Қазақ кітап басу ісіндегі алғашқы кітап шығарушылар тәжірибесі

Кіріспе
Негізгі бөлім
І тарау. Қазақ баспа кітабының бірінші кезеңі (1807.1867)
1.1 Алғашқы қазақ кітаптары
1.2 Қазақстан баспаханалар

ІІ тарау. Қазақ баспа кітабы дамуы тарихының екінші кезеңі (1867.1900)
2.1 Алғашқы қазақ баспагерлері
2.2 Миссионерлік әдебиеттер

ІІІ тарау.Қазақ баспа кітабы тарихының үшінші кезеңі (1900.1917)
3.1 Ағартушыларымыздың қазақ қолтума төл кітаптарына бетбұрысы
3.2 Бұғауда бұлқынған дәуірсөз

Қорытынды
Кітап тарихы тарих ғылымымен ұштасады. Қолмен жазылсын, баспа түрінде болсын, кітап өзі шыққан елдің, тіпті әлемнің тарихына тікелей қатысты. Қазақ халқының Орталық Азиядағы туыстас, бауырлас түрік халықтарымен ортақ тарихы бар да, 1456 жылдан бастап жеке хандық болудан кейінгі тарихы бар. Ал XVIII ғасырдың басы мен 1917 жылғы Қазан төңкерісі аралығындағы кезеңнің өзіне тән ерекшеліктері болды. Ресейдің құрамына кірген Қазақстан уақыт өте келе отар елге айналды. Сол кезеңде қалыптаса бастаған қазақ кітабы қазынасы мен кітап ісінің басқа да салаларына өз әсерін тигізді.
Кітап ісінің дамуына қоғам, қоғам дамуына кітап ықпал етпек. Осы қағиданы тірек еткенде, қазақ кітабының төңкеріске дейінгі (1917) тарихын негізгі екі дәуірге жіктеп қарауымыз керек. Біріншісі – қолжазба кітап тарихын қамтиды. Екіншісі – түгел баспа кітапқа арналады [1,5]. Қазақ баспа кітабы дәуірін негізгі үш кезеңге бөлеміз. Бірінші кезең – 1807-1867, екіншісі – 1867-1900, үшіншісі – 1900-1917 жылдарды қамтиды.
Қолжазба кітап қазынасын жасауда Қазақстан Ресей секілді елдермен тең дәрежеде келе жатқан халқымыз баспа кітапқа келгенде кешеуілдеді. Тұңғыш әлемдік баспа кітап Алманияда 1445 жылдар шамасында жарық көрсе, Чехияда кітап басу ісі 1468 жылы басталды. Ресейде 1564 жылы жарияланса, қазақ кітабы бұлардан екі-үш ғасыр кейін шықты [1,64]. Мұның себебін XVIII ғасырдың аяғы мен ХХ ғасырдың басы кезіндегі Қазақстанның мәдени, экономикалық, рухани хал-ахуалынан көреміз. Еліміздің тағдырына тікелей әсер еткен тарихи оқиғаларды төмендегідей қорытындылап жинақтауға болады.
1. XVIII ғасырдың орта шенінде қазақ халқының жоңғар, шүршіт басқыншылығына қарсы 200 жылға созылған соғыстың жеңіспен, абыроймен, түбегейлі аяқталды.
2. Ақтабан шұбырынды Алқакөл сұлама қасіретінен халқымыз бір қазаққа келген нәубеттен екінші қазақтың құтылып кете алмайтыны ел санасына мақтап орнады. Бірліктің бастауы құт-берекеде екеніне көз жеткізді.
3. Қазақ халқы Орталық үкімет пен аймақтар (ру, тайпа, жүздер) арасында жарасымды, бейбіт қатынас орнату қажеттігін түсінді. Абылай ханның келуімен елде тыныштық пен татулық орнап, ру, жүздер арасындағы алауыздық біршама азайды.
4. Абылай хан Ресей, Қытай секілді алып мемлекеттер арасында төмендемей, өзін еркін ұстап, ел тыныштығы мен жер бүтіндігін сақтау мақсатында ақылды саясат жүргізе білді.
Осылайша қазақ елінің елдігі жаңа сатыға көтеріле бастады. Жоңғар басқыншылығынан азат болған еліміз бірқатар тарихи себептермен қайта тұралады. Соғыс салдарынан қайта бас көтеруге ішкі-сыртқы ахуал бөгет болды.
1. 1781 жылы Абылай ханның дүние салуынан кейінгі жерде ел қайта бөлшектенді [1,65]. Қазақ Ордасы ауызбіршіліктен айырылып, жекешеленіп, бір-бірімен бақталаса бастады.
        
        ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНЫҢ БІЛІМ ЖӘНЕ ҒЫЛЫМ МИНИСТРЛІГІ
ӘЛ-ФАРАБИ АТЫНДАҒЫ ҚАЗАҚ ҰЛТТЫҚ УНИВЕРСИТЕТІ
ЖУРНАЛИСТИКА ФАКУЛЬТЕТІ
БАСПА ІСІ ЖӘНЕ ... ... ... ... 4 курс ... ... ... ... ... меңгерушісінің
рұқсатымен қорғауға ... ... ... ... басу ... ... кітап шығарушылар тәжірибесі
Кіріспе
Негізгі бөлім
І тарау. Қазақ баспа кітабының бірінші кезеңі (1807-1867)
1. Алғашқы қазақ ... ... ... ... ... ... кітабы дамуы тарихының екінші кезеңі (1867-1900)
2.1 Алғашқы қазақ баспагерлері
2.2 Миссионерлік әдебиеттер
ІІІ тарау.Қазақ баспа кітабы ... ... ... ... ... қазақ қолтума төл кітаптарына бетбұрысы
3.2 Бұғауда бұлқынған дәуірсөз
Қорытынды
І тарау. Қазақ баспа кітабының ... ... ... ... ... ... ... тарих ғылымымен ұштасады. Қолмен жазылсын, баспа ... ... өзі ... елдің, тіпті әлемнің тарихына тікелей қатысты.
Қазақ халқының Орталық ... ... ... ... ... ортақ
тарихы бар да, 1456 жылдан бастап жеке хандық болудан кейінгі тарихы ... XVIII ... басы мен 1917 ... ... төңкерісі аралығындағы кезеңнің
өзіне тән ерекшеліктері болды. Ресейдің құрамына кірген Қазақстан уақыт ... отар елге ... Сол ... ... ... қазақ кітабы
қазынасы мен кітап ісінің басқа да салаларына өз әсерін ... ... ... ... қоғам дамуына кітап ықпал етпек. Осы
қағиданы ... ... ... ... төңкеріске дейінгі (1917) тарихын
негізгі екі дәуірге жіктеп ... ... ...... ... қамтиды. Екіншісі – түгел баспа кітапқа арналады [1,5]. Қазақ баспа
кітабы дәуірін негізгі үш ... ... ... ...... – 1867-1900, үшіншісі – 1900-1917 жылдарды қамтиды.
Қолжазба кітап қазынасын жасауда Қазақстан Ресей секілді ... ... келе ... ... ... ... келгенде кешеуілдеді. Тұңғыш
әлемдік баспа кітап Алманияда 1445 ... ... ... ... Чехияда
кітап басу ісі 1468 жылы басталды. ... 1564 жылы ... ... ... ... ... кейін шықты [1,64]. Мұның ... ... аяғы мен ХХ ... басы ... ... ... ... хал-ахуалынан көреміз. Еліміздің тағдырына тікелей
әсер ... ... ... ... ... жинақтауға болады.
1. XVIII ғасырдың орта шенінде ... ... ... ... ... 200 ... ... соғыстың жеңіспен, абыроймен,
түбегейлі аяқталды.
2. Ақтабан шұбырынды Алқакөл сұлама қасіретінен халқымыз бір ... ... ... қазақтың құтылып кете алмайтыны ел санасына мақтап
орнады. Бірліктің бастауы құт-берекеде екеніне көз ... ... ... ... ... пен аймақтар (ру, тайпа, жүздер) арасында
жарасымды, бейбіт ... ... ... ... ... ... келуімен
елде тыныштық пен татулық орнап, ру, жүздер арасындағы алауыздық біршама
азайды.
4. Абылай хан ... ... ... алып ... ... өзін ... ... ел тыныштығы мен жер ... ... ... ... ... білді.
Осылайша қазақ елінің елдігі жаңа сатыға көтеріле бастады. Жоңғар
басқыншылығынан азат болған ... ... ... ... ... Соғыс салдарынан қайта бас көтеруге ішкі-сыртқы ахуал бөгет
болды.
1. 1781 жылы Абылай ... ... ... ... жерде ел қайта
бөлшектенді [1,65]. Қазақ Ордасы ауызбіршіліктен айырылып, жекешеленіп, бір-
бірімен бақталаса бастады.
2. Қазақтың бір ту ... ... ... ... ... ... бөлінуі тиімді болды. XVIII ғасырдың 20-сыншы жылдарының алғашқы
жартысында-ақ Кіші жүз бен Орта жүзде хандық өкімет ... ... ... ... ... кіргенінің өзін азсынып, хандық билікті
түбірімен жойды. Ресей ... ... ... ... ... Қасымұлы
Қазақ Ордасының соңғы ханы болды. Осылайша Қазақстан ХІХ ғасырдың ортасында
бодан, отар елге ... өз ... ... ... ... салудан бастады. Орынбор,
Орск, Орал, Гурьев (Атырау), Омбы, Семей, Петропавл ... ... ... ... ... ... (Аякөз), Өскемен, Қапал
сияқты қамалдар қазақ ... ... ... ... ... ... ... Қазақстанның экономикасы мен мәдениетін дамытуға
атсалысты.
Қазақстанды әр ... ... ... ... ... алған Ресей
империясы оны қолда ұстап тұру үшін ... ... ... ... ... ... кірісті. Шығыстану ғылымы өрістеп, жоғарыда
аталған қалаларда орыс мектептері ашыла бастады. ... орыс ... ... ... түркі тілдерін үйретіп, топография және жер өлшеу ісінен
сабақтар жүргізілді. Қазақ баласынан ... ... ... 1813 ... кадет корпусы, 1825 жылы Орынборда әскери училищесі ашылды. Аталған
білім ошақтарынан Ш. ... Ы. ... ... ... ... ... өкіметі елімізде өз билігін нығайту жолында XVIII ... ... ... ... ... уағыздауға кірісті. Мектептерде қазақ
балаларын мұсылмандыққа баулып, Бұхара, Самарқанд, Ташкент шаhарларындағы
медреселерде шәкірттердің білімін ұстартып, араб ... қоса ... Осы ... ... ... барысында діни әдебиетті шығарумен
шұғылданатын алғашқы баспаханалар бой көтере бастады.
Араб ... ... ... ісін ... ең алғаш Петр І патша
мұрындық болды. «Түрік ... деп ... ... ... ... ... типография») саналатын [1,68].
Түрік баспаханасына атақты орыс ақыны, сатиригі Антиох Кантемирдің
әкесі Дмитрий ... ... ... ... ... Философ әрі
тарихшы, Молдавия билеушісі Дмитрий Кантемир ұлы Петр ... ... ... ... енгізген де осы – Д. ... ... ... ... ... ... дейін су жолымен алып барады.
Жорық баспаханасы деп аталуы да сондықтан.
XVIII ғасырдың ... ... араб ... ... ғылым
Академиясының баспаханасында пайда болған. 1777 жылы Мәскеу университетінің
оқу бағдарламасына татар тілі енгізілді. Сол ... ... ... ... ... ... ... Сөйтіп мұсылман халықтарын үкімет
құжаттарымен таныстыруға мүмкіндік ... Ең ...... ... басыла бастады. Құран Кәрім солардың арасында ... ... ... ... Кітап Ресейде араб шрифтісін құя бастағаннан кейін екі жылдан ... ... ... Азия ... ... ... ... 1779 жылы 3600 дана таралыммен Петербург қаласында басылып шыққан.
Кейінгі жылдары бұл істі Қазан ... өз ... ... ... жылдар
аралығында бір ғана Құран Кәрімнің өзі 82 мың ... ... ... 1779 жылы ... ... ... ... Құран Кәрімнің қазақ
даласына жеткені даусыз. Қазақ кітабының ... ... туып ... ... ... ... ... Мұсылмандарға арналған
әдебиеттерді басу ісі Қазанға ауысқаннан кейін қазақ-татар қарым-қатынасы
жаңа сатыға көтерілді. Төңкеріске ... ... ... ... кітаптарының
үштен екі бөлігі Қазан баспаханаларынан шыққан. Татар баспагерлері қазақ
кітабын ғана емес, түрік, араб, ... ... ... ... ХІХ ... ... қаласы Шығыс халықтары тілдерінде кітап басудан
Петербург қаласынан кейінгі ірі орталыққа айналды.
Қазақ кітабы тарихқа алғашқы қадамын ... ... Оған тән ... ... ... ... ... дін кітаптары көбірек шығып, кең таралды.
Сонымен қатар бірлі-екілі ұлттық басылымдар бой ... ... ... ... ... кітаптарының шығуына тоқталсақ. Мұсылмандар үшін
баспаханалар ұйымдастырғанда ... ... ең ... ... Кәрім кітабын
бастырды. Сондай-ақ бұл дәуірде қазақ ... ... ... ... төл ана ... ... та болмағандығы түсінікті.
1800 жылы 9 мамырда Қазанда Шығыс халықтары үшін ... ... ... ... ... шығыс халықтарының тілдерінде кітаптар шығара бастаған
[2,5]. Қазақ кітабы тарихын алғаш ... ... ... Әбіш ... ... ... араб тілінде «Аттаджи» («Аттықожа») атты ... ... және ... балаларына арналған «Әліп-бе» кітабы алғаш рет
басылып шығарылғанын жазады.
Қазақстан мен Орта Азия ... ... ... ... ... ... ... патша өкіметіне жолдаған өзінің бір ... ... үшін ... ... ... көп пайда келтірері сөзсіз. Сондай-ақ
бұл кітаптар дін иелерінің халықты бағындырудағы құралына ... ... үшін ... ... бірден-бір жолы – кітап шығару», -
дейді [3,28].
1807 жылы шыққан «Сейфүлмәлік» кітабы шағатай тілінде ... ... ... ... таза ... ... кітап шығару мүмкін емес-тін.
Ресейде көне славян тілі XVI ... ... орыс ... ... тілінің
негізіне алынып келсе, Қазақстанда ХІХ ғасырдың орта шеніне дейін және одан
кейін де кітаби тіл немесе көне түркі ... тілі ... ... ... ... ... қолданылып келді. Кітаби тіл яки шағатай тілі – қоспа ... ... ... ... ... ... мен ... формалары,
стилистикалық фигуралар аралас-құралас жүреді [1,70].
Орталық Азия мұсылмандарына көне кітаби ... ... араб тілі ... Араб ... әдебиетімен байланысымыз даламызға Ислам дінінің
келуімен, сол дінді қабылдауымызбен VII-VIII ғасырлардан бері үзілген жоқ.
Құран Кәрім – ... да ... ... Бұл – бір. ... ... ... ... Ресейде басылды. Бірақ бұл ол кітаптар қазақ
кітабына жатпайды деген ұғым ... ... ... ... 1807 жылы ... Бұл ... ... татар тілдері аралас шығыс
аңызына құрылған ғашықтық дастан еді. Оны ... ... ... деп ... ... ... ... көрген шығарма болуы ғана емес, қазақ арасында ... ... ... «Мың бір түн» ... алынса да, қазаққа
жақын шығарма. Халық пен зиялы қауым жылы қабылдап, қазақтың ... ... ... айтып жүрер дастанға айналды.
«Сейфүлмәлікті» қазақ халқының төл шығармасы деуге тағы бір ... ... ... аса ... бойы дүркін-дүркін басылып, қалың жұртқа
таралғандығы, ... ғана ... ел ... ... тыңдаушысын
тапқандығы [1,71]. Библиографияшылардың осыған дейін тапқан ... ... ... ... ... баспаханасы, 1807. 115б.
Юсуф Исмағил ұғлы Апанайдың тасрифы (115-бетте)
2. Қисса-и Сейфүлмәлік шаhзаде ағазкярдан Бәдиғұлжамал перизат. Қазан,
1882.
3. Қисса-и Сейфүлмәлік. Қазан, 1895. 75 ... ... ... ... 1897. 75 б.
5. Қисса-и Ғабдұлмәлік. Шәмсуддин Хусаинов уәрсәрәләрі Қазанда. Қазан.
Университет табиғханасы. 1902. 56 б.
6. Қисса-и Сейфүлмәлік ... ... ... ... ... ... 12-ші ... Мосаннифтің ләқаб есімі
Таңшолақ бола-дүр. Қазанда кітапшы Исмағил Шәмсуддинов. Қазан. Университет
табиғқанасы. 103. 49 ... ... ... Бәдиғ-ул-жамал. Жүсіпбек Шәйхулислам ұғлының
мәәллифатынан бітті 1876-шы жылда 12-ші ... ... ... ... ... ... 1908. 49 ... Қисса-и Ғабдулмәлік. Нәшері: Шәмсуддин бин ... ... ... 1904. 56 ... ... ... Нәшері: Шәмсуддин Хусаинов уәрсәләрі. Қазан.
Б. Л. Домбровский ... 1909. 55 ... ... Сейфүлмәлік. Нәшері: Шәмсуддин Хусаинов уәрсәсі. Қазан. Б.
Л. Домбровский матбәғасы. 1914. 55 б [4,].
Бұл жөнінде Шериаздан ... пен ... ... кітабының тарихы» кітабында: «Сейфүлмәлік» шығармасының қазақ
назиралық нұсқалары үшке ... ... 1807 жылы ... шағатай
тіліндегісі. Екіншісін – белгілі шығыстанушы В. В. Радлов халық ... ... ... ... сәл өзгертілген түрін Жүсіпбек Шайхисламов
бастырған. Ғабдүлмәлік хақындағы ... ... ... да ... айнымайды. Тек белгісіз себептермен бас қаhарман ... ... ... ... мен ... ... ... деген атымен
әйгілі Ақыт Ұлымжыұлы Қарымсақовтікі. Оалрдың ұзын саны беске жетеді, бас
кейіпкер бірде Сейфүлмәлік, ... ... ... ... ... жоқ [1,72], - деп жазады.
«Сейфүлмәлік» дастаны қазақтың санасына, жүрегіне терең ... ... ... – Жамалдай, бейнетіңе көнсем-ай» деген ... осы ... ... ... ... Бұл ... талай
ғажайып оқиғаларды жырлайды, ғашық жігіттің сүйгеніне жету жолындағы күресі
тыңдаушысын, оқушысын иіріп әкетеді. Ақыт ақын ... ... ... ... ханның бұйрығы бойынша жазғанын ескерте келе:
Қисса бітті, хаққа шүкір, ... үш жүз ... ... ... тамам.
Бұл пақырға дұға қылың, оқығандар,
Тартылсын жүре бермей енді қалам, -
дейді. Мұнда жырдың аяқталған уақыты ... ... ... деп ... жыл ... бойынша бұл – 1904 жыл. «Сейфүлмәлік» ХІХ ғасыр ... ХХ ... бас ... жиі басылуы сол кездегі қазақ жұртының кітапқа
зәруліктері аңғарылады.
«Сейфүлмәлік» дастанының ел арасында кең таралуына тағы бір ... ... ... ... ... отар ... жағдайын зерттеу мақсатымен
ауыл-аймақтарға мектептер салған болатын. Қара танитын балалардың көбеюі
сауаттылықты ... ... ... ... ... ... ... басылып тұрды. Қазақ кітабының туып қалыптасу яғни бірінші ... ... жуық ... қамтыса да, небары оннан аса аталым ... ... ... мұны ... ... жоқ. Себебі ат үстінде жүріп жер
бүтіндігін сақтауды өздеріне мақсат ... ... ... еркіндігі
ендігі жерде Ресейге тәуелді болып қалды. Алғаш жарық көрген кітаптар алуан
түрлі тақырыпты қамтымаса да, ... ... ... ... ... болады.
1809 жылы «Қозы Көрпеш» қиссасы жарық көрді. 1819 жылы ... ... ... ... ... хан мен ... Темір» хандар тарихы
жарық көрді. 1801-1820 жылдар аралығында қазақ, татар ... 38 ... ... жүзі ... ... ететін кітаптарды ерекше атап өтуге
тиіспіз. Жарық көрген жылы – 1825.
Біріншісінің авторы Орта Азия ... ... ... ... ... и түркі» кітабы. Тегі ... ... сыр ... еңбек шағатай тілінде жазылған.
Екіншісі Насыреддин Бурғанэддин ұғлының түрік тілінде жазылған «Қисасу
Рубғуз» еңбегі. 1859, 1891 ... ... ... ... ... ... Шығыстың тарихи тұлғаларының өмірінен қызықты деректер ұсынады
[1,76].
Татар зерттеушісі Абрар Каримуллин 1831 жылы Қазан ... ... ... ... ... ... ... айтады.
Тіпті бұл кітапты тұңғыш кітап деп атауды ұсынады. Өз ... ... ... ... оба ... дендеп, кісі өлімінің көбейіп бара
жатқан кезі еді. Осы ... ... ... ... бірі – аурудың
зардабын түсіндіріп, одан ... ... ... ... ... ... әр үйге, ауылға барып лекция оқу арқылы жүзеге асыру қиын ... ... ... ... ... ... арқылы
таратуды жөн деп тауып, сол кездегі мұсылман баспаханаларына заказ ... ... ... осы ... бір ... күні ... Татар АССР-ның
Мемлекеттік Орталық архивінде сақтаулы тұр», - деп көрсетеді [5,146].
1857 жылы түрік тіліне аударылған «Бабыр-нама» кітабы ... ... ... бар ... ... ... Ұлы Моғолдар мемлекетінің
негізін қалаған ... ... ... ... ... баспа кітабы тарихының бірінші ... ... ... ... ...... ... ат тауарих». 1851 жылы Қазан қаласынан жарық
көрген бұл кітаптың авторы да қазақ – белгілі тарихшы Қадырғали ... ... де ... [1,76]. ... ... ... жөніндегі бұл еңбегін
Борис Годуновтың ... ... ... ... бұл ... ... және ... тарауында соның билік жүргізу ... Ш. ... бұл ... аңыздан гөрі ақиқаты басым екенін
атап көрсеткен. Байұзақ Албани өзінің «Тарихи таным» ... ... ... ... ... ... ... сияқты ғұлама тарихшылармен
қатар аталатынын, Н. И. Ильминский, И. Н. Березин, В. В. ... орыс ... бұл ... ... ... жазады.
«Жылнамалар жинағының» жалғыз көшірме данасын Қазан университеті
кітапханасына татар ... И. ... ... ... ... жинағы» деген атпен профессор И. Н. ... ... ... ... ... бұл ... ... «Біз шығармаға қандай ат берілгенін білмейміз, бірақ кітаптың
негізгі бөлігі Рашид-ад Диннің әйгілі ... ... ... біз оның атын да қолжазбамызға бере аламыз», - дейді. Тарихшы
М. Қойгелдиев: «Өкінішке орай, қолжазбаның кейінірек ... ... ... де ... автор берген аты жоқ болып шықты да, ол сол
«Жылнамалар жинағы» аталған күйінде қала ... - деп ... ... Сүлеймен Бақырғанидың еңбектері басылып шықты. «Китаб ... ль ... - ... ... деп ... Абулқасым кітабы 1851 жылы
Қазан университеті баспаханасынан араб тілінде жарыққа шықты. Бұл еңбекті
жариялаған Бадахшани деген ... ... ... ... кезеңде ең көп жарияланған
басылымдар. Мысалы, «Хакім Ата» ... ... 1845, 1846, 1857, ... ... ... жыл салып, бес дүркін басылған. «Тағы ғажап» дейтін
бәйіті және бар. Ол 1856 жылы бастапқы ... ... ... ... ... туып, 1713 жылы қайтыс болған шайхы Аллаяр софыны қазақ халқы
жақсы білген. «Мурад алғарифини» (Білімдіден ... сөз) деп ... ... кітабын медреселерде оқитын, көп өлеңдерін ел жатқа
білген. Бұл оқулық ... ... ... 1859 жылы ... ... тілі мен әдебиетінің үлкен қамқор болғаны бұрыннан
айтылып жүр. 1857 жылы Марабай ақынның аузынан ... ... 1862 ... ... ... ... халық эпосы «Ер Тарғынды»
бастырады. Бұл эпосты көзінің тірісінде Қазанда өз ... төрт ... (1871, 1876, 1879, 1883), ал ол ... ... ... ... үш рет 1893, 1899, 1913 жылдары татар нашриатшысы
Шамсуддин Хусаинов ... ... ... «Ер ... ... ... 29 мың дана ... барлық басылымы Қазанда жарық көрген [5,146].
Біріншіден, осы таза қазақ тілінде шыққан ... ... ... ... қанағаттандырып, толық мәнінде жүзеге асырып нағыз бұқаралық сипат
алуы. Екіншіден, бұл қазақ кітабының ана ... ... ... рөлі ... ... Ш. ... пен Ж. ... өз
еңбектерінде баса көрсеткен.
«Ер Тарғын» поэмасын үлкен бастама деудегі себеп – сол тұста қазақ елі
отар ел бола тұра, таза ... ... ... бетін көрген кітапта халық
қазынасы мол насихатталған. Бір өкініштісі, ... ... ... ... ... ... ... көрді. Онымен сөйлеп, ... ... құр ... ... ... баспаханалар
ХІХ ғасырда араб шрифтісі бойынша кітап басу орталығы Қазақ ... ... ... ... баспаханалары бүкіл ғасыр бойы шығыс
губернияларын ... ... ... ... ... ... ... отырған. Келе-келе жергілікті ... ашу ісі ... ... Патша өкіметі қазақ даласының сұлтан-
правительдерімен хат жазу арқылы ... тұру ... ... ... ... сұрауы бойынша Орынбор қаласындағы Әскери
баспаханаға араб шрифтілері ... ... араб ... ... ... ... ... оқып жүрген Мұхаммед-
Гирей Бекчурин шақырылады.
1830 жылы «Шығыс баспаханасы» ... ... атап ... ... ... шығарған басылымы – «Наставления местным и дистаночным
начальникам Оренбургских линейных киргиз» ... ... ... ... ... жабдықтармен, шрифтілермен қамтамасыз етілді.
Қазақ кітап басылымының тарихы ХІХ ... бас ... ... қазақ кітабы «Сейфүлмәлік» кітабы «Азия» баспасынан 1807 жылы
шықты. Қазақ, ... ... ... ... ... аңызына құрылған дастан
еді. Сол жылы Қазан гимназиясының баспаханасы саналатын «Азия» ... ... ... ... ... ХІХ ғасырдың
бірінші жартысында оншақты аталым қазақ кітабы ... ... ... ... және ... фольклорының озық үлгілері, патша үкіметі мен губерниялық
әкімшіліктің ресми жарлықтары мен қаулыларының аудармалары еді.
ХІХ ғасырдың бірінші ... ... орыс жеке ... араб ... пайда болды. Сөйтіп бірте-бірте шығыс
мұсылмандарының ұлттық кітап ... ... Орыс жеке ... ... ... баспагерлері белсенді түрде
пайдаланып, татар және ... ... ... туралы тапсырыстарды оқтын-
оқтын тоғытты. Осының арқасында орта кезінен бастап ... ... ... ... ... тілдерінде кітап басудың ірі орталығына ... ... ... ... 1917 ... ... сақтап келді. Кеңес өкіметі
орнағанға дейін мұнда қазақ баспа кітаптарының үштен екісіне дейіні ... ... ... ... он алты Қазан баспаханаларының маркалары
басылған.
Бұл баспаханаларды бас-басына атағанда, мынадай тізім түзілді: ... ... орыс және жеке ... ... М. А. ... Н. П. Коковин, Г. М. Вечеслав, Б. ... И. Н. ... Н. М. ... ... ... жеке ... ... «Торговый дом братья Каримовы»,
«Магариф», «Шараф», «Урняк», ... ... және ... да ... ... түсті. Жалпы алғанда ... 700 ... аса ... қоса ... ... ... ... көрді. Бұлардың 379-ының
тиражы 2 млн. 2 мың 590 дана [1,84].
Кеңес өкіметі орнағанға ... ... ... ... Қазақстаннан тыс
мемлекеттерде жарық көрді. Бірақ бұл мәселеге екі ... ... ... ... ... басылды. Қазақ басылымдарын шығаруда Қазаннан кейінгі
орында Орынбор қаласы тұр. Орынбор салынғалы бергі уақытта көп жылдар бойы
әкімшілік ... ... ... ... 1925 жылы ... ... аттан айырылып, Ресей Федерациясы құрамына кірді. Әлі күнге солай
1917 ... ... ... ... ... өз ... ... Орынбор,
Омбы қалаларын осы қатарға қоссақ еш артықшылығы жоқ. ... ... ... ... да ... ... жарық көрген.
Енді қазақ кітап басу ісіне өзіндік үлес қосқан баспахана салаларына
тоқталсақ. Бірінші ... ... ... ... ... 1807 жылдан 1918 жылға дейін 250 қазақ кітабы мен ... ... ... ... ХІХ ... ... мен ХХ ... жарық көрген. 135 басылымның тиражы 606 300 дана. ... ... ... ... басым болды. Қазақ кітабы қоржынындағы басылымдарының
денін революцияға дейінгі кезеңде шыққан жері мен ... ... ... құрады. Жарық көрген басылымдарды жүйелей келе ғылыми талдау
мынадай тақырыпты жанрларды топтады: 1. Қазақ ауыз ...... ... ... 2. ... ... мен фольклорынан аудармалар,
назиралар. 3. ... ... 4. ... әдебиет, қазақ
авторларының өз шығармалары. 5. Оқулықтар, оқу ... ... ... де оқу ... 6. ... әдебиеті. 7. Ғылыми-танымдық
басылымдар, оның ... ... ... 8. ... 9. ... да тақырыптар, тарихи тақырыптағы бірнеше кітап
[6,15].
1862 жылы Қазан университеті баспаханасы ... ... ... ... ... жыры ... ... шығарды. Таза қазақ тілінде басылған
жырды Марабай ақынның аузынан Н. И. ... ... ... ... Н. И. Ильминский оны өз баспаға ... ... ... ... өз ... төрт рет ... басылып шықты
(1871, 1876, 1879, 1883). Ол қайтыс болған соң «Ер Тарғынды» үш рет ... 1913 ... ... ... ... ... қайта бастырған.
Сонымен «Ер тарғынның» алғаш жалпы ... 29 мың дана ... ... ... ... ... 1868 жылы қазақ арасында кең тараған «Қамбар
батыр» жыры татар ... Ш. ... ... шықты.
Баспаханадан бірнеше рет (1901, 1905, 1907) «Алпамыс батыр» жыры басылды.
Университет баспаханасынан алғаш рет 1898 жылы ... ... ... ... алуымен Біржан мен Сараның айтысы шықты. Халыққа тез
тарап кеткен айтыс нұсқасы баспаханадан арасына аз уақыт салып (1900, ... ... ... ... ... ... Қазан қаласында екі ... ... ... ... ... Құламерген» (1912, 1914), «Қисса-и Сайқал»
(1897, 1901), «Қисси-и Мәлік ... (1908, 1915), ... ... ... (1908, 1911), ... Ораз ... (1908, 1912) және бұлармен қатар
төмендегідей ертегі эпостар да басылып шыққан. «Қара ... ... (1914), ... ... ... бай» (1910, 1915), «Қисса-и Қамбар»
(1888), «Қисса-и Әбділхалим менен Малика» (1911), «Қисса-и Хайбар» ... ... құс» (1898), ... ... (1910), ... қазақия»
(1879), «Қисса-и Қырғыз» (1880), «Қисса-и Адам» (1897), ... ... ... (1911), ... Хикмат Ниғмед» (1911) [5,147].
Қазан баспасының тарихын бақылап отырсақ, қазақ дастан-жырларын жиі
шығара бастаған уақыт 1875 жылдан бері ... ... 1878 ... ... татар
нашриатшылары төрт кітап бастырыпты: «Қисси-и Қозы ... пен ... ... Бұ қиссаларды ауызға алғанда айта кетерлік бір жайт ... ... ... маржаны «Қозы Көрпеш» жыры 1854 жылы ... ... ... «Шығыс тарихшыларының кітапханасы» сериясының
ІІІ томында «Түрік хрестоматиясы» ... ... ... кітапқа енген болатын.
Олар Қазанда 1890, 1896, 1905 және 1909 ... ... ... ... ... қатар университет баспаханасынан ұлт мүддесін,
мұң-мұқтажын шығармаларының өзегі еткен ақындардың өлеңдерінің алды кітап
болып жарыққа шыға ... Осы ... ... ... ... екі
басылымды атап өтуіміз керек. Бұлар: ... ... ... (1880) және ... ... (1818-1881) «Шортанбайдың
бала зары» (1890) кітаптары. Өз туындыларын әрі айтып, әрі жазып шығарған
бұл екі ... ... ХІХ ... ... ... ащы ... Олардың өлеңдері жыр үлгісінде жазылды. Бірақ шын мәнінде жыр
жанры арнасынан асып төгілді. Олар замана күйін ... ... ... ... қан ... отаршылдарға, жергілікті өз ішімізден ... ... ... үн ... Өлең сөз публицистика жалынына
оранды.«Шортанбайдың бала ... ... жеті рет (1890, 1894, 1897, ... 1911) қайта басылса, «Зар заманы» 1916 жылы ... ... ... ... ... ... енгізді, құлқын құлына
айналдыратын заман келбетін келістіріп сипаттайтын тіл тапты [1,109].
Қазан ... ... ... ... ... ... ... орында 1900 жылы ашылған Г. И. Кәрімовтің баспаханасы тұрды.
1902 жылдан бастап бұл кәсіпорынды басқару ісі оның ұлы ... ... Сол ... олар ... ... ... мен кітапшаларын
шығарып үлгерді. Баспадан шыққан тұңғыш ... ... (1900) ... ... – ул ... жатады. Баспа 17 жылдық өз ... ... ... ... ... Оның ... ... миллион
данадан асты (683080). Баспахана қазақ авторлары, ... ... ... ... әр ... ... ... жинап, өз қаржыларымен кітап етіп бастырған. Баспахана
құрылған ... жылы бір ғана ... ... ... ... бір жылдан соң,
яғни 1901 жылы 5 кітап шықты. 1911 ... ... ... 26 ... ... ... Бұлар негізінен көркем әдебиет және фольклор шығармалары,
азын-аулақ оқу құралдары еді [6,17]. Кәрімовтер шаруаға ... ... бар ... ... ... ... ... Атап айтқанда 1903 жылы
«Насихат буюруны. Қалай сауда ету ... үй ... ... құрал:
«Біздің үйлеріміздің хақында. Үйді қалай салу жайында» деген кітаптар,
«Зингер» іс тігу ... ... ... ... ... жылы М. Кәрімов өз баспаханасын «Кәрімов-Хұсайынов және К°» атты
серіктестікке береді. ... ... ... ... ... да, іс
жүзінде оны бұдан былай да ... ... ... және ... 1914 ... ... істеп, 1914 жылдан бері ... «Г. ... және К°» деп ... бастады. «Кәрімов-Хұсайынов және К°» ... 13 ... ... ... ... Репертуары сан алуан: көркем
әдебиет, оқулықтар, ... ... ... ... Бір көңіл аударатын жәйт – мұнда Шәкәрім Құдайберұлының
«Мұсылманлық ... (1911, 1000 ... ... ... hәм ... шежіресі»
(1912, 1000 дана) кітаптары, Ахмет Байтұрсынұлының «Оқу құралы» (1912, 2000
дана, 1914, 5000 ... ... ... «Оқу құралы. Қираат кітабы»
(1914, 3000 дана) атты шығармалары ... ... ... баспахалармен салыстырғанда Кәрімовтер баспаханасынан 30 қазақ
авторларының ... ... ... ... ... ... ... тәржіма» кітабы 1910 жылы 5000 дана ... ... ... ... мен И. А. Крыловтың мысалдарынан аудармалар
енген. С. Көбеевтің осы ... 1912 жылы ... ... ... деп ... ... арналған әдептілік жөніндегі өлеңдері мен әңгімелері
кірген. Ұлттық әдебиет тарихындағы тұңғыш қазақ романы ... С. ... ... 1913 жылы Кәрімовтер үлкен сомадағы өз қаржыларына ... ... 6000 ... ... ... ... ... қаражат жұмсағанын
көрсететін. Романға қазақ әйелдерінің теңсіздігі арқау болған.
Баспахана қазақ ... ... ... ... ... М. Дибердиевтің «Қазақ балаларына қирағат ... ... ... ... ... ... ... т.б.
Қазан қаласында қазақ кітап тарын басқан жеке орыс баспаханалары да
болды. 70-тен астам қазақ ... ... ... М. А. ... ХІХ ... орта ... құрылған баспахана алғашқы қазақ
кітаптары сол ғасырдың 60-жылдарынан ... ... ... Юмачиков
жазып алған «Қисси-и Тамимдар» деген шығыс ертегісі – қазақ кітабынынң
бірінші басылымы. ... ... ... ... ... ... ... т.б. кітаптар басылған. Шығыс әдебиетінің аудармалары ғана емес,
діни-уағаз мәнді әдебиеттер, ... ... ... мен авторлық
кітаптар жарық көрген. Жарық көрген 91 кітаптың 54-і қазақ тілінде, олардың
таралымы 320740 ... ... 1912 ... ... ... кітаптары шыққан
[6,17].
Орыс жеке меншік Б. Л. Домбровский ... 1878 жылы ... 90-ға жуық ... ... 1878 ... 1908 ... дейін бес-ақ кітап
басылған. 1909 жылдан бастап қазақтілді кітаптарға тапсырыс күрт ... жыл мен 1917 жыл ... ... ... ... ... ... көрген. 68
кітаптың тиражы 298400 дана. Баспахана өнімдері цензураға ұшырады. Жұмағазы
Темірәлиевтің «Өз пікірім бұл, яки ... ... 1912 жылы 5000 ... [6,18]. 1904 ... ... ... Домбровсий баспаханасы «Центральной» деген атпен қатарласып ... Бұл ... ... ... ... 10 ... ... пен
тәжірибелік оқу құралдары шыққан. «Центральной» баспаханасынан шыққан ... ... ... оқу басқармасының дайындалып, Аударма комиссиясының
қаржысына басылған. Аударма комиссиясының мақсаты – орыс-қазақ ... орыс ... ... ... басу арқылы орыс тілін енгізу.
ХІХ ғасырдың бірінші жартысының ... ... ... 1849 ... сатып алынған «Н. П. Коковина» жеке меншік орыс баспаханасы
ашылды. Кейін Чиркова баспаханысан ... И. Н. ... ... А.
С. Пушкиннің «Капитанская дочка» повестін тәржімалаған Молданияз ... 1903 жылы ... [6,19] ... ... ... бірнеше татар баспаханалары жұмыс жасады.
«Магариф», «Шараф», «Умид», «Урняк», ... ... ... ... ... ... Осылардың арасынан ерекше маңызға ие
баспахана – ... ... ... ... мен ... аттарының қысқартылуы бойынша аталған баспахана 1906
жылдың қарашасында ашылған. Жарық көрген ... ... өзге ... ... өзгеше. Мұнда басылған кітаптар қазандық ... ... ... Бұл – ... ... ... мен
жабылуына алып келді.
1907 жылы баспаханадан М.-Ж. ... екі ... ... ... ... жөніндегі әңгімесі» мен «Тірлікте көп жасағандықтан көрген
тамшамыз». Екі кітап та 6000 данамен таралған. ... ... ... ... деп ... ... қарсы сот ісі қозғалды. 1908 жылы
цензорлық қысымға баспаханадан ... 3 ... ... Н. ... ... Жанұзақ Жәнібековтің «Айнасы» мен Қасым Булхаирұлының
«Зынданда жатып ... ... ... ... ұнай ... Қ.
Булхаировтың кітабының зиянды деп есептелген ... ... ... ... Пржевальдық қазақ-татар қоғамының қаражатымен шыққан «Фиръдлар»
өлеңдер жинағы үшін ұзаққа созылған сот ісі ... ... ... ... ағайынды Шарафутдиновтерді толғандырды. Баспахананы Г. Саиновқа
сату туралы келісімшартқа қол қояды. 1908 жылдың қарашасына ... ... ... ... ... ... «Урняк» деп аталады. Бұл атпен бес
қазақ кітабы басылған. Олардың ... А. ... «Жас ... яки
жастыққа гафлат» кітабы мен З. Ергалиұлының «Қазақ ... атап ... ... жылы ... ... ... жеке ... кітап басу баспаханасы
ашылған. 1903-1916 жылдар аралығында 6 кітап шыққан. 3 ... ... ... ... Бұл ... қазақ тілінде Міржақып Дулатұлының «Азамат»
өлеңдер жинағы ... ... ... ... болып. Кітап 1914 жылы
10000 данамен таралған. Жинаққа автордың өлеңдерімен қатар, А. ... М. Ю. ... ... ... тағы бір 30 кітабы 1911-1916 жылдар аралығында татар
баспаханасы «Умидтен» шыққан. 13 ... ... ... 50000 дана
болған. Олар негізінен қазақ ауыз әдебиеті үлгілері, діни-уағаз әдебиеттер
мен ... ... ... ... ... арасында шыққан 1284 кітаптың 400-і
шығыс тілінде еді. Ал цензура бұл кітаптардың орыс халқы арасына ... ... да, аз ... ... ... ... жетіп
үлгерді.
Александр Пушкиннің «Балықшы мен балық хақында» деген ертегісі 1899
жылы қазақ тіліне ... ... ... ... ... ... Бұл жайында
Қазақ мемлекеттік Кітап палатасының директоры Е. ... ... ... зерттеу мақаласынан көруге болады. ... ... ... жүз жыл ... орай ... көрген. Көлемі 44 бет, жартысы
қазақша (орыс әрпімен), жартысы орысша. Орыс-қазақ мектептері ... ... алғы ... ... ... бар ... ... А. С.
Пушкина в связи с некоторыми ... из ... ... киргиз».
Кітапқа автордың да, аударушының да аты жазылмапты. Тек ақынның ... ... ... ... дүниеге келген 1799 майда Бөкей хан ... ... ... ... ... ... бос жатқан жерді
қазақтардың мекендеуіне рұқсат сұраған екен. Осы екі датаның тұтас келуін
құрастырушы мән бере ... ... ... ... ... «Сол
Пушкиннен бастап орыс халқы өзінің тілін бек жақсы біліпті... әм бөтен
халықтарды ... ... бек ... ... 1841 жылы декабрьде
қазақ балаларын орысша оқыту үшін хан ордасында тұңғыш рет школ ашылған»
деген ... бар ... Е. ... ... Сол ... ... шығармалары 50 ұлттың тіліне аударылыпты [7,3].
ХІХ ғасырдың аяқ кезінде Пушкин шығармасының ... ... ... ... шығуы халқымыздың мәдениеті мен әдебиеті тарихындағы елеулі
оқиға еді.
Бұдан басқа қазақтарға кезінде орыс тілін оқыту ... ... ... бар: ... ... ... для киргизов» (1874 ж.
11-басылуы), «Первоначальный учебник русского ... для ... ж.), ... ... ... языка для киргизов» (1912
ж.) және т.б. бұлардың бәрі де қазақша және орысша аралас жазылған. ... ... ... ... отырған [7,3].
Бірінші рет 1894 жылы басылған «Қыз Жібек» ... ... ... ... дана болып 13 рет шықса, «Айман-Шолпан» (алғашқы басылымы 1896),
«Алпамыс» (1906), ... (1891), ... (1879), ... ... ... (1897) ... қиссалардың әрқайсысы он реттен
басылып тарап отырған.
«Құла мерген» (1912), ... ... (1909), ... аждар» (1909),
«Наурыз» (1912) және бірсыпыра ... екі ... он екі мың ... ... екі-үш реттен басылып шыққан [8,4].
Сол кезеңде зор маңызға ие болған, таралымы көп басылымдар ... мен оқу ... ... 1859 жылы ... ... ... ... қырғыз (қазақ) бен Түркістан тұрғындарының
жергілікті тіл ерекшеліктеріне ... ... ... татар тілдерін
оқудың алғашқы үлгісі басылып шығады. Авторы Орынбор ... ... тілі ... ... М. ... болатын. Аталған оқулық кейін 1869
жылы Қазанда екінші рет басылып шығады.
1861 жылы тағы да ... ... ... ... ... ... Н. Ильминскийдің құрастыруымен орыс-қырғыз дала
мектептеріне арналған «Қырғыздар үшін ... ... ... ашу ... ... Сол жылы ... университетінің «Ғылыми жазбаларында» осы
автордың қырғыз тілін үйрену үшін көмекші құралдары жеке басылады [8,4].
1884 жылы ... ... ... ... тұңғыш ағартушысы
Ыбырай Алтынсариннің халықты дінмен улап қараңғыда ұстап отырған қожа-
молдаларды ... ... ... ... Ал 1889 жылы оынң мектеп
оқушыларына арналған «Мактубаб» деген хрестоматиясы шықты [3,29].
Бұл ретте Ы. ... ... орыс ... ... ... ... «Қырғыз хрестоматиясы» (1879), «Түркістан өлкесі
қырғыздары халық әдебиеті ... ... (1889) ... ... ... ең ... ... 1896, 1899 жылдары қайталап жарыққа
шығады [8,4].
Сонымен қатар Қазақстан мен Орта ... ХІХ ... ... ... ... әдіспен басыла бастады. Бұл әдіс әсіресе экономикалық
жағынан тиімді еді. Атап ... әріп ... мен ... ... ... осы күнгі машинадан меңгеру жағынан әлдеқайда оңай
[3,29].
Бұл ретте қолжазбаны таза етіп көшіріліп, ... ... ... ... етіп ... Бұл үдерістер орындалғаннан соң көшірме
көбейтілетін. Сондықтан кітаптар арзанға түсетін.
Осындай әдіспен қазақ ... ... ... ХІХ ... екінші
жартысы ХХ ғасырдың басында Ташкент, Орынбор, Қазан, Омск, Семей және Орта
Азияның ... да ... ... бастады.
Кезінде жарық көрген кітаптардың көпшілігі ислам дінінің күштілігіне
байланысты діни тақырыптарда жазылды. Ол ... ... оқу ... ... ... ... ... дені дін жайында дәріс берді. Бірақ
осы діни мектептердің өзі ... ... ... ... ... ... зор ықпал етті.
Осылайша, Кеңес өкіметіне дейінгі ... ... ... ... тең ... ... ... шыққан. Қазақ кітап басу ісіндегі
Қазан қаласының ... ... ... ... ... ХІХ ... мен ... дейінгі аралықта бұл қалада шығыс тілдерінде, оның ішінде қазақ тілді
кітап басу ісі қарқынды жүрді, тоқтап қалмады. Татар ... ... ... ... ... ... кітап басу ісін алға
дамытты.
Қазан баспаларының жарыққа шығарған кітаптарының бәрін бірдей құнды деп
айта алмаймыз. Кертапртпа ... ... өз ... ... ... ... ... аудару үшін аталмыш баспаларды
пайдаланып отырған. Сондықтан да ... ... ... боп ... ... ... ... шығармалардың арасында идеялық жағынан тым күңгірт,
көркемдік дәрежесі төмен туындылар да орын алып ... Бұл – ... ... ... ... ... көзқарастарының
нәтижесінен туған еді.
Қазан баспалары қазақтың ілгерішіл бағыттағы шығармаларына жол ашып,
игілікті іс жасаумен бірге, халық ... жат, діни ... ... ... ... көпшіліктің көзін алдағанмен, көңілін алдай
алмайсың. Олар көкейге қонымды өлең-жырларды өздері таңдап, ... алып ... де, ... емес, көрге сүйрер шығармаларды керек
етпейді. Осыдан келіп, бұл кітаптардың ... ... ... айналмай, көп
көңіліне жат болып, назардан тыс қала берді. Бүгінгі ... ... ... ... боп ... туындыларының атадан балаға мирас болып,
уақыт өткен сайын жаңарып, әлденеше ... да ... мұны біз ... да ... ... Ал, кертартпа ағымды ... ... үшін ... да жат. Қазан қаласынан шыққан кітаптардың бәрі бірдей
құнды емес дейтініміз осыдан. ... ... ... ... ... аңыздық мазмұнды шығармалар да бірен-саран болса да ұшырасады,
«Хазірет ренулдың Миғраджаға ... ... ... (9 рет ... ... ... hәм ... бала» (2 рет), «Қисси-и Хазрет Али» ... ... ... ... ... (1 рет) – ... діни ... алтау және бәрін қосқанда 25 рет қана басылған [5,148].
Орынбор. Қазақ басылымдарын шығару жөнінде Қазаннан соңғы ... ... ... ... ... ... ... әкімшілік жағынан
Қазақстанға қарап келді. 1920-1926 ... ... ... ... ... ХІХ ... ... бастап қазақ кітаптары
Орынбордан шығарыла бастады. 1917 ... ... ... 9 ... ... жуық ... мен кітапшалар жарық көрген. 53 басылымның таралымы ... ... ... ... кітаптарын шығарған алғашқы баспахана – Б. Бреслин
баспаханасы. ... 1893 ... 1908 ... ... 14 ... негізінен оқу
құралдары жарық көрді. 5 кітаптың таралымы 4945 дана болған. Екі ... ... ... арналған оқулықтар. Алғашқы «Краткий
русско-киргизский словарь» 1893 жылы жарияланып, бес жыл ... соң ... ... ... орыс ... ... шығарылды. Баспагерлік
саясат патша үкіметінің евразиялық елдердің бәрін ... ... ... ... ете ... ... жылдары мұнда В. ... ... ... русского языка для киргизов»,
М. Ронгинскийдің «Букварь для киргизских аульных школ», А. Е. ... ... Ы. ... ... ... ... ... басылымы сияқты православиелік ... ... ... ... ... және бір ... – П. Н. ... деген кісінің атымен
аталған. Қазақ тілінде мұнда «Егіншінің қызмет көлігі ... ... ... ... ... есебінде шыққан И. Попов дегеннің бұл
шығармасын баспаға ұсынушы – Қазан мал дәрігерлік ... ... Мұса ... ... ... ... ... татар баспагерлері Орынбор қаласынан
баспаханаларының бөлімшелерін аша бастады. ... ... 1901 ... ... баспаханасынан араб шрифтілерін алу арқылы Г. И. ... ... ... кітаптарына шығара бастаған. Осы баспаханадан қазақ кітаптарының
басым бөлігі шыққан. 26 ... ... және ... әдебиет,
фольклор, тәжірибелік құралдар мен оқулықтар басылған. 15 ... 42000 ... ... жылы ... «Вакт» газетінің баспаханасы ашылды. ... 1910 және 1915 ... ... қазақ тілінде жеті кітап пен
кітапша, жарнамалық басылымдар шықты. Төрт басылымның таралымы 13000 данаға
жетті. Қазақ әдебиетінің, жалпы ... ... ... бір ... басы –
Міржақып Дулатовтың «Оян, қазақ!» (1910) атты кітабы дәл осы ... ... ... 3000 ... 1911 ... ... ... автор
үстінен сот ісі қозғалып, кітаптың өзіне «арест» жарияланды, яғни ... тиым ... Осы ... Н. Сағдиевтың әлеуметтік өткір мәнді
«Семипалат облысы Өскемен уезіне қараған ... ... ... өлең ... ... шықты. 1915 жылы мұнда және бір қызғылықты
басылым – Мұхамеджан Сералиннің ... ... ... ... ... ... ... бастыруға заказ беруші – Қайырбай Мұратов.
1906 жылдан ... ... тағы бір ... ... ... ... ва мағишат» («Дін және өмір») деп аталатын бұл баспахана 1907 ... ... ... 12 ... басылымын шығарды. Солардың сегізінің ... дана ... ... сол кездердің дәстүрі бойынша: поэзия,
оқулықтар, діни-уағаз ... салт ... ... болып келеді.
Алайда 1911 жылы репертуардың жаймашуақ толқыны күрт көтеріледі: мұнда
Ахмет ... ... ... ... ... Бұдан соң Міржақып
Дулатұлының «Есеп құралы» (1914, 1915, 3000 ... және ... ... ... үш ... ... көрді. Айта кетуге тұрарлқы нәрсе, бұдан
кейінгі көрсеткішетрдің бірде ... бұл ... ... ... ... ... төңкеріске дейін өз кітаптарын шығарумен
қатар, басқа авторлардың кітаптарының шығарушысы болғанын ... ... Атап ... ол «Дин ва ... ... Ғұмар Қарашевтың
«Аға тұлпар» кітабын бастырып ... ... ... ... ... ... ... орында Ташкент
қаласында. Ташкенттегі екі жеке меншік баспаханадан 18 ... одан ... ... белгісіз 5 кітап шыққан. Олар да жеке ... ... ... ... шығу деректері басылымдарда
көрсетілмеген. ХІХ ғасырдың ... ... мен ХХ ... басында
Ташкентте жеке меншік Гулям Хасан Гарифжановтың ... ... ... ... ... ... ... 17 қазақ кітабын басқан.
Ташкенттен шыққан ... ... ... және ... ... ... басылымдардан А. Ғұмарұлының «Жатпа, қазақ» кітабын атауға болады.
Түркістан мұғалімдер семинариясының түлегі И. Буниннің «Орысша-қақазша
және қазақша-орысша» ... сол ... ... ... ... ... басылым болды. 1183 жылы Ташкент қаласында басылған және екі ... ... пен орыс ... ... ... бұл ... ... сөз аударылған. Мұның құнды болатын бір себебі, араб ... ... ... аударма сөздері мен оның транскрипциясы орыс
қаріпімен жазылған. ... ... ... ... ... ... және ... семинариясында оқып жүргендегі іс-әрекетінің
нәтижесі ... ... ... бітпеген, ғылыми мағыз алуға талпынуға хақы
жоқ, шәкірттік еңбек» деп кішіпейілділік танытса да, тап сол ... ... ... ... еңбек [9,4].
Уфа. Уфадағы жеке меншік татар баспаханалары 19 ... ... ... аталым кітап 27000 данамен шыққан. Қазақ ... ... ... ... ... және К°», ... баспаханаларынан жарық
көрген. «Каримов және К°» ... ... ... ... мен Мұстақым Малдыбаевтың «Ең ... ... ... баспаханасынан қазақтың тұңғыш драмасы Көлбай
Тоғысовтың «Надандық ... және 16 ... осы ... ... ... ... кыргыз шадмания» деген алғашқы ... ... (1914, 3000 ... да осы ... ... 136 ... ... Шадманнан тараған қазақтар портреттерімен берілген. «Шарк
матбагасидан» қазақтың демократ-жазушысы Сәбит Дөнентаевтың «Уақ-түйегі»
1915 жылы 1000 ... ... ... Кітапты бастырушы Павлодар қаласынан
Ертісбаева Сәния Қасымқызы [6,23].
Троицк. Троицк қаласының «Энергия» баспаханасы және Ф. ... мен ... жеке ... орыс ... ... 5 кітап
шығарылған. 1900 жылы қазақ ақыны Мұхамеджан Сералиннің «Топжарған» өлеңдер
жинағы басылған. ... ... ... 1915 жылы 1000 ... шыққан [6,23].
Петербургтік басылымдардан 1909 жылы Кәкітай Құнанбайұлы мен оның әдеби
хатшысы ... ... ... ... Абай ... ... қызығушылығын ... ... ... ... ... жеке ... ... жарық көрген. Басылым
3000 данамен шыққан деген дереккөздері ... В. А. ... жеке ... ... Е. ... құрастырған «К мудрости ступенька. Азбука для
учеников начальных русско-киргизских школ» атты оқу ... ... ... құрал ретінде қысқаша қазақша-орысша ... ... ... ... ... ... 1891 жылы жарық көрген.
Астраханда Умеровтың жеке баспаханасында 5 қазақ кітабы ... 7000 ... ... Бұл санитарлық-ағарту саласына қатысты кітаптар
1908-1913 жылдар аралығында басылған.
Омбыда қазақ-орыс және ... ... ... ... шығарылған.
Қазақстан территориясында алғашқы қазақ баспа кітаптары 1901 жылы Алматы
(ол кезде Верный), Семей (Семипалатинск) қалаларының ... ... Бұл ... шыққан кітаптардың жалпы жиыны – 19 аталым. Оның
екеуі Оралда, бесеуі ... және он ... ... шыққан.
Алматы. 1917 жылға дейін Алматыда ұлттық баспаханалар болмады. Барлық
кітап ... ... және орыс М. И. ... жеке ... ... Алматыда 1901 жылы шыққан тұңғыш баспа кітабы Д.
Корольковтың «Борьба с саранчой» деп ... Оны ... ... Шегіров
деген кісі аударған. 1911 жылы Дүйсебай Шұманақұлының «Хаж сапары» (Алматы
уезінің үлкен ... ... ... Дүйсебай Шұманақұлының жұртқа айтқан
өсиеті) деген кітап ... 1912 жылы М. И. ... жеке ... ... ... (на ... ... Вып. 1, издание книжного магазина К. А. Смолова в г. ... ... ... ... 1913 жылы ... ... ... А.
Микулдиннің Романовтар әулетінің 300 ... ... ... ... ... ... Сол жылы Тоқаш Бокин құрастырған «Русско-
казахский словарь» атты кітапи жарық көрді.
Орал ... ... ... яки 1905, 1911, 1912 ... ... от Уральской и Тургайской областей о проблемах религии
и землепользавания, а также ... по ... ... ... с заразными
болезнями домашних ... ... ... және ... ... атты ... ... жарияланды [6,24].
Семейде 1912 жылы тұңғыш ұлттық баспахана ашылды. Оны ұйымдастырған
Сұлтан, Садық және Хасан Нығматуллиндер жаңа ... атын ... ... Бұл баспахана 12 кітап және ... ... ... ... ... ... «Қыз ... және «Балаларға жеміс», Шәкәрім
Құдайбердіұлының «Еңлік-Кебек», «Қазақ айнасы» шығармалары 1000 данамен
таралды [1,87]. 1915 жылы ... 1916 ... ... ... ... ... көрген. 22 баспа қағазынан тұрған күнтізбенің ... ... 12 ... ... ... таралымы 13500 дана.
Төңкеріске дейінгі қазақ баспа кітабының ... тыс ... ... оның ең басты ерекшелігі болды. Басылымдар Қазан, Орынбор, Уфа,
Ташкент, Астрахань, Мәскеу, Омбы секілді үлкен қалаларда жарық көріп ... ... ... ... ... ... және ... ісі
саласында мамандардың болмағандығына қарамастан, қазақ ... саны мен ... ... ... ... артты. Бұл жерде қазақ
кітабының тарихын қолдарына алып, жарыққа ... ... ...... пен Ағайынды Кәрімовтер, т.б. еңбегі орасан зор. ... ... ... және мазмұндық жағынан көп түрлі болды, сол кезеңнің
талап-тілегін қанағаттандыра білді деп ... ... ... ... ... ... ... кітабы дамуы тарихының екінші кезеңі
(1867-1900)
2.1 Алғашқы қазақ баспагерлері -
Қазақ баспа кітабы дамуының екінші кезеңінде ... саны ... мен ... ... ... ... халық ауыз әдебиеті,
жазба әдебиеті, діни және ... ... ... ... ... ... ... санасына түрткі салатын ... ... ел ... өз рухани қазынамыздың бар екендігіне көз жеткізді.
ХІХ ... ... және орыс ... ... ... ... түрінде де, баспа жүзінде де таратқан аса ... ... ... ... Олардың серпінді күш-жігері туралы М.
Әуезов былайша сүйсініп жазады: «Осы бір аса ... сан ... ... ... ... сол, олар ... ... және қазақ
тілінде өздері жинаған материалдарды бастырып шығарып отырды. Олар ... ... ... ... сияқты көптеген журналдардың
беттерінде, өлкелік және облыстық ... ... ... ... ... ... ХІХ ... 30-
жылдарынан бастап бұл материалдарды Петербург, Мәскеу басылымдарында
бастырды, 1917 ... ... ... ... бастырып, шығарып отырды,
Қазан, Петербург, Мәскеу университеттерінің, сондай-ақ ғылыми ... ... ... ... ... ... еңбек жұмсады.
Қазанда, Офэде, Орынборда, Ташкентте қазақтың халық поэмалары мен
жырларының таңдаулы үлгілерін ... ... ... бұқарасы үшін аса
зор маңызы болды. ... ... ... ... ... ... ... жаттап айтып жүрді, ертегішілер әңгімелеп, оқушылар көшіріп алып
жүрді» [10,475].
Баспа кітабы екінші кезеңінде патша ... ... ... ... басылуы ұлтты өшіруге бағытталған шара еді.
ХІХ ғасырдың екінші жартысында Қазақстанда жаңадан ... ... ... ... екінші кезеңдегі қазақ баспа ... ... ... Бұл ... ... елі ... тәуелсіздігінен айырылып, түбегейлі
Ресей отарына айналды. 1867 ... 11 ... ... положение об
управлении в Семиреченской и Сырдарьинской областях» және 1868 жылғы 21
қазанда ... ... об ... в ... областях Оренбургских
и Западно-Сибирских генерал-губернаторств» деген ережелер «уақытша» емес,
қазақты ... ... ... ... ... бағытталған-тын.
Аймақтық билікті де жою үшін Қазақстан деген сөз картадан сызылып, ... ... ... ... ... ... үш генерал-губернаторлық
құрды. Губернаторлық облыстарға, облыстар уездерге жіктелді. Басшылық –
отаршыл әкімшілік. ... ... ... билік орыс генерал-
губернаторларының қолына көшті. Одан ... ... ... әскери
губернаторлардың, уезд начальниктерінің (ояздардың) қолына тиді. Хандық
билік тұрмақ, сұлтан-правительдерді ... ... ... ... және ... ... қазақ даласына енуі ел экономикасының
дамуына жаңа жол ашса да, ... ... ... ... 1891 ... ... ... «далалық ереже» бойынша қазақ жері «мемлекет меншігі»
деп жарияланды. ... ... ... ... ... ... ... нулы жерінен ысырып, шөл, шөлейт далаға тықсырып, ... ... ... ауыр ... ... ... ойландырмай қоймады, елдің ... бас ... ... сана-сезімді оятуға атсалысты. Қазақтың
көзін ашып, көкірегін ояту үшін ... ... ... биік ... ... ... тақырыпта мағлұмат алуын қамтамасыз етті.
Ресей жерімізді, билігімізді тартып алумен ... ... ... «Көшпенділер сапалы материалдық, мәдени және дүниетанымдық ... «құр ... ... ... ... де ... ... Бірақ қазақтың фольклоры, ауыз ... ... ... ... Ресейдің озық ойшылдары мен ғұламалары біліп, мол
қазынаны зерттеуді бастады.
«Түрік тілі ... ... ... ... ... В. ... «Собрание сведений о народах, обитавших в ... в ... ... атты үш ... ... ... ... Н. Я. Бичурин,
«Опыт выяснения этнического состава киргиз-казахов Большой Орды и ... ... ... Н. Я. ... ... ... құрметпен
аталады. Г. С. ... ... ... ... ... ... ... А. Н. Храузин «Киргизы Букеевской
Орды», А. И. ... ... ... атты ... жариялады. А.
Е. Алекторов 1900 жылға дейін қазақтар хақында баспа жүзінде не ... ... ... ... ... бір өзі бір ... палатасы жұмысын
атқарып, қалың том кең өрісті библиографиялық көрсеткіш шығарды [1,89].
В. А. ... ... В. И. ... ... и Мауляна»
повестері, Н. Н. ... ... ... Г. ... ... ... орыс және ... әдебиетінің ортақ қазыналары.
ХІХ ғасырдың екінші жартысы ... ... ... қозғалысын
тудырды. Бар билігінен айырылған халықтың ендігі бас-көз осы ... ... ... ... ... жекелемеген. Қазақ
ағартушылары қазақ атын өшірмей, керісінше өсіретін рухани қазынамыз деп
білді. Халық ...... ... ең алдымен осы қазынаға бет
бұрды.
Қазақ ағартушыларының үлкен бір тобы қазақ баспа кітабына ел аузындағы,
қолжазба күйіндегі жиhаздарды ... ... ... ... ... ... мен ... басылымдары тарихына тоқтағанда, қазақ ақын-кітап
шығарушыларының еңбегін атап өтпеуге болмайды. Бірінші ... ... ... ... және шығыс фольклор нұсқаларын жинаушы, қазақ ауызекі
поззиясының насихатшысы – ... ... тұр ... Айтхожин, Шейх
(уль-ислам-оғлы, қожа. 1857-1936 жж.). Оның шығармашылығының маңызды бөлігі
ретінде кітап шығару саласына қосқан ... мен ... ... ... ... ... [1,90].
Ж. Шайхисламов Жетісу облысындағы Арыс уезіне қарасты Қожатоғай деген
жерде туған. Өзі туралы ол: ... ... Сары Арқа ... ... ... ... облысынан, қазақтың Үйсін атты руы жайлайтын даладан»
деп жазады. Ж.Шайхисламов медреседе ... ... ... ... түрік
тілдерін еркін меңгеріп, шығыс әдебиеті мен қазақ ... ... ... адам болған. Ол шығыс әдебиеті желісімен көптеген дастандар
мен жырларын жазған; оларды ... ... ... ... ... ... ... шығармаларының ондаған түрін қайта өңдеген. Әсіресе оның
қазақ фольклоры шығармаларын жинап бастырудағы ... ... ... түседі.
Өзінің ел аралау сапарында Жүсіпбек Сырдария, Қаратау, ... ... ... ... жыраулармен көп кездескен, ... ... ... ... жыр, ... айтыс пен аңыздардың ондаған
нұсқасын ел аузынан жазып, қағазға ... ... ... өзі де ... ... ... ... қозып кеткенде ақындар айтысында да өнер
көрсеткен.
Баспагерлік қызметін Шайхисламов ерте кезден-ақ, жиырма ... 1877 жылы ... ... ... ... ... – и ... деп
аталатын шығыс тақырыбындағы кітабын бастырады. 40 ... ... ... ... ... ... бастырған. Құрастырушысы,тәржімашы,
редактор hәм ел аузындағы аңыз әңгіме, айтыс, ертегілерді ... ... ... Ол ... ... ... ... қаhармандық және
лирикалық эпостарының, айтстарының әр ... ... ... ... және ... ... ... ұшырасады: «Қисса-
Алпамыс», «Қисса-и Қыз Жібек», «Қисса-и ... ... ... ... Сара ... ... ... рисала-и Мұңлық-Зарлық», «Қисса-и
Сейфүлмәлік», «Қисса-и Гүлчахра», «Қисса-и Гүлжамилә», «Қисса-и ... де ... ... ... ... [11,46].
Ислами кітаптарды аударып бастыруда Ж. Шайхисламов көп еңбек ... ол ... ... ... ... ... қонақ болғаны»
(Мұхаммед пайғамбардың дүние салуы және көкке ұшқаны) атты ... ... 1917 ... ... он бір рет ... ... көрген. Оның төртеуінің
анықталған таралымы 17400 дана. Кітапқа деген ... пен ... ... ... ... ... болады. Зархұм қиссасы Ж. Шайхисламовтың
өңдеуімен 1877, 1879, 1883, 1888 ... ... ... ... ... Шайхисламов «Қисса-и хазрет-и Али» деген аңыздың қазақша нұсқасын
кітап етіп шығарды. Ол 1896, 1899, 1901, 1907, 1913, 1916 ... ... 18400 дана боп ... Онда ... ... ... Әлінің
ерліктері, Беребер патшалығындағы «кәпірлерді» жою жорығынан бастап, Әлінің
мұсылмандарға садақа бермеген бір сараң байды қалайша түзу ... ... ... ... ... ... діни уағаз баяндалады.
Осы автор «Қисса-и хазрет-и Ғұсман» атты және бір басылымды ... Бұл ... ... ... ... ... ... қоса кітапта жаратқан
бір Аллаға және Мұхаммед пайғамбарға арналған әлденеше дұға, ... ... 1896 ... 1914 ... арасында бұл кітап 11400 дана таралыммен ... ... ... ... үш ... ... ... Ж. Шайхисламовқа жататын және бір шығарма «Қисса-и уақиға
Кербела ұшбу-дүр хазрет- имам Хусаин разиаллагана» деп ... Он ... бұл ... Әлі ... ұлы, ... ... ... Хұсайынның
халиф Язида әскерлерімен соғысын әңгімелейді. Осы соғыс жүрген жерде кейін
Кербела қаласы орнады. Қаланың ең көрнекті ғимараты - ... ... ... ... – шейіттердің сыйынатын қасиетті ... ... ... ... 1897 жылы, соңғысы – 1918 жылы жарық көрді.
Он басылымның төртеуінің тиражы 27000 дана ... ... ... ... ... ... ... айналса,
бұл ең алдымен кітаби ақындардың еңбегі. Осы бір саңылақтар тобының еңбегін
жоғары бағалай келе, Мұхтар ... ... деп ... ... ... көз
тартарлық өзінше бір қызғылықты тобы баршылық. Бұлар кітаби-шығыс ... ... ... иран ... ... және одан басқа
Шығыстың көптеген елдерінің халықтық-қаhармандық, лирикалық-тұрмыстық,
әпсана-хикаят, ... ... мен ... ... ... ... ... «Жүсіп-Зылиха», «Шахмаран», орасан зор лирикалық-
тұрмыстық: «Ләйлі-Мәжнүн», «Сейфүлмәлік», «Боз жігіт», «Зияда», «Шәкір-
Шәкірәт», «Мұңлық-Зарлық», секілді ... ... ... ... ... ... тарихи хроникалар, өмірбаяндық хикаялар, тәмсілдер,
аңыздар түрінде жасалған араб-иран тақырыпты ... осы ... ... ... қазақ кітабы репертуарында шығыс әдебиеті 225
басылымнан тұрса, соның 60 басылымы «Мың бір түн» ... ... ... ... ... танымал «Қисса-и Шәкір-Шәкірат падишах
Хашим балалары». Кітап төңкеріске дейінгі мезгілде 12 рет ... ... 1884, 1890, 1894, 1896, 1899, 1901, 1909, 1912, 1915). ... үшеуінің ғана тиражы 22 мың дана болды. Шығарманың барлық
басылымын дерлік Ж. ... ... ... ... ... осы Ж. ... және К. ... А. Сабалов,
Ш. ... А. ... А. ... Ж. ... М. ... Сарымбаев (Нұрбайұлы), М. Тыныштықов, Сеид-Герей сынды азаматтардың
қазақтың рухани байлығына шығыс әдебиетінің ... ... ... ... ... ... керек. Осы баспагерлердің арқасында халқымыз шығыс
және әлем әдебиетінің жұлдыздары Фирдоуси, Низами, ... ... ... ... ... аудармасымен шыққан «Қасым-жомарт» атты кітапты да
қазақтар қолдарынан ... ... Оған ... ... 9 ... Бес ... таралымы 24600 дана. Бастапқы екі кітабы 1896
жылы ... М. А. ... және ... ... ... ... ... қатар, Алпамыс батыр поэмасын жазып алып, мәтінін
баспаға даярлаған да Ж. Шайхисламов ... ... «Қыз ... ... деген сұраныс жылдан жылға
артпаса, кеміген жоқ. 1900 жылғы басылымда поэманы құрастырушы ... ... ... ... поэманың өткен басылымдарында
жіберілген бірсыпыра қателердің бұл жолы түзелгендігін ... ... ... ... ғана ... ... ... жанашыр, әдебиетке
махаббаты ерекше жан екенін аңғаруға болады.
Кітаби ... XV ... ұлы ... ... Жәми ... ... қалдырған жоқ. «Ләйлі-Мәжнүн» поэмасы екі рет, ал ... және М. ... ... үш ... ... 1911). ... «Мұңлық-Зарлық» поэмасы қазақ тілінде 12 мәрте жарық
көрді. 1896 ... ... 1916 ... ... ... ... басылған бұл
поэманың барлығының негізіне Ж. ... ... ... ... ... ... он-он бес жылдың ішінде сегіз рет басылып
шығады. Бұл басылымдардың негізіне Ж. ... ... ... ... ... бірінші басылымы 1896 жылы жарық көрді және сол
жылы тағы бірі ... боп ... Бірі ... М. А. ... (6000 ... ... ... университеті баспаханасында
(2400 дана) шығарылды. Бұдан соң шығарма 1900, 1901, 1906, 1910, 1913, ... ... ... Бес ... (1896, 1906, 1910, 1913) ... ... жеткен [1,106].
Ол кездегі баспагерлер халқымыздың айтыс атаулыға да жаны құмар екенін
ескерген. Поэмалардан соң бұл ... ... ... орын ... ... қарағанда әсіресе «Қисса-и Зина Заюб илян Юсуфбек хожаның Уазифа
қызбирлән айтысқаны» қатты ұнаған ... бар. ... оған ... Ж.
Шайхисламовтың өз қолымен қағазға түсірілген. Алғаш рет 1896 жылы ... жылы ... мен Сара ... Ш. ... ... ... ... 18-19 беттерінде бұл айтысты Ахмед-Керим деген кісінің тілегі
бойынша ... ... Ж. ... жазып алғандығы ескертілген. Қазан
университеті баспаханасында 4800 данамен басылған айтыс ... ... он ... ... ... Солардан 1898, 1899, 1912, 1913 жылдары
басылып шыққандарының саны 29800 дана.
Фольклор және әдеби ... ... ... қазақ ақыны, рухани мүлік
жинампазы Кашшафутдин Шахмарданұлы елеулі үлес қосты. Шахимардан ... ... 1840 жылы ... ... ... ... туған. 1910
жылы қайтыс болған. Шахмарданұлы бала жасынан мұсылмандық сауат ашқан,
шығыс әдебиетінің ... ... және ... ... қазақ арасында
кеңінен танымал адам. Ол жиырма шақты шығыс әдебиеті тақырыбына жазылған
дастандарды, атап айтқанда: «Қисса-и ... ... ... «Қисса-и
Хәлуа Феруш», «Қисса-и Шах Махмуд», «Қисса-и Сұлу қыз», тағы да ... ... ... етіп ... ... негізінен зиялы шығармашылық ... ... ... ... діни тақырыпда да айтарлықтай қалам ... ... ... ... ... ... ... «Берин» («Зекет
сақтаңдар», 1899), «Әзірет Әлінің Жаңаділ шаhарында соғысқан hәм ... ... ... ... ... ... аңыз», 1897) кітаптары [11,47].
К. Шахмарданұлының құлықтылық, ... ... ... ... да баршылық. Төл ... ол ... ... ... ... ... ... бабалар, оқылық
кітабы», «Манзурат», «Мінез», «Ақуал», «Әдеблі бала» деп ... ... бір жәйт – К. ... ... шығармалары бір
ғана баспаханада, атап айтқанда «Наследники М. А. Чирковой» баспаханасында
үш жыл аралығында, 1897-1899 ... 37 ... 25 ... ... ... ... қолжазбалар бірнеше жыл бойы жиналып, баспаханаға бір ... ... ... [11]. ... ... ... шығармасының
аппараттық мәліметтері былайша құрылған:
«Мәкулат. Талиф уә тәртіп қылып жазушы: мұғалім-мулла Кәшшафуддин бин
Шаhмәрдан бин Ғибадулла. Нәшәрі: ... ... ... М. А. ... табиғханасы, 1897. 15 б.»
Шахмарданұлы төл туындылары мен аударма ... көп ... ... ... өзге де ... жазушыларының өлеңдерін, әңгімелерін де
кіргізіп бастырып отырған. К. ... ... ... ... ... ағартушылық идеясын насихаттаған.
«Мың бір түн» ертегі жинағынан қазақ тілінде алпыстан астам ... ... ... ... Хатымтай» деген ертегіні Е. ... 88 және 83 ... ... бұл ... 1891, 1892, 1913 ... ... жарыққа шығады. 1897 және 1898 жылдары жарияланған «Қисса-и Хатымтай-
Жомарт» сегіз ғана беттен тұрады. Бұл – К. ... ... ... жылы ... Ш. ... ... ... рет Ташкент қаласында шығады.
Бет саны – 32 [1,105].
Әсіресе орта ғасырдың бас ... өмір ... ұлы ақын ... («Патшалар кітабы») поэмасы қазақ оқырмандарына ... ... ... зор ... ... ... ... кіріскен.
К. Шахмарданұлының еншісіне иран эпикалық поэмаларының қаhарманы Жәмшид
патшаның бастан кешкендерін жырлауға ... ... ... ... Бұл
аударманың қазақша басылымы 1889 жылы шығып, 1897 жылы 10000 ... ... ... ... бейнесінде әділ патша суреттеледі. Ол елін
ұзақ жылдар бойы басқарады. Халқы бақытқа, молшылыққа кенеледі. «Семіздікті
қой ғана көтереді» деседі. ... те бір ... ... жасап, сүрінеді.
Ол халқынан өзін құдайға ... ... ... ... ... ... Бұрын халқы қалай сүйсе, енді соншама жек көре ... ... ... ... Ақыры патша тағына араб ханзадасы Заххок
отырады.
ХХ ғасырдың басында ел ... ... ... ... қатарында қазақ есімдері көбейді. Ол – Ақылбек Сабалов ... ... ... ...... әдебиетінің тамаша білгірі, араб,
парсы, түрік тілдеріне ... ... ... классикасы мен халық ауыз
әдебиеті үлгілерін қазақ тіліне тәржімалап, бірнеше авторлық кітап жазған.
А. Сабаловтың ... ... ... және ... ... «Ибрахим
Адхамұлының қиссасы» (1910), «Дандан Ибрахимұлы», «Қырық уәзір», «Мәргуба»,
«Тахир мен Зухра», «Алтын ... ... ... мен Малике»,
«Ибрахим Хазыбнаме ұлының қиссасы», «Магшукнаме», ... ... ... 1911 жылы шыққан). Сонымен ... ... ... заман» атты өзінің шығармалары жарық көрді [11,47].
А. Сабалов шығармаларының негізгі тақырыбы мен ...... ... ... ... ... сол кезеңдегі қазақ
қоғамындағы әлеуметтік қайшылықтар мен ... ... ... ... ... ... жинап бастыру, дара ақындық поэзияны насихаттау ісіне
салмақты үлес қосқан ... бірі – ... ... Оның
өмірбаянынан мағлұмат жоқтың қасы. Тек 1836 жылы Тобыл губерниясында туғаны
ғана ... [1,92]. ... ... Е. ... ... ... ... карточкада және
Татарстан республикасы Халықтық Архивте А. ... 1834 ... ... ... деп ... [11,48].
Өзінің баспагерлік қызметін ол «Қисса-и Тамимдар» (1866) атты діни
дастанды ... етіп ... ... Оның ... ... ислам мен оның заңдарын дәріптеген басқа да шығармалары мәлім.
Мұнымен ол ондаған жылдар бойы айналысып, ... аса ... және ... ... ... ... (1879), ... Салсал» (1879), «Қисса-
и Гукба» (1880), «Қисса-и Жумдума» (1881), ... ... ... қыз» (1897), ... шахар рамазан» (1898), т.б. Бұлардың
бірсыпырасы әлденеше рет қайта ... ... ... ... ... жүз ... тұратын көлемді шығарманы
қазақ тіліне аударып, кітапты тоғыз рет басып шығарған. Кітаптың ... 1879 жыл, ... ... 1883, 1888 жылдар. Осыдан ... ... бұл ... ... ... бастыртпай қойған. 1906 жылы
Салсал батыр ... ... ... ... ... соң тағы бес ... Төрт ... жалпы таралымы 23 200 дана.
Исламды дәріптейтін қияли ертегілерге ұқсас шығармалар ... ... ... ... ... ... төрт ... өлең
жолдарымен жазылған бұл дастанға татар сөздері тым көп ... ... ... Иса пайғамбар шөл далада келе жатып бір қурған сүйекке тап
болады. Бұл қандай адамдікі ... екен деп ... ... да, ... жаңағы бас сүйек иесіне жан бітіреді. Кітап алғаш рет 1881 жылы,
1897, 1901, 1910, 1917 ... төрт ... ... ... Екі ... 9000 дана ... [1,102].
Қазақ ақындары арасындағы ерекше тұлға – Шәді Жәңгіров (Жиhангерұлы,
1865-1931) еліміздің оңтүстік өңірінен. Басқа барлық ... ... ... де араб, парсы, түрік тілдерін ... ... ... ... сюжет желісі бойынша талай кітап жазған. Бірнеше ... ... ... ... ... Оның ... әдебиеті үлгісіндегі ел
аузынан жазып алған қолжазбаларының барлығы Ташкент қаласындағы Г. ... ... ... деп ... типолитографиясында
басылып шықты. Үш кітабы Қазанда басылған. Жазған кітабының саны 9, ... ... ... Шәді жиыны 17 кітап бастыртқан. Олардың
ішінде «Орқа құлша хикаяты» (1913, 1917), ... ... ... ... хикаяты» (1914), «Камар-уз заман» (1914, 1917),
«Хайбар ... (1910, 1913), ... сияр ... (1913), «Қисса-и Балгум
Багур» (1915), «Қарунның жер жұтқан уақиғасы» (1896). Шәді ... салт ... ... ... ... ... ... бетін
ашатын терме» (1910, 1914, 1915) шығармасын кітап етіп шығарған ... ... мен ХХ ... басында жарық көрген кітаптардың
56 пайыздан астамы фольклор ... ... ... ... ... ... аталым. Қазақ фольклоры – 176 аталым, шығыс
әдебиетінен ... мен ... – 225, діни және ... ... – 181.
Фольклор басылымдары. Фольклорлық басылымдар репертуары әр түрлі:
қаhармандық эпос – 45, ... – 28, ... – 29, ... ... – 22, оның ішінде жоқтау – 16, той өлеңдері – 6, ... ... – 6 ... ... ... мұрасы – тақырыпқа бай, мазмұны терең халық ауыз
әдебиеті. Сол кезеңде жарық көрген қазақ ... ... ... ... ... ... ... таралымы, аталымы мен қайта басылуы бойынша
алғашқы орында батырлар жыры тұр. Ауыздан ауызға жеткен жырларда халықтың
дәстүрі, ... ... мен ... деген құрмет жатыр. Эпикалық
жырлардың тақырыбы мен мазмұны қанша ... ... ... ... ... да,
халыққа түсінікті еді. Қазақтың ежелгі қаhармандық жырларына «Едіге»,
«Қобыланды», «Ер Тарғын», ... ... ... ... ... ... т.б. ... қаhармандық эпостары. Қазақ фольклорлық басылымдарының ішінде
батырлар жыры кең танымал және көп ... «Ер ... ... алғаш
қалай жарық көргенін жоғарыда атап өттік.
«Алпамыс» ... ... ... ... ... ақын, жыраулардан
тыңдауды жақсы көрсе, енді кітаптан өзі оқиды, не көзі ашық өзгеге ... ... ... ... ... қалмақ
шапқыншылықтарынан құтылған қазақ енді Алпамыстай ерлер шығып халқын жаудан
құтқаратынына сенді. ... ... ... ... ... ... пен адал махаббат үлгілеріне сүйініп, ерлікке, ... үнге ... ... поэмасының бірінші басылымы 1899 жылы ... ... М. А. ... ... 4800 ... Поэманың сегіз кітап
басылымын Ш. Хусайынов және оның ... ... ... ... ... ... [1,93]. ... үш басылымы Қазан университеті
баспаханасынан (1901, 1905, 1907); төрт ... Б. ... ... (1910, 1912, 1914, 1916) ... ... Тек ... ... таралымы 20 мың данаға жетті. Поэманы жазып ... ... ... Ж. Шайхисламов [1,93].
Ноғайлы кезеңінен сыр шертетін «Қамбар ... ... ... Хусинов Қазан университеті баспаханысынан (1888. – 23 ... ... ... ... ... ... Тухфатуллин Семей
облысы Зайсан қаласына көшіп барып, сол жақтан ... ... ... ... Ш. ... ... Бұл поэма «Қисса-и Қамбар» деген атпен 1888
жылы Қазақ ... ... ... ... ... ... ... араб, парсы және орыс сөздері көп кездеседі. ... ... 7 және ... ... ... ... Мәскеудің Орталық әдебиет мұражайынан
поэманың Ш. Хусайынов шығарған бұдан басқа беймәлім нұсқасы табылды (Қазан,
1897, 10 мың ... ... ... ең ... ... ... эпосы –
«Қобыланды батыр». Эпостың біздің заманымызға жеткенге ... он ... ... Ең ... деп Мергенбай ақын (1831-1911) Біржан
ақынның орындаған нұсқасы ... ... ... ... ... жазып алған мәтін 1914 жылы шықты (Қазан, «Умид»
баспаханасы, 84 бет, 2000 дана). Кітап ... ат ... бес ... ... ... ... ... дәуірінен келе жатқан батырлар жырына «Орақ-Мамай», «Шора
батыр» ... ... ... ... ұғлы Шора ... кітабы 1884 жылы
Қазанда шықты. «Орақ менен Мамай батырдың ... 1903, 1908 ... ... ... кітап бетіне түседі [1,94].
Қазақ және көне түркі тілді халықтардың арасында кең тараған, түп
тамыры ... ... көне ... ... ... өмір сүрген
дәуірге апаратын «Көрұғлы» поэмасы бүкіл әлемге белгілі. ... таза ... он екі рет ... Бұл қазақ оқырманына поэманың ... ие ... ... керек. Қызылжар қаласының тұрғыны Хасан
Мірбабаұғлының нұсқасы ... ... ... ... деген тақырыппен
шығады (Қазан университеті баспаханасы, 1885, 1890, 1901, 1902, 1909). ... ... (1894), ... М. А. ... (1895),
Б. Л. Домброский (1915) баспаханаларынан жарық көрген. 1909 ... ... – 4800 ... лироэпосы. Халық арасында ауызша түрде кең тараған лироэпостар
енді қағазға түсіріліп, оқырман сұранысын қанағаттандыра бастады. ... ... сұлу да ... ... көзбен оқу сол заман оқырмандарына
үлкен дәреже болған.
Лиро-эпос ... ... ... ... саны көп ... Небары
– үш кітап: «Қозы Көрпеш – Баян сұлу», «Қыз Жібек», «Айман-Шолпан» ... ... ... арасында кең тараған жырлар. Бұлардан алдымен кітап
болып шыққан ... ... жыры 1878, 1879, 1890, 1894, 1896, 1899, ... ... ... дүркін басылды. Жыр мәтінінің бір нұсқасын 1860 жылы Н.
И. Ильминский жазып алған. Эпосты бастырған баспагерлер – Ш. ... ... ... Екі ... да ... (1896, 1909) 13000 данаға
жеткен. Поэмалардан кейін екінші орын алатын айтыс нұсқалары жиі басылған.
«Қисса-и Зина Заюб илян ... ... ... ... айтысқаны» алғаш
1896 жылы басылғанын жоғарыда атап өттік. ... бұл ... ... рет ... ... да Ш. ... пен оның ... ... Бұлардың 1896, 1897, 1901, 1908, 1912, 1914 жылдары жарияланған
алты басылымынң жалпы таралымы 24600 ... ... мен Сара ... ... Ш. ... ... ... [11,52].
«Қозы Көрпеш» поэмасы татар, башқұрт жұртына, өзге де ... ... ... кең ... Эпостың барлық түрі орыс тіліне аударылып,
тіпті қара сөзбен баяндалып жарық көрген. Жырдың ... ... ... ... мен ... ... трагедияларымен қатар
саналған.
Халқымыздың сүйкімдісі «Қыз Жібек» кітабына деген сұраныс артпаса,
кеміген жоқ. 1894 және 1913 ... ... екі рет ... ... ... 59 800 данаға ... 1910 жылы бұл ... Л. ... ... екі рет ... ... ... екіншісі – қыркүйек айында. Әрқайсысының таралымы алты мың данадан.
Поэманың жарық көрген жылдары – 1894, 1896, 1899, 1900, 1908, 1910 – ... 1911 және 1913 ... ... жарық көруіне Ш. Хусаинов,
И. Н. Шамсутдинов секілді ... ... 1908 ... ... есебінен, 1911 жылы «Сабах» баспасы шығартты.
1900 жылғы ... ... ... Ж. Шайхисламовтың қолымен
жазылған ескертуде поэманың өткен басылымдарында жіберілген ... ... ... ... ... ғашықтық дастаны он-он бес жылдың ішінде сегіз рет
басылады. Ж. ... ... ... ... басылған. Бірінші
басылымы 1896 жылы жарық көрді және тағы бірі сол жылы ... ... ... – «Наследники М. А. Чирковой» баспаханасынан (6000 ... ... ... университеті баспаханасынан (2400) шыққан. Дастан бұдан соң 1900,
1901, 1906, 1910, 1913, 1916 жылдары ... ... Бес ... ... 1910, 1913) таралымы 21 200 данаға жеткен [11,53].
Қазақ айтыстары. Қазақ ауыз әдебиеті саласында айтыстың алатын орны
ерекше. ХІХ ... мен ХХ ... бас ... ... ... ... аталым
айтыс 29 рет басылған. Он жетісінің жалпы таралымы – 81 800 дана.
Ол тұстағы баспагерлер халқымыздың айтыс ... жаны ... ... ... ... ... халқымыздың асыға күткен жанры – айтыс
еді. «Қисса-и Зина Заюб илян Юсуфбек ... ... ... айтысқаны»
оқырманға қатты ұнағаны тоғыз рет жарық көргенінен байқалады. Алғаш 1896
жылы ... ... ... ... да Ш. ... пен оның ... шығарылған.
Қазақ ауыз әдебиеті тарихында Біржан мен ... ... ... ... ... ... 1898 жылы Ш. ... басып шығарады. Төңкеріске
дейін бұл айтыс он дүркін ... мен Сара ... 1871 жылы ... 1872 ... жазылып алынып,
баспаға толықтай дайын болды. Бірақ ... ... ... жыл ... ... ... 1898 жылы ... екінші нұсқасы қағазға түсіріліп, Қазан
қаласына Зайсаннан жіберілді. Әріп Тәңірбергенов ... ... ... ... 1912 ... ... шықты.
М. Ғабдуллин, Қ. Жұмалиев, Б. Кенжебаев сынды қазақ ... ... ... ерекшелігін, Біржан мен Сараның сөз саптау
шеберліктерін, айтыс барысында көтерілген сол ... ... ... ... ... ... өткір көтере білгендігін жазады
[11,54].
Шағын көлемді «Айқын қыз бен Жарылқасын қожаның айтысқаны» (1901, 1908,
1911, 1913) төрт ... ... ... мәтінін қағазға ... ... ... үш ... ... 8400 ... ... барлық
басылымы Қазан қаласындағы Б. Л. Домбровский баспаханасынан шыққан.
ХХ ғасырдың басында тағы да бес ... ... 1903 жылы ... ... ... ... белгілі ақын Нұржан ... ... ... ... ... ... ... басылған.
Осы жылы «Жұмбақ» деп аталған қыз бен ... ... ... ... ... ... «Қазақтың айтысқан өлеңдері»
деген атпен қазақ ақындарының айтысы жинақ болып жарық көрген. 1910, ... ... ... ... 12 000 ... 1910 ... ... ... ... қожа мен ... ... ... атпен кітап жарық көрді. М. Юмачиковтың ... ... ... ... ... иля Мәлике» деген атпен тағы бір айтыс
жарық көрген [11,54].
Қазақ тарихи жырлары. Қазақ ... ... мен ... ... ... ... жанр түрі – ... жырлар. Тарихи дастандар қазақ
фольклорын көркемдік негізі мен оқиға желісі жағынан жаңа ... ... ... ... ... батырлар жырына қарағанда қазақ тарихында
болған оқиғаларды баяндауда, уақыт пен оқиға өткен орын, кейіпкер образдары
жағынан ... ... ... ... ... ... hәм ... Қасымұлы Абылайханов», «Сәтбек батыр» және т.б. жатқызамыз.
Бұл ... ... ... ... ... мен оның ... ... шығарма болды. Кенесары Қасымов – қазақ тарихындағы
танымал тұлға. ... ... ... ... ХІХ ... ең ... ... болған. Наурызбай – көтерілістің белсенді қатысушы.
Жыр Ж. Шайхисламовтың бастауымен «Қисса-и Кенехан hәм Наурызбай» ... ... ... ... ... екінші басылымын Ахмадуллин деген
кітап шығарушы «Умид» баспаханасынан 1912 жылы 3000 дана ... ... ... ауызға алғанда, мына үш кітапты ерекше атап өту керек:
Ы. Саттаровтың Керекуден жіберген «Қазақ ... ... ... 1909. – 23б., 3000 ... Ғ. ... ... ... жарық көрген «Көкселдір яки бұрынғы мырза ұлы hәм ... ... ... Алаш ... мен ... Асан Қайғы мен
Жәнібек ханның айтысы енген «Шайыр, яки қазақ ... ... ... ... ... екі ... ... «Кәрімов-Хұсайынов и К»
баспаханасынан 1910 жылы шыққан. ... ... ... ... 22 ... оның ... – 16, той ... – 6 кітап.
Сергазы деген біреуге арналған жоқтау кітап бес рет басылған (1899,
1901, 1907, 1908, 1909). ... ... ... таралымы 1200 дана.
Кітаптың бір данасы ... ... ... ... ... ... жанрына жататын «Қисса-и Ораз молланың
хикаяты» ... ... ... ... ... ... баласын жоқтауы
жазылған. Кітап Қазан қаласының үш баспасынан 1901, 1909, 1912 ... ... ... ... ... 3000 ... Сыр ... Жетісу аймақтарында жоқтау жанры кең тараған. 1913
жылы Көпен Қойшыбайұлына арналған «Көпен Қойшыбайұлын ... ... ... ... ... ... қолжазбасын марқұмның күйеу баласы әрі молда
Төлешев Рахметтің дайындаған. Қайтыс болған әкесіне арнаған қызының жоқтауы
жазылған. Кітап ... жылы ... ... Т. ... баспаханасынан 5000 дана болып жарық көрген. Жетісу
облысынан Қазан қаласына Ихсан деген ... ... ... өлеңі
жіберілген. Бірінші ... бір ізге ... ... ... ... Ж. Шайхисламов. Оны 1903 жылы Қазанда
университеті баспаханасына «Қисса-и Ихсан марсия» деген атпен тапсырған И.
Шамсутдинов. Кітаптың екінші ... 1912 жылы ... ... ... ... Бұл жолы кітапты басуға Ахмадуллин деген адам тапсырған.
1910 жылы ... ... ... ... ... ... ... жазуымен жоқтау жары көрген. 1912 жылы Қуанышбек
Далдабайұлының жазуымен. ... ... ... 1914 жылы ... марқұмның қазасы» деген атпен 200 дана ... ... ... ... ... ішінде той өлеңдері ерекше маңызға ие.
Алты басылым үш атпен жарыққа шыққан. ... ... (1903), ... (1903, 1912), ... ... ... терме» (1910, 1914, 1916).
Алғашқы екі кітап С. Мұхаммедсадықұлы мен Мухсинұлының жазып алуымен, соңғы
кітап Ш. Жәңгіровтің ... ... ... тойбастары» кітабы
Кәрімовтердің өз қаражатымен 1912 жылы 8000 ... ... ... ... ... ... ... 1910 және 1916 жылдары 3000 және 6000
данамен ... ... 1914 ... ... ... ... қожа дайындаған.
ХІХ ғасырдың аяғы мен ХХ ғасырдың басында қазақтың мақал-мәтелі мен
жұмбақтары алты кітап ... ... ... ... ... уа ... ... хикаят уш турли гузал бактлар hэм биш ... ... ... ... ... мақал, сонымен қатар он екі повесть пен өзге де
шығармалар енген. Жинақ 1890 жылы ... ... ... ... К. ... құрастыруымен мақалдардан құралған «Ахуал» және
«Макулат» деген екі ... ... Екі ... да ... ... ... ... баспаханасына тапсырады. «Ахуал» жинағына көне халық
мақалдары, «Макулатқа» ... ... ... енді. «Макулаттың»
таралымы 10 000 дана. 1904 жылы Гатаул ... ... ... яки гузал макаллар» (Қазан: Кәрімовтер баспаханасы. – 128
б.) ... ... ... «Шараф» баспаханасынан 1908 жылы жұмбақ,
мақалдар жинағы Ө. Жәнібековтің құрастыруымен «Жумбак ва ... ... ... ... М. ... ... ... 1914 жылы Кәрімовтер баспаханасынан шыққан.
Соңғы екі басылымының таралымы 8000 дана ... ... ... ... ... атты ... Мұхаммедсадықұлының жазып алуымен,
Қазан қаласынан 1903 жылы басылған.
Қазақ фольклоры тақырыбында жарық көрген 170-тен астам кітаптың ... ... ... ... осы ... ... қазақ фольклоршылары
зерттемеген. Олардың қатарында «Төрт қызық» (Қазан, 1910), ... 1910), ... мен ... (Қазан, 1908), «Жырлар» (Қазан, 1914)
және тағы басқалары бар.
Қазақ фольклоры жүздеген жанрларды қамтыған.
2.1 Миссионерлік кітаптар
Қазақстанды ... ... ... ... ... енді халықты
орыстандыру бағытын ұстанды. Дүние жүзі картасынан «Қазақстан» атын ... ... ... ... ... «кайсак», «киргиз-кайсак» деп бұрмалап,
тарихи қиянат жасады. Елді әкімшілік-аумаққа бөлгенімен қоймай, ... ... ... ... ... ... ... халқын түгелімен
орыстандыру саясатын ұстанды. Қазақ арасында ... ... ... ... мен ... ... ... отаршыл Ресейдің мемлекеттік
саясатының басым бағыттарының бірі болды.
Реформаларды ... ... ... ... саяси-экономикалық іс-
шаралармен қатар өлкені мәдени және рухани жағынан да отарлауды ... ... ... ... ... ісі ... сыртқы саясатының да
үлкен де маңызды саласы болып табылатын. Бұл сала ... ... ... ... ... десе де болады. Бұл саясат Ресейдің қарамағындағы
ұлттарды біртіндеп христиан дініне ... ... ... ... ... арттыруға арналған еді. Осыған сай, 1867-1868
жылдардағы реформада халық ағарту ісінде ... ... ... ... ... ... бастапқы білім беру үшін алғашқы
кезде уездік басқарма орналасқан жердің ... ұлт ... ... ... ашу керек», - деп көрсетілді. Осыны негізге ала
отырып ... ... ... ... ... ... діни ... Орынбор муфтиінің қарауына
алынып, азаматтық басқарманыңы қарауына берілді. Молдалар сайланатын болды.
Оларды бекіту тұтқасы орыс әкімшілігін қолына ... ... ... ... уағыздаушылардың қызметі шектелді. Әкімшілік қазақ мектебіне
сабақ беретін ұстаздардан орыс ... ... ... етті [12,168].
1867 жылы Қазан қаласының викарийі Гурий «Казанское ... св. ... ... ... сыбайластығы») деген қоғам құрып, миссинерлік
жұмыстың қадау-қадау мәселелерін алға қойды [1,111] . Орыс емес ... үшін ... ... ... ... барынша өрістету үшін
миссионерлік тақырыпта алуан түрлі кітаптар шығару жолға қойылды.
Бұл қоғамды құру жұмысына патшаның боданындағы ... ... ... ... ... орыс миссионерлігінің әкесі әрі идеологы
ретінде танылған Н. И. Ильминский атсалысты. Сол ... Н. И. ... ... ... араб және татар тілдерінен сабақ берді. Дәл
осы кезеңде орыс емес ... ... үшін ... ... ... құрды [11,78].
Осылайша, Қазақстанды отарлаудың бастапқы кезеңінде ... ... ... ... ... ... ... қазақ патшалық тәртіпке де мойынсұна түседі деген жоспар
орындалмады. 1179 жылы ... ... 3600 дана ... ... ХІХ ғсаырдың орта шенінде, 1853-1859 жылдар аралығында 326 000 дана
ислам шариғаты бойынша кітап, оның ішінде 82 00 дана ... ... бұл ... пәрменді патшалықтың саясатына тосқауыл бола алмады.
VII-VIII ғасырлар аралығында Араб халифаты Орта Азияны жаулап алып,
Құтайба ибн Мүслимнің ... ... ... ... ... мәдениетін,
оймақ жазуын, кітап атаулысын аяусыз таптап ... енді ... ... ... ... ... ... енді Орта Азия мұсылмандарын ... ... ... ... аған ... әр ... оның ... қазақтарды
ділінен, дінінен айырып, шоқындыруға, қысқасы орыстандыруға ... ... ... ... ... отарлаудың барлық тәсілін меңгерген әккі империяға
айналып үлгерген. Бодандығындағы елдері тілі мен дінінен айыру олар ... ... XIV ... коми халқы шоқындырылды. Комилік Стефан
Пермский туған халқын шоқындырған деген дерек Үлкен Совет ... ... ... патша үкіметі «ерлігі» үшін деп ... ... XVII ... ... ... ... зорлықпен
шоқындырды. Бұған қарсы болған мордвалықтар туған жерінен босып, Заволжье,
Орал, Сібірге ауды. Сонда да ... ... ... ... ... ... ... тайпасы орыс тілін ана тілі етіп ... ... ... біте ... ... XVIII ... шоқындырылу кезегі
чуваштарға, артынан татарларға жетті.
Қазақстанды орыстандару саясаты әр түрлі айла-шарғымен жүргізілді.
Алдымен оларды ... діни ... ... ... ... ... басқа да Шығыс мұсылман елдерімен байланыстарын
үзді. Қазақ жеріне орыс қарашекпендерін үсті-үстіне қаптатудағы бір мақсаты
– көшкенділерді ... ... ... ... [1,113].
1867-1868 жылдардағы реформа ел мен жерді басқарудағы патшалық
үкіметтің ... ... ... табылатын жергілікті басқармаға көңіл бөлді.
Әрбір уезд болыстарға, ал болыстар ... ... Е. Г. ...... ... ... ... еңбегінде: «Патшалық қазақ
тұрғындарының орталықтарын әдейі бөлшектеді, барлық ... ... ... ... ... ... дамуын тежеп, халықты қараңғылықта
ұстауды көздеді», - деп көрсетеді [12,167].
Қазақты ... ... ру, ... бір-бірімен ішкі
байланыстарын әлсіреткенімен ... оқу ... ... ... ерекше
мән берді. Ел арасында миссионерлік саясатты жүргізетін кадрлар даярлауды
қолға алды. Патшалық Ресейдің ұсынған азды-көпті ... ... ... ... орысша оқыған қазақтар өз елінің болашағына
қызмет етуге тырысты. Орыс ... ... ... орыс ... ... ... арналған хрестоматия жасатты. ... ... ... ... ... ... атқарып шықты. Оқушылар
семинариясын ашу, ... ... ... ... ... ... орыс
кириллицасына ауыстыруды қазақ пайдасына шешуге ұмтылды. Ресей дегеніне
жете бастады, ХІХ ғасырдың аяғында ... ... ... беру ... ... ... керісінше орыс білім беру жүйесі кең өрістеп, нығая
бастады.
ХХ ғасырдың бас кезінде ... бес ... ... ... ... және Семей) небәрі 229 мектеп пен медресе ғана қалды. Ал ... ... оқу ... 1203 школоға жетті. Араб графикасын
кириллицаға ауыстыру ... күн ... ... Іс ... араб әріптерінің орнына орыс алфавиті қолданылсын деп
ұйғарылды. ... ... ... жағы да ... Әр болыста бір
молдадан артық болмасын деген тәртіп енгізілді. Мешіт салуға бөгесін жасала
бастады. Енді жаңа ... ... үшін ... ... ... болды [1,113].
Қазақты шоқындыруға татар молдалары бөгет жасайды деп табылып, қазақ
ауылдарында сауда-саттықпен ... ... діни ... еш жол берілмеді.
Орыстандыру бағдарламасының жүзеге асуын ... ... ... ... ... ... асса, бұратана ел балаларына оқу қиынға
соқпауға ... ісін ... ... білім жеңіл сіңетіндей етіп ұйымдастыру
керек. Сонда олар алған білім сауатсыз бұқараға оңай ... - деп ... И. ... - бұл ... ... ең
оңай құрал – бұратана халықтарға оқу-білімді ана ... ... ... ... Мұндай кітап жергілікті халықтың қарапайым ауызекі тілде
жазылғаны жөн. Ел санасына қонымды болуы үшін жабайы халық ұғымына ... ет ... ... тіркестерді ғана емес, ой жүйесінің өзі соқырға
таяқ ұстатқандай түсінікті жүйемен жазылуы тиіс» [11,81].
Православиелік ... ... ... қазақтарға басылған алғашқы
басылым 1861 жылы Қазақ университеті баспаханасынан «Самоучитель ... ... ... ... ... ... – Н. ... ... өзге ... ... ... тіліне аудару» (1875),
«Бөтен текті халықтар тілдерінде шіркеуде құдайға құлшылық ету» ... ... ... ... ... ... мәселесі» (1883), «Қазан
шоқыншылар мектебі» (1887) деген еңбектер жазған.
Халық ағарту министрлігі Ильминский кітаптарын кеңінен таратып отырды.
Оның «Самоучитель ... ... для ... по русски и по киргизки»
деген шығармасы 1874 жылы тіпті екінші рет ... ... ... ... ісін ... ... ... қоғамы жанынан арнайы ... ... ... И. ... ... бұл ... 4000 сом қаражат
бөлінген (жаңа мүше таратуға және жақсы қызмет істеп жүргендерге ... ... Ы. ... ... ... (1879) кітабы осы
Православиелік миссионер қоғамының ... ... ... ... к ... ... ... языку» деген кітапты да осы қоғам
жарыққа ... Екі ... та ... ... ... Бұл екі ... жайында бұқараға кең мәлімет таратылып,
жарнамалық науқан ұйымдастырылды.
Қазақтарға арналған басылымдарда Аударма ... ... ... ... ету үшін ... тәржімалап басуға ерекше көңіл бөлді.
«Бөтен тектілерді орыс шіркеу өміріне ... орыс ... ... ... ... естуге мүмкіндік беру» мақсатында қазақ оқырмандары үшін
христиан кітаптарын шығару тиянақты жолға қойылды ... ... от ... ... 1883 жылы 400 дана етіп ... Православиелік сенім негіздерімен таныстыратын әр түрлі басылымдар
жиі-жиі шығып тұрды. Олардың қатарына ... ... ... ... ... ... ... готовящемуся ко святому
крещению», «Священная история Ветхого завета», «Училище благочестия», «Св.
благоверный князь Владимир», «Притчи ... ... ... ... ... от ... ... кітаптар енді. Қазақ оқырмандарына арнап
шығарылған миссионерлік кітаптар қайта басылғандарын қоса есептегенде ... ... ... тең ... ... ... ... құлшылық
етудің жолдарын тәптіштеп жазатын кітаптар, қалғаны ... ... ... мектептеріне арналған өзге де ... ... [11,83]. ... ... ... ... ... есепке тіркеп,
комиссия мүшелері жоспарланған аудармаларды ... басу ... және ... тарату, насихаттау ісінің келелі мәселелерімен
шұғылданды.
Қазақстанда ... ... ХІХ ... ... он ... мен ХХ
ғасырдың басында ерекше ... ... ... қарамастан, миссионерлердің
әрекеттері түбегейлі мақсатына жетпеді. Халқымыз талай ғасырдан бергі
дәстүрі мен ... ... мен ... ... ... ... ... арқа сүйеген миссионерлер де барынша әрекеттеніп бақты.
Енді олар қазақ тұрмысының осал тұстарын іздей бастады.
Миссионерлердің ... ... ... ... ... үшін ... комиссияның 1892 жылғы мына есебінен көруге
болады: «Бөтен сенімдегі халық бұқарасы, әсіресе Мұхаммед үмбеттері ... ... Діни ... ... ... ... Інжілді дәріптейтін орыс
адамына бұл қауым ... ... сұғу ... ... ... ... ... ықпал етудің жаңа бір саңылауы ашылды ма дерсің: мұсылмандар
христиан дініндегі өздерінің ... ... ... ... ... қырғыз даласының Бөкей бекетіндегі миссионер 15
ақпанда Аударма комиссиясы мүшесіне жолдаған хатында ... деп ... ... ... ... Сіз ... қырғыз және шоқыншы татар тілінде
бірнеше кітап жібергеніңіз есіңізде шығар. Сол кітаптардың бір бөлегін ... ... ... де, ... жаңа ... және ... ... Кітаптың бірсыпыра данасы сауатты шоқынбаған
қырғыздардың ... ... ... ... және ... курс бітірген жас сауатты ... ... ... ... ... қырғыз ағайындарына оқып беріп үлгеріпті, енді сол
қырғыздар жаңағыдай, өздерінің тілімен ... ... ... екен деп ... жүр» ... ... ... көзі ашық қазақтар миссионерлік кітаптарға
құштар болды деуге бола қоймас. Қазақтарды ... ... ... ... отаршылдарды қазақтың кейбір қулары ... ... ... Сол
кезеңде қазақ халқы ... ... ... зар ... ... ... діні емес, ішінде кездесетін кейбір ғылыми деректер. Ал Аударма
комиссиясы мүшелері мұны ... ... ... «кереметтілігі» деп түсінген.
Аударма комиссиясы ағартушылық бағытта «Главная болезнь трахума», «О
чуме», «О ... ... ... кітаптар шығарып тұрды. Сол тұстағы
қазақтарға керегі де осы – ана ... ... ... ... ... атап өткеніміздей миссионерлер қазақтарды ғана емес,
татарларды да ... ... ... ... ... қарсылығына
кезікті. Қазақтарды шоқындырудың ... ... ... ... ... ... бұл жөнінде: «Жалпы менің байқауымда, татар
оқуы қырғыз даласына кең ... Кең ... ... ... ... ... ... отыр. Татаршылдықтың бұл тілді мүлде жұтып ... ... үшін бір ғана амал – ол орыс ... ... ... арабқа қарағанда сауат ашудың алғашқы қадамында әлдеқайда оңтайлы
әрі жеңіл. Бұл оның ... ... - ... ... ... ... қоғамы қазақ оқырмандарына
арналған кітаптарды тек қана ... ... ... ... көзі үйрене бастады.
Мазмұны жағынан миссионерлік басылымдар інжіл ... ... ... ... ... ... жататын. Бастапқы кезде оны таратудың
өзі қиынға соқты. Миссионерлік ... ... ... ... де көп ... қоймады. Таралым өрісі өлкенің солтүстік және солтүстік-
шығыс аймақтарынан әрі ұзай қойған жоқ [1,116].
В. В. Катаринский Аударма комиссиясының ұзақ ... ... ... Ол ... ... ... ... аударумен айналысты. Бұл істе
оған жететін маман жоқ еді. ХІХ ғасырдың аяғына таяу Орынбор ... ... ... ... Қырғыз мұғалімдер мектебінің инспекторы
қызметтерін жауапкершілікпен атқарған. В. ... ... ... ... для ... (1893, 1894, 1898, 1903, 1904, ... ... русского языка для киргиз» (1893), «Букварь для киргиз»
(1894), сонымен қатар орыс-қазақ тілі сөздігі, грамматикасы және ... ... ... ... басқармасы оның жұмысын әрдайым
жоғары бағалап отырды ... ... - ... ... ... ... - ... сияқты өзінің жарыққа шығуына бөтен тектілерді ағарту саласында
қажымай-талмай ... ... В. В. ... ... Татар
тәржімаларын негізге ала отырып, В. В. ... ... ... таза қырғыз тіліне аударды, және оларды ... ... сай ... ... ... тәржімалары христиан дініне ауысқан
шоықншыларға арналған болатын. Сондықтан әр түрлі ... ... ... ... ... пайда тигізгенімен, қырғыз аудармалары үшін
әлі ертерек еді. Есеп беру жылында қырғыз ... ... ... ... басылды. »
ІІІ бөлім
ХІХ ғасыр аяғы мен ХХ ғасырдың басында қазақ әдебиетінде ағартушылық-
демократиялық Абай ... ... ... жас зиялылар қауымы
қалыптасты. Олар: Міржақып ... ... ... Мағжан
Жұмабаев, Ахмет Байтұрсынұлы, Мәшhүр-Жүсіп Көпеев, Ғұмар Қарашев, ... ... ... ... Мәметов, Ғалымжан Ғалиулла,
Ғабдулкәрім Мәжитов, Ғ. ... ... ... т.б. Өткір
әлеуметтік публицистика мен роман ... ... ... азаматтық көзқарас қазақ халқының ұлттық танымының
өскендігін көрсетсе керек. Мысалы, ... ... ... ... ... қазақ ақыны М.-Ж. Көпеевтің «Хал-Ахуал» деп аталған кітабы
шықты. Қазақтардың саяси және ... ... ... мен ... ... ... Көпеев өз кітабында қазақ атқамінерлері мен
патша шенеуніктерін өткір сынайды. Тәуелсіздікке қол ... сара жолы ... ... пен білімге шақыру деп көрсетеді. Ұзақ сот ... ... ... ... ... ... ... кітап тарихының осы уақытқа дейін аз зерттелген мәселелерінің
бірі – ХІХ ... 20-30 ... ... ... зиялыларының ұлттық баспа
ісінің дамуындағы ролі. Осы кезеңде мәдени құрылыс пен ... ... ... ісін ... ... ... баспаның қалыптасуына, оның
нығаюына зор үлес қосқандар – Ахмет Байтұрсынұлы, Міржақып Дулатұлы, Мағжан
Жұмабаев, Мұхамеджан ... ... ... ... Досмұхамедұлы, Әлихан
Бөкейханұлы, Сәкен Сейфуллин. Рахимжанова салима Рахимжанқызы. ... ... ... ҚР ... кітапханасы, 15бАхмет Байтұрсынұлы
[28.(15).1.1873, қазіргі Қостанай облысы, Жангелдин ауданы Сарытүбек ... ... ...... ... ХХ ғасырдың басындағы ұлт-азаттық
қозғалысы жетекшілерінің бірі, мемлекет қайраткері, ақын, публицист, қазақ
тіл білімі мен ... ... ... салушы ғалым, ұлттық
жазудың реформаторы, ағартушы. «Қазақстан». Ұлттық энциклопедия/Бас ред. ...... ... ... Бас ... 1999. –
72б.Тоғыз жасынан бастап ауыл мектебінде, кейіннен Торғайдағы екі сыныптық
орыс-қазақ училищесінде оқиды. 1891 жылы ... ... ... бара ... керууенге ілесіп, Орынбордағы қырғыз мұғалімдер Одан
соң ... ... ... ... оны 1895 жылы ... ... жж. ... Қостанай және Қарқаралы уездеріндегі мектептерде, ... ... ... ... ... ... өкіметінің отаршылық саясатына қарсы күресті тым ерте бастаған
Ахмет Байтұрсынұлы осы үшін 1909 жылы ... ... ... ... ... ... жерлерге жер аударуға үкім ... ұзақ ... ... ... адам ... патшалық күзет қызметінің бақылауында болды.
Қазақтар. Көпшілікке арналған тоғыз томдық анықтамалық. – Алматы: ... ... ІІ том. ... ... 1998 – 147 ... шешімге сәйкес
Байтұрсынұлы Орынборға 1910 жылы 9 ... ... 1917 ... ... ... ... Байтұрсынұлы өмірінің Орынбор кезеңі оның қоғамдық-саяси
қызметінің аса құнарлы шағы ... Ол осы ... ... ең ... ... Ә. ... М. Дулатовпен бірігіп, ... ... ... ... ... ... ... «Қазақ» газетін шығарып
тұрды. Қазақ елінің азаттық ... ... ... ... ... ... ... орны ерекше. Осы тарихи кезеңдегі қазақ
өмірінің бірден-бір өзекті мәселесі, елеулі ... бұл ... тыс ... Бүкіл қазақ жұрты «Қазақты» оқып, оңы мен солын тани ... ... келе ... ұлт ... осы ... оқып есейді.
Байтұрсынұлы революциялық өзгерістерге дейінгі кезеңде ұлт мүддесі үшін ... ... ... ... көрінді. Қоныс аударған орыс шаруаларына
құнарлы қазақ жерін молырақ алып беру жолына ... ... ... ... әдісін Байтұрсынұлы бастаған «Қазақ» газеті халыққа кең, әрі терең
ашып көрсету ... ... ... ... ... отырықшы тұрмысқа көшуден
сақтандырды, жеке қожалық иелерін егін және мал шаруашылығын ... ... ... озық ... ... ... түрлі саяси айласына ұлттық бірлік пен парасатты ... ... ... жердің байлығын өз игілігіне жарату үшін халқын өнер, білімге
шақырды. Ол «Қазаққа» жабылған негізсіз жала ... ... ... Энциклопедия -73 б. 1917 жылдың қыркүйегіне дейін «Қазақ» газетінің
редакторы болды. «Қазақ» газетінің ... ... ... үшін
мынадай екі тұрғыдан құнды. Біріншіден, ... ... ХХ ... жиырма жылдығындағы қазақ қоғамындағы болып өткен түрлі қоғамдық
процестерді ... тану үшін аса ... ... ... ... ғасыр басындағы ұлт-азаттық қозғалыстың қалыптасып, даму
арнасында өмірге ... бұл ... ең ... ... үшін ... қалыптасуына қызмет етті. Демек, отарлық езгі мен феодалдық
мешеулікке қарсы ұлттық интеллигенция жүргізген азапты күрестің ... ... мен ... ... ... ... әрине,
мүмкін емес. Қойгелдиев М. Алаш қозғалысы (Көмекші оқу ...... 1995. – ... ... ... айларына дейін «Қазақ» газетінің редакторы
болған тұста газеттің үш мыңнан ... ... ... ... болады.
«Қазақ» газеті бетінде басылған қоғамның әлеуметтік-саяси өміріне қатысты
кейбір материалдар ел билеушілердің озбырлығын, парақорлығын ... ... ... ... ... ... олар ... үнемі бақылауға алып, тінтуірлер жүргізіп отырған. Ахаңды талай
жауапқа тартып, түрмеге отырғызып, айып салып, тыныштық бермеген. ... ... ақша ... ... рет түрмеден босатып алған. 1916 жылы да
газет 3000 сом айып ... ... ... де ... ... ... Олар Байтұрсынұлын тұтқынға алғызбай, басылымды
жаптырмай, аса ізгі іс жасайды.
«Қазақ» газетінің жаны кім еді? Ішіндегі ... ... ... ... ... еді? Ол ... ... қазақты айқайлап оятуға заман
ерік бермеген соң «Маса» болып талай ызылдап ... деп, ұзақ ... ... ... ... екпіні болатын. Бұл – Сәкен Сейфуллиннің сөзі.
Кәкішев С. Ахаң туралы ақиқат-20б.
Байтұрсынұлы қазақ ... ... ... үшін ... «Алаш»
партиясы көсемдерінің бірі ретінде белгілі. Қазан төңкерісінің жеңілісінен
кейін біраз ... ... ... ... 1919 жылы ... ... бірге Кеңес өкіметі жағына өтуге мәжбүр болды. Осы ... ... ... ... ... ... басқару жөніндегі әскери
революциялық комитеттің (ВРК) мүшесі болып сайланады. ... ... ... ... ... ... ... төрағасы
болды. Халық ағарту комиссары болып сайланады, Бүкілресейлік ... ... ... ... Атқару комитетінің мүшесі болып жұмыс істеді,
одан соң Түркістан Компартиясы Орталық Комитетінің газеті «Ақ жолда» ... ... ... ... ... ағарту институтында дәріс оқыды, сабақ
берді. ... ... ... әдебиеті мен сөз өнерінің дамуына айрықша
еңбек ... Ахаң ... ... сөз ... қорын жинаушы, зерттеп,
бастырушы ретінде де көптеген құнды жұмыстар істеген. Ол араб ... ... ... ... ... қиын әліппеге қазақ тілінің
ерекшеліктеріне қарай өзгерістер енгізді. Жаңалық қара танитын қазақтардың
бәріне ұнады. ол бойынша жазылған оқулықтар халық ... ... ... ... ... ... ішінде Орынборда осы қазақ тілі жөніндегі оқулық
бес рет басылып шықты. Тұтас буынның төл басы ... ... ...... мысал» 1909 жылы жарық ... ... ... 96 ... ... ... ... 1901-1904 жылдары
орысшадан қазақшаға тәржіма еткен мысалдар енгізілгендігі айтылған. ... ... рет сол ... 1913 жылы төрт ... ... көлемінде 3000
дана тиражбен қайта басылады. Мысалдар Крылов пен Хемницерден аударылған.
Қазақ кітабы тарихы132б.
Ол бұл ... ... ... ... ... ... жұмбақтап, тұспалдап жеткізді. «Қырық мысал» діттеген жеріне тиіп,
надандық, тәкаппарлық, ... ... , ... т.б. ... ... Қазақ әдебиетінде Абайдан басталған жаңа арна ... ... ... ... ... орнығып, ұлттық сипат алды.
Оның мысалдары ... ... ... ... ... ... ететін ғибратты тұжырымдардың молдығымен
ерекшеленеді. Энциклопедия,74б.
Байтұрсынұлы көреген саяси басшы ... ... ... баға ... мұра ... әдебиетші, ақын, жазушы, оқымысты адам. Ақынның
азаматтық ... ... ... өлеңдері «Маса» деген
атпен 1911 жылы Орынборда «Дин уә ... ... 2000 дана ... ... ... ... және ... өлеңдері енген жинақ араға үш жыл
салып екінші рет ... Бұл жолы ... ... 47 ... ... Оған
автордың өзі жаңадан шығарған өлеңдерінің үстіне А. С. Пушкин, М. ... ... және И. А. ... ... ... енгізілді.
Кітап 1914 жылы «Каримов және К°» баспаханасында 6 ... ... ... дана ... ... ... ... тарихы, 132б. Сол жыр кітабында:
Ызылдып ұшқан мынау біздің маса,
Сап-сары аяқтары ұзын маса.
Өзіне біткен түсі өзгерілмес
Дегенмен, қара яки ... ... ... ... ... жел ... ... аз да болса бөлмесе екен,
Қоймастан құлағына ызыңдаса? – дейді.
«Масаның» негізгі ... ...... ... ... ... уағыздау, еңбек етуге үндеу. Ақын халықты қараңғылық,
енжарлық, кәсіпке марғаулық сияқты кемшіліктерден ... ... ... жұртының алғашқы естіген төңкеріс рухындағы сөз, қазақ оқушысына
естілген елшілік ұраны ... ... мен ... еді. ХХ ... ... оқығандарының тәуелсіздік жолындағы күрескерлері мен зиялылары осы
кітаптардан демеу алды. Энциклопедия, ... «Оқу ... - ... ... тұңғыш әліппелердің
бірі. Бұл әліппе оқытудың жаңа ... ... ... 1925 ... бірнеше рет қайта басылды. 1914 және 1916 жылдары тіл жөніндегі
оқулық «Оқу ... ... ... ... атпен және шығады. Бұрынғы оқулық
мәтініне қосымша хрестоматиялық материал, қазақ ... ... ... ... бәйіттері, өлеңдер, мысалдар енгізілді. Соңғы ... ... ... 8000 ... ... ... тарихы, 132-133б. «Оқу
құралы» қазіргі әдістеме тұрғысынан әлі күнге дейін маңызды оқулық ретінде
бағаланады. Байтұрсынұлы қазақ ... ... өтеу ... ... пән ... үйрететін тұңғыш оқулықтар жазды. Оның үш бөлімнен
тұратын «Тіл – ... атты ... ... ... ... 1915 жылы,
морфологияға арналған бөлімі 1914 жылы, синтаксис бөлімі 1916 жылдан бастап
жарық көрді. «Тіл – ... - ... ... ... ... Оқулық
қазіргі қазақ тілі оқулықтарының негізі болып қаланды. «Тіл – ... ... ... ... ... ... ... ғылыми негізін
салған зерттеу. Сондай-ақ Ахмет ... ... ... «Тіл ... ... ... деген әдістемелік кітаптар жазды.
Оның «Әдебиет танытқыш» деген зерттеуі (1926) ... ... ... ... ... ... ... тарихына, теориясы мен
сынына, методологиясына тұңғыш рет ... ... ... ... ғылымының жүйесін жасады. Халық ... бай қоры ... ... ... аясы кең ... термин етіп алып, соның негізінде
қазақ әдебиетінің ... ... ... ... ... ... 75
Академик Кононов былай деген: «Ахмет Байтұрсынұлы отандық тюркология
ғалымының бірі болды. Ол жетілдірілген ... ... ... ... ... морфологиясын, синтаксисін зерттеп, оқулықтарын
түзетуші. ... ... мен ... тарихын зерттеуші, қай жағынан
алсаңыз да, түрік тілдес халықтар үшін ұлы ... ... ... тілі мен кітабын ... ... ... ... ... ... іргетасын қалаған алғашқы адам - Ахмет», - деп жоғары ... ... тіл ... Р. ... ... ...... тілінің тұңғыш әліппесі мен оқулықтарының авторы. Соңынан із қалған
жаңашыл ағартушы. Қазақ оқушыларының бірнеше буыны ... ... ... ана ... ... «Тіл ... ... оқып
үйренді», - деп өте орынды көрсеткен. Кәкішев С. Ахаң туралы ... ... ... ... 1992. ... ... ... ауыз әдебиеті үлгілерін жинаған зерттеуші
ғалым ретінде көркемдігі айрықша «Ер Сайын» жыры (1923) мен ... ... жүз ... ... «Жиырма үш жоқтау» жинағын (1926) кітап ... ... ... ... ... ... ... «әдебиет
тіліне негіз етіп ел аузындағы тіл алынбаса, оның адасып кететіндігін»
айтты.
ХХ ғасырдың 30-жылдары ... ... ... ... ... ... жазалау машинасының қармағына іліккендердің бірі де ... ... 1938 жылы ол ... ... ... ... ... ақталды.
Ахмет Байтұрсынұлы ХХ ғасырдың басындағы қазақ зиялыларының үркердей
жарқыраған жарқын шоғырының келбетті ... ... Оның ... ... ... ... мәдениеті мен әдет-ғұрпына ... ... ... ... 148 ... ... ... Қостнанай облысы Жангелдин ауданы Қызбел
атырабы – 5.10.1935, Ресей, Карелия, Беломор-Балтық ... ... – Алаш ... ... ... ... ... журналист,
ХХ ғасырдың бас кезіндегі қазақ мәдениеті мен әдебиетінің ірі ... 2001, 295 б.3 том ... ауыл ... ... ... 12 жасында Торғайдағы екі сыныптық орыс-қазақ училищесіне ... жылы ... ... ... М. ... ... бала ... Бос уақытын өз бетімен білім алуға арнайды. 1904 жылы ... ... ... Осы ... А. ... Ә. ... 1905 ... революциялық дүмпу күндерінде ол ... ... ... ... ... ... ... съезінің жұмысына қатысты (1906 ж.),
осы съезд делегаттарының құрамында Петербургке барды. Қазақтар, ... ... ... мен саяси күштер ұйымдастырған көше ... ... Осы ... ... ... ... ... полициясының
саяси сенімсіз адамдар тізіміне ілігеді. 1907 жылы Санкт-Петербургте ... ... ... ... газетінде Міржақыптың «Жастарға» деген өлеңі
басылады. Энцикл, 296. М. ... ... ... ... ... әшкерелеген «Біздің міндеттеріміз» атты мақаласы
«Серкенің» екінші нөміріне жарияланды. ... соң бұл ... ... ... Қазақтар, 167. Оның тұңғыш өлеңдер жинағы 1909 жылы Қазан
қаласындағы «Шарқ» баспасынан «Оян, қазақ!» ... ... ... ... ... ... (Уфа, ... - «Восточная печать», 1910. 6 баспа
табақтан ... ... ... да, бір жағы тарихи трактат, қазақ елінің
саяси бағдарламасы ма дерсің. Автор ... ... ... ... ... ... ... ашық айтады. Қазақ кітап тарихы, 133. Қазақ
оқырмандары үшін бұл кітаптың әсері үлкен болды. Ауыл арасында қолдан-қолға
тарап, аз ... ... ... ... ... болды. Ресей әкімдері
тарапынан бұл кітапты оқуға тыйым ... ... ... ... «Оян, қазақ!» 1911 жылы қайта ... ... ... 100 бет. 3000 дана). Ол жайында өзі «Қазақ» газетінде:
«Оқушыларға ... ... ... атты өлең ... ескі ... ... «Қазақ оянып кетеді» деп қорқып, 1911 жылы мені судқа берді, сол
себепті жыл ... ... ... ... ... ... қазақ!» халық
арасына тарамсын деп, үкімет хакім салды. Сонан кейін қолға түспеген 1000
дана ... ... ... алты ... бері бір ... ... жатыр еді»,
- дейді. «Қазақ» газеті/Ба редактор Ә. Нысанбаев. – Алматы: ... Бас ... 1998. -394 ... 1910 жылы ... ... ... ... Жамал»
романы жарық көреді. 1914 жылы роман 10 мың таралыммен ... ... ... атты ... ... да екі дүркін басылды (Орынбор, 1913,
Қазан, 1914). Революцияға дейінгі көркем кітабының соңғысы ... ... ... ... 1916. 48 бет. 1500 дана). Міржақып өзі ақын бола
тұра, арифметикадан қазақ тілінде ... ... ... ... ... оқу ... жазды (Орынбор, 1914. 80 бет. 3000 ... ... жылы ... ... 1928 ... ... 9 рет басылған. 1927 жылы қырғыз
тіліне «Есеп құралы. Бастауыш ... ... жыл ... ... (8 рет ... Ол ... және бір ... «Оқу құралы. Қираат
кітабы» (Орынбор, 1914, 1917) деп аталады. Таралымы 6000 ... ... ... ... «Оқу ... ... ... Алтынсарин, Мағжан Жұмабаев, Ахмет
Байтұрсынұлы, Ғұмар Қарашев, А. Ғалимовтардың өлең, ... ... ... шығармалары енгізілген. Қазақ кітабы тарихы,134.
Қазақстанда мемлекеттік негіздегі жаңа баспа ісінің ... ... ... қарай дамып, орнығуына өлшеусіз зор еңбек сіңірген Міржақып, ... ... ... ... ... ... жандандыра түсуге
белсене атсалысты, сонымен бірге көркем шығармалардың, жаңа оқулықтардың
авторы ғана ... ... ... ... ... ... болып
істеді. Міржақып – ұлттық библиорафияның негізін қалаушылардың бірі. Қазақ
баспа кітаптар тарихында ... орын ... ... ... ... деп ... ... құрастырушысы. 20-30
жылдары М. Дулатұлы «Ақ ... ... ... ... ... ... ... еңбек етті, аудармашылық қызметпен
айналысты. 1917 жылға ... ол жеті ... төрт ... кітап шығарды.
20-жылдардың екінші жартысынан қазақ зиялыларын қуғындау басталды. М.
Дулатұлы да тұтқындалып, 1930 жылы ату ... ... ... бұл жаза ... түрмеге отырғызумен ауыстырылады. М. Дулатұлы Соловецк лагерінде 1935
жылы 5 қазанда көз жұмды. 1988 жылдың қарашасында ақталды.
М. ... ... ... ... және ... жолдан
өтті. Соңына асыл мұра қалдырды. Ол әдеби тілдің кемеңгер білгірі болды,
қазақ журналистикасы кадрларының қалыптасуына ықпал ... Оның ... ... ... ... ... ... де ерекшеленеді.
М. Дулатұлы – ... ... ... ... ... ... ... бірі. Қазақтар,168 б.
Жұмабаев Мағжан (Әбілмағжан) Бекенұлы (25.6.1893, ... ... ... Мағжан Жұмабаев ауданы, Сасықкөл жағасы – 19.3.1938,
Алматы) – Алаш ... ... ... ... ... ... Энц.4 том.2002-66б. Сонымен қатар әдебиет зерттеушісі, ағартушы және
аудармашы. 1908-1909 жылдары Мағжан Уфадағы Ғалия медресесінде оқиды, сосын
1917 жылы Омбы ... ... ... ... 1909 жылы шыққан
Абай өлеңдерін оқып, «Атақты ақын, сөзі алтын Хакім ... ... ... Мағжан Жұмабаев тырнақ алды ... ... ... ... деп ... «Садақ» журналын шығаруға қатысады, оған өзінің өлеңдерін
жариялайды. ... ... ... шығаруға қатысады. Энц. 66б
Ақын шығармаларының үлкен бір арнасы – ... ... ... ... ... оқушыларына, мұғалімдерге арнап «Педагогика» (1922, 1923),
«Бастауыш мектепте ана тілін оқыту ... (1925) ... ... М. ... ... зерттеушісі ретінде де белгілі. Ол Ақан сері,
Базар жырау, Әбубәкір ... ... ... ... ... Халық ауыз
әдебиетінің үлгілерін ақын «Сыйлық» (1924) ... ... ... «Ана ... ... мектептерде оқыту методикасы» (1925),
«Білімді меңгеру» (1926) сияқты оқу құралдары қазақ халқына білім беруде ... ... ... М. ... В. В. Ивановтың, Д. Н. Мамин-Сибиряктың,
т.б. жазушылардың әңгімелерін қазақ тіліне аударды.
М. Жұмабаев – ... ... ... ... ... ... ... өлеңінің өмірін өрістетуге, әуезділігін арттыруға орасан қор еңбек
сіңірді. Өз шығармаларында Мағжан ағартушылық, ... және ... паш ... ... Мұхамеджан (1872, қазіргі Қостанай облысы Қарабалық ауданы
Өрнек ауылы – 8.11.1929, сонда) – ... ... ... Энц.Бас ред.
Б. Аяған. 2005, 7 том,660б.1880 жылы Тойцкідегі медреседе оқыған, 1891 жылы
Қостанайдағы 2 ... ... ... ... Әрі ... ... байланысты, оқуын жалғастыра алмай, Арал маңында мұғалімдікпен
айналысады. Оның ... игі ... ... халық ағарту ісінің
қайраткерлері зор баға берді. М. ... ... ... ... ... жетістіктерін қазақ қауымына тарату мүмкіндігін
іздейді. Осы оймен ол ... ... ... ... әрекет қылады. 1905-
1907 жылдардағы ... ... өсуі ... ... ... шығару сәті түсті. Осы игілікті іс Ресейдің алдыңғы
қатарлы ... ... ... ... тарапынан қолдау тапты.
1911жылдың қаңтарынан 1915 жылдың қыкүйек айына дейінгі ... ... ... ... ... шығарып тұрды. 5 жыл ішінде журнал
айналасына ілгерішіл ... ... ... отырып, қарапайым
халық арасында ағартушылық міндет те атқарды. Қазақтар, 144б. ... ... ... ... әдебиетіміз бен мәдениетімізді
насихаттап таратудан елеулі роль атқарды. Араб әрпімен теріліп, басында
айына бір рет, ... екі рет ... ... ... 1912 ... ... Мұсағалиевтың (1880-1933) «Айқапты үлкейту хақында» деген
мақаласында осы басылымды бір мың оқушының алып ... ... ... 9 сомдық журналға мемлекет тарапынан ешқандай ... ол ... өз ... ... көрді. Қаржының жеткіліксіз
болғандығын журнал бетінде халыққа арналып жарияланған мақалалардан айқын
көруге болады. ... ... да, ... да бола ... белгілі
жазушы М. Сералин басылымның осылай аталуының себебі мен ... ... 1911 ... 11- ... бастырушылар алқасының атынан ... ... ... деген сөз қазақтың төл сөзі, ол ғасырлар бойы
мәдениеттен, ... ... ... ... қазақ халқының өкініші ретінде
алынды. «Ай, қап!» де ... ... енді ел ... ... ... білдіреді, - деп жазды. Энциклопедия ... / Бас ... ... ... ... ... Бас редакциясы, 1995. -24б.
«Айқап» журналының шығуы, редакторы жайында Ленинградтағы ... ... ... ... деректер сақталған: Орынбор
губерниясының ... ... ... ... ... ... 1910 жылы 18
январьда берілген куәлік бойынша Қостанай облысы, ... ... ... ... М. Сералиннің редакторлығымен және жауапкершілігімен
«Айқап» атты журналды төменгі программамен шығаруға рұқсат берілді:
1. Бас ... Шет ел ... ... ... ... ... ... мен өлеңдер.
6. Библиография және ғылыми мақалалар.
7. Әртүрлі хабарлар мен ... хат. ... ... / ... Р. ... ... ... энциклопедиясы» Бас
редакциясы, 1995. -25б.
М. ... ... ... ... ... hәм ... халіміз»,
«Диханшылық», «Келешек заманымыздың қамы», «Қытай қазақтарының бас ... ... ... «Жер ... ... ... туралы ойға
келген пікірлер», «Біздің дертіміз», «Отырықшы болған қазақтар туралы»,
«Қазақ қарындастарымызға», «Қазаққа ... ... пе?», ... «Емле
мәселесі», «Роман жарысы туралы», т.б. қырыққа жуық мақала жазды. ... әр ... ... ... ... ... деп басталатын көлемді
мақалалары жарыққа шықты. Мақалаларына «М. С.», «Мыс» деп қол ... ... ... «Шахнама» эпопеясының бір тарауы «Рустем Зухраб» ... В. А. ... орыс ... нұсқасын аударып, «Айқап» журналында
көлемді алғысөзбен бастырды. Айқап энц.301б. журнал халық арасына ... ... ... ... келгенше жауап беруге тырысқан, мәдени
тілегін қанағаттаныдру жолында еңбек еткен, басқа ... ... ... ... ... арасынаа тарату ісінде белгілі
бір дәрежеде болса да дұрыс ... ... ... ... Жалпы «Айқап»
журналының қазақ қоғамының, соның ішінде ... ... ... алатын
орны ерекше.
«Айқап» журналы қатесіз шығып, үнемі дұрыс бағыт ұстанды десек артық
айтқандық болар. ... ... ... ... отырықшылдыққа
шақырғанымен, оның бетінде бұл іске қарсы шығушылардың ... ... ... ... ... ... салу ... басып
отырғанымен, жалпы алғанда қате бағытта жазылған ... ... ... ... журналдың күші жетпеді. ... ... ... отырды, дін мәселесінде дәйекті бағыт ұстай алмады. Айқап ... ... ... күресте М. Сералин жасырын төңкерісшіл
үйірмелермен тығыз ... ... ... ... ... ... жылдары «Ұшқын» (Орынбор) газетінде жұмыс істейді.
1923 жылы ол ... ... ... ... ... негізгі идеяларын
халыққа түсіндіреді. 1923-1926 жылдары «Ауыл» газетінің редакторы болады.
Қазақтар, 144
Қолжазба кітаптар. 1993 жылы ... ... ... ... ... ... Мамажанов «Алматы ақшамы» газетіндегі зерттеу
мақаласында: «Сирек кездесетін қолжазбалардың ішінде парсы ... ... ... ... «әл-Массабих» шығармасын атап айтқан жөн. Оның
авторы – ортағасырлық тарихшы Әбу Мұхаммед ... Б. ... ... бұл ... араб ... - ... ... поэзиясы жарық
жұлдыздарының бірі – Әлішер Науаидың «Диуандарының» (шығармалар ... жылы ... ... молла қолмен көшіріп жазып шыққан нұсқасы
бар. Қолжазбаның қағазы – Самарқант қағазы, қолжазба қара түсті және ... ... ... екен. Бұл мұра музейге Қалал Қармышев деген ... ... ... ... сақталған қолжазбаны ол 1918 жылы
Шыңжаңда (Қытай Халық Республикасы) сатып алған [8].
Осы ... айта ... бір жайт – ... ... ... ... Қолжазбалар арқылы халқымыздың небір інжу-маржан сөздері қағаз
бетіне түсіріліп қана қоймай, ХІХ ғасырдан ... ... ел ... қолжазба кітаптары – мәдени өміріміздің керемет ғажап құбылысы
да болып табылады, мәселен бұл туындылармен көшіріп ... ... ... сияқты оның жеке басының қасиеттерін айқын аңғарамыз.қолжазбаны
көшіруші, кітаптың безендірушісі, ... де, әрі ... да, ... де болған [8,4].
1899 жылы Қазанда басылған «Мұстафат – әл-Ахбир» («Шығыс тілдері
деректемелерінен ... ... және өз ... ... ... Сонымен қатар «Құранның сүрелерін қазақ тілінде дұрыс және
мақаммен оқу туралы» атты ... та ... ... аударатын шығарма.
Кітаптың бірінші бетінде оның Астраханьда 1912 жылы ... ... ... – Астрахань губерниясының тана руынан шыққан Қайырғали
Жақыпов деген азамат. Тағы бір ... ... бар. ол жаңа ... ... араб ... ... Авторы Санатолла Бекболатұлы, ол
Орынбордағы «Хусейн» медресесінде араб тілінің оқытушысы болған.
1911 жылғы ... ... ... ... өткізілген
оқулықтың қолжазбасы сол жылғы қыста жедел түрде басылып, таралымының көп
болуына қарамастан, ... ... ... Башқұртстанның және
басқа да аймақтардың мектептері мен медреселеріне лезде тарап кетті. 1913
жылғы оқу жылының ... ... ... ... ... басылымына берілген
алғысөзде айтылғандай оқулықтың тез таралу себебі, оны оқып-үйренушілер
үшін ана тілі ... ... ... ... жаңа ... енген екен
[8].
Бұрын жарық көрген оқулықтар бірден грамматиканы жаттаудан басталған.
Мұғалім (молла) өзіне мүлде бейтаныс ... әлі бір ... де ... грамматиканы жаттауға мәжбүрлеген. Бұл балаларға қиынға соққан
әрі тез жалықтырған. Балалардың тілді үйренуге тұрмақ, оқығысы да ... ... ... ... қалың елге түсінікті, мазмұны тартымды
жаңа оқулық шәкірттердің сөздік қорды игеруге мүмкіндік ашып берген. ... бір ... ... шәкірт бір мыңнан астам сөзді, сөзө тіркесін
меңгеріп алатын болды. ... ... енді ... қиынға соқпаған.
Оқулық 60 дәрістен тұратын дербес үш бөлімнен құралған. Әр ... әр ... ... ... ... ... өзі ... өз бетімен
үйренуді жеңілдетті. Осының бәрі үйренуге тиіс араб, парсы, түрік және
басқа тілдерді ... ... ... ... ... Н. ... бойынша, М. Әуезов пен Ә. Марғұлан араб тілін осы оқулық ...

Пән: Полиграфия
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 49 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
«Испания журналистикасы» атты ғылыми-зерттеу жұмысына тезис11 бет
Excel электрондық кесте құралдарымен мәліметтерді өңдеу11 бет
Тмд елдеріндегі кітап басып шығарудың дәстүрлі әдістері47 бет
"Кітапхана" деректер базасы (Delphi тілінде)14 бет
"Кітапхана" жұмысын автоматтандыру21 бет
Delphi ортасында «Кітапхана» ақпараттық жүйесін құру23 бет
Delphi ортасында кітапхана жұмысына МБ құру20 бет
Graph кітапханасын қолдану21 бет
«Биологиялық кітаптар»8 бет
«Кітаптар магазині» мәлеметтер қорын құру16 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь