, knee-high;
- N+PII ... есім ... ІІ ... ... ... brick built, ... ... ... ... ... ... ... country-bred;
- A+A моделі-сын есім түбірі+сын есім түбірі: red-hot, dark-blue,
deaf-mute, dark-green, ... ... ... ... ... A+PI ... есім ... І формасының түбірі:
good-looking, odd-looking, hard-working, high-flying, ... ... A+N ... есім түбірі+зат есім түбірі: darkroom, hot house,
handyman, blueprint, greengrocer, ... ... black shirt, ... ... ... V+N ... түбірі+зат есім түбірі: cut-throat, pickpocket,
punch card, ... call girl, ... ... ... A+PII ... есім ... ІI ... түбірі:
soft-spoken, clean-cut, deep-cut, far-gone, foreign-built, clean-
shaven;
- N+PI моделі-зат есім ... І ... ... ... water-holding, date-processing, top-selling, epoch-making, coal-
forming, ... ... ... V+V ... етістік түбірлерінің бірігуінен: hearsay, makebelieve;
-PI+N моделі-есімшенің І ... ... есім ... cleaning woman, diving board, frying machine, ... mocking bird;
- V+A моделі-етістік түбірі+сын есім түбірі: ... D+N ... есім ... output, ... ... aftermath, out-voter, outcollege, by-election, by-law, by-product,
downtown, overcoat, undershirt, uproad;
- D+A ... есім ... ... ... ever-
helpful;
Ағылшын тіліндегі кейбір күрделі сөздердің мағыналары
құрамындағы компоненттердің негізгі тура ... ... ... ... ... ... Мысалы, handbag күрделі зат есімі hand (қол) және bag
(сөмке) сөздерінен бірігу арқылы ... да, қол ... ... мағынада
қолданылады. Екі компонент те өз тура мағыналарында қолданылған. ... ... ... ... тіліндегі күрделі сөздердің
құрамындағы компоненттердің мағынасы күрделі сөздің жалпы ... ... ... ... ... ... ... болады. Алайда
компоненттердің мағынасы күрделі сөздің жалпы ... ... ... керек деген пікірді ұстанбаймыз, басқаша айтқанда, күрделі сөз ... ... сол екі ... аражігі ажырап тұрады деген ... ... ... ... екі түрлі мағына білдеретін сөздер күрделі сөз
жасау үшін біріккенде олардың мағынасы біртұтастық ... ие ... ... ... мағыналарының тұтастығына қарсы келу ағылшын
тілінде қолданылатын “грамматикалық ... ... ... екі ... түбірдің бір лексикалық бірлікке бірігуін күрделі сөз деп атаймыз”
[10] деген ережеге де қарсы келу ... ... ... ... жаңа
лексикалық тұтастық жаңа бір мағынаны білдіреді. Сол ... ... ... ... деп есептейміз. “Біртұтастық” терминін
А.И.Смирницкий ... ... [10, 56 ... жеке ... күрделі сөзге де мағыналық тұтастық тән.
Сөздердегі мағыналық тұтастықтың деңгейі ... ... бола ... ол ... ... ... жалпы мағынасында оның құрамындағы
компонеттерінің жеке мағыналарының көріну деңгейіне байланысты болады. Бұл
тұрғыдан алғанда, жеке ... ... ... ... ... ... ... тіркестердің идиомалану процесі сияқты құрамындағы сөздердің
мағыналарынан ажырап ... ... бір ... ... ... ... бірі ... бірнешеуі өз мағыналарын сақтап ... ... ... ... ... Ағылшын тіліндегі күрделі
сөздердің бұл сипаты оларды компоненттерінің мағыналарын ... ... және ... ... ... ... ... деп
топтастыруға мүмкіндік береді. Мысалы, watchman ... ... ... ... ... ... компоненттердің
мағыналарынан алынғаны көрінеді: watch сөзі қазақ тілінде қарау, көру деген
мағыналарды білдіреді. Ал man адам деген сөз. ... ... ... ... ... ... ... Сондай-ақ chess – шахмат және ... ... ... ... мағына құралған. Ал blackmail (бопса),
chairman (басқарушы), ... ... ... ... ... сөздер туралы
бұл тұжырымды жасай алмаймыз. Өйткені blackmail ... ... ... mail ... ... ... ... сөздерден бопса (шантаж)
мағынасы құралып тұр. Демек, бұл мағына компоненттердің тура мағыналарынан
тікелей туындап ... жоқ. ... ... түрде ол мағыналардың әсері
болады. Айталық, қара ... ... ... ... бар. ... бірі ... ұнамсыз деген мағына. Талданып жатқан күрделі
зат есім black қара сөзінің осы мағынасына ... деп ... ... ... сөзі ... бір ... ... (қылмыстарға) кездейсоқ
куәгер болған кісі, қылмысты кісіден қылмысты жасырып жүруі үшін ақы, төлем
сұрауы дегенді білдіреді. ... ... ... күрделі сөзіндегі
black сөзі жоғарыдағы семантикалық мәндер жинақталған деп ... ... ... ... сөйлеушілер (ағылшындар) blackmail күрделі сөзін
бірден бопса деген ... ... ... келтірілген chairman
(басқарушы), chatterbox (мылжың адам) ... ... ... де ... ... ... Бірақ chair сөзінің мағынасының
семаларын (мағыналық бөлшектерін) жақсы ... ... ... зат есімін де бірден басқарушы мәнінде түсінеді. Мылжың адам
мәніндегі chatterbox күрделі сөзі де өз ... ... ... ... ... ... ... Сонда біртұтас мағына дегенде
күрделі сөздердің құрамындағы компоненттерінің семантикалық мағыналарын
ескере келе ... ... ... еске ... тіліндегі біріккен сөздердің зерттелу бағыттары» тараушасында
қазақ ... ... ... ... мен олардың ағылшын тіліндегі
күрделі сөздермен ұқсастықтары мен айырмашылықтары сөз болады.
Бұл бөлімнің ... ... ... ... ... тіліне берілу
тәсілдеріне қолданылатын аударма теориясының негізгі ... ... ... ... ... ... денотативтік, семантикалық
және трансформациялық модельдер талданады. ... ... ... ... ... ... ... немесе грамматикалық трансформация» сынды
бірқатар ... ... ... Я.И.Рецкер, ... ... ... ... т.б. ... ... ... В.Г.Гак, И.Н.Гарбовский аудармалық трансформацияны
“екі тілде де бар изоморфты ... ... ... деп ... ... ... бір тілдің ішінен де көрініс табады.
Яғни, бір ... ... ... ... ... ... ... бір түріне жатады. Мысалы, ағылшын тілінде grey head
біріккен сөзі ... ... ... ақ кіре ... кәрі кісі деген
мағынаны білдіреді. Дәл осы мазмұн ағылшын тілінің өзінде old man ... де ... ... Бұл ... ... ... ... те аталып жүр. Когнитивтік болатын себебі, мұнда тілдің тұрпат межесіне
қарағанда, мазмұн өрісі басымырақ көрініс тапқан. Ал ... ... ... ... ой- ... тікелей байланысты. Тіл табиғатын адам
болмысымен, оның қимыл-әрекетімен ұштастыра талдаған қазақ тілшілерінің тіл
мен таным ұғымдарына назар ... ... ... ... алатын
ережелерге мән беруін де заңды сабақтастықтың нәтижесі деп бағалаған дұрыс,
өйткені шынайы ... ... оның ... ой таразысынан өткізе
пайымдау, соның салдарынан жинақталар ақпараттар мен мәліметтерді ... қор ... ...... ... бірліктердің болмысын ішкі
және сыртқы әсерлер ... ... ... ... Сөйтіп,
құрылымдық принциптер пәлсапалық, логикалық және танымдық қағидаларға
ұласып, тіл ғылымының өрісі ... ... Бұл ... ... тіл ... бағытын зерделеу, оның себеп-салдарын айғақтау, ғылыми-теориялық
ұстанымдары мен ұғымдық бірліктерін жүйелеу әрі ... ... ... ... ... ... ... күн тәртібіне еніп
келеді. Когнитивті тіл білімінің ... ... – тіл. Бұл ілім ... ... ... қалыптасты. Оның бастауында психолог Дж. ... ... ... ... ... ... ... жартысында пайда болған генеративті лингвистика тіл
ғылымы дамуының жаңа дәуірінің бастамасы болғандығы анық. Тіл ... ... бір ... ... бұл ... ... құрылымдар» (1957) атты әйгілі еңбегіндегі идеялардың
негізінде қалыптасты. ... ... ... ... ... берілген. Демек трансформациялық грамматиканың ... ... ... ... ... Ал ... соның негізінде
фонологиялық және морфологиялық деңгейлерде де ... ... Біз ... және ... ... ... сөздердің
трансформациялық модельдерін осы тұрғыдан сөз ... ... ... ... ... ... ... Бұл
модельді жасауда аударманы бірінші ... ... ... ... ... деп ... Аудармашы түпнұсқаны қабылдап, санасында
бірнеше тіларалық трансформация жасайды да, ... ... ... ... синтаксистік құрылымдарды» ауыстырудың ең басты операцияларының
қатарына логикалық-синтаксистік байланыстар мен ... ... ... ... айтқанда, түпнұсқа тілінің мәтіні бастапқы
құрылымдардың жиынтығы ретінде түсініледі, әрі оларға ... ... ... ... бұл сәйкестіктер трансформация ережелеріне сай
«шығуы» ... Осы ... ... санасында мәтінді трансформациялау
процесі жүріп жатқанда, ағылшын ... ... ... ... ... яғни ... модельдері қарастырылып
жататынын айта кеткен жөн. Оның ... екі ... де ... сөздер көп
қолданылатын тілдік категориялар қатарына жатады. Мысалы, ағылшын тіліндегі
“If he gets rid of his ... he can marry the other girl” [11, ... ... ... қазақ тіліне аударғанда, оның құрамындағы ... зат ... ... тіліне қалай аударған дұрыс? Бұл зат ... ... ... ... ... ... анық. Тек
ағылшындардың оны келіншек, нақсүйер, қалыңдық мағыналарында ... ... ... ... бұл ... ... ... қалыңдығынан құтылса, ол ана екінші қызға үйленеді” [12, 112 б.] ... Бұл ... ... ... сөзі қалыңдық болып аударылған.
Бұл баламалы аудармаға жатады. Себебі ... ... бұл ... сөз,
негізінен, sweet және heart сөздерінен құралған. Оны ... ... ... ... болып шығар еді. Ал бұл ... ... ... ... сөзді қолдануды лайық санаған. Сондықтан бұл ... ... ... ... ... әр ... ... анықтамалардың
барлығына ортақ пікір бастапқы тілдегі ... ... бір ... тіліне
ауыстыру дегенге саяды. Әсіресе, Р.К.Миньяр-Белоручевтің «бастапқы ақпарат
мазмұнын сақтай отырып, түпнұсқа мәтінінің формалық ... ... ... ... деген пікірімен санаспауға болмайды [13, 201
б.].
Сонымен, аудармалық трансформация – белгілі бір ... ... ... ережелерге сай жасалған мазмұнды екінші бір тілде сөйлеушілер
түсінетіндей етіп ауыстыру. ... ... ... ... ... ... ... тілдік мазмұнды екінші
тілге тиімді ауыстыру үшін қолданылатыны белгілі.
Аударма туралы толығырақ және нақты теорияны ... ... ... төрт ... ... бар, ... ... ол
аудармаға төрт анықтама берген [5, 62 б.].
А.Д.Швейцер аударма үлгілеріне мынадай анықтама берген:
1 ... ... ... үлгі ... көріністері мен
аударма көріністері арасындағы байланысты ... ... үлгі ... ... ... тұлғалардың,
мағыналардың түрлі семантикалық үлгілері арқылы берілуі.
3 Трансформациялық үлгі дегеніміз- тіларалық эквиваленттілік ... ... ... ... тәсілі [14, 280 б.].
Аудармашының кейде түпнұсқаның дәстүрлі ... ... ... ... ... ерекшеліктеріне мән бермей қоюы, ал кей кездерде
аударылатын тілдің ұлттық нақыштарын сақтауға тырысып, бастапқы ... ... ... ... Осы ... ... ... Л.Вайсбергер, К.Мэргэн, Б.Уорф, К.И.Чуковский т.б. ғалымдар
пікір білдірген. Мысалы, В.Гумбольдт бұл екі ... ... ... ... ... ... жолын философиямен байланыстыратын
ғалымдар бар. А.С.Ермағамбетованың аударма үшін философияның да қажеті бар
екендігін білдірген пікірі ... ... ... [15, 185 б.].
Аудармалық трансформацияларын ғалымдар әр түрлі жіктейді. ... ... ... та ... ... ... ... төрт топқа жіктеген теориясымен санасады:
1. Орын алмастыру;
2. Сөз қосу;
3. Ауыстыру;
4. ... ... ... [16, 190-231 бб.].
Орын алмастыру. Бұл - аудару үстінде түпнұсқа тілдегі элементтердің
орналасу тәртібін аударма тесксте өзгертіп ... ... ... сөз тіркестері, құрмалас сөйлемдерді құрастырушы ... ... ... сөйлемдердің тіркестегі орны. Бұл трансформацияны мына
мысалдар ... ... ... ... “Therefore, mon ami, I fear that
you must forswear your beauty sleep tonight, and join me in my ... in that flat below – armed with that ... revolver of ... ... [11, 31 б.], “Соған қарағанда, достым, бүгін ... ... ... ... ... бірге түні бойы кірпік қақпай отыруға тура
келер. Әрине, әлгі тапаншаңды өзіңмен бірге ала жүрсең, ... ... ... 25 б.]. Бұл ... ... ... үстеуі қазақ тіліне түні бойы
болып аударылған. Бұл аударманы сөзбе-сөз аударма әдісіне жатқыза ... ... ... сөзі сөздіктерде түні бойы ... ... ... ... ... орында тұрған сөз аудармада бірінші орынға
шыққанын айта ... жөн. Бұл ... бұл ... орын ... моделіне
жатқызуға болады.
Ауыстыру тәсіліне аударма барысында сөз таптарын, ... ... ... ... ... лексикалық ауыстыруларды
(нақтылау, жалпылау, антонимдік аударма, компенсация) ... ... бұл ... ... ... көркем аудармада ұғымдық-
мазмұндық, стильдік және ... ... ... айырмашылықтар жоқ
тілдік құралдардың орны ауыстырылатындығын, ал енді кейбір жағдайларда екі
мәтіннің ... ... қол ... ... ... ... баламасы емес, мағынасы жуық, сөздің стильдік
қызметін нақтылайтын, ... ... бере ... ... сөзбен
(тіркеспен, фразамен) ауыстырылатындығын айтады [1, 173-175 бб.]. Кейде
түпнұсқа сөйлеміндегі ... ... ... ... ... ... ... де болуы мүмкін. Бұл бір сөзді қайталай бермеу мақсатынан
туған әрекет болып ... Бір ... ... түпнұсқадағы тілдік
бірліктер аударма тіліне сол қалпында берілуі шарт ... Тек ... ... ... Мына ... талдап көрейік: “Now then,
school marm, she said” [11, 205 б.], ... ... ... ... “Ал,
мұғалім мадам, сіз не дейсіз?-деді ол” [12, 113 б.] деп берген.
Бұл ... school marm ... зат ... ... ... ... Бұл ... сөз ауыстыру моделіне жатқызамыз. Өйткені, мұнда
school ... ... ... ... сөзі ... Яғни, мектеп мадамы
дегеннің орнына мұғалім мадам сөзі ... raising the revolver he fired ... at the ... figure just as I flung myself upon him” [11, 36 б.], ... ... ... сытылып бара жатқан әйелді көздеді. Дәл осы кезде мен
оны бас салдым” [12, 28 б.]. Аталған ... ... ... сөзі
қазақ тіліне көздеді болып аударылған. Негізінде, point-blank біріккен сөзі
зат есім ... тұр. Ал ... оны fire ... ... ... ... Осы тұрғыдан алып, мұны сөз ауыстыру
моделіне жатқызамыз. Ғалымдардың сөз ... ... көп ... ... ... ... ... деген пікірін осы мысал қуаттайды.
“A returning wayfarer, slightly drunk, was lurching along the ... almost collided with Poirot, who said ... sharply to him which ... not catch” [11, 33 б.], ... ... теңселе басып келе жатқан
масаңдау біреу Пуароны қағып кете жаздады. Пуаро ашуланып, әлгіге ... ... оның не ... ұқпай қалдым” [12, 27 б.], сөйлемдегі ... сөзі ... ... ... Бұл ... сөз ... әдісі
бойынша жасалған. Негізінде, wayfarer біріккен зат есімі жолда жүруші деген
мағынаны білдіреді. Ал қолымыздағы аудармада ол біреу деп ... horrid thing to do, of course, and I feel quite ashamed of ... but you know what ... is” [11, 23 б.], ... зат ... ... мұны ... айтуға да ұят. Бірақ түсінесіздер ғой, ... ... ... ... ... ... адам не істемейді?”-деп
бөгеліп қалды” [12, 20 б.]. Мұнда flat-hunting біріккен сөзі ... ... ... ... flat ... сөзінің орнына баспана, ал hunting
аулау, ... ... ... ... ... сөз қолданылған. Сондықтан бұл
сөйлем сөз ауыстыру әдісі бойынша ... ... ... ... ... ... әр ... сөз
таптары арқылы берілсе, енді бірде түпнұсқадағы негізгі ... ... ... ... ... аналитикалық формалар арқылы берілуі де
мүмкін. Түпнұсқадағы зат есім ... ... ... ... ... ... алады.
Сөз қосу (добавления) дегенді түпнұсқада жоқ, бірақ аударма
барысында қажет болған ... ... ... ... ... ... ... “Some of them must be perfect palaces; the ... the lounges, the ... the palm courts- really, it must ... to believe thаt one is on the sea” [11, 41 б.] сөйлемі қазақ ... ... ... еді”, - деп құптай кеттіп мен оны. “Ол ... ... ... ... де артық болмайды, шомылатын бассейндер,
демалыс бөлмелері, мейрамханалары, пальма ... ... ...... бәрі бар. Тіпті теңізде келе жатқаның да ... ... ... [12, 31 б.] деп аударылған. Cөйлемдегі the palm courts біріккен зат
есімі қазақ тіліне пальма ағашы өсірілген саяжайлары еркін ... ... Palm ... court аула ... ... ... автор
аударма мәтініне пальма ауласы деп ... місе ... ... тілді
оқырмандарға the palm courts біріккен зат ... ... ... мәтініне сөз қосу арқылы пальма ағашы өсірілген саяжайлары деп
жеткізуді жөн көрген.
Келесі мысалдарды ... ... “He only actually lived in it ... – then he advertised it to be let furnished” [11, 279 б.], “Ол ... апта ... ... үйді ... ... жөнінде хабарландыру жасайды”
[12, 125 б.]. Ағылшын тіліндегі a fortnight біріккен үстеуі қазақ тілінде
екі апта ... ... ... ... бұл екі ... арасында -ақ
демеулігі қолданылған. Сол арқылы сөйлемге ... ... мәні ... ... бұл аудармада сөз қосу тәсілі қолданылған.
“It represented a tall, fair woman, with ... subtly ... ... face” [11, 283 б.], ... ... ... келген әйелдің суреті
болатын. Бірақ бет-әлпетінен оның ағылшын әйелі емес ... ... ... б.]. Түпнұсқа мәтініндегі fair woman біріккен зат есімі орыс тіліне
блондинка, ал қазақ ... ... ... аударылады. Ә.Ахметовтың
келтірілген аудармасында бұл біріккен зат есім ... ... әйел ... Бұл ... сөз қосу ... қолданылған. Өйткені мұнда
«келген» сөзі қосылып отыр.
Сөз түсіру (опущения), яғни бір ... ... деп ... ... ... ... ... белігілі бір сөздерді түсіруді
айтамыз. Мысалы, “Why did you, a young man of ... good ... of sport, popular with your friends, devote so much of your time to ... woman with whom you could hardly have anything in common?” [11, 213
б.], “Сіз отыз үш ... жас, ... ... ... ... арасында беделіңіз бар, сегіз қырлы, бір сырлы ... ... ... жасы ... ... кәрі кемпірге арнауыңыздың себебі
не?” [12, 113 б.]. Бұл сөз түсіру ... ... ... ... ... looking сөзі ... ... тек good сөзін
аударумен шектелген.
“They say, “I never eat flesh”, in a way that puts you right off ... little ... [11, 198 б.], ... еш уақытта да ет жемейміз
дегенді айтқан кезде, жегелі отырған бір үзім етті де тастап ... ... б.]. Бұл ... ... ... зат есімі қазақ тіліне ет болып
аударылуына қарағанда, мұнда да сөз түсіру әдісі орын ... ... beef ... ... ... сиыр еті болып аударылады.
Белгілі бір тілдегі мәтінді екінші бір тілге аударудың ... ... ... ... тәсілі жататындықтан, диссертацияға
«Сөзбе-сөз аудару тәсілінің қолданылуы» атты арнайы тарауша қосылған. Сөзбе-
сөз ... ... ... ... мәтінді аударылатын тілдегі ... ... ... ... және ең жақын
нұсқасымен ... деп ... ... “And the ... I like ... [11, 63 б.], ... ағаштары да ұнамайды” [12, 44 б.]. “A sunburnt
man with a grey beard, in white clothes and wearing a helmet, came to ... [11, 63 б.], ... ... күйген, бурыл сақалды, ақ киім киген, басында
телпегі бар бір адам қарсы алды” [12, 45 б.]. “ The face? Oh! That was ... and the light of that gas jet was too bad for you to see the ... [11, 71 б.], ... ме? ... ол ... ғой. ... анау ... жарығымен сіз менің бетімдегі гримді де жөнді байқай алмадыңыз”
[12, 49 б.]. Бұл ... the ... gas jet ... ... ... ... пальма ағаштары, газшам болып, sunburnt біріккен сын
есімі күнге күйген болып аударылған. Бұл ... ... ... лексикалық жағынан және біріккен сөздер тұрғысынан ғана шартты түрде
сөзбе-сөз аудармаға жатқызып отырмыз. Мысалы, sunburnt ... сын ... - күн және burn - ... ... мағыналарын беретін сөздерден біріккен.
Қазақ тіліне ... осы екі сөз ... ... ... бұл ... сөзбе-сөз аударма тәсіліне жатқызамыз.
Сөз түрлендіру тәсілі де ағылшын тіліндегі ... ... ... ... ең көп ... ... ... ағылшын тілі
мен қазақ тілі сияқты екі түрлі топқа ... ... ... барысында мәтінге көптеп түрлендіру жасауға тура ... ... ... ... ... ... морфологиялық, кейде
синтаксистік деңгейде болуы мүмкін. ... ... ... ... ... ... үнемі біріккен сөз болып аударылмағанымен, ағылшын ... ... ... ... ... тіліндегі біріккен сөздермен
сәйкестенуі келесі мысалдармен негізделеді. “If Sir Ambrose was ... he might possibly have ... a rare ... or two that ... else would miss” [11] сөйлемі қазақ тіліне “Ал егер оның ойы ... ... ... ол жан адам ... ... ... ... бір-
екеуін қымқырып кетер еді” [12] болып, “Mr.Mayherne was ... ... He coughed again, took off his ... polished ... and replaced them on his nose” [11] ... ... қойып,
адвокат көзәйнегін алып асықпай сүртіп, қайта киді” [12] болып ... want you to ... for me exactly how much is ... chatter, ... much may be said to be founded on fact” [11] ... ... ... жатқаны мен әлі де алда айтылатын ... ... ... ... анық біліп беруіңізді өтінемін”
[12] деп беріледі.
Сөзбе-сөз аудармада ғана біріккен сөз ... ... ... ... ... құрамында қандай да бір сөз түрделендіру процесі
жүзеге асары ... ... сөз ... ... ... ала ... сөз ... басқа да аудару тәсілдерінен
ажырататын көрсеткіш ретінде оның мынадай ... ... ... ... ... түпнұсқа мәтіндегі бірліктен ... ... ... алғанда ауытқуы; балама құрамының 3 сыңардан аспауы;
сөз түрлендіру әрекетін ... ... ... ... мүмкін еместігі.
Мысалы, “They lived very quietly, seeing no one, and hardly ever ... the cottage ... [11, 278 б.] ... ... ... ... ... тіпті бағының сыртына да шықпай, өздерімен өздері ғана
тұрып жатыпты” [12, 125 б.] деп ... ... ... the ... ... бағы деген мағынаны білдіреді. ... ... ... ... өзі ... ... ... қатар, “Come in
here, said Jack promptly, leading the way into the deserted ... ... of the hotel, a dreary ... with a good deal of red plush ... [11, 281 б.] ... ... тіліне “Мұнда кіріңіз – деді Джек қонақ
үйдің сол кезде бос ... ... ... ... ... жол бастап.
Қызыл мақпалмен қапталған қапастау бөлме болатын” [12, 126 б.] ... Бұл ... ... ... ... зат ... ... бөлме болып берілген. Мұнда «арналған» сөзі түрлендіру мақсатында
қолданылып ... ... ... да ... ... жиі ... ... кейде түпнұсқа тілдегі белгілі бір тілдік бірліктің
баламасы бір ... ... ... ... ... мүмкін. Бұл жағдайда
аудармашы түсіндірме тәсілін қолданады.
Түсіндірме түріндегі аударма ... ... және ... ... ... ... да екінші тілде мағыналық-
ұғымдық ... ... ... ... ... ... яғни ... аудару тәсілі ретінде сипатталады және бұл ... ... - ... ... ... ... аударма тіліне
жайылмалы синтаксистік құрылымдар арқылы берілуінде. Түпнұсқа бірлігі мен
оның аударма тіліндегі баламасының арасында ... ... ... бұл ... ... ... ... келеді, аударма тіліндегі баламаның
ішіндегі синтаксистік байланыс әртүрлі болады, түсіндірме түрінде ... ... ... ... ... ... әлдеқайда
төмен, дегенмен түпнұсқа мәтіндегі бірлікті аудару ... ... ... асырылмайды деп қорытындылауға да болмайды және ... үлгі ... ... ... ... “The trouble with you ... is that you are so cocksure nothing can exist outside your ... that you get the wind up when ... occurs to jolt you ... that ... [11, 275 б.], “Жастардың бір жаман жері сол, ... ... ... ... ... Ал енді ... басқа біреулер жоққа шығара қалса, зәрелерің кете ... 123 б.]. Бұл ... ... ... зат есім әтеш және ... ... білдіретін cock және sure сөздерінен құралған. Бұл
күрделі сөзге аударма сөздікте өзіне ... ... ... көрсетілген.
Алайда аудармада ол сыңаржақ деп ... яғни оған ... ... ... ... ... беріліп отыр. Осы
түсіндірме арқылы өзіне ғана сену мәні қосыла ... ... Олай ... тек ... ... өзі cocksure ... зат есімінің мағынасын
толық аша алмас еді деп ойлаймыз. Сол ... ... ... ... деп ... “Emily French had been a ... old woman, willing to pay
her price for what she wanted” [11, 215 б.] ... ... ... ... ... өз ... шегедей, көңіліне ұнаған нәрсенің ... ... ... ... [12, 144 б.] деп ... Негізінде, ағылшын
тілінде strong-willed біріккен сын есімі қазақ тіліне тікелей ... ... ... ... ... ... ... мағынада жұмсалады, бірақ
аудармашы оны қазақ оқырмандарының ... ... өз ... ... тұрақты тіркес арқылы түсіндіре беріп ... ... ... өз ... мықты немесе берік деп ... де ... ... еді, ... ол ... та ... ... жат емес.
Аудармашының мақсаты біздіңше мықтылық, берік деген мағыналарды шегедей
сөзін қолдану арқылы ... жөн ... ... ... ... де өз ... ... белгілі.
Сонымен, аударма – адамзаттың ой әрекетінің ... ... ... ... ... тілде сөйлейтін топтар пайда болысымен, аудармаға
қажеттілік пайда болған. Екі ... ... ... ... ... ... ауызша аудармашылар әр түрлі тілдерде сөйлейтін адамдар
мен тайпалар арасындағы бірін-бірі түсіне ... ... ... ... тіліндегі сөйлемнің құрамындағы біріккен сөздің мағынасы
аудармадағы сәйкес сөйлемнің ауқымында толық ашылмай қалған ... ... ... синтаксистік тұтастықтың аумағында ашылады.
Демек, ағылшын тіліндегі біріккен ... ... ... ... ... ... тіліне берілу жолдарын айқындауда түпнұсқа мәтініндегі сөйлем
мен аударма тіл мәтініндегі оған сәйкес сөйлемді ғана емес, ... ... мен оған ... ... ... тұтастықты қоса салғастыру
керек. Әр түрлі жүйеге жататын тілдердің ... ... ... ... ортақ қасиеттерімен қатар, олардың ерекшеліктерін анықтауға
мүмкіндік береді.
2. АУДАРМАДАҒЫ ТІЛДІК ЕРЕКШЕЛІКТЕР
Біздің әдебиетіміз қай салада ... да ... ... көмекші болып
келе жатқан істің бірі – аудармалар екені мәлім.
Аударма мәселесінің теориялық ой-пікірі қадамының әжептәуір ілгері
басқандығын, оның ... ... ... ... ... келе
жатқандығын айта отырып, алайда аударма теориясы ғылымның бір ... ... ... әлі төл ... әрі ... қалыптасып, есею күйінде
ғана екендігін біліскеніміз мақұл.
Аударма өнерін ... ... ... ... ... дәлелді болуы үшін бір-біріне алшақ, қалыңқы тіл жүйелеріндегі
келелі аудармаларды тереңірек, толығырық талдап ... ... ... ... басты кемшіліктердің бірі, үлгілі ... ... ... зер салу, шетеңдеп қана зерттеу болып
отыр. Ал асылында, ондай аудармаларды бүкіл егжей-тегжейіне жете, ... аса ... ... ... ... ... ... бойына қалай сіңіргендігін, образдылығын, түпнұсқалық ырғақтық,
үндестік, шумақтық, ұқсастық нәзік ұтымды тетіктерін, ... ... ... тән ... тарихи нышандарын беруде аударма
өнерінің, бұрынғы-соңғы аударма істерінен мүлде ... ... ... керекті міндет.
Аудармалардың жетістік жайларын ... ... оны ... ... ... игі және ... ... нұқсан келтіреді.
Кемістіктер жайында ... ... кең ... ... ... қою да ... алайда бұл әңгіменің ... ... да ... жөн, ... ... осал ... өзіне тән
осал белгілермен өзінше осал ... Ал ылғи тек ... мен ... ... ... ... әдебиет қозғалысына пайдалы әсері ... ... ... ... ... ... түпнұсқаның
түрлі қасиеттерін толық беру үшін аудармашы қолданған құрал-тәсілдерді
зерттеумен ... ол ... ... ... образдылық
(синонимдердің, идиомдардың, мақал-мәтелдердің, ... ... ... ... ... жатады, және бұған ұлттық форманың
әрқилы ... ... ... да ... қосылады. Аударылатын
шығарманың сөз, стиль өрнегіндегі осы көрсетілген қасиеттер, бүтіндей
алғанда, ... ... ... келеді де аударуға оңай ырық та бере ... сөз ... ... ... байланысты: бұл
аудармашыдан сол қиын ... ... ... ... ... ... етеді [21].
«Абайдың қарасөздері» - аудармадағы ... ... ... ... Клара Серікбаева мен Роллан
Сейсенбаевтардың нұсқасын Абай туындатқан ... ... ... ... де ... ... сөз ... қайран қаласыз. Ал Клара
Серікбаева мен ... ... ... ... ... өзге ұлт
өкілдеріне, яғни шетел оқырманына ағылшын тілінде ... ... бұл ... ... өзінің көкірегін кернеген күрсіннің
күңіренісіндей көрген болса керек. Аудармашы ұлы ... ... ... ... ... сол ... құр ғана сыртқы келісімін
сүйкендіктен аудармаған. Барлығында өз жүрегіне түсінікті, шетел оқырманына
жанасатын, әлеуметтік мұң-арманына тап ... және ... ... ... ... сөйлеп тұруға тырысты.
Тәржімашының ғажап дарыны Абай қарасөздеріндегі сан түрлі сарындарды
сапырылыстырғандай етіп, өзіне керекті көркем ... ... ... қасиетінен де көрінеді.
Негізінде, аударма өнерінің бір уәзипасы тілді өзге тілдің бояуларымен
байыту ... ... Бұл үшін ... ... ... ... шыққан соны сөз тіркестеріне кеңшілікпен қараған жөн. Бәрін аудару
шарт та емес қой [22]!
2.1 Аудармада қолданылған ... ... ... ... ... ... көркем прозаның өзінше бір
бөлек, бір ... боп ... ... ... ... емес. Бұрынғы
жазушылар қолданған естелік, мемуар да емес. ... ... ... ... ... Абайдың өзі тапқан, бір алуан көркем сөздің түрі. Кейде
бұлар сыншылдық, ... және ... ... ... ... ... толғау тәрізді. Бұл шығармаларда Абай өзінің оқушыларымен
әңгімелесіп, жүзбе-жүз кездесудегі мәслихат, кеңсе құрып ... ... ... Кейбір сырт сипаттарына қарағанда Л.Н.Толстойдың «Круг
чтения» деп аталатын еңбегіне ұқсас.
Абай қарасөздері көбінесе барлық ... өзі сөз ... өзі ... ... ... ... Адамдық сипаттың жауы болатын аярлық,
жалғаншылық, бәлеқұмарлық, мақтаншақтық, мансапқорлық, ... әр ... ... ... мінездердің барлығын айтқанда,
Абай сол жайларды тыңдаушының көңіліне, көкейіне қонымды ету жағын алдымен
ойлайды. Айтпақ сөздері мен ... ... ... Кейде өзі көп
алдында отырғандай, тыңдаушысына сұрақтар береді. Өзі ... ... ... ... ... ... Абай заманындағы
күнделік болмысынан алады. Сол мысалдарды кейде ... ... ... ... әдейі, айқындай түседі. Әңгімесі тыңдаушысына пайдалы өсиет
болумен бірге, көңілді айтылып, қызықты боп ... ... ... ... ... әлеуметшілдік, ағартушылық ойларын айтуда ... ... әдіс ... ... ... ... жақыннан жыраққа
қарай, қызықты, күлкілі жайдан үлкен толғаулы қорытындыға қарай біртіндеп
жетектейді. Сатылап отырып ... ... ... ... ... ... көп.
Кейбір терең өсиет, озғын ойлар бұның тыңдаушыларының санасына жетпеуі
мүмкін. Сол себепті де өлең ... ... ... ... ... адамгершілік үлкен ойлары мен қоғамдық тартыстың қайшылықтарын
анық шыншыл және күшті азаматтық сындарын мынау қарасөздерінде оңайлатып,
азайтып, ... ... да бар. Бұл ... кейде ақынның қарасөздерінде
кездесетін қайшылықтар және ... тар ... ... ... ... де бар.
Абай сүйер қауым біледі, қарасөздер – бұрыннан белгілі, дағдылы
нақылдар қатарына ... яғни ... ... басы ашық
аксиомалар емес, қазақта ... ... ... жаңа ... Ойшылдың прозасын «Ғақлия» атаған себебі – тіршілікті, күллі ... ... ... ... қойғандықтан деген ойдамын [23].
Тіл арқылы ойын жарыққа шығаратын адам, әдетте жаңа сөз жасамайды, сол
тілде бар, сол тілдің сөздік ... бар ... ... ... ... ... өзінде сол тілдің байлығын бар мүмкіндігінше пайдаланады.
Міне, осыдан келіп шығады, аудармашы да ... ... бар, ... ... сөздерді таңдап, тауып алады. Тек кейбір жағдайда, айталық, термин я
болмаса авторлық неологизмді басқа тілде ... жаңа сөз ... ... ол мұны ... бар ... ... элементтердің көмегімен
жүзеге асырады [2].
Кез келген жазушы, ақын өз ... ... бір ... ... ... ... ... талап етеді, ал аударма дегеніміз –
үлкен өнер, ал сол өнерді аса шеберлікпен пайдалана білу – ... ... ... бірі [5]. Сол ... де, Абай қарасөздерін басқа тілге
жеткізуде ескерілетін жағдай, олар ... ... ... ...... ... ... тырысу, көркем әдебиет түрі
болғандықтан оның сол ... ... мен ... дыбыс үйлесіндерін
жеткізуге тырысу қажет [24].
Сөз – тіл жүйесінің ... ол – ... ... дейін нақты
лексикалық мағынаға ие дербес мәнді единица. Ал қолданысқа түскен сөз ... бір ... ... ... ... ... ... жүйесін, жекелеген категорияларды салыстыру, фактілердің
констатациясын тізбелеп шығу қандай да ... ... ... ... ... Бір тілден екінші тілге аударылған мәтін мен ... ... ... осы ... ... ... және жеке
тілдік единицаның аударылуы ең шағын мәтін деңгейінде ... ... ... заңдылықтары айқындалады.
Коммуникативтік-функционалдық белгілер үшін аудармашы тарапынан
нақтылау ... ... ... ... ... ... ... орны ауыстырылады, дербес лексикалық
единицаның ... сөз ... ... ... бірнешеуінің
қатар жұмсалуы арқылы мағына дамытылады, стильдік бояу үстеледі. ... ... ... ... болуға тиіс; объективті себептері
болмаған жағдайда негізгі мазмұнның ... жол ... ... ... ... ... барысында аударма тілдегі, яғни ... тіл ... ... тілде бір немесе бірнеше сәйкестіктері
бар лексикалық бірліктер, ... ... ... ... ... бар ... анықталады.
Лексикалық трансформацияны аудармада қолданудың бірнеше себептері бар:
1. екі тілдің лексикалық ... ... яғни ол ... ... ... оны ... ... мән бере алады;
2. екі тілдік сәйкестік әр түрлі болады, яғни бір тілдегі ықтимал болуы,
екінші ... ... ... ... ... ... түрлерін қолданамыз.
Тілдердің сөздік құрамының құрылымдық-мағыналық сипаттарының арасындағы
айырмашылықтар, сөздің контексте әралуан қызмет атқаруы сөз ... бір ... ... жүйелейді. Сөз таңдаудың лексикалық
трансформация жасаудың түрлері ретінде, ... ... ... значений), мағынаны нақтылау (конкретизация значений),
мағынаны ұлғайту, үстемелеу ... ... ... ... ... ... ... немесе шендестіре аудару
(антонимический ... ... ... ... ... ... аталады.
Қазақ аудармашыларының сөз мағынасын дәлдеп көрсету, сондай-ақ
түпнұсқадағы ... ... ... ... ... бірнеше
синонимдерді, тұрақты тіркестерді ... ...... ... элементтердің мағыналық көлемінің арасындағы айырмашылықтарға,
сөздің стильдік-экспресивтік қызметіне байланысты [1]. Ал, ... ... ...... ... ... өмірдегі
құбылыстардың бірімен белгілі бір тілде ... ... ... ... ... саналады [25].
Лексикалық аудару туралы негізгі мәселелер аударманың лексикологиялық
тұрғысына қатысты айтылады. Екі тілдегі сөздердің мағыналық ауқымы әр ... ... ... ... ... кең мағыналы сөздердің аударуда
нақтыландыруға тура келеді, немесе керісінше түпнұсқа тілдегі тар мағыналы
сөзді аударма ... кең ... ... ... ... орай
жинақталған материалдарға негіздей отырып, сөз таңдаудың негізгі екі түріне
ғана тоқталуға болады. ... сөз ... ... ... сөз ... ... үстемелеу (генерализация);
Сөз мағынасын нақтылау – ... ... ... ... ... сондай-ақ қолданылған тілдік единица жалпы ... тіл ... ... ... ... ... амалы. Сөз
таңдау тәсілі бұнда тектік атауды түрлік ... ... ... ... ... ... бар ... нормасымен ауыстыру арқылы жүреді.
Қоршаған орта мен мәдениет, дүние-болмыс ұғымдарын беруде әр тілдің
мүмкіндіктері ... ... ... ... тектік атауы (родовое
понятие), сондай-ақ осы заттың сыртқы ... ... ... ... адам ... мен өмірінде атқаратын рөліне қарай
бөлініп, ... ... ... (видовое понятие) болады. Мәселен,
Абайдың ... ... ...... ... ... - бауырың» [14].
«Сын своего отца для других – враг.
Сын человеческий – твой ... ... ... son is an enemy to other people.
But a son of mankind is your dear ... ... ... ... ... сөзі – ... ... жалпы атауы,
ал аударма мәтінде берілгендей «брат», «brother» - осы ұғымның түрлік
атауы. Сөз қызметінде ... ... мен ... ... ... ... ... болып отырады, бұлар тіл ... ... деп ... ... ... ...
күрделі мәселелердің бірі. Қазақ ұғымында «бауырың» тектік атаудың
көрсетілген ... ... ... ... үшін ... ... бар
[1]. Өз аударма мәтінінде тәржімашы түпнұсқадағы «бауырың» сөзіне нақты
балама тауып, ... ... ... ... нақтылап конкретизация тәсілін
қолданған. Дегенмен, бұл мысалда сөз мағынасының тарылуы деген мәселе пайда
болуы мүмкін. Сөз мағынасының тарылуы – ... ... ... ... адам ұғымының жалпылықтан жалқылыққа саралап, даралауынан,
заттар мен құбылыстардың ерекшелігін, ... ... ... дәл ... пайда болады [26].
Халықтардың айнала қоршаған ортаны танып-біліп, ұғым-құбылыстарды түр-
текке бөліп, ажыратып атауында айырмашылықтардың болуы – заңды құбылыс.
Түр-тек ұғымдарының әр ... өз ... сай ... атауларының
аударма процесінде берілуі аудармашының лингвоэтникалық коммуникативтік
құзыреті деңгейіне ... ... ... ... ... ... (гипоним) алмастырылуы, сондай-ақ бұған қарама-қарсы
жағдайлар қазақ тіліне ... ... ... ұшырасып отырады. Тектік
атаудың түрлік атаумен алмастырылуы және керісінше – стихиялы құбылыс емес,
бұл аудармашының ... сөз ... ... түрде функционалды сәйкес
балама іздеуінен жасалатын ерекшелік [1].
Төмендегі Абай ... ... ... сөз мағынасын нақтылау тәсілі
берілуінің нақты үлгісі:
«Жамандықты кім көрмейді? Үмітін үзбек – ... ... баян жоқ ... рас, ... та ... ... ... дейсің?
Қары қалың қатты қыстың артынан көгі қалың, көлі мол жақсы жаз ... ... ... из нас не ... ... в ... ... надежду только
слабый. Верно, что в мире нет ничего неизменного, но ведь и зло не вечно.
Разве ... ... зимы не ... полноводная цветущая весна?» [8].
«Who among us has not known trouble? Only the weak lose hope. Nothing in
this world is ... and ... cannot last for ever. Does not ... and ... spring follow the harsh ... ... ... К.Серікбаева мен В.Чистяковтардың шебер аудармашы екенін
көреміз. Жалпы қандай да ... ... ... ... Өз ... сен өз ... беріліп кейіпкердің өзіңе ұнаған қасиетін көркейтіп,
ұнамаған қасиетін төмендетуге қақың бар. Ал, ... сен ... дәл ... ... керек. Әсіресе Абай Құнанбаев ... ... ... де ... ауыр ... ... ... іске
жауапкершілікпен қарау керек.
«Қары қалың қатты қыстың артынан көгі қалың, көлі мол жаз келмеуші ме
еді?» деген ... ... ... ... ... зимы ... полноводная цветущая весна?», «Does not the bountiful ... spring follow the harsh ... деп, ... кейін бірден жаз
келмей, көктем келетінін ... ... ... ... ... ... ... тектік, түрлік атаулардың ара
қатысымен қатар бір халықтың мәдениетіне тән ... бар ... ... де ... Ұлы ... 38 ... адам
өмірінің мәнін ашатын биік мақсаттар қойылған. Өзге қарасөздер осы биікке
біртіндеп, саты-сатылап ... ... ... ... ... де тәржімашылар нақтылап аударған жайттар кездеседі. Мәселен:
«Алланы бар ... бір ... ... құдірет сипаты бірлән сипаттадық.
Бұл бірлік, барлық ғылым, құдірет олула боларлық нәрселер ме? ... ... бар ... ... бірі – ... яғни қаламақ. Ғылым
бар болса, қаламақ та бар. Ол еш нәрсеге харекет бермейді. ... ... өзі. Ол ... ... бір ... кәләм, яғни сөйлеуші деген, сөз
қаріпсіз, дауыссыз болушы ма еді?» [14].
«Мы говорим: Аллах есть, Аллах един, характеризуем и воспринимаем ... ... ... ... ... ли ... силу понятия «есть»,
«един», «могущество», «науки»? Не приходится сомневаться в том, ... ...... ... где ... там и ... А там, где
Наука, Желание тоже неизбежно. Наука сама по себе ничего не дает. Все ... ... в ... ... ... Одним из свойств,
присущих Желанию, является Слово, то есть речь. Разве Слово может обойтись
без буквенных ... и ... ... say: “There is no god but Allah, Allah is one and ... ... and ... Him as the Power of ... But let us ponder,
whether the notions “is”, “one”, “power” and “knowledge” are really potent.
There cannot be any doubt that the power of ... is a real ... there is Life, there is Will. But where ... is, Will ... ... By itself ... will not give anything. Everything
on earth is set in motion by the omnipotence of the ... One of ... ... of Will is the Word, that is, Speech. Can the ... with written letters and the voice?» ... бірінші қарасөзінен алынған бұл мысал да нақтыландыру
процесінің тағы бір көрінісі:
«Не көңілде, не ... ... бір ... жоқ, осы ... осы ... қылған софылық?» [14].
«Ни в душе, ни в жизни не ведаю покоя, уж какое благочестие ... ... в этом ... ... I have not known peace either in my soul or in my life – and ... of piety can there be amongst these people, in this land?» ... ... ... «осы елде» сөз тіркесін «amongst these
people», «среди этих людей» деп аударған. ... ... «ел» ... ... сол ... дін бағу ... ... ғана болатынын
нақтылап, конкретизация тәсілін орынды қолданған.
Аудармашы шығармаға кіріспес ... ... ... ... ... Алайда, кейде өзара байланысы аз болатын ... ... ... ... ... ... кейбір ұқсаспайтын тұстары болады.
Сондай ... ... ... өз ... ... ... ... көркем, әрі жетік етіп аударғаны дұрыс. Аудармашы екі жақты
өлшемді тең ... ... оның бірі – ... ... ... ... келтірмеу, екіншісі аударылатын мәтіннің
эстетикалық, прагматикалық ... ... ... ... ... ... не үшін ... неліктен таңдаланылған
дегеннің объективті жауабы осы екі өлшем арқылы тарқатылуы қажет ... ... ... осы ойға ... бола ... сөз ... негізгі тәсілдердің бірі – сөз мағынасын ұлғайту,
дамыту түріне ой ... ... ... ... туындылардағы дербес сөз етуді
қажет ететін проблемалардың бірі – ... ... сөз ... ... ... ... жұмсалуы. Контекстегі сөздің
ауыспалы мағынасын, ... ... ... ... алатын балама,
сәйкестік бола тұрса да, аудармашы көп ретте ... ... ... ... ... сөз ... іздейді және пайдаланады. Аудармашының
бұндай ізденістері көркем аудармаға айтылған сыни еңбектерде «қателік»,
«түпнұсқадан ... ... ... ... ... біржақты
түсіндіріледі. Алайда түпнұсқадағы сөздің мағыналық құрылымын толық, ... ... ... сәйкестіктер жасауда сөз мағынасын нақтылаудағы
сияқты ... бір ... бар. ... ... норма мен тілдік
дағдыда қалыптасқан сәйкестікті пайдаланбай, өз тарапынан функционалды
қызметі ... ... ... ... ... ... болуының басты
себебі - өзі интуитивті түрде ұсынатын аударманың прагматикалық жағы –
аударма ... ... ... кедергісіз қабылдануы. Екі ... ... ... ұстау үшін аудармашы өзге де тәсілдермен
қатар контекстегі сөзді түрлендіріп, оның орнына функционалды қызметі жақын-
жуық, сөз тіркесін, ... ... ... ... ... ... ... үстейтін бірнеше синонимдерді қатар ... ... сөз ... ... ... ... алынады. Бұл –
түпнұсқадағы тілдік единицаның мағынасын логикалық түрде ... ... ... ... сөз.
Аударма процесінде сөз мағынасын ұлғайту, үстемелеу:
1. контекстегі сөздің ауыспалы мағынасының қазақ әдеби тілінің тілдік
жүйесінде, ... ... дәл ... ... ... ... ... сөздің стильдік бояуы өте-мөте қанық, осы стильдік бояуды
мейлінше дәл жеткізу қажет болған реттерде;
3. кейіпкердің характерін ашу үшін ... ... ... ... ... беру ... аудармашы өз тарапынан түпнұсқадағы бейтарап реңкті сөзге стильдік
бояу үстеу қажет деп тапқан жағдайда игеріледі.
Контекстегі ... ... ... ... баға ... коннотация бар болған жағдайда аудармашы стильдік қызметті ашатын
амалдардың бірін – сөз ... ... ... [1]. ... ... тәржімашы ұлғайту тәсілін қолданған кездері де бар:
«Мұндайлыққа ... ... ... ... бар кісі ... яки ... тағы аямай өртендіріп сөз айтқан кісінің өзінің де ... ... ... ... person who knows about such torments but, instead of magnanimously
forgiving the offender, only makes his ... worse is lacking ... and mercy.» ... кто ... о ... ... но ... того, чтобы великодушно
простить виновного, ... его ... ... ... ... ... ... сөзінің стильдік бояуын барынша қоюлатады, өз
тарапынан сөз қосып («mercy»-«қайырымдылық»), ... ұяты ... ... пен ... қасиеттерінің жоқтығы екенін, яғни адамшылық пен
қайырымдылық қасиеттерінің өзара тығыз байланысын ... ... ... сөйлемдегі, контекстегі негізгі семантиканы фраза
теңеу, синонимдердің жұптаса ... ... ... ... Мәселен 38-
сөзінде:
«Оның үшін сен өзің инанмақтығыңнан ... ала ... ... пайда береді, кәміл иман болады. Пайданы ... ... ... ... faith will prove truly ... and bring you good only if you
desire this. You should know by what efforts ... ... faith ... ... вера ... ... ... принесет пользу, когда ты сам
этого жаждешь. Нужно ... ... ... ... ... ... ... тәржімашы аударма мәтінінде «conscious» (осознанная) және
«reasonable» ... ... ... ... қолданып, мағынаны
ұлғайтты.
Сөз мағынасын дамытудағы ерекшеліктерді төмендегі мысалдан да көруге
болады:
«Мал, мақтан, ғиззат-құрмет адамды өзі ... ... ... ... көрік болады. Егер де адам өзі оларға табынып іздесе, тапса да, таппаса
да ... ... ... wealth, general respect and fame find a man of their own ... then will they becomes worthy ... of his person. But ... for them can only lower a man.» [15].
«Пусть богатство, всеобщее уважение и слава сами найдут человека, только
тогда они ... ... ... ... его. А ... ... ними
принижает человека, независимо от того, добьется он успеха или ... ... ... біз Абай ... төл ... оқып отырғандай
боламыз. Бұл сөйлемде аудармашы әрбір сөзге тиісті эквивалент тауып,
сөздердің орын ... ... ... ... ... әрі дәл аударма
жасаған. Мысалы, «мал» деген сөзге «wealth» («богатство») деген ағылшын
тіліндегі ... ... ... ... байлыққа теңеп, жалпылап,
генерализация тәсілін қолданған.
Тілдік ... ... ... ұлғайтуға аудармашының өзі
ұстанатын тәржімашылық тәсілі де ықпал етеді [2]. ... ... ... аударма еркін жасалса, көркем шығады. Әрі оқырманның түсінуіне жеңіл
болады.
Транскрипция мен транслитерация. Графика ауызекі сөйлеу тілінің ... оның ... ... ... ... бере ... ... транскрипция ғана атқара ... ...... ... ... сөзінен жасалған термин. Транскрипцияның
әдеттегі жазудан мынадай айырмашылықтары бар: әдетте жазу ... ... ... ... ... әр ... байланыстары, атап
айтқанда, этимологиялық және ... ... да ... ... Ал ... ... дыбыстық жағына ғана назар
аударылады. Транскрипция үшін ... ... ... ... мәні жоқ. Бұл – бір. ... ... ... әрқашан дәлме-дәл көрсете бермейді. Ал транскрипцияның ... ...... ... ... ... құрамын дәлме-дәл
көрсету. Бір әріп ыңғайына қарай әр түрлі ... ... ... ... бір ғана ... ие ... Бір фонема жазуда
(графика) әр түрлі әріптермен таңбалануы ... ал ... ... ... бір ғана ... белгіленеді [25].
Мәселен, Абайдың 36 қарасөзін аударуда тәржімашылар өз аударма мәтінінде
кейбір сөздерді транскрипция тәсілімен аударған:
1) «Ұят кімде болса, иман ... ... кого есть ... у того есть иман» [8].
«He who has shame also has iman» ... «Шын ұят ... ... ... теріс, я ақылға теріс, я абиұрлы бойға
теріс бір іс себепті болады.» [14].
«Истинный стыд тот, который испытывают, совершив ... ... ... ... ... достоинству.» [8].
«But true shame is that felt by a person who commits an action contrary
to the Shariah laws, human ... and human ... ... ... ... ... ... жақсылардан қалған сөз анау.» [14].
«Назвать стыдливым не позволяют хадис и слова, сказанные мудрыми…» [8].
«The Hadith and the words of the sages do not allow us to call ... ... ... ... сөздері транскрипцияланған.
Транскрипцияның екі түрі бар: 1) фонематикалық (немесе ... 2) ... ... ... ... барлық реңкі бір ғана ... ... ... ... ... ... әр басқа таңбамен белгіленеді.
Фонематикалық транскрипция әрбір жеке тілдің фонемалық жүйесін айқындап
белгілеу үшін жасалады да, фонетикалы ... ... ... ... тобындағы дыбыстық ерекшеліктерді түгел ... ... ... [25]. ... ... ... 38 ... алынған сөздер
транскрипция арқылы аударылған:
құран – коран – Qur’an
алла – Аллах – Allah
молда – мулла - Mullah
Тариқат1 – ......... – Namaz
қыбыла – кыбла – Qiblah
фатиха2 – фатиха – Fatihah
сопы- суфи – ... ... – дін ... діни ... (арабша) – құранның бірінші сүресі.
Транскрипциядан транслитерацияны ажырата білу керек. Транслитерация –
латын тілінің ... - ... және ... - ... ... алынған; бір жазудағы әріптерді екінші бір жазудағы әріптермен
беру дегенді білдіреді. Транслитерация жазылғанды бір ... ... ... орыс ... латын алфавитіне немесе, керісінше,
аударып жазуда қолданылады. Транслитерация әсіресе ... ... т.б. ... ... ... жиі қолданылады [25]. Мысалы Абайдың 37-
сөзі:
«Сократқа у ішкізген, Иоанна ... отқа ... ... дарға асқан,
пайғамбарымызды түйенің жемтігіне көмген кім? Ол – көп, ... ... ... ... poisoned ... burnt Joan of Arc, and ... Jesus? ... our Prophet in the carcass of a camel? The masses, the multitude!
The multitude is devoid of ... ... ... ... кто спалил Жанну д’Арк, кто казнил Гайсу, кто
закопал нашего пророка в останках верблюда? Толпа. Толпа ... ... ее на путь ... ... ... кісі ... мен ... аттары да кездеседі:
Аллаяр софы – Аллаяр суфи – Allayar Sufi;
қазірет Ғосман – ... ... – Hazret ... бин Ғауф – ... ибн Гауф – Gabdurahman ibn Gauf;
Садиғ бин Абудқас – Сагид ибн Абдукас–Sahid ibn Abdukas;
Ғұсмания – Турция – ... ... ... ... ... келген тілде басқа тілдерге де ортақ грамматикалық универсалийлердің
(ортақ әмбебаптықтың) болуы – заңды құбылыс. Дей тұрғанмен түпнұсқа тіл мен
аударма ... ... ... ... ... Осыдан келіп аударуда морфология, синтаксистік
құрылысқа байланысты міндеттер туады. Тілдердің грамматикалық құрылысындағы
айырмашылықтарға ... ... ... орын ... де ... ... формасын өңдеу, реттеу аударманың мақсатына
жатпайды. Аударманың мақсаты – түпнұсқаның аударма тілге сай келмейтін
грамматикалық ... ... Бұл ... басты шарттың бірі сол,
түпнұсқадағы грамматикалық ... ... ... бір ... атқаруы керек. Мұндай ерекшеліктерге, мысалы, ... ... ... ... ... ... құрастырушы сыңарлар арасындағы жарыспалылық, белгілі бір сөз
табын неғұрлым жиі ... т.б. ... ... Осы ... ... бірліктерді аудару не болмаса аударма тілде бар ... ... ... ... ... ... ... табылады [2].
Грамматика сөздердің бір-бірімен қатынасын білдіреді. Ол ... ... бір ... ... ... ... ешбір нақтылығы жоқ
грамматикалық қатынас. Бірақ грамматика ... ғана ... ... бірге мағынаға да сүйенеді. Бұл ... ... мен ... мынадай айырмашылық бар: лексикада мағына категориясы (категория
значения) ең ... ... ... категориясы (категория отношения)
кейінгі орынға ие болса, грамматикада ең алдымен қатынас ... ... ғана ... мағына категориясы мәлім болады [25].
Жат тілдегі кейбір ... ... ... игеру қиын болуы
мүмкін. Алайда осы сияқты тұлғалардың аударма тілге белгілі бір схема
арқылы ... де бар. ... ... үлгі ... ... деген ұғым
тумасқа керек, өйткені, әр тіл үшін басқа тілмен салыстырғанда ... ... ... ... ... ... бұл ... жеткізуде, әрине, қатып қалған стандарт жоқ, аудару
өзгермейтін, тұрақты бір ... ... ... да ... ... ... ... алуға тура келеді. Грамматикалық балама таңдау да
сол сөйлемнің ... ... ... мәтіннің жанры, типі,
стилі сияқты жайттарға байланысты болады. Мұны ... ... ...... ... ... ... оқулықтарда, салыстырмалы
грамматикаларда кейбір грамматикалық құрылымдар белгілі бір үлгі ... ... ... орнығып, қалыптасқан. Әрине, «бірыңғайлықтан» аулақ
болуымыз керек, дегенмен аударма ... ... жиі ... ... бар ... мен оның ... ... мүмкіндік бар.
Бір тілден екінші тілге аудару мәселесін қарастыруда басты назарды ... ... тән ... бар ... ... ... ... ортақ грамматикалық сипаттары бар тілдердің аударма тілден өзгеше
грамматикалық ... ... ... ... ... ... жолын,
мүмкіндігін табуға болады. Әрине, ... әр ... ... ... алып ... керек болады. Тілдің (түпнұсқа және аударма
тілдің) өзіндік ерекшеліктерін әрқашан назардан тыс қалдырмау ... ... да ... ... ... құрылысын басқа тілге
жеткізудің қолда бар мүмкіндіктеріне байланысты қолданылатын ... бар ... жеке ... ... ... байланысты.
Грамматикалық тұлғаны сол қалпы грамматикалық тұлғамен аудару көбіне
аударма тілдегі сөздердің тіркесу заңдылығына сай келмеуі мүмкін, ал ... ... ... ... ... ... болып шығады.
Әсіресе түпнұсқа мен аудармадағы сөйлемдердің орын ... мен ... ... ... ... ... келуі сирек кездеседі.
Мысалы, Абайдың 36-қарасөзінен:
«Олай болғанда білмек керек, ұят өзі қандай нәрсе?» [14].
«Но что такое ... ... what is shame?» ... отырғанымыздай, бір қарағанда дәлме-дәл аударма. Дегенмен ... ... да ... ... бұл ... ... «Олай болғанда білмек керек» деген басыңқы сөйлем мүлдем түсіріліп,
аударылмаған.
Түпнұсқа тіл мен ... ... ... ... айырмашылықтардың үш
типі бар. Олар:
1. Түпнұсқа тілде кездесетін элементтерге ... ... ... ... ... Керісінше, аударма тілде бар элементтер түпнұсқа тілде болмайды;
3. Аударма тіл мен ... ... ... ... ... сай ... элементтер болғанмен аудару үстінде олар
қызметтері жағынан әртүрлі болып келуі мүмкін ... ... ... ... ... ... – белгілі бір тілдегі грамматикалық ... ... ... байланысты екі сала – морфология мен синтаксистен
құралады. Сөз, біріншіден грамматикалық жүйенің ішінде ... ... бұл ... (сөз бен ... бір-бірімен өзара тығыз байланысқа,
қарым-қатынасқа түскен күйінде ... ... ... ... ... сөз тіркесі және сөйлеммен өзара қарым-қатынасқа,
тығыз ... ... ... ... грамматикалық құрылыстың синтаксистік
саласын құрайды [25].
Көркем аудармада сөз мағыналарын ажыратып қолдану да ... ... ... ... Ал ... өзгерту, түрлендіру көбіне-көп
сөйлемнің синтаксистік құрылымына тән. Аудармашылар ... ... ... трансформациялау (жеке сөйлемдерге бөлу, сөйлем
құрамындағы тіркестердің орнын ауыстыру жолы да) ... бұл – ... ... ... ... ... [1].
Әрине, ақын қарасөздерінің тілі сырттай, тұтас алып қарағанда ... ... ... ... ... оқығанда, осы үлгінің өзінде азды-
көпті грамматикалық ... ... ... ... ... яғни сөз етіп ... тақырыбына орай өлеңдік үлгі, форма
іздену сияқты ... ... тілі ... да ... ... әр алуандастық оның лексикасына ғана емес,
синтаксисінде де белгілі бір тіркестік орам, сөйлемдік түр ... ... ... ... ... анық ... сияқты.
Абай тегінде поэзиясы сияқты қарасөздердің де оқушысы кім ... ... ... ... ... Сондықтан да болар қазақы мінез,
бұқара халыққа, көпшілікке арналған адамгершілік мораль, ... ... сөз ... ... ... ... парсы сөздерінің барынша сирек
ұшырасатыны сияқты, сөйлем жүйесінде де, барынша қарапайымдық, ауызекі
әңгімелесу стиліне тән оңай ... ... ... үстем боп келсе, діни
мораль, дін ережелері сөз ... ... әрі дін ... ... пікір сарабына түсіп кететін реттерде лексикасында араб, парсы
сөздері, діни лексика, құран ... ... ... тән ... көп енгізілетіні сияқты, сөйлем құрылысында да ... ... ... Яғни сол ... ... ... жазылған діни уағыз,
құран сөзін ... ... ... тән ... ... ... жұрт кітаби тіл деп білетін тілдің өзіне ғана тән ... ... ... ... жиі ... ... ... Әлішер Науаидан тартып 19-ғасырға дейін түркіше жазылған
әдебиеттердің ішіндегі көптен-көбіне тән ... ... ... де ... ... ... ... барлығын
мойындағанымыз сияқты, осы әдебиеттерге тән ... ... де ... тәндігін мойындау керек. Әрі мұны Абай ... ... ... бір сала ... тану ... Ал ... тану тек ... тілі үшін ғана емес, жалпы қазақ әдеби тілі тарихы үшін де ... енді Абай ... ... тілге тән синтаксистік
ерекшеліктер қайсы және ... ... ... тән ... оралымдар
мен қолданымдар сақтала ма? Қазақ қауымы сияқты орыс, ағылшын оқырманы дәл
біздей ... ала ма? ... ... ... ... мен елең ... ... тұрғыдан талдап көрейік.
I. Абайдың қарасөздерінде ескі түркі әдебиеттерінде бар «ки» ... ... ... ... ... ... түрлері жиі
кездесіп отырады. Бірақ бұл жалғаулықтар қазақ тілі ... ... олар ақын ... ... ... Бұлардың
өзі баяндауыш формаларына қарай бірнеше топқа бөлінеді: а) Бірінші
сөйлем баяндауышы жедел өткен шақ ... ... жай ... ... шақ ... ... Жедел өткен шақ – ... ... ... ғана болғанын білдіреді. Негізінен етістік
түбірге ... ... ... ... ... Ал, ... шақ - іс-қимылдың бұрын болып өткенін білдіреді. ... ... ... ... ... есімшенің -ған/-ген/-
қан/-кен жұрнақтары және жіктік жалғауы жалғану арқылы жасалады.
Мысалы, 5-қарасөзінен:
«Мағлұм ... ... ... үшін, ғылым үшін, білім үшін,
әділет үшін қам жемейді екен» [14].
«Не о ... и ... не о мире и ... ... ... is not learning and ... nor peace and justice, ... Kazakh holds dear…» [15].
36-сөзінен:
«Енді бұл сөзден білінді: ұят өзі ... бір ... ... ... ... стыд есть ... часть имана» [8].
«It is obvious therefore: shame is an integral part of iman» [15].
ә) Екі жай сөйлемнің ... да ... ... шақ ... ... 38-сөзінен:
«Ғашықтары сол халге жетті: дүниедегі тиерлік пайдасын ұмытты,
бәлки хисапқа алмадылар» ... ... ... они забыли или не брали их во внимание» [8].
«They have either forgotten about earthly joys or never ... to them» ... Екі жай ... де ... модальдық мағынадағы сөздер боп
келеді. Модаль сөздер – ... ... ... ... ... ... ... білдіретін сөздер. Модаль сөздер
күмәнділік, ... ... ... ... ... т.б. ... білдіреді. Мәселен, 13-
сөзінен:
«Әрнешік білмек керек: жоғарғы екі түрліден басқа иман ... ... ... не ... имана помимо упомянутых»
[8].
«Each and every one of us should remember that there can be ... iman save these» ... ... ... ... ... білмек керек.
Талаптың өзінің біраз шарты бар» [14].
«Тем, кто стремится усвоить науку, необходимо знать условия, ... ... ... цели» [8].
«Those who seek learning should know certain ... without which they cannot achieve their goal» ... Абай ... кітаби тілге тән осы үлгілес құрмалас сөйлемнің
әсерімен, соның моделін қабылдау негізінде жасалған тағы бір ... ... ... Бұл сөйлемдерде бірінші жай «сөйлемге» тән
баяндауыштар болды да, ... жай ... ... ... ... Яғни ... – тіліміздің қазіргі ... ... оған жат ... баяндауышы өзге тұрлаусыз
мүшелердің алдына шығарылған жай сөйлемдер [10]. Мысалы, Абайдың 4-
қарасөзінен ... ... ... ... кісі білсе керек: күлкі өзі бір мастық екенін,
әрбір мас ... ... көп ... әрбір мастың сөйлеген кезінде
бас ауыратұғынын» [14].
«Люди внимательные давно ...... смех ... Опьянение ведет к проступкам, разговор с ... ... ... ... people long ago noted that foolish laughter ... Now, drunkenness leads to misbehavior; a ... a soak gives one a ... ... бәрі ... ... және өлім ... қартайтып
келмейтұғынын, бір алғаңды қайта жібермейтұғынын» [14].
«Все ... что люди ... что ... ... не ... ... и взяв кого-то, она никогда не возвращает его» [8].
«Everyone knows that humans are mortal, that death comes ... for the aged and that, having taken someone away, will ... him back» ... ... көреді: намаз оқушы, ораза тұтушылардың не халәтте
екендіктерін, оған дәлел керек емес» [14].
«Ты видишь мусульман, усердно молящихся и ... ... ... ... недостаточно» [8].
«You see Muslims zealous in their prayers and rigorous in ... but this is not enough» ... ... Абай ... ғана тән, яғни сол ... көне түркі
әдеби тілі әсері негізінде жасалған ерекше бір ... ... ... ... ғана тән ... ... ақын хабардар болған көне түркі әдеби
тіліне тән ерекшелікті осы тектес сөйлем түрлерінен ғана емес, оны ... ... өзге ... да ... ... еді. ... бұларды қарастыру, зерттеу тіліміздің тек қана тарихи грамматикасы
үшін ғана ... ... ... әрі ... ... үшін ... ... тілімізді жетілдіре, байыта түсу үшін де әрі ... ақын ... ... ... беру үшін де аса ... ... жағынан үлкен, формалық жағынан аяқталған сөйлемнің өзі де
аудару үдерісінде орнықты, тұрақты, дербес бола ... ... ... ... ... Өйткені сөйлем мағынасы да өзін қоршаған контекстен ... сүре ... Ол да өзі ... ... ... түседі.
Мағынасын солардың көмегімен ашады. Аудару үстінде кейде бір сөйлем бірнеше
бөлікке бөлінеді де бірнеше ... ... ... кейде бірнеше сөйлем
бір сөйлеммен ғана ... ... ... ... орны
ауыстырылады. Мәселен, Абайдың 36-сөзінен:
«Бір ұят бар – надандықтың ұяты, жас бала сөз айтудан ұялған ... ... ... ... ... ... ... ұялған секілді»
[14].
«Существует стыд, порожденный невежеством. Это схоже с застенчивостью
ребенка, который ... ... ... или ... к незнакомому
человеку, хотя никакой вины его ни перед кем нет» [8].
«There is a shame born of ... It is akin to the timidity of ... who is shy of uttering a word or ... a stranger even if ... done no ... ... ... заман өстіреді, кімде-кім жаман болса, оның замандасының
бәрі виноват» [14].
«Человек – дитя своего времени. Если он плох, в том ... и ... ... is a child of his time. If he is bad, his ... are ... ... келтірілген екі мысалдан көрінгендей, аудармашы түпнұсқадағы
бір ... өз ... ... екі ... ... ... бір-
бірімен қисындық жағынан алдыңғысымен еріксіз жалғасып, бәрі бір тұтас ... ... бір ... ... ... стилін сақтауға себін
тигізді деп отырғанымыз да ... ... мен ... мәтінді зерттей
келе, аңғарғанымыз, түпнұсқа мәтінінде сөйлем осы шақ ... ... ... ... де сол шақ ... ... ... бірнеше сөйлем бір сөйлеммен берілген кездер де бар:
37-сөзінен:
«Кісіге біліміне қарай болыстық қыл. Татымсызға қылған болыстық ... ... ... ... ... ... оно ... портит» [8].
«Render good to a wise man, a fool will only be spoilt by it» ... ... ... ... ... Оның ...... құдірет.
Сегіз сипаттан қалған алтауы – бұларға шарх» [14].
«Я же хочу ... речь о ... ...... из них – ... ... ... являются неотъемлемой составной частью, дополняющей и
объясняющей сущность этих ... ... here I would wish to dwell on only four of ... ... first two are ... and Power, while the other ones are an integral
whole augmenting and ... the ... of these two» ... – қастық қылмақ, қор тұтпақ, кемітпек. Олар дұшпандық
шақырады» ... ... ... ... ... ... ответную враждебность» [8].
«Third, maliciousness, injuring the self-esteem of others and ... ... breed ... in turn» ... өзі ... ... демектің түбі – мақтан. Әрбір мақтан біреуден
асамын деген күншілдік ... де, ... ... ... [14].
«Причина желания отличиться перед другими – хвастовство, оно порождает
зависть, одна ... ... за ... ... ... which is a frequent consequence of the desire to show ... envy, and one envy ... ... ... адам баласын қор қылатын үш нәрсе бар. Сонан қашпақ ...... ...... үшінші – залымдық деп ... три ... ... ... весь ... род, которых
следует избегать, это: невежество, леность, злодеяние» [8].
«There are three things that can cause disgrace to the whole ... things you ought to avoid, and these are ... sloth ... ... тіл мен ... ... ... жүйелерінің
сәйкессіздігі, осыдан келіп шығатын кейбір грамматикалық формаларды дәлме-
дәл бере ... ... ... ... ... ... ... тұлғалардың орнына лексикалық сөз қолданумен игеріледі [2].
Жоғарыда ... ... ... ... ... ... қылған
болыстық өзі адамды бұзады» деген жай сөйлемді аудармашы аударма мәтінде
ырықсыз (пассив) құрылыммен тәржімалаған: «... a fool will only be ... ... ... ауыстыру – бұл түпнұсқа текстегі сөз формаларын, ... ... ... ... ... ... аударма
мәтінінде бұлардан өзгеше тілдік единицалармен ауыстыру. Кейде түпнұсқа
сөйлеміндегі зат есім ... ... ... түрінде беріледі, кейде
керісінше болуы мүмкін [2]. Бұл бір сөзді қайталай бермеу мақсатынан ... ... ... ... 7-қарасөзінен алынған сөйлемдегі зат
есімді ... ... ... ... өрістетіп, өрісімізді ұзартып, құмарланып ... ... ... бұл ... ... еді» ... бы ... ширить круг своих интересов, множить знания, которые
питают наши души» [8].
«It behoves us to strive to broaden our ... and increase ... that ... our souls» [15].
Бұдан біз үш түрлі тілдер тобына жататын тілдер арасында мағыналық,
грамматикалық айырмашылықтардың ... ... ... тағы да куә боламыз.
Мұнда «жанның тамағы еді» деген бағыныңқы сөйлемдегі «тамақ» зат есімін
аудармашы «to ... - ... ... ... ... Бұл ... ... сөз формаларын, сөз таптарын, сөйлемшелерін, синтаксистік
байланыс түрлерін т.с.с. ... ... ... өзгеше тілдік единицалармен
ауыстыру [2].
Қорытындылай келе, аударуда екі тілдің тұтас грамматикалық ... алып ... ... ... ... қуалап кету олқылыққа
ұшыратады. Келесі бір әрқашан есте ұстар мәселе, грамматикалық құрылымдарды
аударуда да мағыналық-стильдік ... ... ... тыс ... ... ... ... стилистикалық трансформациялар
Аударма жазылған туынды, сондықтан оның ойлау-психикалық әрекетті
жүзеге асыратын негізгі құрал – тіл. ... екі ...... мен ... ... ... ... Аударматану ғылымы үшін
маңыздысы – бір тілдегі таңбалар жүйесін (семиотикалық белгілерді) ... ... ... ... ... ... ойды беру үшін екінші
тілдің тілдік құралдарының қалай ... ... ... емес, түпнұсқаның ... ... ... ... ... ... ... ортақ
заңдылықтарын белгілеу. Аудармада сөйлемдерді бір-бірімен қалай және қандай
тәсілдер ... ... ... жат нәрсе емес. Бұл белгілердің берілу
тәсілдерін стилистикалық трансформациялар зерттейді [1]. Стилистикалық ... бұл ... және ... алмастырулар сияқты мүмкін және
қажет.
Стилистика жалпы халық тілінің стильдік жүйелерін, жалпы халықтық
тілдің ауызекі және ... ... ... ... тән ... тілдің стильдерін тегіс қамтиды. Сөйтіп стилистика ... ... ... ... ... етер әсерін, экспрессивтік
мағыналарын тіл ... ... ... ... және де
стилистикалық сөз алмастыру көп қызмет атқаратынын ұмытпаған ... Абай ... ... ... ... өз ... төмендегідей стилистикалық тәсілдерді қолданған:
Аллитерация – сөйлемде бірнеше топ ... ... ... ... ... ... ... тәржімашы оқырмандардың назарын аудару
үшін аллитерация тәсілін қолданған:
«Ержеткен соң, күш енген соң, оған ... ... we grew up and gained in ... we rejected its ... ... ... бір ... басталатын бір топ етістіктерді
қолданды: «grew up and ... ... оқып ... ... ... осы ... ... үшін әдейі қолданған аллитерация тәсілі төмендегі
Абай 7-қарасөзінен алынған тағы бір мысалдан байқалады:
«Көкіректе сәуле жоқ, ... ... жоқ» ... is not a flicker of fire in our bosom nor any faith in our ... ... ... аудармасынан тілдердегі стилистикалық
тәсілдердің ерекшелігін көруге ... ... – оның ... ... қосылған бағалы қазына.
Бұл қарасөздерді ағылшын тіліне аударуда тәржімашылар ... бірі – ... ... ... Мысалы, 7-қарасөзінде
бұл аталмыш риторикалық сұрақтар да кездеседі:
«Ол немене? Бұл немене? Ол неге ... Бұл неге ... ... это? ... это? Почему он так делает?» [8].
«What’s that? What’s that for? Why is he doing that?» ... ... ... алу емес, кісінің сезімін қоса хабарлау үшін
жұмсалатын сұраулы ... ... білу ... Бұл ... ... адам ойын мәнерлі түрде әсерлі етіп айтудың өте ... ... ...... ... бір-біріне қатысты сөздердің,
сөйлем мүшелерінің, күрделі сөз орамдарының, әдеттегі орын ... ... Бұл ... тіл ... ... ... ... Мәселен,
Абайдың 1-қарасөзінен:
«Софылық қылып, дін бағу?» [14].
«А может посвятить себя богослужению?» [8].
«Choose the path of the Sufi and dedicate myself to the service ... ... тілі ... көріп отырғанымыздай, сұраулы сөйлем ағылшын
тілі грамматикасына қайшы келіп, яғни көмекші етістік to do көмегімен емес,
орын тәртібі өзгеріп, инверсия ... ... ... тілінен ағылшын тіліне
тәржімаланған.
Ауыстыру әр алуан мақсатпен орындалады, әсіресе, поэзияда өлеңнің
ырғақ, ұйқас ... ... өтеу үшін ... ... жиі ... бұл - өлең тіліне тән табиғи заңдылық. Аудармашы ауыстыруды тек ырғақ
пен ... ... ғана ... сөзге логикалық екпін түсіру, негізгі идеяны
алдыңғы тармақта немесе тармақ басында беру ... ... ... ... ...... сөзден соңғы сөздің, алдыңғы ой-пікірден
кейінгі лебіздің, әдепкі құбылыстан ... ... ... қуатының
күшейіп, өсіп отыруы. Бұл көркемдік ... ... ... ... ... ... шығуына, ой-пікірдің өткір, әсерлі ... ... ... ... кең өріс ... ... ақынның 37-сөзінде:
«Биік мансап – биік жартас, ерінбей еңбектеп жылан да шығады, екпіндеп
ұшып қыран да шығады...» ... ... – все ... что ... скала. На нее и неторопливая
змея вползет, и быстрокрылый сокол взмоет» [8].
«High office is like a high cliff. The slow snake will crawl up it ... hawk will swoop down on it» ... ... ... ... ... ... өзіне де билетпейді, бойды шымырлатып,
буынды құртып, я көзден жас болып ағады, я тілден сөз ... ... ... ... нам ... леденит тело, сковывает волю и, наконец
изливает словами из уст или ... из ... ... darkens the soul, chills the body, numbs the will, and ... forth in words or tears» ... ... ... да дамыту әдісіне жатады [9].
Метонимия – бір заттың немесе құбылыстың атауының ... ... ... ... ... не құбылыстың) өзара іргелестігі, шектестігі
негізінде атау болып ауысуы және осыған орай, ... ... ... ... ... ... ... тәржімашы төмендегі сөйлемді
метонимия тәсілімен аударған:
«Адам баласын заман өстіреді» [14].
«Человек – дитя ... ... ... is a child of his time» ... ... ... ... сөзіне «время», «time» сияқты балама
берген. Мұнда адам баласын тікелей заман емес, бұл заманда, ... ... ... ... ... ... ... үш тілдегі сөйлемді салыстыра қарағанда аудармашының жеке
сөз түгілі, түгел фразаға да ... ... ... ... ... ... [27].
Теңеу (эпитет) – затты, нәрсені, құбылысты немесе солардың белгісін,
қасиетін, сапасын көрсететін көркемдік ұғым. ... ... ... ... ... Абай ... де теңеудің көптеген түрлері бар
болмысымен, қиысымен ... [9]. ... ...... ... – соққан жел,
Алдыңдағы толқын – ағалар,
Артқы толқын – інілер,
Кезекпенен өлінер,
Баяғыдай көрінер» [14].
Ағылшын тіліндегі аудармасы:
«The world is an ocean, time is a breath of wind, early waves ... ... and late waves are younger ... ... succeeds
generation, even though things seems immutable in their quietude» [15].
«Мир – океан, ...... ... ... ...... ... волны – младшие братья. Поколения сменяются чредой, а кажется –
незыблем их покой» [8].
Сонымен қатар бұл ... ... тағы бір ... ... ... асқан қара артық;
Сақалын сатқан кәріден
Еңбегін сатқан бала артық» [14].
Орыс тіліндегі ... ... умом – выше ... ... ... ... продающий свой труд, достойнее старца, торгующей своей
бородой» [8].
Ағылшын тіліндегі аудармасы:
«A common man renowned for his ... is greater than a king ... been raised up by good fortune. A youth who sells his ... ... than an old man selling his beard» ... ... ... ... ... ... өмірі мен
қылықтарындағы жағымсыз жайларға өкініш білдіргенде айтқан теңеудің басқа
түрлері де ... ... дос – ... күн ... ... ... бұлт ... таба алмайсың» [14].
«Плохой друг – все равно что тень, когда солнце над головой, от нее ... ... тучи ... ее не сыщешь» [8].
«A false friend is like a shadow: when the sun shines on you, ... get rid of him, but when clouds gather over you, he is nowhere to ... ... ... ... ... ... ауысуы белгіленетін заттардың
тұлға, түс, қимыл ерекшелігінің ұқсастығына ... ... ... бір ... не ... ... бір заттың не құбылыстың
атауы мен аталуының негізінде сөз мағынасының ауысуы метафора деп аталады.
Метафора грек ... ... - ... деген сөзі бойынша жасалған
термин. Бұл әртүрлі тілдердің бәрінде де бар ... [25]. ... ... де ... ... ... мәтінінде қалай берілсе, аударма
мәтінінде де солай берілген:
«Көңілі, көзі жетіп тұрса да, хайуан ... ... ... ... ... бір ... түсіп кетеді, ешкім тоқтатып, ұқтырып
болмайды» ... ... ... умом, он словно безвольное животное, не в силах
отказаться от порочного» [8].
«Though he sees and ... all that, he is like a ... who cannot give up his wicked ways» ... сөз мағыналарының ауысуы тәсілдерінің ішінде өте жиі
кездесетіні және ең бастысы – ... ... ... ... ... орын ... және әбден үйреншікті болып ... ... ... ... ... ... көп жағдайда ... ... ... ... аңғарыла бермейді. Метафораның негізінде
туған келтірінді мағына, әдетте, сөздің ... ... ... ... ... Мұндайда метафораның негізінде туған мағына сөздің
сөздіктегі мағыналық мазмұнына еніп, оның туынды ... бірі ... [9]. ... ... 37-сөзі:
«Өзің үшін еңбек қылсаң, өзі үшін оттаған хайуанның бірі боласың;
адамдықтың парызы үшін ... ... ... ... ... бірі ... кто ... для своего блага, уподобляется животному, который
пасется только для себя; ... кто ... ... ... ... ... ... любовью» [8].
«He who works for his own benefit alone is like an animal that ... fill its own stomach; but he who works to fulfill his human duty, ... High will ... by His love» ... көркем сөз стилінде бейнелеуші, ... ... ... ... ... [25]. ... Абайдың 7-қарасөзінің түпнұсқа
мәтінінде метафора берілсе, ... ... бұл ... ... біз олай ... ұзақтай шулап, қарғадай барқылдап, ауылдағы
боқтықтан ұзамадық» ... и ... не ... мы ... ... кучи ... ... and croaking, we have not moved farther than the dunghill next
to our ... ... ... ... ... жұмсалу аясын,
мағыналық құбылыстарын кісіге етер әсерін, экспрессивтік мағыналарын тіл
жұмсау шеберлігі тұрғысынан ... және де ... ... көп ... атқаратынын ұмытпаған жөн.
ҚОРЫТЫНДЫ
Әр аударма, өзінше эксперимент. Неге десеңіз, кез келген туынды автор
қолымен дүниеге қайталанбас дүние. ... ... үш ... ... ... ... көтерілген, ел халқының үш тілді –
қазақ, орыс, ағылшын тілдерін қатар ... ... ... ... ... қазынасына еркін қол жеткізудің, ұлт ретінде ... ... ... ... ... 50 ... қатарына
қосылуының бір шарты деп қарастырылып отырған бүгінгі таңда аударма – шын
мәнінде жас ... жаңа ... ... ... төтеп беруінің
бір тетігі.
Елдің бәсекеге қабілеттілігінің бір шарты – ... ... ... дүниенің додасына өз тілімен өмір сүре алатын ұлт
қана қаймықпай түсе ... ... ... ... ... ... мына ... барша құбылысты айқын айта алатындығы. Әсіресе, ... ... ... ... ... ... ... көркем
аудармасының уақыттың ұлы сынына түсер шағы әлі алда ... ... ... – Абай заманындағы жағдайды, тарихтық
шындықты өз қалпында бұлжытпай ... ... ... Рас, ... ... Абай ... суреттеп отырған ортаның барлық болмысы, барлық дерті және
Абайдың сол ортада ... ... ... ... атап ... кейбір ұсыныс ойлары – бәрі де ескірген. Біздің қоғам үшін Абай
өмір ... ... орта мен ... ... ... ... ... қалған
дүние. Осы тұрғыдан қарағанда қарасөздердің арманы мен мазмұны, мұраттары
тек тарихтық жағынан бағалы деу керек ... ... ... ... өз ... ... ... танып, нақты тарихи ахуалды саралап, өткен-кеткенді ... ... ... ... Ал бұл халықтың ұрпақтан-ұрпаққа мәңгілік мақтаныш
етіп ... келе ... асыл ... ... ... ... аудару – аса
жоғары азаматтық міндет [30].
Дипломдық жұмыстағы талдау жасаған ... ... ... ... ... ... Абайдың қарасөздерінің тілдік
ерекшеліктері тек қана аударматану тұрғысынан ғана емес, сонымен қатар Абай
қарасөздерінің философиялық, ... ... ... айқындалды.
Абай қарасөздері – Абайдың философиялық көзқарастары жайлы ... ... және ... ... ... ... пайдалануға мүмкіндік
жасайды. О.А. Сегізбаев, өзінің бұдан кейінгі ... ... ... ... ... ... деу әлі ... Абай
философиясының мазмұнын барынша толық ашу үшін оның ... ... және ... ... ... ... ... терең
зерттеу қажет, ал бұл әлі жеткілікті деңгейде қолға алынбаған нәрсе» деп
мойындайды. Бізде бұны мойындауымыз ... ... біз ... тілдік ерекшеліктерді қарастырамыз.
Оның ішінде біз бұл ерекшеліктерді аудармадағы лексикалық, грамматикалық
және стилистикалық трасформацияларға ... ... ... жөн ... ... өнерінің бір уәзипасы тілді өзге тілдің бояуларымен
байыту болса керек. Бұл үшін ... ... ... ... ... соны сөз тіркестеріне кеңшілікпен қараймыз. Бәрін аудару ... емес қой ... ... ... негізгі мәселелер аударманың лексикологиялық
тұрғысына қатысты айтылaды. Екі тілдегі сөздердің ... ... әр ... ... ... ... тіліндегі кең мағыналы сөздерді аударма
мәтінде нақтыландыруға тура ... ... ... ... ... ... ... аударма мәтінде кең мағыналы сөзбен береміз. ... ... ... ... ... аудару барысында, тілдік
нормаға сәйкес емес ... ... - ... ... ... нақтылау (конкретизация), мағынаны дамыту ... ... ... ... ... трансформацияда Абай қарасөздерінің түпнұсқа мәтінін
аударма мәтінімен салыстыра грамматикалық ... оның ... екі ... ... ... орын ... ... сонымен қатар аудару үстінде бір сөйлем ... ... ... ... ... ... бір ... берілуді назардан тыс
қалдырмай, контекстегі сөз ... сөз ... ... ... ... ... аударма мәтінінде бұлардан өзгеше тілдік
единицалармен ауыстыру ... ... ... ... Абай қарасөздерін шетел оқырманына
жеткізуде ... ... ... ... ... ... ... (инверсия), дамыту (градация), ... ... ... ... жалпы халық тілінің стильдік
жүйелерін, жалпы ... ... ... және ... ... ... тән ерекшеліктері, әдеби тілдің стильдерін тегіс қамтиды.
Аудармашы тек қана ... бір ... ... сол ... ... берілген
стилистикалық функцияны аударып, ұтымды көрсете алуы тиіс.
Дипломдық жұмыстың ... ... ... ... көркем әдебиеттің
ағылшын тіліне аударуда түпнұсқаның мазмұны, сюжеті, ... ... ... ... ... аударылатын тілдің – қазақ тілінің
табиғи заңдылықтарын, ... ... ... табу ... Абай ... орыс тіліне Клара Серікбаева мен ... ... ... орыс ... ... ... тіліне Виктор
Чистяков аударған. Талдау жасау нәтижесінде, аударманың ... ... ... ... ... жасаймыз. Негізінде дипломдық жұмыстың
мақсатына жеттік деген ойдамыз.
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
1. Алдашева А.М. Аударматану: ... және ... ... ... ... 1998. – 215 ... ... Ж.А. Аударматануды аңдату: Оқулық. – Астана: ТОО «Искандер
Ко», 2005. – 142 ... ... ... ... Н.Ә. ... ... жолдауы «Жаңа әлемдегі жаңа Қазақстан». – Астана, 2007. – ... ... ... ... ... ... 2 ...
Алматы, 2003. – 338 б.
5. Қазақ тілінің түсіндірме сөздігі 3 том. – Алматы, Қазақ ... ... 1978. – 768 ... ... совет энциклопедиясы 10 том. – Алматы, 1977. – 456 ... ... М.О. ... ... ... ... - Әлем әдебиеті, 2007 №4.
– 98 б.
8. ... К.А. Тіл ... ...... ... 2003. – 420 ... ... Әмеди Тіл білімі. – Алматы, «Санат», 1996. – 337 б.
10. Қазыбек Г.Қ. Көркем ... ...... ... 2005. – 311 ... ... Сауытбек Тәржіме туралы толғансақ. – Ақиқат журналы, 2007
№10. – 76 ... ... ... ... ... типологиясы. – Жалын
журналы, 2007 №9. – 81 б.
13.
http://www.bauka.kz/index.php?option=com_content&view=article&id=300:200
9-09-22-05-48-25&catid=47:2009-09-02-07-34-58&Itemid=76
14.

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 65 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Аудармадағы лексикалық трансформациялық үлгісі19 бет
Ағылшын тілінен қазақ тіліне аударуда аудармашылық трансформацияларының негізгі типтері80 бет
Ресми іс қағаздарды аударудағы лексикалық және грамматикалық трансформация19 бет
Абайдың жетінші, отыз алтыншы, отыз жетінші, отыз сегізінші қарасөздерінің ағылшын тілі аудармасындағы тілдік ерекшеліктері, аударма мәтініне салыстырмалы талдау жасау, лексикалық, грамматикалық, стилистикалық ерекшеліктері54 бет
Жазбаша аударманың ережелері20 бет
Аударма кезіндегі сөз құрылымын өзгерту19 бет
XIX ғ. II жартысы, XX ғ. бас кезіндегі қазақ әдеби тілінің діни лексикалық сипаты5 бет
«қазақ тілінен ағылшын тіліне машиналық аударудың лингвистикалық сөздіктерін apertium платформасының негізінде жасау»33 бет
Абай «Қарасөздерінің» ағылшын тіліне аударылған нұсқасындағы прагматикалық аспектісі, сонымен қатар лексикалық және стилистикалық жағынан қарастырылған сәйкестіктерді анықтау арқылы қазақ аударматану ғылымының дербес теориясы мен практикасына қатысты жалпы тұжырымдар43 бет
Абайдың «Қара сөздерін» қазақ тілінен ағылшын тіліне аударудың прагматикалық аспектілері22 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь