Дүниетану сабақтарында оқытудың жаңа технологияларын пайдалана отырып оқушылардың

КІРІСПЕ 1

1 ДҮНИЕТАНУ САБАҚТАРЫНДА БАСТАУЫШ СЫНЫП 5
ОҚУШЫЛАРЫНА ЭКОЛОГИЯЛЫҚ БІЛІМДІ ҚАЛЫПТАСТЫРУ 5
Экологиялық білім теориясының негіздері 5
2 Азаматтардың: 15
1.2 Педагогикалық.психологиялық әдебиеттерде экологиялық білімді 16
қалыптастырудың зерттелуі 16
Бастауыш мектепте экологиялық білімді қалыптастыру ерекшеліктері 20

2 ДҮНИЕТАНУ САБАҚТАРЫНДА ОҚЫТУДЫҢ ЖАҢА 25
ТЕХНОЛОГИЯЛАРЫН ПАЙДАЛАНА ОТЫРЫП ОҚУШЫЛАРДЫҢ 25
ЭКОЛОГИЯЛЫҚ БІЛІМДЕРІН ДАМЫТУ ЖОЛДАРЫ 25
2.1 Оқытудың жаңа технологияларының негізгі ерекшеліктері 25
2.2 Сын тұрғысынан ойлауды дамыту . педагогикалық технология 32

ҚОРЫТЫНДЫ 46

ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР 48
Әлемдік өркениетке ұмтылған жас мемлекетіміздің білім жүйесі жаңаша заманның қажеттіліктері мен сұраныстарына, талабына сай болуы тиіс. Өмірге еніп жатқан нарық қатынастары жағдайында, түрлі мемлекеттік, жеке ортақ меншік түрлері тұсында өз ерекшеліктерімізге сәйкес дами отырып, дүние жүзілік білім кеңістігіне ұмтылудамыз. Мұндай жағдайда бұрынғы сүрлеумен жүру мүмкін емес. Демек, жаңаша жол іздеу арқылы ел егемендігіне сәйкес білім саясатын қалыптастыруға мүдделіміз. Мұндағы негізгі мақсат оқу үрдісін ізгілендіру, өзгерту болып отыр. Соған сәйкес жалпы білім беретін мектеп туралы, ондағы оқу мазмұнын жаңарту туралы тұжырымдамалар дүниеге келді.
Бұл мәселені қазақ мектебіндегі білім мазмұны қазіргі талаптарға сай келетіндей, бірақ оқу жоспарын ауырлатпайтындай, ұлттық және аймақтық ерекшеліктерді ескере отырып, оқушыға күш түсірмейтіндей етіп шешу қажет.
Сондықтан осы уақытқа дейін оқытылып келген «Айналамен таныстыру» және «Табиғаттану» пәндері жаңа пән «Дүниетанумен» ауыстырылды. Бұл пән үш үлкен блокты біріктіреді. Олар: «Адам», «Қоғам», «Табиғат» блоктары. Осы үш блоктың ішінде «Табиғат» блогына тоқталайық.
1-сыныпта бұл блок бойынша табиғат өзгерістері туралы жалпы түсінік беріледі. Осы кезде оқушыларға бірінші рет экологиялық білім беріледі. Дүниетану пәнінің бірден-бір міндеті: оқушылардың экологиялық мәдениеті мен экологиялық ойлау стилін тәрбиелеу.
Тақырыптың өзектілігі:
Қоғамның алдына қойып отырған өскелең экологиялық мәселелерді шешумен қатар, жалпы білім беретін мектептің бастауыш сыныптарында оқытудың жаңа технологияларын пайдалану арқылы жас жеткіншектердің экологиялық білім беру мен тәрбиелеу сапасын жақсарту, білім деңгейін көтеру.
Білім беруде оқу үрдісін интенсивтендіру, оны ұйымдастыру неғұрлым тиімді жолдарды табуды талап етеді. Осыған орай оқытудың бірнеше түрі дүниеге келуде, соның кейбіріне тоқталып өтейік.
1 Дамыта оқыту. Дамыта оқытуда баланың ізденушілік-зерттеушілік әрекетін ұйымдастыру басты назарда ұсталады. Ол үшін бала өзінің бұған дейінгі білетін амалдарының, тәсілдерінің жаңа мәселені шешуге жеткіліксіз екенін сезетіндей жағдайға түсуі керек. Содан барып оның білім алуға деген ынта-ықыласы артады, білім алуға әрекеттенеді [].
2 Сын тұрғысынан ойлау мен жазу. Мақсаты барлық жастағы оқушыларға кез-келген мазмұнға сыни тұрғыдан қарап, екі ұйғарым бір пікірдің біреуін таңдауға, саналы шешім қабылдауға сабақтарда үйрету. Сын тұрғысынан ойлау – сынау емес, шындалған ойлау. Жас балалардың бұл жұмысты дұрыс ұйымдастырылған жағдайда өз даму деңгейіне сәйкес ойы шындалып, белгілі бір жетістіктерге жетері сөзсіз [].
Мектепке дейін кез-келген баланың оқуға, білуге деген талабы өте жоғары болады. Бұл таңқаларлық нәрсе, сол бала мектепке келген соң бұл әдетті қояды, өйткені мұнда мұғалім өзі баяндап, кейде тіпті өз сұрағына өзі жауап та береді. Бұл кезде балаға ойлануға рұқсат жоқ, ол тек дайын нәрсені жаттауға, есте сақтауға ғана машықтанады. Қазіргі кезде мектепке оқу материалын меңгеру үшін негізінен екі әдіс-еске сақтау және жаттығу ғана қолданылып жүр. Ендеше, қазіргі оқушы- мұғалімге интеллектуалды түрде тәуелді, тек соның қамқорлығымен ғана жұмыс істей алатын, өз бетінше шешім қабылдауы төмен жан иесі.
Ұлы ойшыл педагог Дистервегтің айтуынша «Нашар мұғалім ақиқаты анықтап жеткізе алады, ал жақсы мұғалім оны қалай табуды үйретеді». Осы айтылғандай, оқытуды ізгілендіру мұғалімнен өз бетімен жұмыс жасай алатын оқушыларды дайындауды талап етеді.
Қазіргі қолданылып жүрген оқыту әдістерінің тағы бір кемшілігі – ол сабақта берілген материалды оқушылардың меңгеру, игеру сапасын бақылау мүмкіндігінің жоқтығы.
Білім мазмұнын түбегейлі жаңартуда оны интеграциялау, жалпы алғанда, халыққа білім беру ісін түбегейлі қайта құру керек екендігін дәлелдедік, бұған қоса қайта құруда оқытудың жаңа технологияларын іске асыру керек.
Осы орайда жұмысымызға төмендегідей мақсат қойдық.
Зерттеу мақсаты:
Дүниетану пәнінде оқытудың жаңа технологияларын пайдалану арқылы бастауыш сынып оқушыларының экологиялық білімдерін дамыту.
Зерттеу нысанасы:
Дүниетану сабақтарындағы экологиялық білімді дамытуда жаңа технологияларды оқыту үрдісі.
Зерттеу пәні:
Экологиялық білім беру үлгісінде оқушылардың және мұғалімнің іс-әрекеті.
Зерттеудің міндеттері:
- теориялық, педагогикалық зерттеулерге сүйене отырып, «Жаңа технология» ұғымының мән-мағынасын анықтау, ерекшеліктерін, негізгі қағидаларын ашып көрсету;
- оқытудың жаңа технологияларын зерттеу, оқып талдау;
- оқытудың жаңа технологиялары арқылы оқушылардың экологиялық ойлауын, табиғатқа деген жанашырлық көзқарасын, табиғат-ананы қорғау, аялау туралы түсініктерін қалыптастыру;
- оқытудың жаңа технологияларын оқу-тәрбие үрдісінде пайдалану;
- оқытудың жаңа технологиялары арқылы оқушылардың ойлау, есте сақтау, тіл байлықтарын, сөздік қорын, шығармашылығын дамыту.
Зерттеу әдістері:
- педагогика, психология, дүниетану әдістемесі бойынша оқулықтарды, монографияларды оқып, зерттеп, талдау;
- «Бастауыш мектеп», «Начальная школа», «Қазақстан мектебі» журналдары, «Қазақстан мұғалімі» газеті арқылы озат мұғалімдердің іс-тәжірибелерімен танысу;
- тәжірибелі мұғалімдердің сабақтарына қатысу, пікір алысу;
- эксперимент жұмысын өткізу, нәтижесін қорытындылау.
Зерттеу болжамы:
Егер мұғалім дүниетану пәнінде оқытудың жаңа технологияларын пайдаланса, онда оқушылардың ойлау қабілеттері, сөздік қорлары, таным-қызығушылығы және топпен жұмыс істей отырып достарының алдында жауапкершілік сезімдері артып, көпшілік арасында сөйлеуге, өз ойын ортаға салуға, айтылған пікірлерді тыңдай білуге, біреудің сөзін бөлмеуге үйренер еді.
Зерттеу жұмысы: кіріспеден, екі тараудан, әдебиеттер тізімінен тұрады, көлемі 50 бет.
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР

1 Тұрғынбаева Б.А. Дамыта оқыту технологиялары. – Алматы, 2000. – 5-44 бет.
2 Аймағамбетова К.А. Бастауыш сыныптарда дүниетануды оқытудың теориялық негіздері. – Алматы: Балауса, 2003. – 111-118 бет.
3 Акбасова А.Ж. Экология: жоғары оқу орындарына арналған оқу құралы. – Алматы: Бастау, 2003. – 5-10 бет.
4 Мұқамадиева Ш.С. «Дүниетану» сабақтарындағы экологиялық білім беру және тәрбиелеу (1-2 сынып): Әдістемелік нұсқаулар. - Өскемен қаласы, 2000. – 10-30 бет.
5 Молдағалиева Р.Т., Естұрсынова М.К. Жаратылыстану негіздері мен дүниетануды оқыту әдістемесі. – Астана, 2003. – 336 бет.
6 Қабдықайырұлы Қ. Оқытудың педагогикалық жаңа технологиясы: Оқу құралы. – Алматы: РБК, 1999. – 30-39 бет.
7 Бағдарламалар. Дүниетану. 1-4 сыныптар. – Алматы, 2003. – 17 бет.
8 Фазылов С.Д. Қазіргі заманғы жаратылыстану концепциялары. – Алматы, 2003. – 206-208 бет.
9 Молдахметов З.М. Экологгия негіздері. – Қарағанды, 2002. – 135-138 бет.
10 Аяғанова Л. Жаңа технологиялар – сабақта. // Бастауыш мектеп. – 2003. - №4 – 21 бет.
11 Есқазиева С. Сын тұрғысынан ойлау. // Бастауыш мектеп. – 2001. - №1-2. – 30-31 бет.
12 Тұрғынбаева Б. Жаңаша оқыту – жетістік көзі. // Бастауыш мектеп. – 2002. - №1. – 8-12 бет.
13 Таубаева Ш. Оқытудың қазіргі технологиялары. // Бастауыш мектеп. – 1999. - №3. – 3-8 бет.
14 Егенесова А. Экологиялық тәрбие көзі. // Бастауыш мектеп. – 1999. - №3- – 12-15 бет.
15 Шілдебаев Ж. Экологиялық білім қалыптастырудың пәндік жүйесі. // Бастауыш мектеп. – 2004. - №4. – 15-24 бет.
16 Мамырбаева М. Жаңа технологиялар – сабақта. // Бастауыш мектеп. – 2004. - №7. – 45-47 бет.
17 Бірмағамбетов Ә. «Дүниетану» пәнін оқыту. // Бастауыш мектеп. – 2001. - №1-2. – 15-19 бет.
18 Баймұханов Б., Барсай Б. Оқытудың жаңа технологияларының негізгі ерекшеліктері. // Бастауыш мектеп. – 2000. - №8-9. – 3-7 бет.
19 Жатқанбаев Ж. Экология негіздері. – Алматы: Зият, 2003. – 24-25 бет.
        
        СОДЕРЖАНИЕ
КІРІСПЕ 1
1 ДҮНИЕТАНУ САБАҚТАРЫНДА БАСТАУЫШ СЫНЫП 5
ОҚУШЫЛАРЫНА ЭКОЛОГИЯЛЫҚ БІЛІМДІ ҚАЛЫПТАСТЫРУ 5
Экологиялық білім ... ... 5
2 ... ... Педагогикалық-психологиялық әдебиеттерде экологиялық білімді 16
қалыптастырудың зерттелуі 16
Бастауыш мектепте экологиялық білімді қалыптастыру ерекшеліктері 20
2 ... ... ... ЖАҢА ... ... ОТЫРЫП ОҚУШЫЛАРДЫҢ 25
ЭКОЛОГИЯЛЫҚ БІЛІМДЕРІН ДАМЫТУ ЖОЛДАРЫ 25
2.1 Оқытудың жаңа технологияларының негізгі ерекшеліктері 25
2.2 Сын ... ... ...... ... ... 46
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР 48
КІРІСПЕ
Әлемдік өркениетке ұмтылған жас мемлекетіміздің білім жүйесі ... ... мен ... талабына сай болуы тиіс. Өмірге
еніп жатқан ... ... ... ... мемлекеттік, жеке ортақ
меншік түрлері тұсында өз ... ... дами ... ... ... ... ұмтылудамыз. Мұндай жағдайда бұрынғы сүрлеумен
жүру мүмкін емес. Демек, жаңаша жол ... ... ел ... ... ... ... ... Мұндағы негізгі мақсат ... ... ... ... ... Соған сәйкес жалпы білім беретін
мектеп туралы, ондағы оқу мазмұнын ... ... ... ... мәселені қазақ мектебіндегі білім мазмұны қазіргі талаптарға сай
келетіндей, бірақ оқу ... ... ... және ... ... отырып, оқушыға күш түсірмейтіндей етіп шешу қажет.
Сондықтан осы уақытқа дейін оқытылып келген «Айналамен таныстыру»
және «Табиғаттану» ... жаңа пән ... ... Бұл пән ... ... біріктіреді. Олар: «Адам», «Қоғам», «Табиғат» блоктары. Осы үш
блоктың ішінде «Табиғат» блогына тоқталайық.
1-сыныпта бұл блок бойынша табиғат өзгерістері ... ... ... Осы ... ... ... рет ... білім беріледі.
Дүниетану пәнінің бірден-бір міндеті: оқушылардың экологиялық мәдениеті мен
экологиялық ойлау стилін тәрбиелеу.
Тақырыптың өзектілігі:
Қоғамның алдына қойып отырған ... ... ... ... ... ... беретін мектептің бастауыш сыныптарында оқытудың жаңа
технологияларын пайдалану арқылы жас жеткіншектердің экологиялық білім беру
мен ... ... ... білім деңгейін көтеру.
Білім беруде оқу үрдісін интенсивтендіру, оны ұйымдастыру ... ... ... ... етеді. Осыған орай оқытудың бірнеше түрі
дүниеге келуде, соның ... ... ... ... ... ... ... баланың ізденушілік-зерттеушілік
әрекетін ұйымдастыру басты назарда ұсталады. Ол үшін бала ... ... ... ... ... жаңа мәселені шешуге жеткіліксіз
екенін сезетіндей жағдайға түсуі керек. Содан барып оның білім алуға ... ... ... ... ... ... Сын тұрғысынан ойлау мен жазу. Мақсаты барлық ... ... ... сыни тұрғыдан қарап, екі ұйғарым бір пікірдің біреуін
таңдауға, саналы шешім қабылдауға сабақтарда үйрету. Сын тұрғысынан ... ... ... ... ... Жас балалардың бұл ... ... ... өз даму ... сәйкес ойы шындалып, белгілі бір
жетістіктерге жетері сөзсіз ... ... ... ... ... білуге деген талабы өте
жоғары болады. Бұл таңқаларлық ... сол бала ... ... соң ... қояды, өйткені мұнда мұғалім өзі баяндап, кейде тіпті өз сұрағына
өзі жауап та ... Бұл ... ... ... ... жоқ, ол тек ... ... есте сақтауға ғана машықтанады. Қазіргі кезде ... ... ... үшін ... екі ... ... және жаттығу
ғана қолданылып жүр. Ендеше, қазіргі ... ... ... ... тек ... ... ғана жұмыс істей алатын, өз бетінше шешім
қабылдауы төмен жан ... ... ... ... ... «Нашар мұғалім ақиқаты
анықтап жеткізе алады, ал ... ... оны ... ... ... Осы
айтылғандай, оқытуды ізгілендіру мұғалімнен өз бетімен жұмыс жасай алатын
оқушыларды дайындауды талап етеді.
Қазіргі қолданылып жүрген оқыту ... тағы бір ...... берілген материалды оқушылардың меңгеру, игеру сапасын бақылау
мүмкіндігінің жоқтығы.
Білім мазмұнын түбегейлі жаңартуда оны ... ... ... ... беру ісін ... ... құру ... екендігін дәлелдедік,
бұған қоса қайта құруда оқытудың жаңа технологияларын іске асыру керек.
Осы орайда ... ... ... қойдық.
Зерттеу мақсаты:
Дүниетану пәнінде оқытудың жаңа технологияларын ... ... ... оқушыларының экологиялық білімдерін дамыту.
Зерттеу нысанасы:
Дүниетану сабақтарындағы экологиялық ... ... ... ... ... ... ... беру үлгісінде оқушылардың және мұғалімнің іс-
әрекеті.
Зерттеудің міндеттері:
- теориялық, ... ... ... ... ... ... ... анықтау, ерекшеліктерін, негізгі
қағидаларын ашып көрсету;
- оқытудың жаңа технологияларын зерттеу, оқып талдау;
- оқытудың жаңа ... ... ... экологиялық ойлауын,
табиғатқа деген жанашырлық көзқарасын, табиғат-ананы қорғау, аялау туралы
түсініктерін қалыптастыру;
- оқытудың жаңа технологияларын оқу-тәрбие үрдісінде пайдалану;
- оқытудың жаңа ... ... ... ... есте ... ... ... қорын, шығармашылығын дамыту.
Зерттеу әдістері:
- педагогика, психология, дүниетану ... ... ... ... ... ... ... мектеп», «Начальная школа», «Қазақстан мектебі»
журналдары, «Қазақстан ... ... ... озат ... іс-
тәжірибелерімен танысу;
- тәжірибелі мұғалімдердің сабақтарына қатысу, пікір алысу;
- эксперимент ... ... ... ... болжамы:
Егер мұғалім дүниетану пәнінде оқытудың жаңа ... онда ... ... ... сөздік қорлары, таным-
қызығушылығы және топпен жұмыс ... ... ... ... сезімдері артып, көпшілік арасында сөйлеуге, өз ойын ... ... ... ... ... ... сөзін бөлмеуге үйренер
еді.
Зерттеу жұмысы: кіріспеден, екі тараудан, әдебиеттер тізімінен тұрады,
көлемі 50 бет.
1 ДҮНИЕТАНУ САБАҚТАРЫНДА БАСТАУЫШ СЫНЫП
ОҚУШЫЛАРЫНА ... ... ... ... ... ... кезде барлық адамзат алдында тұрған келелі де күрделі
міндеттердің бірі ... өмір ... ... ... ... ... ... қорғау және оның сан-алуан байлықтарын барынша
ұқыпты пайдалану болып отыр.
Жер ... ... ... өзі ... ... ... ... көркейту мәселесімен тығыз байланысты, сол себептен де ... ... ... келіссөздерге бұл проблема өткір қойылып, күн
тәртібінен түсіп көрген жоқ.
Біздің елімізде табиғат қорғау ... ... ... өте ... мән
беріледі. 1988 жылы 17 қаңтарда қабылданған ... ... ... ... ... құру ... қаулы соның айқын дәлелі болып табылады.
Онда «Жер бетіндегі экологиялық қауіпсіздік жолындағы күрес адамдардың
ең жауапты, ізгі ... бірі деп ... ... - деп ... ... ... ... дегеніміз – гректің үй, ғылым деген
екі сөзінен ... яғни өзің ... ... ... ... ... жақсартуға бағытталған ілім деген сөз []. «Экология негіздері» атты
әдебиетте «экология» сөзіне мынадай анықтама берілген: ... - ... ... және олардың қоршаған ортамен байланысын
зерттейтін ғылым [].
«Экология» ұғымы ... ... және ... ... ... ... ... айтқанда, экология дегеніміз – ... ... ... ... ... ол ... ... мен тәрбие беру ісін
жаңа жолға салғанда ғана өз ... ... ... – сұлулықтың өмірбақи таусылмас қайнар көзі. Сондықтан ол
бәрбие берудің ең маңызды құралдарының бірі ... ... ... ... пен ... дарытушы табиғатты қорғау сезіміне тәрбиелеу туралы
ғұлама ... ... ... ... үнін ... да,
қоғам да, тәрбиешілер де, заң шығарушылар да көңіл қойып тыңдауы ... ... зиян ... жақсылыққа апармайды, адамға тек оның
заңдылықтарын білу және оның ... ... ... ғана ... ... асатын мерзім әлдеқашан жетті.
Соңғы жылдары өнеркәсіптің өркендеу, ауыл шаруашылығының ... ... ... арта ... ... ... практикалық қызметінде
ғылыми-техникалық прогресс нәтижелерін молынан пайдалануы табиғатқа, оның
жеке байлықтарына кей жағдайда ... ... де ... отырғаны заңды
түрде әлем халықтарын қатты алаңдатуда.
Табиғат және адам деген ұғым бүгін де ... ... ... болған. Оның маңызы адамның бар қажетін табиғаттан ... ғана ... адам да ... бір ... ... ... арта
түседі.
Біздің ғасыр – ғылыми-техникалық прогрестің барынша дамып, өркендеген
ғасыры. Мұнда қоғамның қоршаған ортаға ... ... зор. ... ... ... ... оны ... керек деген ұғымнан,
оның да шегі бар, бұл байлықты ұқыптылықпен, келешекке ой ... ... ... керек деген принципке қарай бет бұрған. Мұндай ... ... ... ... ол ... ... ... кейбір
ықпалының орны толмас зардаптарының нәтижесінде ... ... ... ... ... ... қорытынды жасап, келешекке ой тастады, келешек
ұрпақтың да ... ...... ... пайдаланып, игілігін көруіне
қамқорлық көрсетуде [].
Бүгінгі күннің нағыз ... ... бірі – ... ... ол ... төл ... айналды. Бұл мәселенің құндылығын өмірдің
өзі алға қойып отыр. Қоғамның қазіргі кезде ... ... ... ... ... әсерін ғаламат өзгертіп жіберді. Қуатты техниканың
табиғи процестерді, жер ... ... мен ... ... ... өзгертуге мүмкіндігі бар. Сондықтан да табиғатты
қорғау мәселесіне тиісінше мән бермеу, оған ... ... ... ... ... өкінішті зардаптарға ұшыратуы мүмкін.
Туған өлке ... ... ... көңіл бөлмеудің нәтижесінде
планетамыздың кейбір жерлерінде азық-түлік, тұщы су тапшылығы ... ... ... орын ... ... ... ... құнарлылығын
кемітуде.
Планетамыздағы байлық атаулының ең маңыздысы да, құдіреттісі де – ... ... ... ... ... ... нәр ... Ендеше, жер –
тіршіліктің бастауы.
Жер, ғылым ... ... ... ... ...... қасиеті бар, жер қыртысының ең үстінгі қабаты болып саналады. Ол
планетамыздағы ... ... ... ... көзі. Біздің алуан түрлі
азық-түліктеріміз бен киімдеріміз, жануарлар әлемінің бар азығы осы ортаның
беретін ... емес пе. ... ... бір аса маңызды туындысында
орасан көп ... ... ... ... оның ... ... микроорганизмдер тіршілік етеді.
Адам баласы қазіргі кезде көптеген заттарды қолдан жасай алады. ... де ... ... ... ... ... Ал топырақтың өзін
жасау мүмкін болмайтын процесс. Сондықтан да топырақ табиғаттың еш ... ... ... ... ... Ол ... ғылымының
негізін қалаған, орыстың атақты ғалымы В.В.Докучаевтың ... ... де ... ... да қымбат, алтыннан да қымбат» ... ... ... адамның сіңірген еңбегін еселеп қайтаратын жердің берерін
тиімді пайдалануды, оның құнарлылығын арттырып отыруды ... ... мен ... ... ... қазіргі кезеңінде адамның
табиғатқа, оның топырақ жамылғысына әсері ғаламат өсіп ... Кен ... ... және ... ... ... ... құнарлы топырағы бүлінуде. Мұндай жерлердің беткі құнарлы
қабатын ұқыпты пайдаланбау салдарынан ол жерлер «жансыз алқап» болуда. ... ... ... ... пайдалану үшін оларды «емдеп», қалпына
келтіру қажет. ... ... ... келтіру жұмысын ғылымда
рекультивация деп атайды. Рекультивация нәтижесінде келбеті жасарып келе
жатқан ... ... ... ... ... ... Бұл да адамның жерді күтіп ұстауға бағытталған қамқорлығының
болашағы бар бір көрінісі деп ... ... – баға ... ... байлығы. Оны барынша күтіп, құнарлылығын
үнемі арттырып отыру – біздің маңызды міндеттеріміздің бірі.
Бар байлықтың анасы, бойында керемет ... күш бар жер – ана ... ... әр ... ... ... ... Оның бойындағы бар құдіретін халық
игілігіне пайдалану үшін барынша және жан-жақты ... ... ... ... де абыройлы міндет [].
Жер бетіндегі тіршілік атаулының бәрі де дүниедегі ең асыл да ...... ... ... Судың барлық тірі организмнің құрамдас
бөлігі бола отырып, тұрмыста алуан түрлі ... ... ... өзі ... рет суда ... ... суда ... белгілі.
Су дегеніміз – тіршілік, тіршілік дегеніміз – су десек артық айтпаған
болар едік, өйткені алғашқы тіршіліктің өзі суда пайда ... ғой. ...... ... нәрі – су ... республика үшін ерекше актуалды маңызға ие.
Өйткені Қазақстан суға ... ... бірі ... саналады. Мәселен,
республиканың су кадастрінде 2174 өзеннің сипаттамасы ... ... ғана ... мың ... ... Олар: Ертіс, Сырдария,
Есіл, Жайық өзендері. Республикада өзен ... ... ... олар ... ... ... ... Қазақстандағы 40 мыңға
жуық көлдердің 90 проценті өте ұсақ ... ... ... күзге қарай
тартылып қалатындығын түсіну қиын емес. Оның үстіне барлық көлдердің үштен
бірі Солтүстік Қазақстанда ... ... аса ірі ... ... ... Арал ... ... Алакөл, Теңіз, Сасықкөлдің шаруашылық
маңыздылығы ерекше екендігін атап көрсету қажет.
Өлкемізде көптеген жылдар бойы ағып ... ... сулы ... ... бұлақтар тағдыры неліктен бүгінде бізді ойлануға мәжбүр етеді?
Себебі біз бүгінде ... ... ... ... ... ауыл
шаруашылығына, ғылым мен техникаға ие болып отырмыз. Бұл ... ... ... ... ... ... атқарса да қоршаған ортаға
пайдаланылған заттарды бөліп ... ... ... ... ... қоғам ілгері дамымайды. Әңгіме осы қалдықтардың зиянын мүмкіндігінше
аз, мүмкіндігінше ... ... ... ... ... ... ... болып
отыр. Мәселен, халық шаруашылығының көптеген ... ... ... ... ... ... ... көптеген мөлшердегі
пайдаланылған суды ағызады. Осы кезге ... ... көл ... ... өздігінен тазару қабілетін сақтап келді, өйткені судың бойына
табиғат аса бір зор күш – судың өздігінен ... ... ... Бұл
процесте суға «жәрдемдесушілер» - ондағы микроорганизмдер, өсімдіктер ... ... ... ... зор ... ... ... қандай нәрсенің
болса да белгілі бір шегі бар. Қазіргі өндірістің пайдаланылған ... ... мен ... зиянды әсері өзен, көл суларының бұл қабілетінен
асып түскенде, судың өздігінен тазару ... ... ауыл ... мен ... барынша өркендеуі,
қазіргі адам тұрмысына судың қай кездегіден ... да көп ... ... бар ... аса ... түрі – суды ... ... су
көздерін таза ұстау, олардың ластануына жол ...... ... негізгі
проблемаларының бірі болып келеді.
Адамға табиғат берген байлықтың бірі – атмосферадағы ауа. Өзге ... ... ... тазалығын сақтау өте маңызды іс.
Ауыл шаруашылығы мен өнеркәсібі қарышты дамып келе жатқан Қазақстанда
ауа тазалығы үшін күрес маңызды роль ... ... ... республикада
тындырылған іс аз емес. Соңғы жылдары атмосферадағы ауаны қорғау мақсатында
ірі-ірі өнеркәсіп орындарында газ бен шаң ... үш ... жуық ... мен ... іске ... Жамбылда, Ақтөбеде, Өскемен мен
Теміртауда, басқа да ... ... ауа ... ... ... құрыла бастады.
Өскеменнің қорғасын-мырыш комбинатында 35,1 миллион ... ... ... 28 ... теңгеге ауаны таза ұстау
мақсатында ірі құрылыстар жүргізілді. ... ... осы ... жоғары
температураға шыдамды фильтр-сүзгіш «Нитрон» іске қосылып ауаның құрамын
тазалауда үлкен үлес қосуда. ... ... ... ... мазут пешін
электр күшімен қыздыру арқылы, ауаға шығаратын лас зиянды газдардың көлемін
1,5-2 есе азайтуға мүмкіншілік туды. Сол ... ... мыс ... ... шығатын зиянды газдарды ұстап қалатын құрылыстар салынды.
Республикамыздың ірі қалаларында жылуды бір ірі ... ... ... ұсақ ... құтылды. Қазіргі жағдайда ауада ... ... ... ... ... ... ... азайту барысында көптеген тиянақты жұмыстар жасалынды. Қазір
Алматыда 40 пункт жұмыс істейді, алдағы уақытта тағы да 50 ... ... ... ... ... ... ... тигізетін
газдардың мөлшері азайды.
Мысалы, Өскеменнің қорғасын-мырыш комбинатында ауаға шығатын зиянды
шаңдар – 54,2%, ... – 68,6%, ... ... – 17,2% ... Титан-
магний комбинатында ауаға шығатын хлордың мөлшері 1,8 есе қысқартылды.
Республикада 25 ... ... ... ... ... ... ... ол зерттеулердің нәтижесін жүйелі
күйге келтіріп, практикаға беруде.
Зерттеулердің ... ... ... ... негізгі ауаға
шығатын лас қалдықтар қорғасын, күкірт ангидриді, көмірқышқыл газы, ... ... ... ... шаң екені анықталып отыр.
Ауа тазалығы, адамдардың денсаулығы үшін ... ... ... мен
цехта да тиімді жүргізіліп келеді. Қазір ... ... 19 ... метр ... ... ... жаңа ... іске қосылды [].
Экологиялық шамадан тыс ластануы әсіресе ... ... ... орын алады. Кең байтақ еліміздің шығыс аумағында орналасқан ... ... ... ... ... жетілуіне кері ықпалын молынан
тигізуде. Өлім-жітім, көбейген әр түрлі сырқат түрлері молайған.
Қазақстандағы ең лас ... бірі - ... ... ... ... ... ... кіреді. Осы жерде алып кәсіпорындар металл
өндіретін кәсіпорын, кен ... ... ... ... ... жаңа ... ... атмосфераға, ауаға, суға, жан-
жануарларға және адамдарға жағымсыз ықпалын тигізеді.
Өндірістен бөлініп шыққан зиянды заттар (шаң, улы ... және ... 20-30 ... одан да алыс ... ... мен Өскемен қаласында транспорт құралдарының саны жылдан
жылға артуда. Соның ... ... ... ... ... зауыттар мен
фабрикалардың әсерінен ауа ... ... мен ... болмаса
біздің экономикамыз көтерілмес еді, бірақ оның зияны да кем ... ... ... зиянды улы заттар бөлініп шығуын тоқтату керек. Және де айтпай
кетуге болмайды, су қоймаларының (Ертіс, ... ... тағы ... ... ... улы ... ... және де химикаттар, тұрмыстық
кір жуғыш заттар және ауыр металдармен ластануы көкейтесті ... ... ... байланысты мынадай экологиялық мәселелерді шешу
жолдарын атап өтейік.
1) ... ... жаңа ... ... ... ресурстар және қоршаған ортаны қорғауға байланысты
қаржыландыруды, қанша қаражатын қажетімен жұмсауды жоғары дәрежеге қою;
3) халықты табиғатты қорғау жұмыстарына шығару;
4) ... ... ... ... ... ... қамтамасыздандыруды
жетілдіру, жаңғыртуды талап етеді;
6) автокөліктердің барлық әсерін техникалық бақылаудан өткізіп,
тексеру керек;
7) пайдаланған суларды Ертіске немесе басқа өзендерге жібермес
бұрын, тазартудан өткізу ... ... мен ... ... ... ... ауаға шығатын улы заттарды сүзгіден өткізетін құрылғы орнату керек;
9) тұрмыстық қалдықтарды қайта өңдейтін зауыт салу қажет;
10) егістікке пайдаланатын минералды ... және ... ... ... бұзбау қажет.
Ең бастысы осы мәселелердің бәрінен ... ... өз ... ... ... мен ... ... қоқыстарды тастамай, шылым
қалдығын өшірусіз қалдырмай жүру ... ... ... ... миллиондаған
гектар жер өртеніп кетеді. Осы орман тоғайлардың арқасында ... ... ... ... ... да біз, ... да адамдар [].
Табиғатты қорғау – бәріміздің борышымыз. Өйткені, қазір ... ... ... құнарлы жерлеріміз сортаңданып қалды. Осының
бәріне кім ... ... ... ... адамдардың рақымсыз істерінен,
кешегі табиғаттың уылжыған тамаша кездерінде өмір сүрген ата-бабаларымыздың
ескертпелерін орындамағанының ... ... те ... ... зерттеп, терең білген сайын зиянды өзгерістердің әрі
қарай бола ... ... ... ... ... ... түсінеді.
Табиғатты қорғау, оның байлығын тиімді пайдалану Қазақстан Республикасы
Конституциясында жазылған.
Қазақстан Республикасының «Табиғатты қорғау туралы» ... ... ... ... мен ... берілсе, 2-бабында қоршаған
ортаны қорғау ... ... ... ... ... Республикасының қоршаған ортаның сапасын жақсарту, табиғи
ресурстарды ұтымды пайдалану және молықтыру, заңдылық пен ... ... ... ... мен ... ... ... саласындағы
қатынастарды реттеу болып табылады.
2 ... ... ... ортаны қорғау туралы» Заңдары
Қазақстан Республикасының Конституциясында негізделеді және осы ... ... ... ... және ... ... ... басқа да заң актілері мен өзге де ... ... ... жер ... суды, атмосфералық ауаны, ормандар мен өзге де
өсімдіктерді, жануарлар дүниесін, экологиялық ғылыми және ... ... ... ... орта обьектілерін ерекше қорғалатын табиғи аумақтарды
қорғау және пайдалану мәселелері осы ... ... ... Қазақстан
Республикасының тиісті заң актілерімен және өзге де ... ... ... ... ... қорғаудың негізгі принциптері жазылған.
Қоршаған ортаны қорғау мынадай негізгі принциптерге сүйенеді:
- адамның өмірі мен ... ... ... халықтың өмірі,
еңбегі мен демалысы үшін қолайлы ... ... ... ... ... ... ... әлеуметтік-экономикалық
міндеттері мен проблемаларын теңдестіре отырып шешу;
- экологиялық ... ... ... ... қауіпсіздікті
қамтамасыз ету және бұзылған табиғи экологиялық жүйелерді қалпына келтіру;
- табиғи ресурстарды ұтымды ... және ... ... үшін ... ақы төлеуді енгізу және қоршаған ортаны
қорғауға экономикалық жағынан ынталандыруды енгізу.
2-тарау. ... мен ... ... ... ... ... ... мен міндеттері.
5-бап. Азаматтардың қоршаған ортаның қорғау саласындағы құқықтары мен
міндеттері.
1 Әрбір азаматтың және Қазақстан Республикасының ... ... жоқ ... ... ... өз ... мен
денсаулығына қолайлы қоршаған ортаға, оның ... ... ... ... «Қоршаған ортаны қорғау туралы» ... ... ... өз
денсаулығы мен мүлкіне келтірілген залалдың өтелуіне алуға құқығы бар.
2 Азаматтардың:
- белгіленген тәртіппен ... ... ... ... қорғау
және молықтыру жөніндегі шараларды жүзеге асыруға, қоршаған ортаны қорғау
мен сауықтыруға қатысуға;
- ... ... ... ... бірлестіктер мен қоғамдық қорлар
құруға;
- қоршаған ортаны қорғайтын қоғамдық бірлестіктер мен ... ... ... ... ... ... ... шерулер мен демонстрацияларға, референдумдарға қатысуға;
- қоршаған орта мәселелері бойынша мемлекеттік ... мен ... ... ... мен ... ... және оларды қарауды талап
етуге;
- қоғамдық экологиялық сараптама өткізу туралы ұсыныс ... ... ... ... мен экологиялық жағынан зиянды өзге де
обьектілерді орналастыру, салу, қайта құру және пайдалануға беру ... ... және жеке ... ... орта мен адам ... ... ... шаруашылық және өзге де қызметін шектеу, тоқтата тұру
және ... ... ... ... ... сот ... күшін жоюды
талап етуге;
- айыпты ұйымдарды лауазымды адамдар мен азаматтарды жауапқа тарту
туралы ... ... ... ... ... туралы мәселелер қоюға,
қоршаған ортаның заңдардың бұзылу салдарынан өзі денсаулығы мен мүлкіне
келтірілген залалдың ... ... ... ... ... заң актілерімен
өзге де нормативтік құқықтық белгіленген ... іске ... ... ... ... ... қоршаған ортаны қорғауға және табиғи ресурстарға ұқыпты
қарауға, қоршаған ортаны қорғау ... ... ... өзінің
экологиялық білім деңгейін арттыруға және ... ... ... ... ... ... [].
Қоршаған ортаның адам денсаулығына әсерін айта ... ... таза ... ... ескеру керек. Олар әрқашанда
тікелей немесе жанама түрде саясатпен, экономикамен, жаңа технологиялармен,
адам және қоғамның жалпы мәдениетімен және ... ... ... ... жетілген деңгейімен байланысты келеді. Егер де жалпы ұлттың және
әрбір жеке азаматтың жауапты ... ... ... ол ... проблемалар шешіледі деп айту қиын. Табиғат байлығын ... ... ... жер, су тазалығын сақтау, ... ... ... жол ... ... ашық, көңілі ояу әрбір азаматтың
парызы.
1.2 Педагогикалық-психологиялық ... ... ... ... – адам ... Оның ... ... болып саналатын
өсімдіктер мен жануарлар әлемі, биік таулар мен ... ... ... ... да адам ... ой салып, денесіне қуат, бойына күш, көңіліне
шабыт ... ... ... ... ... мен ... берудің
маңыздылығы 9-15 ғасырларда Әл-Фараби, Ж.Баласұғни, Қожа Ахмет ... ... тағы ... шығыс ғұламаларының тіл, этика,
психология, метафизика тағы басқа ғылымдары ... ... ... ... ... халқымыздың ұлы ағартушы ғалымдары, ақын, жазушылары
Ы.Алтынсарин, А.Құнанбаев, Ш.Уәлиханов, М.Дулатов, М.Жұмабаев, Ж.Аймауытов,
Ш.Құдайбердиев еңбектерінде де ... ... ... ... ... ... ... тығыз байланыстырылып берілген. Біздің
табиғатқа деген ... ... ... ... ... ... ... аламын десең, табиғаттың ұлы кітабын оқы»
деген табиғаттың құдіреттілігін білдіретін сөзі ... ... ... ... ... ... – адам ... дүниеге келтіріп, бойындағы бар
махаббат мейірі мен ... ... ... ... ... » ... жайлы өзінің терең толғанысын білдіреді.
А.Байтұрсынов: «Біздің ... ... ... ... ... бәріне табиғат ісінен шыққан жаратынды нәрсе, не адам ісінен
шыққан жасалынды нәрсе... » дей ... ... ... ... тіршілікті
сақтау адам баласының қолында екендігін ескертеді.
Ш.Уәлиханов: «О, Табиғат! ... ... ... одан ... ... не ... деген сөздері табиғат сұлулығына, кереметтігіне және
оның түсінікті-түсініксіз жұмбақ ... ... ... «Кім ... ... ... сен де оған махаббат қылмағың
парыз» деп өскелең ұрпаққа өзін ... ... ... жақсы,
игілікті әрекетке жауапкершілікпен қарап, оның қарымын қайтаруды ұмытпауды,
онымен үнемі санасудың ... ...... бір ... Ол тірі ... ... ... ... Оның ... ... мен ұзақ ... біздің
планетамыздағы өмірдің жалпы жүйесіне тәуелді.
Көп мөлшерде энергия пайдаланушы және техникамен қаруланған ...... ... әсер етуші өте қуатты күш болып саналады. Егер
бұл ... ... ... ... онда ... ... бұзылып, апаттық жағдайлар пайда болады.
Қазіргі кезде экология ғылым ретінде, осы ... ... ... ... жол ... ... Осы ... ашу негізінде адамдар өздерін қоршаған ортамен қарым-
қатынастарын ... ... және оны ... ... керектігін, өздерінің
техникалық құралдарын қалай пайдалану және қандай принциптер бойынша әрі
қарай дамыту ... ... ... Бұл ... көбіне
қоғамның қоғамдық құрылысына, яғни адамзат қоғамының байланысына тәуелді.
«Экология» атауын 1866 жылы ... ... ... ... ... ... еңбегінде қолданды. Экология гректің
«ойкос» - үй, ... ... ... - ... ... ... екі сөзінен
құралған.
Жалпы айтқанда экология – «тіршілік орны ... ... Бір ... «үй» дегеніміз – бұл ортаның белгілі аймағы. Мысалы, гүлдің күлтесі ... ... ... бунақденелілер үшін мекен орны, ал теңіздер мен
мұхиттар кеңістігі – су ... үшін ... ... ... үшін «үй» - жердің бүкіл планетасы болып табылады.
Экологияны кейбір авторлар организм мен қоршаған ... ... ... бір бөлігі деп санаса, екіншілері – тірі
организмдерінің ... ... ... ... ... деп,
үшіншілері – экожүйенің әр түрлі дәрежедегі құрылуының жалпы заңдылықтарын
оқытатын пән деп есептейді.
Сондықтан бүгінгі күні ... ... дәл ... беру өте ... ... ... және ... экологтар көптеген анықтамалар
берді. Олардың ішіндегі маңыздыларына тоқталсақ:
1963 жылы ... ... ... ... құрылысы мен қызметі
туралы ғылымды экология деп атады. Ол «Экология» (1986) ... оған ... ... ... ... және қоғамда көп деңгейлі ... мен ... ... ... ... ... Дажо: «Экологияны – қоршаған ортаның биологиясы» ... ... ... ... ету ... және ... тіршілік ететін
ортамен тірі организмдердің арасындағы байланыстарды зерттейтін ғылым» деп
анықтама берген.
Э.Макфедьен: «Экология – ... ... және ... ... ... ... ... ғылым».
Е.Одум: «Экология – табиғи құбылыстарды зерттеуде ... ... ... ... ... ғылым».
Т.Льюис және Л.Тейлор: «Экология – особь, популяция және ... орта ... ... ... ... ... ... тек жаратылыс ғылымы ғана емес, ол басқа пәндерді,
мысалы, экономика, құқық, ... және тағы ... ... ... ... ... (1961 жыл, 3 бас): ... пәні –
организмдер мен оларды қоршаған орта ... ... ... ... деп анықтама береді.
Кеңестік энциклопедия сөздігінде (1990 жыл): «Экология - өсімдіктер
мен жануарлар организмдері және ... ... ... ... және қоршаған ортамен байланысын зерттейтін ғылым» деп анықтама
берілген. Осы айтылған ... ... ... үш ... жүйе ... популяция, биоценоз)
қарым-қатынас (байланыс, қарым-қатынас, тәуелділік)
қоршаған орта (тіршілік ортасы, сыртқы орта) жинақтап, басшылыққа
алуға болады.
Қазіргі экологияның ... даму ... ... ... ... ... – экологияны әр түрлі организмдердің бір-бірімен және ... ... ... зерттеу деп түсінген кезең.
2-кезең – 20 жылдардың ортасына қарай «экология» термині ... ... ... экологиялық пирамида және тағы басқа)
зерттеуге қолдана бастаған кезең.
3-кезең – 50 жылдардағы ғылымға ғылыми зерттеулердің ... ... ... ... және ... ... енгізілген
кезең.
4-кезең – 70 жылдардағы әр түрлі экожүйелер түйісінде болатын облыстар
аймақ болып саналатын, ал маңызды ...... жете ...... ... адамның ерекше ролі және ... ... ... ... даму тарихы өте күрделі. Бұл күрделілік ... ... ... ... ... тығыз байланысынан көрінеді. Адам
қоғамы әрқашан ... мен ... ... және ... ... ... және ... құстар мен балықтардың тіршілігі мен таралу
ерекшеліктерімен ... ... ... болды.
Қазіргі ғалымдардың дүниетанымына ежелгі грек ғалымдарының ықпалы зор.
Мысалы, Аристотель (біздің эрамызға дейінгі 384-322 жыл) «жануарлар тарихы»
еңбегінде су және ... ... ... ұшатын, жорғалаушыларды
айырып жазды. Бұл ерекшеліктер тірі организмдерді ... ... ... ... туатынын сипаттайды.
Сол сияқты, организмдердің құрылысы мен тіршілігі туралы ... ... мен ... ... ... ... ... 371-280 жыл)
пен Үлкен Плиний еңбектерінде ... ... ... ... ішкі ... ... қана қоймай, олардың өсу жағдайларына
тәуелділігі туралы жазды. Жануарларды зерттеу ... ... ... ... орны ... ... ... ағылшын химигі Роберт Бойль (1627-1691) ең бірінші экологиялық
эксперимент жасады. Ол әр түрлі жануарларға төменгі ... ... ... ... ... ... ... экологиялық білімді қалыптастыру ерекшеліктері
Табиғаттағы тіршілік атаулары бір-бірімен ... ... ... оның ... болып жатқан өзгеріс міндетті екіншісіне әсер етеді.
Біріңғай экологиялық талаптар ескерілмегендіктен, еліміздің ... зиян ... ... ... Арал ... мен ... ... қорғау,
бұзылған экологиялық тепе-теңдігін қалпына келтіру, сақтап қалу ... ... ... да ... ... білім мен тәрбие
беру мәселесі айрықша атап көрсетілген.
Бастауыш сыныптарда өтілген пәндерге табиғат ... ... ... ... сол ... ... табиғат туралы бастапқы
ұғымдармен бірге табиғатқа деген қамқорлық сезім де қалыптаса ... ... ... өзі белгілі бір дәрежеде ... ... ... оларды: су, құм, тас, ... ... ... – бала ... табиғатқа деген ынтаны құптап дамыту.
Бұл міндет-дүниетану пәні арқылы және ... ... «Ана ... ... көріністеріне байланысты өтілетін материалдар арқылы,
экскурсиялар, ... ... ... ... ... ... және табиғат календарьларын толтыру арқылы іске асады.
Әр сабақты өмірмен ұштастыра, сабақ барысында табиғат байлықтарын айтып,
оны қорғау ... ... ... ... табиғаттың сұлу көріністерін,
аңдарды иллюстрациялық ... ... ... адам ... ... пайда, зиян келтіретіндерін түсіндіру қажет [].
Бастауыш сынып оқушыларына ... ... ... тағы бір жолы
оқушыларды тікелей ... ... ... ... ... ... алдын көгалдандыру, ағаш отырғызу, гүлзарлар жасау,
құстарға қамқорлық, ұя ... ілу, тағы ... ... серуен жасау
кезінде өсімдіктер мен жан-жануарларды таныстыруға, оларды ... ... ... ... ... да ... жол
бермеуге баули отырып, балалардың мейірімділік жаны ашушылық, қайырымдылық,
ізгілік сезімдерін қалыптастыруға баса назар ... ... ... ... ... мақсат болғандықтан, балаларды қоршаған
табиғатты аялауда «Дүниетану» пәніне көп көңіл бөлу ... ... ... бара ... ... ... үшін жасыл өсімдіктерді көптеп
өсіру керек. Балалар қоршаған ортаны аяушылықпен қараса, ... ... ... де ... ... ... ... тақырыбы бойынша оқушылардың экологиялық білім
деңгейін арттыруға болады. ... ... өсіп ... ... қалай
баптап, күту керек, олардың бізге тигізетін пайдасы қандай, ... бар? ... ... қоя ... ... оларды аялауға баулу.
«Бір тал кессең, екі тал ек» мақалын девиз ... ... ... ... осы ... ... қалай зиянды бунақденелілерден
қорғау зақымданған жерлерін қалай заласыздандыру керектігін айту.
Оқушыларды «Қызыл кітапқа» еңген өсімдіктермен ... ... ... ... ... шолу жасау [].
Біздің Республикамыздағы экологиялық апатты ... ... ... ... қалаларда атмосфералық ауа зиянды заттар мен
мөлшерден артық ластанған. Оның неліктен олай екенін сұрау, ... ... ... болады? Мұнда өсімдіктердің алатын ролі ... ... қоя ... оқушыларды өсімдікті аялауға, қорғауға баулу керек.
Экологиялық мәселелер-қазігі заманда әрбір адамның, ... ... ... ... ... күрделі жағдай. Бұл мәселелерді ғылым
мен ... даму ... ғана ... ... табиғи ортаны қорғау
жауапкершілігіне де байланысты. ... ... ... мектеп
түлектері тағы басқа әртүрлі сатыдағы экологиялық ... ... ... ... ... ... ... өзімен де нашар
қаруланған. Мұның негізі бір ... ... ... білім мазмұнының нашар жоспарлануы, тіпті қамтылмауы.
Қоғам мен қоршаған орта арақатынасын әлеуметтік экология зерттеп, оның
ерекшелігі, принциптері, заңдылықтары, мәні ... ... ... ... ... ... ... объектілер мен қоршаған
орта арақатынасын зерттеумен қанағаттанса, қазіргі оның ... ... ... ... арақатынасын зерттеу болып табылады.
Мектептегі алатын экологиялық білім осы бағыттардың ... ... ... ... экологияны, әлеуметтік экологияны қамту
керек. ... ... ... ... ... ... білім
берудің 3 моделі бар.
1 көппәнділік ... ... ... ... ... ... тақырыптар енгізу;
2 бірпәнділік модель, арнаулы экология курсын енгізу;
3 аралас модель, экологиялық ... әр ... ... ... және жеке ... толықтай оқыту.
Аталған модельдерді негізге ала отырып, әртүрлі ... ... ... енгізілуінің тиімділігі басқа елдердегі интеграцияланған
бағдарламалармен дәлелденеді: ... ... ... ... және оның
айналасы» (Америка Құрама Штаты), «Химиялық және физикалық ... ... ... және экология» (Ресей), «Адам және
орта», «Адам және экожүйе» ... ... ... ... ... ... ... ұлғайтумен үздіксіз байланысты, ал бұл бізді қоршаған ортаға
терең өзгерістер әкеледі. Біздің Республикамызда да ... ... ... Көптеген қалаларда атмосфералық ауа ... ... ... ... мысалы: Алматы, Жамбыл, Өскемен, ... ... ... тағы басқа қалалар жатады. ... ... ... ... ластануы адамдардың денсаулығына әсерін
тигізуі одан әрі жалғасуда. ... Арал ... ... өте ... Орал және Іле, ... және ... Нұра өзендері
өнеркәсіп қалдықтарымен ластануда.
Жоғарыда айтып кеткендей, адамзат тарихының дамуы, ғылыми-техникалық
үрдістердің жеделдеуі қоғам мен ... ... ... қатысты барынша
шиеленістіре түсіп, планетаның экологиялық байланысының шұғыл бұзылуына
алып ... ... ... ... апат ... республикамызға
қатерлі қауіп төндіріп ... ... аян. Адам өзін ... ... ... ... ... сезініп, одан өзіне бар ... ... оған ... ... ... ... дер ... қамқорлық
жасауға әдеттенбеді. Демек, экологиялық тәрбие беру – ... ... ... іс-әрекетіне келешекте шек қоятын, оның тыныс-тіршілігіне
қоян-қолтық араласатын жаңа ... ... ... ... ... ... ... беретін мектептердің білім мазмұнының
тұжырымдамасында» берілетін ... ... ... және ... бар ... толықтыру арқылы осы үрдісті жүзеге асыру керек деп
айтылған.
2 ДҮНИЕТАНУ ... ... ... ... ОТЫРЫП ОҚУШЫЛАРДЫҢ
ЭКОЛОГИЯЛЫҚ БІЛІМДЕРІН ДАМЫТУ ЖОЛДАРЫ
2.1 Оқытудың жаңа ... ... ... күні біз әлем ... бір ... Жаңа ... – Жаңа ғасыр – Жаңа
мыңжылдықта өмір сүріп отырмыз.
Үшінші мыңжылдықтың жастары қандай болмақ? Бұл ... ... анық ... ... ... өмір сүруіне үш сапа негіз бола алады, ... ... ... адал ... ... ... таза жүрек. Бұл сапалар
адамды дүниеге келген күннен ... ... деп ... ... ... ... – туған кезден басталса керек. Адамның адам болып
қалыптасуында ата-аналармен қатар тәрбиеші мен мұғалімнің орны зор. ... ... ... жүк те ... ... ... істі болсын бастау, оны
өмірге ... оңай ... ... ... ... - бұл болашақ тірегі,
мемлекеттік маңызды іс.
Қазақстанның экономикалық, саяси, ... ... үлес ... ... ... ... де мәдениетті, парасатты, денсаулығы
мықты азамат ... ...... ... ... қауымының міндеті.
Адамзат ұрпағымен мың жасайды дегендей, ұрпақ тәрбиесі қай ... ... ... болған. Тарихта айтылғандай: дарындылар, қабілеттілер аса
жоғары бағаланған.
Оқу мен тәрбие сапасындағы мұғалімдердің алдында ... аса ... - ... ... ... - ... іздеп тауып оны жетілдіріп шығару.
Ал, еш нәрсеге ... жоқ, ... бала ... да ... адамды қалыптастыру үшін оған не керек? Ол үшін оқытудың мазмұнын
жаңартатын жаңашыл, шығармашыл, ізденімпаз ұстаз керек.
Міндет – ... ... ... ... ... ... халық
ауыз әдебиетін пайдалану, діни дағдыларды зерделеп оқи отырып намысты,
имандылық пен ізгілікті, жат іс-әрекеттерге сын ... ... өз ... ... рухани байлықты қастерлейтін, Отанын, өз жанұясын қадірлейтін
Азамат ... Ол үшін ... ... жаңа ... ... ... ... жүргізуіміз керек. Жасыратыны жоқ соңғы кезедері
мектептердің аттарын гимназия, лицей етіп ... ... ... ... ... ... білім деңгейі көтеріліп жатыр ма? ... ... ... жете ... ... атын ... яғни
оқыту жүйесін, мазмұнын білім беру ... ... ... ... бейімі мен талабы, талантына, қабілетіне, дарынына, талап-тілегіне
қарай ұлттық тәрбие, ... ... ... негізге ала отырып, тұлға
қалыптастыруға бағытталу керек. Қазіргі педагогика ... ... ... ... беру ... жаңарып жаңа көзқарас, пайда болумен жаңа
технологиялар өмірге ... ... жаңа ... жете меңгерген, оны
оқушылардың жас және психологиялық ерекшелігіне қарай ... ... зор []. ... ... ... ... іс-әрекетімізге
кеңінен еніп, жиірек қолданылып, практикаға ... ... оның ... ... ... ... ... Түсіндірме сөздікте: «Технология –
бұл қандай да ... ... ... ... ... ... Б.Т. ... педагогикалық технологияны оқу процесіне белгілі бір
мақсат көздей әсер ... ... ... деп ... ... ... нақты педаогикалық нәтижеге жетелейтін бірліктердің
(өлшемдердің) белгілі бір жүйесі ... ... және ... ... ... ... ... емес, қайта бала мен
мұғалімнің үнемі түрленіп отыратын өзара қарым-қатынасының өзегі, мазмұнды
ұйымдастырушы құрылым ... ... ... ... ...... оқыту
үрдісі мен білімді техникалық және адам ресурсын олардың ... ... ... ... ... ... ... ескере отырып
меңгеруді жүзеге асырудың жүйелі әдісі. М.В. ... ... – бұл ... ... қол жеткізу жолындағы қолданылатын
барлық қисынды ілім амалдары мен ... ... ... жиынтығы
және жұмыс істеу реті», - деп жазады. Абай атындағы Алматы мемлекеттік
университетінің ... Ш.Т. ... және ... ... Б.Т. Барсайдың пікірлерінше, педагогикалық үрдіс технологиясы
дегеніміз мақсат-мүддені анықтаудың жалпы әдіснамасы негізінде ... ... ... беру ... ... ... ... сәйкес
анықталып, іріктеліп, реттелген оқытудың мазмұн, форма, ... ... ... ... кешені ретінде пайдаланылады. Ол оқушылардың тәртібіне, оқуға
ынтасына, оқу ... игі әсер ... ... ... нақты
ғылымға жақындату, мұғалімдердің интеллектуалдық, шығармашылық қызметі
болып ... ... ... ... әсер ... оқу-тәрбие процесінің басты күре
тамырының ... ... ... ... ... технология – оқу-
тәрбие процесінің шығармашылықпен терең ойластырылған көптеген факторлардың
үйлесімділігі оқыту мен ... ... ... ететін жанды
құрамдас бөлігі (компоненті) [].
Педагогикалық жаңа технологиялар – ... ... ... ... ... ... ... педагогикалық жүйе – тұлғаны жетілдіруге, қалыптастыруға бағыттау
мен белгілі бір мақсатқа жету ... ... ... ықпалды
ұйымдастыруға қажетті өзара байланысқан әдістердің, құралдардың жиынтығы.
Олай болса, дәл қазір бізге осы ... ... ... оны ... ... Жаңа буын оқулығы көпдеңгейлі интеграцияланған, ... ... ... ... Бұл сол қасиетттермен ерекшелінеді.
Педагогикалық технологияның негізі әдіс-тәсіл, амалдардың ең тиімдісін
әр тұлғаның немесе сыныбындағы оқушы ... ... ... ... Ұстаздар естен шығармайтын негізгі мемлекеттік стандарттың
талаптарын толық басшылыққа ала отырып жұмыс істеуінде.
Олай ... ... ...... ... оқыту мен тәрбиенің тиімділігін қамтамасыз ... ... ... ... ... жатқан әлеуметтік, экономикалық
өзгерістерге байланысты жас ұрпаққа білім беру мен ... ... ... көзделеген. Тәрбиенің, білім беретін мәдениеттің барлық
кешенін ... ... ... – қазіргі жалпы білім беретін
мектептердің басты ... ... ... ... ... қарқыны білім беру
жүйесінің алдына мүлдем жаңа міндеттер қойып отыр. Ол - өз ... ... ... техникалық тізбекте технологияның үздіксіз өзгерістеріне
бейімделе алатын орындаушының (атқарушының) ... ... ... ... беру ... ... болуы керек? деген мәселе әркімді
де ... ... ... ... ассоциациясының вице-
президенті, доктор А.Урбански білім берудің болашақ ... ... ... ... ... ... тиіс. Осыған байланысты оқу
үрдісіндегі өте маңызды кезең – ... ... ... ... мен ... саналы түрде игеруге көшу».
Жаңа оқыту технологиясы бойынша материал ... ... ... ... ... ... тиіс. Көптеген ғалым-әдіскерлер «Методология
мәселені шешеді» деп есептейді. ... ... ... ... ... жаңа ... ... назары дұрыс жауап алудан оның қандай
жолмен алынғандығын ... ... ... - ... ... ... ... нәтижелерін белгілейтін
маңызды фактор болып ... ... жаңа ... ... ... мен демократияландыру – мектептегі оқу үрдісін
жетілдірудің басты ұстанымдары.
Балаларға ізгілік тұрғысынан қарау ... ... ... ... ... тағдырына алаңдау;
- баланың болашағына, қабілетіне сену;
- ынтымақтастық, қарым-қатынас шеберлігі;
- тікелей қысым көрсетпеу;
- баланы ынталандыру;
- баланың кемшіліктеріне шыдамдылық көрсету.
Қарым-қатынастарды демократияландыру ... ... мен ... тең құқықта болуы;
- оқушының еркін таңдауына мүмкіндік құқығы болуы;
- қателесу құқығы;
- өзіндік көзқарас құқығы;
- «балалар құқықтарының конвенциясын» ... ... ... ... салу – ... ... басқармау – бірігіп
тең басқару, зорламау – ұйымдастыру, ...... ... ... ... алуы нәтижесінде қоғамдық өмірдің барлық
салаларында, ... ... ... беру ... ... ... мен ізгіліктендіру мектепті осы күнге дейінгі дағдарыстан
шығаратын қуатты талпыныстарға жол ашты.
Бұған дейінгі ... ... беру ... тек ... ... ... белгілі жиынтығын меңгертуге ғана бағытталып, олардың жеке
басының дамуына, тұлға ретінде қалыптасуына ... ... ... ... ... ... ... жаңа жүйесі
жасалып, әлемдік білім беру кеңістігіне енуге бағыт ... Бұл ... мен ... үрдісіндегі елеулі өзгерістерге байланысты болып
отыр: білім берудің мазмұны жаңарып, жаңа көзқарас, ... ... ... ... ... ... беру ... жаңа үрдістік біліктермен, ақпараттарды қабылдау
қабілеттерінің дамуымен, ғылымдағы шығармашылық және ... ... беру ... ... байи ... ... ... әдістері – ауызша және жазбаша, телефон және
радио байланыс – қазіргі заманғы ... ... ... орын
беруде;
- баланың жеке басын тәрбиелеуде, оның жан дүниесінің рухани баюына,
азамат, тұлға ретінде қалыптасуына ... ... ... ... және ... ... ... бала тәрбиесіндегі
бірлігіне ұмтылыс жасалуда;
- қоғамдық біліммен бара-бар педагогикалық технологияның ... және ... ... мән ... ... оқытудың
технологиясын жетілдірудің психологиялық-педагогикалық бағыттағы негізгі ой-
тұжырымдары төмендегіше сипатталады:
- есте сақтауға негізделген оқып ... ... ... ... ... ... дамытатын оқуға көшу;
- білімнің статистикалық үлгісінен ақыл-ой әрекетінің ... ... ... оқушыға орташа деңгейде білім беретін бағдарламадан жекелеп, саралап
оқыту бағдарламасына өту.
Қазір республика оқу ... ... ... ... отырған
көп нұсқалыққа байланысты өздерінің қалауына сәйкес кез келген үлгі бойынша
қызмет етуіне мүмкіндік алды.
Бұл бағытта білім берудің ... ... ... ... ... тәжірибеге негізделген жаңа идеялар, жаңа технологиялар бар. Сондықтан
әртүрлі ... ... оқу ... мен ... жас ... ерекшеліктеріне орай таңдап, тәжірибеде сынап қараудың ... ... ... беру ... оқытудың озық технологияларын
меңгермейінше сауатты, жаңа жақты маман болу мүмкін ... Жаңа ... ... ... ... ... рухани,
азаматтық және де басқа көптеген адами қабілетінің қалыптасуына игі ... ... ... оқу-тәрбие үрдісін тиімді ұйымдастыруына
көмектеседі.
Бір технологияның өзін әртүрлі мұғалім түрліше: орташа дәрежеде, ұқыпты,
дәл ... ... ... ... іске ... ... Бұл жерде
технологияны жүзеге асырушының ... ... ... ... ... ... әсер ... сонымен бірге оқушы әрекеті – оның
қабылдауы, ынтасы, құштарлығы негізгі роль ... ... ... ... ... бірақ олардың бәрі де осы технологияның мәнін ашып, мақсатын
орындауға ... ... оқу ... оқу үрдісінде педагогикалық ... ... ... ... Бұл ... ... ... негізі болатын контекстік оқыту технологиясы, болашақ маманның
кәсіптік шеберлігін меңгеруіне арналған іскерлік ойындар технологиясы, тағы
басқа. Ал, ... ... ... ... үшін ... ... төрт басты шартты қанағаттандыруы тиіс (В.П. Беспалько):
а) ... ... ... ... ... ... оқушының оқу танымдық қызметінің құрылымы мен мазмұнын анықтайтын
оқу-тәрбие үрдісінің жобасына ... ... оқу ... ... ... жолымен анықтап, ... ... дәл ... ... ... ... ... оқу үрдісінің толықтығын қамтамасыз етуі тиіс.
Оқыту технологиясын таңдап, іріктеу – оқушының оқу-танымдық іс-әрекетін
басқарудың негізгі бір буыны.
Сабақ ... ... да ... негізігі түрі ретінде қала
бермек, бірақ оның ерекшеліктері мен ... ... ... ... ... Сол ... ... түрлерін жетілдірудің түрлі жолдары
пайда болып, оқыту үрдісін ғылыми тұрғыдан басқаруға, оқу технологияларын
қолдануға ... ... ... ... ... соңғы жылдары мерзімдік
баспасөз беттерінде оқытудың жаңа технологиясы ... ... ... ... ... ... оқыту технологияларын меңгеру - өте күрделі де ұзақ
үрдіс. Кейде ол ... ... ... ... ... етеді. Сондықтан мұғалімге оқыту технологияларын үйретуді арнайы
кәсіби тұрғыдан ұйымдастыру керек.
2.2 Сын тұрғысынан ойлауды дамыту – ... ... ... ... ... ... дарынды азаматтардың элитарлық
білімін, оның ішінде шетелде білім алуына ... ... ... ... Заңның бұл көкейкестілігін қазіргі өмір көрсетіп отыр. Соған
орай, бүгінгі таңда жаңа технологияны ... ... ... ... ... ... білімін, шеберлігін жетілдіру, үнемі
ізденіс үстінде жүруіне жол ашу ерекше орын алады. Соның негізінде ... ... ... ... ... ... жауап іздеу біршама ... ... ... 60-70 ... ... озат ... оқытуды дамыту, оқушылардың танымдық әрекетін ... ... ... ... ... Данилов, Занков, Выготский,
тағы басқа теориялық жағынан дамытқаны белгілі.
Ал 90-жылдары Қазақстанда Америка Құрама ... оқу ... ... «Сын тұрғысынан ойлауды дамыту» бағдарламасы мұғалімдер үшін
әйгілі бола ... ... ... бұл бағдарлама оқыту әдістері
бағытының бірі болып ... ... ... ... ... ... ... түкпір-түкпірінен
жиылған білім берушілердің бірлескен еңбегі. Тәжірибені жүйеге келтірген
Джинни Л.Ситл, Куртис С.Мередит, Чарльз Темпл. ... ... ... ... ... ... барлық жастағы оқушыларға кез келген мазмұнға сыни тұрғыдан
қарап, екі ұйғарым бір пікірдің біреуін таңдауға ... ... ... ... ... ... ... Соростың ашық қоғам институты,
«Сорос-Қазақстан» қоры арқылы келген бұл технология орыс және ... ... ... ене бастады.
«Сыни тұрғысынан ойлау» ұғымын белгілі бір идеяларды қабылдай отырып,
оның неге қатысты екенін зерттеу, оларды жеңіл ... ... ... ... ... алу, сол ... қарсы көзқарастармен тепе-теңдікте ұстап
зерттеу, оларға сеніммен қарау деп түсіндіреді авторлар.
Сыни ... ... әр ... ... ... әр ... Мысалы: В.Г. Крутецкий – ойдың сыншылдығы – бұл адамның өзінің
және басқалардың ойларын белсенді ... ... ... ұсынылған ережелер
мен қорытындыларды нақты және жан-жақты тексеру.
Сынды құрылымды ақылды адам ешқашан өз ... ... ... егер оның ... ... сәйкес келсе, онда оны ойламай-ақ
алып тастайды және шешімнің жаңа ... ... Ұлы ... өзінің ең сүйікті болжамынан бас тартады, егер оған ... ... ... ... ... ... әр ... шешім сындарлы ойға
түсіп, жұрттың айтқанын не өз топшалауын ... ... ... ... ... ... «оң, не қарсы» тараптары таразылағанды талап етеді.
Сындарлы ақыл ... ... ... жағдайлар мен өз іс-әрекетіне орынды
баға беру қабілетінен, нақтылы бағыт ұсынып алға тартылған болжамдарды ... ... ... ... ... объеткив бағалай алуынан келіп
шығады. Сындарлы ойлау ... ... ... тұлғаның терең
білімділігі мен тәжірибесінде.
Сын тұрғысынан ойлау – сынау ... ... ... Бұл ... тек ... адамдарға, жоғары сынып оқушыларына ғана тән деп ойлау аса
дұрыс түсінік емес. Жас балалардың да бұл ... ... ... өз даму ... ... ойы ... белгілі бір жетістіктерге
жетері сөзсіз [].
Аталмыш бағдарламаның ішкі құрылымында ерекшелік бар. Бұл ... ... ... ... мен ... ... Білімнің болашақта пайдаға
асуы, қажетке жаратуын қалыптастырады. Көп ... ... ... ішінен қажеттісін алуға үйретеді.
Сын тұрғысынан ойлау бағдарламасы қызығушылықты ояту, мағынаны тану,
ой толғаныс кезеңдерінен түзіледі.
Енді осы кезеңдердің мақсат-міндеттеріне толығырақ ... ... ... ...... ... мен жаңа білімді ұштастырудан
тұрады. Үйренуші жаңа ұғымдарды, түсінктерді өзінің бұрынғы білімін ... ... ... ... ... да ... ... мәселе жайлы оқушы не біледі, не айта ... ... Осы ... ойды ... ... ми қыртысына тітіркенгіш арқылы
әсер ету ... ... Осы ... ... ... «Топтау», «Түртіп алу»,
«Ойлану», «Жұпта талқылау», «Болжау», «Әлемді ... тағы ... ... бар ... ... жинақталған. Қызығушылықты ояту кезеңінің
екінші мақстаы - ... ... ... ... үйрену –
енжарлықтан гөрі белсенділікті талап ететін іс-әрекет екені даусыз. Оқушы
өз білетінін еске түсіреді, қағазға ... ... ... ... Яғни ... ... ... салу арқылы оның ойы аршылады,
тазарады. Осылайша ... ... ... ... ... ... бұл ... жаңа білім жайлы ақпарат жинап, оны байырғы білімімен
ұштастырады.
Дүниетану сабақтарында қызығушылықты ояту ... ... ... ... ... жұмбақ жасыру, мақал-мәтелдер,
жаңылтпаштар, ... ... ... болады. Мұндағы мақсат –
оқушылардың пәнге деген, экологиялық жағдайларды ... ... ... ... ... Ал енді осы ... ... тоқталып өтейік.
Экологиялық мазмұнды есептер.
Айналадағы бізді қоршаған табиғатты сүйіп, аялап, ... ... ... ... ... екенін жас ұрпақ ... ... ... ... ... өсуі тиіс. Экологиялық білім
оқушылардың ақыл-ойының дамуына және мектепте әр ... ... ... бір-бірімен тығыз байланыста екенін түсініп, оны қоршаған
ортамен сәйкестендіре, біртұтас қалыпта, ... ... ... ... ... есеп мазмұнын қарастырып шығару
математика пәнін теориялық материалдарын да сапалы ... ... ... 1 ... ұясына 2 ондық жәндік тасып әкелсе, ол 2 сағатта
қанша жәндік тасып әкеледі?
Сонымен қатар, оқушылардың ... есеп ... ... мынандай деректерді де ұсынуға болады:
Екі сары шымшық бір ... 10 ... ... ... сақтайды, ...
Сонымен экологиялық тақырыптарға берілген есептер ... ... ... ... ... адам өміріне,
денсаулығына табиғаттың зор маңызының бар ... ... ... ... табиғат болмысын терең түсінуге, оның біртұтастығын
анықтауға, ... ... ... ... ... Экология тақырыбына
байланысты есеп мазмұнын қарастырып шығару математика пәнінің ... да ... ... меңгеруге көмектеседі. Экологиялық мазмұнды
есептер 3 түрге бөлінеді:
1 математикалық есептер;
2 болжамалы талдау есептер;
3 логикалық талдау есептер.
Болжамалы ... ... ... ... ... ... ала
ситуация құрып, оны шешу үшін ... ... ... Оған ... ... мына ... ... болады:
Су – ғажайып зат. Қазіргі ғылым мен техниканың даму кезеңінде судың
ғажайып ... ... ... болып қала береді. Қалай ойлайсыңдар?
Неліктен?
Логикалық талдау ... ... ... ... ... құбылыстарын, олардың арасындағы ... ... ... жас ... өмір ... ... ... тапсырма ету керек. Есептердің мазмұны тақырыпқа сай
болуы керек.
1-сыныпта «Құстар» тақырыбын ... ... ... ... ... 2-3 аузын ашып жатқан балапандарды көрді. 2-3 күннен кейін келсе,
балапандар өліп ... ... ... өліп ... Маса бақадан қашып құтылуы үшін не істеуі керек?
3-сыныпта. Жануарлар адамға қарағанда неліктен аз өмір сүреді?
4-сыныпта. Қыста қасқырлар үйірімен ... ... ... бір ... ... ... Дәлелдеп айтып бер.
Дидактикалық әдістер.
Оқыту бағдарламасы экологиялық білім беруді және тәрбиелеуді негізгі
оқыту мақсаттарымен біртұтас етіп ... ... Бұл ... ... ... етеді.
Дидактикалық әдістерге:
1 экологиялық ертегілер;
2 экологиялық жұмбақтар;
3 экологиялық ойындар;
4 экологиялық тақырыпты мақал-мәтелдер мен ... және ... ... ... ... ... ... өз
көзқарасын көрсетеді.
Экологиялық ертегілерді құрастыру: олар мұғалім өзі ... ... ... ертегілерге бөлінеді.
Мұндай ертегінің ерекшеліктеріне:
1) айналадағы дүние туралы алған білімдерін өңдеу, қайта жасау;
2) қайталануына байланысты элементтерін анық құрастыру;
3) ... ... ... етіп ... бір ... ... және аяқталуына дейін оқиғаның белсене
дамуын ойластыру;
5) белгіленген ұғымдарды қабылдауы үшін, ... ... ... ... ... ... тыс жаңа ... қызық кейіпкерлері, олардың іс-
әрекеттері және ... тыс ... ... ... ... ғылыми елес қалыптастырады табиғаттың күрделі
құбылыстарын қызықты түрде көрсетеді, қабылдауын жеңілдетеді. Жануарлар ... адам ... ... ... олардың мұқтажын,
айналадағы ортамен қарым-қатынасын ойын түрінде зерделеп ... ... ... ... ... олардың ойының
бағыттарын, ықыластарын түсінуге көмектеседі. ... екі ... ... ... ... мазмұнына ұқсатып құрастырылған;
ә) өз іс-тәжірибесін, бақылауын негіздеп құрастырған.
Ертегінің «құбылыс заты» болып ... ... ... ... ... ... ... адам қызметіне белсене
қатыса алмауынан балалар ертегі арқылы табиғаттағы заттар мен ... ... ... ... өз ... ... ертегі оқушыларға қоршаған ортаға дұрыс ... ... ... ... ... тірі ... жаны ... оларға көмек
көрсетуді, сақтауды, табиғаттың құбылыстарының ... ... ... ... ... ... түсінуді
қалыптастырады.
Экологиялық ойынды жүргізу әдістемесі.
Мұғалім ойын жүргізбестен бұрын, оның ... ... ... мен ... қалыптастыруын, оқушылардың іс-әрекетін, ойынның
қорытындысын жоспарлап ... ...... табиғи мұқтажы. Ойында бала үлкендерге
еліктеп, мұғалімнің оқытуының алдына қойған ... ... ... Ойын ... ... оқытудың белсенді әдістерінің бірі деп
есептеледі. Қазіргі кезде психологтар мен педагогтар ойынды оқытудың барлық
кезеңдерінде пайдалануды ... ... ... ... ... ... бала оқу-
тәрбиелеу құралынан – белсенді қатысушыға айналады.
Оқушылардың творчестволық белсенділігін, ойлау-талдау қабілетін, оқу
мақсатын жоспарлау және оны ... ... ойын ... ... ... үлкен орын алады. Олардың тақырыбы
сабақ тақырыбына сай, оқушыларға түсінікті, қарапайым болу керек.
Жұмбақтар – ... ... ... айналадағы табиғаттың
құпиясын, заттар мен құбылыстардың белгілерін, ... ... ... ... ... ...... олардағы ұғымдар мен түсініктер –
дерексіз болып келеді, сондықтан бала ойында оларды ажыратып, салыстырып,
ара-қатынасын, байланысын ашып, ... ... ... ... ... ... дерексіз
ойлауы, оны сипаттауы ой қызметін жаттықтырып, сөздік қорын ... ... мен ... белгілерін ажыратады, салыстырады,
себептік байланыстардың мәнін түсінеді, ойлауды, танымдық ... үш ... ... ... жұмбақтары;
2) мұғалімнің өзі құрастырған жұмбақтар;
3) оқушының құрастырған жұмбақтары.
Заттардың негізгі белгілерін білуді, ажыратуды игерген оқушы сол зат
туралы дұрыс ... ... ... жиі ... ... ... сабақтың тақырыбына сай,
оқушылардың жасына байланысты жүргізуге болады.
Олар оқушылардың тілін, еске сақтауын, дерексіз ойлауын жаттықтырады.
Таңдап ... ... ... өзі айтады, бөлімдерге бөліп, оларды
талдайды қайталап айтады, ... ... ... кезде қазақ балалары
бала-бақшасында орыс тілінде қатынасады, ал қазақ мектептерінде ... ... ... ... ... ... сондықтан сабақта жаңылтпашты
пайдалану - өте тиімді әдіс.
Мақал-мәтелдер – ... ... ... ... айналадағы
дүниедегі заттар мен құбылыстарды бақылауларын алынған халықтың, ұлы
адамдардың нақыл сөздері. Бұл ... өмір ... ... бұларды пайдалану тәртіп ережелерін, адамгершілікті тәрбиелейді.
Бұларды сабақтың әр ... ... ... Суреттемелерді,
адамның іс-әрекетін пайдаланады. Оларды шешу, оқушылардың айналадағы
дүниеге ... ... өз ... ... ... ... танымдық қызығушылығын арттырады.
1) мақал-мәтелдер мазмұны оқушылардың ... ... ... сай болуы керек;
2) тілі қарапайым, түсінікті болуы керек;
3) ... ... ... ... 1 ... 2 мақал-мәтелді пайдалану қажет, көп немесе жиі
пайдаланған мұндай әдістер оқушыларды жалықтырып, сабаққа көзқарасын теріс
бағытқа қалыптастырады ... мен ... ... бұл ... ... ... тану ... білу). Бұл кезеңде үйренуші жаңа ақпаратпен танысады,
тақырып бойынша жұмыс істейді, тапсырмалар орындайды. Оның өз ... ... ... ... ... ... ... тақырып бойынша
жұмыс жасауға көмектесетін оқыту стратегиялары бар. Соның бірі INSERT. ... ... оқу, ... ... ... - ... - ... - «мен үшін жаңа ақпарат»
«?» - «мені таңқалдырады» белгілерін қойып ... оқу ...... ... өз ... ... етуге, ойын білдіруге
үйрететін ұтымды ... Бір ... ... тез ... оқығанды еске
сақтау, мәнін жете түсіну күрделі жұмыс. Сондықтан да ... ... ... ... ... ... алмау жиі кездеседі. Мағынаны
түсінуді жоғарыдағыдай ... ... ... ... ... білетіндерін анықтап, білмейтіндерін белгілеп сұрауға
әзірленеді. Бұл әрекет арқылы жаңаны ... үшін ... ... ... құрастыруға, яғни байланыстар құрауға дағдыландырады.
Тақырып туралы ой толғаныс – ... ... ... ... ... ... ... ұйымдастыру, өзіне, басқаға сын көзбен
қарау, баға беру назардан тыс қалып жатады. Одан гөрі, үйге ... ... ... баға қою ... ... ... ... аламыз. Сын
тұрғысынан ойлауды дамыту бағдарламасында бұл сабақтағы аса қажетті мәнді,
маңызды әрекет болып ... Дәл осы ... ... не ... ... оны ... жағдайда, қалай қолдану керектігін ой
елегінен өткізеді. Белсенді түрде өз білім ... ... ... қарап,
өзгерістер енгізеді, яғни нағыз білім шыңына көтеріледі, үлкен әлемге
енеді. Сол ... ... ... ... ... өзгеше сенім,
тәрбиелік, даналыққа ... ... ... ... етуге лайықталған «Бес
жолды өлең», «Венн диаграммасы», «Еркін жазу», ... ... ... ... стратегиялар әр сабақтың ерекшелігіне, ауыр-жеңілдігіне
қарай лайықтала қолданылады. Олар оқушылардың бір-бірімен ой ... ... ... ... әр оқушы өз шығармашылығын көрсете алады.
Сын тұрғысынан ойлау бағдарламасындағы мұғалімнің ролі қандай дейтін
болсақ, ол үйрену процесінде оқушыларға ... ... ... ... жасап,
оларға сеніммен қарап өз ойын, ақылын ... ... ... ... ... ... істің ортасында ... алу ... ... деуге болады.
Сын тұрғысынан ойлауды үйрету үшін мына төменгі шаралар орындалуы
шарт:
1) сын ... ... ... үшін уақыт керек;
2) оқушыларға ойланып-толғануға, ойын ашық айтуға рұқсат беру;
3) әртүрлі идеялар мен пікірлерді қабылдау;
4) үйрену барысындағы оқушылардың белсенді ... ... ... ... түсіп қалған қолайсыз жағдайларды әжуаға айналдырмау;
6) оқушылардың бір-бірінің жауабына жасаған сынының дәлелді, дәйекті
болуын ... ... сын ... ... бағалау.
Ал оқушылардан осыған байланысты:
- сенімділікпен жұмыс жасау;
- бар ынтасымен оқуға берілу;
- ... ... ... өз ... ашық ... талап ету қажет.
Тек сонда ғана олар:
- мен осы мәселе туралы не ойлаймын?
- осы мазмұннан алған ... ... ... осы ... туралы білетініме
сәйкес пе?
- осы ақпаратты үйрене отырып мен бірдеңе жасай аламын ба?
- маған бұл жаңа ойлар, ... ... әсер ... ... ... ойлауға үйренеді.
Жоба 80-ге жуық стратегиялардан тұрады. Бұдан ары қарай солардың
кейбірімен таныстыра ... СО – ... ... әдісі. Мақстаы жалпы мәселені алдымен
жұпта, сосын ұжымда талқылау. Бұл жағдайда әрбір оқушы бір сәт өзін мұғалім
ретінде сезінеді, ... ... ... артады.
Әдісті қолдану төмендегіше ұйымдастырылады. Алдымен ұжым 4 ... ... ... Бұл «жанұя» топтар деп аталады. Содан кейін 1,
2, 3, 4-ке ... ... 1-лер ... 2, 3, 4-өз ... ... ... ... материалдың тақырыбы талқыланған соң, осы мәтінді
түсіну қажет екендігі ескертіледі. 4 логикалық бөлікке бөлінген ... ... ... ... 2 санын алғандар, 3, 4 – нөмірлі топтарға оқуға
тапсырылады. Жұмысты бастамас бұрын оқушыларға ... ... ... ... ... ... қажеттілігін, өйткені сол бөлікті «жанұя топ»
оқушыларына түсіндіруге жауапты екенін, ... ... ... әр ... байланысты екенін түсіндіру қажет.
Келесі кезекте ұжым ... ... ... ... ... үйреніп келген бөліктеріндегі мазмұнды ортаға салады. Осылайша
ұжым ... ... ... сол ... ... ... СО – стратегиясы мазмұнды жоғары табыспен меңгеру, оқығанды есте
сақтау үшін өте тиімді. Оқушының оқуға деген қызығушылығы ... ... ... қалыптасады, саналы тәртіп орындайды. Сондай-ақ
мұғалімді, ... ... ... ... ... ... ... түрлі түсініктеме күнделігі.
Оқушылардан дәптердің бетін (не таратылып берген парақты) ортасынан
вертикаль сызықпен бөлу сұралады. Мәтінді оқу ... ... оң ... |Сол ... ... ... әсер еткен тұстар, |Сол әсер еткен үзінділер жайлы пікір|
|үзінділерді жазады ... ... еске ... себеп |
| ... ... ... ... бар |
| ... ... ... ... ... ... ... толтырып біткен соң, жұпта,
топта талқылау ... ... ... ... ... ... ... келген сұрақтарын қойып, жауаптар алады. Ол ... баға ... ... ... ... ... ... Мысалы:
- сіздің ойыңызда не сақталып қалды?
- автор оқырманды қалай қызықтырады?
- кейіпкерлердің ... сіз ... ... тағы ... ... әдіс те ... ... оқушыларды ұжым болып жұмыс жасауға
үйретеді. Ақпаратты өз бетінше меңгеруге ... ... Сөз ... ... ... ... ... тиімділігі сабақтан
тысқары қалатын оқушы болмайды, оқыған мәтінді түсіну оны түсінікті ... ... оған ... ойын, пікірін білдіру арқылы оқушының тілі дамиды.
Осылайша ұйымдастырылған оқу сабақтары арқылы сауатты оқырман ... ... ... Бұл әдісті сын тұрғысынан ойлау жобасындағы сабақтың
үшінші ой ... ... ... ... ... ... ... жаңа ақпарат жайлы, одан алған әсерін, не үйренгенін, нені
әлі де біле түсу ... ... тағы ... ... өз ... ... ... тапсырады. Жазуға уақыт береді. Уақыт аяқталған кезде оқушылар өз
жазғандарымен топ мүшелерін таныстырады. Ең жақсы деп ... ... ... ... алған білімдерін қорытуға оған сын ... ... ... ... бұл әдісті кез келген сабақта қолдануға болады.
Венн диаграммасы. ... ... екі ... екі жағына
салыстыруға берілетін объектілердің сипаттамалары жазылады. Ал айқасқан
жерген екеуіне ортақ ... ... ... ... ... ... ... оқушылар қызыға толтырады яғни салыстыру ... ... ... ... [].
«Сын тұрғысынан ойлауды дамыту» жобасында жұмыс жасауды бастаған
мұғалімдер бұл сабақтар баланың ... ... ... ... ... ... шығармашылығын қалыптастыруға ықпал ететіндігін атап
өтсе, оқушылар – оқудың ... ... ... ... ... ... жасауға үйрететіндігін, білімнің тереңдігі әрі тиянақтылығы
артатындығын баяндайды ... ... ... ... білім алуды бағыттайтын оқыту
технологиясы - сын тұрғысынан ... ... ... ... ... тақырыптағы ойды сын тұрғысынан қарай отырып, ой-толғау, суреттей
алу, еске түсіру, болжау оқушыны да, жаңа бір ... ... ... ... Әрі ... ойын айтуға ынталандырады. Бұрынғы қолданылған
оқыту әдістерінде мұғалім басты орын алып оқушы тек ... ғана ... сын ... ... ... арқасында оқушы білім
негіздерімен ... ... ... ... ... Сондықтан сын
тұрғысынан ойлау - өте күрделі ... ... ... ... ... дәлелді жауаптар іздейміз.
Оқушылар өз ойларын ашық айтуға, басқалардың ойын тыңдауға үйренеді. ... ... ... үрдісінде арттыру деген осы емес пе? Оқушылардың
қазіргі күнде осы ... ... ... ... ... ... күннің жаңалығы», «Мен өзіммен» деген жаңа бір үйрену ... көз ... ... ... ... бұл тек ... ... сабақтардан көрініс ретінде ғана айтылды. Бұдан шығатын
қорытынды: ... ... мен ... ... тұрмау үшін ... «Сын ... ... ... сай қайта құрса.
Мектеп өмірінің мұғалімдердің аталмыш жобамен ... ... ... ... ... ... ... оқуға деген ынта-
ықыласының артқандығын, ... ... ... ... шыдамдылық, төзімділік сияқты сапаларымен қатар оқушылардың
басқаны қабылдау, түсіну, сыйлауды үйренгендігімен сипатталады.
ҚОРЫТЫНДЫ
Егемендігін алған елімізде жаңа ... ... ... жаңа жүйесі
қалыптасуда, ертеңгі күнге бағытталған рухани ... ... ... ... оқушылардың ақыл-ойын, шығармашылығын дамыту
мәселелерін шешеді. Білімнің сапасын көтереді.
Сонымен қорыта айтқанда, ... күні ... ... ... ... жан-жақты білім беру, тәрбиелеу - әрбір ұстаздың басты
борышы.
Психологиялық, педагогикалық, әдістемелік ... ... ... ... ... ... арттыру
мақсатында сын тұрғысынан ойлау технологиясын қолданудың маңызды және
көкейтесті мәселе ... ... ... қойылған мақсатты зерттеу барысында 55 ... ... ... ... ... ... ... экология сөзіне түсініктеме, анықтама, оның зерттелу тарихы
туралы түсініктер ... ... ... ... ... ... қарастырылды.
2 тарау бойынша жаңа технология ұғымына зерттеуші ғалымдардың ... ... ... ... ... жаңа ... алатын
орны, Сорос-Қазақстан бағдарламасының «Оқу мен жазу арқылы сын тұрғысынан
ойлауды дамыту» ... ... ... жазылып, дүниетану сабақтарында
оқушылардың экологиялық білім деңгейлерін арттыру мақсатында сын ... ... ... ... ... ... ... кеткендерді ой елегінен өткізіп, көңіл таразысына
салып, мынадай қорытындыға келдік. Айналадағы қоршаған ... ... оқу ... ... әсер ... фактор оқушылардың
экологиялық ойлау қабілеті. Енді осы қабілеттерді дамыту үшін ... ... ... ... ... әр ... ... екенін білдік. Егер ұстаз дүниетану сабақтарында оқушылардың
экологиялық білімдерін арттыру мақсатында ... ... ... ... ... ... жас және жеке бас ерекшеліктерін ескере отырып
қолданса, оқушылардың өз даму деңгейіне сәйкес ойы ... күші ... ... ... ... ... пәнге
қызығушылығын, логикалық ойлау қабілеттерін арттырады. Оқу процесінде «Сын
тұрғысынан ойлау» технологиясын ... бала ... ... ... зор. ... ... ... «Сын тұрғысынан ойлау»
технологиясының стратегиялары баланың тіл ... ... ... ... ... ... ... бір-біріне деген
жауапкершілігін арттырады.
«Тоқсан ауыз сөздің тобықтай түйіні» егеменді еліміздің ертеңі болар
жеткіншектерді жаңа заман ... сай ... ... ... ... ... ... – үлкендердің қолындағы іс.
Қоғамның, ой-санасының биіктеп өсуі, жаңа сапалық деңгейде шарықтау
кезеңі, еліміздің егемендік алып, өркениетті ... ... ...
жаңа заманның жастарынан өзіндік таланты мен табиғи қабілетін жетілдіріп
қана қоймай, олардың жаңашыл болуын, ... ... ... ... ... етеді.
Қорыта айтқанда, ойлаумен ұштастыра білім алуды бағыттайтын оқыту
технологиясы – «Оқу мен жазу арқылы сын ... ... ... екен.
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР
1 Тұрғынбаева Б.А. Дамыта оқыту технологиялары. – Алматы, 2000. – 5-44 бет.
2 Аймағамбетова К.А. ... ... ... ... ...... ... 2003. – 111-118 бет.
3 Акбасова А.Ж. Экология: жоғары оқу ... ... оқу ...
Алматы: Бастау, 2003. – 5-10 бет.
4 Мұқамадиева Ш.С. «Дүниетану» сабақтарындағы ... ... беру ... (1-2 ... ... ... - Өскемен қаласы, 2000. – 10-
30 бет.
5 Молдағалиева Р.Т., Естұрсынова М.К. ... ... ... ... әдістемесі. – Астана, 2003. – 336 бет.
6 Қабдықайырұлы Қ. Оқытудың педагогикалық жаңа технологиясы: Оқу ... ... РБК, 1999. – 30-39 ... ... Дүниетану. 1-4 сыныптар. – Алматы, 2003. – 17 бет.
8 Фазылов С.Д. Қазіргі ... ... ... – Алматы, 2003.
– 206-208 бет.
9 Молдахметов З.М. Экологгия негіздері. – Қарағанды, 2002. – 135-138 ... ... Л. Жаңа ...... // ... ... – 2003. -
№4 – 21 бет.
11 Есқазиева С. Сын тұрғысынан ойлау. // Бастауыш ... – 2001. - №1-2. ... ... ... Б. ... оқыту – жетістік көзі. // Бастауыш мектеп. – 2002.
- №1. – 8-12 бет.
13 Таубаева Ш. Оқытудың ... ... // ... ...... №3. – 3-8 ... ... А. Экологиялық тәрбие көзі. // Бастауыш мектеп. – 1999. - №3-
– 12-15 ... ... Ж. ... ... ... ... ... //
Бастауыш мектеп. – 2004. - №4. – 15-24 бет.
16 Мамырбаева М. Жаңа технологиялар – сабақта. // Бастауыш мектеп. – ... №7. – 45-47 ... ... Ә. ... ... ... // ... мектеп. – 2001. -
№1-2. – 15-19 ... ... Б., ... Б. Оқытудың жаңа технологияларының негізгі
ерекшеліктері. // Бастауыш мектеп. – 2000. - №8-9. – 3-7 ... ... Ж. ... ... – Алматы: Зият, 2003. – 24-25 бет.

Пән: Педагогика
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 47 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 900 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Физика сабағында оқушылардың ізденімпаздық және логикалық ойлау қабілетін дамыту20 бет
Бастауыш сынып ана тілін оқытуда қазіргі технологияларды қолдануға болашақ мұғалімдердің даярлығын қалыптастыру121 бет
Инновациялық процестің ұғымы мен мәні7 бет
Түрік тілін үйретуде оқулықтың және көрнекі құралдардың алатын орны10 бет
Тәрбие процесінде инновациялық әдістерді қолдану.қазіргі кездегі тәрбиеде қолданатын инновациялық әдістерді схема бойынша анықтап көрсету,мазмұнын түсіндіру,мәнін анықтау5 бет
Қазақ тілін оқытуда қолданылатын оқу-әдістмемелік кешендер34 бет
Қазақстан Республикасындағы сайлау технологияларының даму ерекшеліктері117 бет
Қазақстандағы саяси сайлау технологиясын әлеуметтік талдау60 бет
"агрономиялық терминдерді пайдалана отырып ауыспалы егістерді жіктеу"4 бет
"Мектепке дейінгі кезеңде тілді қатынас құралы ретінде пайдалана білуі. мектепке дейінгі кезеңдегі балалардың сенсорлық дамуы."6 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь