Қазақ даласындағы шешендік өнер

1. Шешендік өнердің шығу тарихы.
2. Шешендік сөздер және оны зерттеу.
3. Шешендік сөздердің түрлері.
4. Қазақтың белгілі шешендері.
5. Ақындық пен шешендік . егіз өнер.
Шешендік өнер қай қоғамда болса да халыққа, қалың көпшілікке әсер ететін, оның санасын, сезімін баурап, жігерін тасытатын қуатты құрал болып келген, ол өнер күні бүгінге дейін сол күшін, қасиетін жойған жоқ.
Шешендік өнердің тууы, қалыптасуы жалпы тіл өнерінің шығуымен, адам қоғамының пайда болуымен байланысты. Өйткені әрбір қоғамның өзіне лайықты қарым – қатынасы болатыны сияқты оның өзіне лайықты ойлау, сөйлеу мәдениеті, озық ойлы, шебер тілді адамдары да болатыны даусыз. Алайда, жүйелі ойлау, шебер сөйлеу сөз өнері ғылым ретінде біздің жыл санауымыздан көп бұрын шығып қалыптасқан.
Шешендік өнер туралы ғылымды – халықаралық тілде риторика дейді.
Риторика ғылымының негізін салған грек, софист абдерлік Протаргор (б.д.д. 444 жылы туған) деп есептелді. Протагор көптеген қоғамдық ғалымдардың негізін салған Сократпен (469 – 399) , Платонмен (427 – 347) замандас, бірінші рет рет софистер арасында сөз жарыстыру, сөзбен айтысуды бастаған, өзі де замандастарымен сөз сайысына түскен белгілі шешен болған кісі. Протагор шешендік өнерге байланысты “Айтыс өнері” (“Искусства спорить”), “Тартыс туралы” (“О борьбе”) , “Ғылымдар туралы” (“О науках”), “Өктем сөз” (“Повелительное слово”) және “Жарыс сөз” (“Прения”) атты еңбектер жазған.
Классикалық дәуір кезіндегі Грецияда Протагордан кейінгі шешендік өнерді жалғастырушылар леонтилік Георгий (483 – 375) , халкедондық Фразимах, элидалық Гиппий болды.
Софистердің анықтамасы бойынша, шешендік өнерриторика дегеніміз – сендіре білу, яғни тыңдаушының санасына, сезіміне және еркіне әсер ету, ықпал жасау деген сөз.(2) Риторика логика, психология, әсіресе философия ғылымдарымен тығыз байланысты.
Шешендік сөздер, негізінде үш түрлі болады: кеңес сөз, билік сөз, салтанатты сөз. Шешендік сөздің құрлысы үш бөлімнен тұрады: кіріспе, баяндау жене қорытынды. Шешендік өнердің шығуы, қалыптасуы және дамуы белгілі шешендердің есімдерімен, олардың мазмұнды, маңызды сөздерімен белгіленеді. Мысалы, ежелгі Грецияда, біздің жыл санауымыздан арғы 500 – 300 жылдар аралығында атақты он шешен өмір сүрген. Солардың арасында Лисий мен Исократтың, әсіресе Демосфеннің қызметтері мен шешендік шеберліктері ерекше аталады.
Демосфен (384 – 322) шешендік өнердің ең жоғарғы шеберлігіне жеткен адам, ол Афины мемлекетіне жаулап алу қатерін туғызған аталы – балалы македондық Филипп және Ескендір патшаларға қарсы сөздерімен даңқы шыққан қоғам қайраткері. Шешеннің 19 сөзі сақталған.(3)
Грециядан кейінгі шешендік өнердің ерекше дамыған елі Рим республикасы. Грек өнері мен білімінің тетелес мұрагері болған Римде Красс, Антоний бастаған атақты шешен қолбасылар, қоғам қайраткерлері өткен. Алайда, олардың барлығы да айтулы шешен Марк Туллий Цецеронның қатарында күн қасындағы ай сияқты көмескі көрінеді. М.Т. Цицеронның сақталған 27 сөзінің ішінде Л.С. Каталинаға қарсы айтылған төрт сөзі(4) шешендік шеберліктің шыңы болып табылады.
1. “Шешендік сөздер” Алматы “Ғылым” 1999 жыл Автор: Балтабай Адамбаев
2. “Қазақ әдебиетінің тарихы”
Қазақ ССР – ның “Ғылым” баспасы Алматы 1967 ж
        
        Қазақ даласындағы шешендік өнер
Ауыз
әдебиеті – жазба әдебиетінің
анасы.
Шешендік сөз – халық
даналығы, ақыл ... ... ... ... ... шығу ... сөздер және оны зерттеу.
Шешендік сөздердің түрлері.
Қазақтың белгілі шешендері.
Ақындық пен шешендік – егіз өнер.
Шешендік өнер қай қоғамда болса да ... ... ... әсер ... ... ... баурап, жігерін тасытатын қуатты құрал болып келген,
ол өнер күні бүгінге дейін сол күшін, қасиетін жойған жоқ.
Шешендік өнердің тууы, ... ... тіл ... ... ... ... болуымен байланысты. Өйткені әрбір қоғамның өзіне лайықты
қарым – қатынасы ... ... оның ... лайықты ойлау, сөйлеу
мәдениеті, озық ойлы, шебер тілді адамдары да ... ... ... ... ... ... сөз ... ғылым ретінде біздің жыл санауымыздан
көп бұрын шығып қалыптасқан.
Шешендік өнер туралы ғылымды – халықаралық тілде ... ... ... ... ... грек, софист абдерлік Протаргор
(б.д.д. 444 жылы ... деп ... ... ... ... ... салған Сократпен (469 – 399) , Платонмен (427 – 347)
замандас, бірінші рет рет ... ... сөз ... ... ... өзі де замандастарымен сөз сайысына түскен белгілі ... ... ... ... ... ... “Айтыс өнері” (“Искусства
спорить”), “Тартыс туралы” (“О борьбе”) , “Ғылымдар ... (“О ... ... ... ... және “Жарыс сөз” (“Прения”) атты
еңбектер жазған.
Классикалық дәуір ... ... ... ... ... ... леонтилік Георгий (483 – 375) , халкедондық
Фразимах, элидалық Гиппий ... ... ... ... ... ...
сендіре білу, яғни тыңдаушының санасына, сезіміне және еркіне әсер ету,
ықпал жасау деген сөз.(2) ... ... ... ... ... ... ... сөздер, негізінде үш түрлі болады: кеңес сөз, ... ... сөз. ... ... ... үш ... ... кіріспе,
баяндау жене қорытынды. Шешендік өнердің шығуы, ... және ... ... есімдерімен, олардың мазмұнды, маңызды ... ... ... ... біздің жыл санауымыздан арғы 500 ... ... ... ... он шешен өмір сүрген. Солардың арасында Лисий
мен Исократтың, әсіресе Демосфеннің қызметтері мен ... ... ... (384 – 322) ... ... ең ... ... жеткен
адам, ол Афины мемлекетіне жаулап алу қатерін туғызған аталы – балалы
македондық Филипп және ... ... ... сөздерімен даңқы шыққан
қоғам қайраткері. Шешеннің 19 сөзі сақталған.(3)
Грециядан кейінгі шешендік өнердің ерекше ... елі Рим ... ... мен ... ... ... болған Римде Красс, Антоний
бастаған атақты шешен ... ... ... ... Алайда,
олардың барлығы да айтулы шешен Марк Туллий Цецеронның қатарында күн
қасындағы ай ... ... ... М.Т. ... ... 27 сөзінің
ішінде Л.С. Каталинаға қарсы айтылған төрт сөзі(4) шешендік шеберліктің
шыңы ... ... ... ... мен ... әсіресе Демосфенді оқып үйренген,
табиғатынан дарынды Цицерон Афиныда іргесі салынған шешендік өнердің Римде
ғажайып сарайын тұрғызды, атап ... ... ... теориясын
жасап, шешендердің үш түрлі – болатыны туралы тамаша еңбек жазды.
Ежелгі Грек тарихында шешендік өнердің ... ... ... ... ... ... заңы ... Афиннің әрбір азаматы өзінің мүддесін өзі
қорғауға тиісті екен. Бұлай істеу әркімнің қолынан келе ... ... ... сот алдында айтылмас сөзді алдын ала жүптайтын, даярлайтын
логогрифтар – сөз ... ... ... ... шешендік өнердің негізін
салған ежелгі Грецияның әйгілі саяси ... ... ... алғашында,
міне, сондай логогриф болған.
Дау – талап мәселесін қарайтын қазақ қауымындағы ежелгі әдет заңы
(мысалы: ... ... ... әлгі ... заңына ұқсас. Қазақ елінде әрісі
Ресейге қосылғанға дейін, ... ... ... ... ... өз ... ... келгені, өз әлі келмесе жанкүйер бауырластары, руластары бірігіп
қорғасқаны белгілі. Міне ... ... әр ... әр руға ... сөзбен
ағайынның мүддесін қорғайтын, қауымның әдет – ғұрпына жетік, ойға жүйрік,
сөзге шебер адамдар керек болды. ... ... ... ... деп ... ... ... билердің бірі талапкердің, екінші айыпкердің сөзін
сөйлейді, ал үшінші төбе би болып төрелік – қалыстық сөз ... ... ... ... ел ішіндегі дау – жанжалды мәмлемін шешіп
реттеудің осы бір ... ... ... ... ... ... әсер ... Афин “азаматтарының алдында өздерінің көз қарастары мен
саяси мақсаттарын баяндау қажеттігі шешендікпен арнайы ... ... ... халық
алдында талқыланатын дау – жанжал, билік – бітім сөздерде жеңіске жету үшін
қазақ билерінен ... салт – ... әдет – ... ... ... бірге
ойға ұшқыр, тілге шешен болуы талап етті. Сонымен қатар халықтың тапқыр,
шешен адамға ... ... мен ... үшін ... сыйы (“би ... ... дамытуда ынталандырушылық, қызықтырушылық қызмет атқарған.
Қазақтың шешендік сөздерін жинап, халық шешендігін ... ... бірі – ... ... В.В. Радлов. Ол қазақ ауыз ... өзі ... ... ... ... нақыл сөздерді
енгізіп, кітаптың кіріспесінде былай дейді: ... тілі – ... ... ... ... таза ... – түркі сипатын сақтап
қалған тіл.(6)
Қазақтың ... ... ... сөздерін алғаш жинап, жариялаушы
ғалымдардың бірі – белгілі педагог Ыбырай ... ... ... ... бір саласы ретінде алғашқы зерттеуші академик М.
Әуезовтің шығармаларынан кездестіреміз. Қазақ ... ... ... бір ... ... ... ... арнаулы тақырып енгізіп
шешендік сөздердің кейбір түрлерінен мысалдар келтіреді.
30 жылдары шешендік ... ... ... ... үлес ... бірі – С. Сейфулин. Сәкен “Қазақ әдебиеті” ... ... ... деген тарау енгізіп, шешендік сөздерді дербес жанр ... ... ... ... ... ... ... “Қазақ
билерінің шешендік сөздері және оның әдебиеттегі ... ... (1945) ... ... ... ... ... дегеніміз белгілі бір мәселеге байланысты
тапқыр ой, көркем тілмен айтылған және халық қабылдап, қалыптасқан жүйелі,
үлгілі ... Онда ... ... ... ... ақыл ойы, ... ... өмірге, дүниеге көзқарасы көрінеді. Шешендік, тапқырлық
сөздер белгілі дәрежеде еңбекші адамның өздерін ... ... ... қаруы, құралы болған. ... ... және ... ... халық ішінен шыққан адамдарды – Аязбиді, Жиреншені және
оның сұлужары ... ... ... – ақ ... Қазыбек, Әйтеке,
Сырым, Жәнібек батыр есімдерімен байланысты шешендік сөздер де бұл ... өнер – көп ... ... білгенді көкейге берік тоқуды, айтыс
тартыстарға түсіп, жалықпай жаттығуды ... ... ... ... үшін ... ... ... болу жеткіліксіз, табанда тауып айтатын тапқыр, шаршы
топта тайсалмай сөз бастайтын батыл, сөз сайысында ... ... ... шарт. Шешендік өнердің қиындығы туралы Бұқар жырау айтқан мынадай сөз
бар:
Көш бастау қиын емес,
Қонатын ... су ... ... қиын ... ... жау бар
Шаршы топта сөз бастау қиын,
Шешімін адам ... дау ... кісі өз ... озат ... ... да көкейге тоқығаны көп
саналы, білімді, парасатты азаматы ... ... ... ... аңыз
әңгімелерден жеткен Майқы мен Аязбилер, Асанқайғы мен Жиренше ... би мен ... ... ... пен ... батырлар, көзі қазы,
көңілі таразы шешен болған.
Қазақта “түгел сөздің түбі бір, түп атасы – Майқы би” деген мақал ... ... ... ... және ... есімді ағайынды кісілер болыпты. Майқы
тоғыз ханды ... ... ... би екен. Қырымнан Бұқарға келген 40
ханның бірі – Қызыл Арыстан ханның үлкен әйеліне ұл тумай, хан аяқ ... ... ... ұл ... оның ... ... ала болады. Бәйбішесі
қызғанышпен ханға: “мұны балам деп сақтамай көзін ... өссе ... ... ... ... Хан әскеріне қырық жігіт шығарып: ... ... ... әрі апарып тастаңдар, өлсе өлер, өлмесе өзбетімен күн
көрер. Қырық жігіт Сырдан өтіп бала ер жеткенше Қаратау мен Алатау өңірінде
аң аулап ... де бала 12 ... ... бір ... ... ... жайына
кетеді. Балға аң аулап жүрген Майқы бидің баласы Үйсін кездеседі бірақ бала
оған ... ... ... ... ... “Бір ағаштың түбінде бала көрдім,
ай десе аузы бар, күн десе көзі бар. ... кісі ... бір ... ... жібергендей. Жалғыз – ақ айыбы – тілі жоқ екен” дейді.
Оған мені ... мен ...... ... би. Бала ... ... ақ орнынан атып тұрып:
Ассалаумағалейкум, хан біткеннің қазығы, бұқара жұрттың азығы! – деп сәлем
береді.
Уағалайкум сәлем, балам! Әменде аман бол. ... деп ... ұл ... ... ... ... ... жоғынан кем болып жүр екенсің, кел! деп
арбасына мінгізіп, қасына отырғызып үйіне әкеледі. Өкіл бала етіп ... ... ... елді ... ... бие ... жоғарғы елді шақырып той
қылады. Той ... ... ері, ... сынығы” деп қасына бел баласы
Үйсінді ... ғып 100 ... ... ... ... ... асып әрі қарай жүре беріңдер, алдарыңнан Ұлытау, Кішітау дейтін
таулар кездеседі. Сол жерлерге барып аң ... ірге ... ... ... ... ақ ... күшімен ел – жұрт болуды ойлаңдар. Күндердің
күнінде осы бала хан болады – сендер қарашы боласыңдар. “Хан ақылды, ... ... ... ... ... қара ... су ағызып кеме жүргізеді”
деп батасын береді.
Жүз жігіт Қартаудан асып, Ақтау, Ортауды басып, Шу, Сарысу өзендерінен
өтіп Майқы бидің айтқан жерлеріне жетеді. Ұйқы ... ... ... ... қыз ... ... ел бола ... дабысы Қызыл Арыстан ханға жетеді. Хан:
Менің баламды қасына жігіт – желең ... ... ... ... ... ... ... өзіме қайырсын, - деп Майқы биге кісі салады.
Сендер ... ... ... - деп ... ... баласының артынан Қобанұлы
Болатқожа бастаған жүз жігіт жібереді. Бірақ бұларға алдыңғылар қайтпайды.
“Аты бестісінде қартаятын, жігіт жиырма бесінде қартаятын, еркегі ерте ... ... ерге жат ... ... не бар ?...” деп ... ... ... де өздеріне қосып алады.
Хан “баламды қайырсын” деп қоймаған соң Майқы би Қоғамұлы Алшынды басшы ғып
тағы да жүз ... ... Және ... басшы, ақылшы болсын деп он
қария қосып ... ... да ... ... ... ... би үнсіз үйінде
жатып – ақ жұмыс бітіріп жатады.
Үш жүз кісі айналадан ақысыз мал ... ... жар ... ... ... соң “ел – жұрт ... ... деп баяғы ала баланы
Ұлытаудың басына шығарып алашаға отырғызып хан көтереді, оған “Алаша хан”
деп ат қояды. Алаша ... адам ... ... ... ... ... келген
жүзі “Ұлы жүз – үйсін” деп атайды. Олардың міндеті – салықшы, бұлар жауға
шаппасын, ... ... ... ... дейді. Ұлы жүздің ұраны “Бақтияр”
болып белгіленеді.
Болатқожа ... ... ... ... ... жүз – ... деп атайды. Орта
жүз – тосқауылшы, ортада ханның қасында жүрсін деп ұйғарады. Орта жүздің
ұраны – ... ... ... ... ... “Кіші жүз – Алшын” деп атайды. Кіші
жүз алда жүрсін, ... ... ... ... ... Кіші ... ұраны-“
Алдияр”.
Сөйтіп, аңыз бірінші қазақ биінің әлеуметтік қызметін қазақ халқының
құралуымен, бірінші ... ... ... ... ... ... әрі қазақ хандығын құрушы, әрі хандық құрылыстың теориялық
негізін салушы (“Хан ақылды, әділ ... ... ... ... ... ... су ағызып кеме жүргізеді”) болып сипатталады.
“Аяз би” әңгімесін Қазақ энциклопедиясында ... деп ... ... ...... аңыз әңгімесінің аты әрі кейіпкері; ел басшысы, ... ... ... ... үлгілі бейнесі. Бұрынғы кедей, қойшы Аяз
би өзінің ақылдылығы, даналығы арқасында уәзір болады. Бұл үшін ол ... ... ... өтті. Оған шөп жаманы – қоға, құс ...... ... ... ... ... сиырға, өзінің қара халыққа
шатыстығын айырады. Шартты ... ... бай қызы ... ... ... ақылсыз қырық уәзірін өлімнен құтқарады. Аяз бидің
даналығын, достыққа ... ... ... қайырымдылығын Мадан
мойындап, халық қалап он хан етіп көтереді. Аяз би бейнесі елді қарапайым,
ақылды, адал, ... ... ... ... ... халық арманын
көрсетеді. Аяз би де тарихи адам. Ол сауатты, ... кісі ... ... ... ... ... естіп хан өзіне уәзір етіп алған. Кейін
Аяз да Хиуаға хан болған.
Қазақ шешендік өнерінің алғашқы шығып қалыптасуы ... ... ой – ... ... ... ... ... – ең алдымен өз
заманының ақылды, білімді азаматы.
Қай заманда, қай қоғамда ... ... ... өнер – белгілі бір
қоғамдық, әлеуметтік жұмыспен, қызметпен байланысты көрінеді. ... ... ... ... ... ... ... билік, батырлық болған.
Қазақ шешендік өнерінің алғашқы шығып, қалыптасуы ХІІ – ХV ғасырларды
қамтиды. Оның ... ...... Аяз және ... шешендер. Бұлар,
негізінде, қарапайым халықтан шыққан, жеке бастарының қабілет ... ... ... ... ие ... ел ... ... феодалдық қоғамның бұқарашыл санагерлері, өнер қайраткерлері.
Қазақ шешендік өнердің дамуының екінші кезеңі XVII – XVIII ғасырларда
өмір ... ... ... Төле, Қазыбек, Әйтеке есімдерімен байланысты. Бұл
дәуір қазақ хандығының қалыптасқан, бір орталыққа бағынып нығайған, бірақ
оның есесіне ... ...... хандықтарымен қарым – қатынастары
шиеленісіп тұрған ... ... ... ... ... елдің ішкі
дамуын, Сыртқы қауіпсіздігін қамтамасыз ету үшін ел басшыларының “Күл
төбенің басында ... ... ... ... ел ... ең бір ... еді. Міне, осындай ауыр да аума – төкпе заманда елді басқару және
азаттық күресін бастау ... ... ... ... ... ... халықтың өткен тарихына, әдет – ғұрыпына жетіктігімен, ... ... елге ... болған.
Беймаза ғасырларда туып халық пен хандық арасында мәмлегерлік қызметтер
атқарған, жаугершілік заманда елдің ... ... ... ... азттық күреске бастаған Төле би, Қаздауысты Қазбек және Әйтеке
шешендер.
Төле Әлібекұлы – Ұлы ... ... және ... алқа ... ... ... шапқыншылығы кезінде – қазақ халқының басына қауіп –
қатер төнген кезде берісі Ұлы жүзді басқарған, әрісі бүкіл үш жүзге ... ... Төле ... ... ... ... қоныстас Балқы секілді
білгір, шешен кісілерден үлгі - өнеге алып, елден ... ... ... Сөйтіп ерте есейген бала жастайынан ел ісіне ... ... ... ... бұрыннан ел билеп қалған кексе, сақа билер бірден жол бере
қоймайды. Әділдігі мен туралығы Төленің ... ... атын тез ... ақын Төле ... төрт ... атайды. Қалдан – Церен басып
алғаннан кейін Ұлы жүзден “сендер бағынып ... ... ... ... ... ... сенім жоқ; тыныш отырамын десеңдер бір сенімді батырыңды
беріңдер” деп Ұлы жұзден аманат талап ... ... Төле ... ... ... ... ... беріпті, ол жау қолында жеті жыл ... ... ... ... қасиеті – ол нашарды, аш – арықты жақтаған. Қазақ жерден ауып,
жаудан қашып, ... әрі ... Төле ... ... кедей –
кепшіктерге, аш – арықтарға бөліп ... ... ... ол әр ... ... айтып нашардың ақысын ешкімге жегізбепті.
Үшінші қасиеті – халықты отырықшылыққа бейімдеу болған. Өзі ... ... ... күні ... бірге жайлауға шығып, жазғытұры және
күздемде Ташкент айналасындағы Қарақамыс, Ақбұрған деген жерлерде отырған.
Төртінші қасиеті – ерлік ... ... ... ... ... халық
майданын ұйымдастыруда Тәукеге көмек көрсетеді, жорықта қол басқарады.
Төле рушылдыққа, жікшілдікке және екі жүзділікке өте ... ... ... ... ... азат ету ... мәселені талқылағанда
Қарабек деген біреу Жоңғарға “бағынып тыныш отыру керек” деп соғысуға қарсы
болады. Сонда ... бала туса – ... ... қуса – ... ... ... біліп жуса – игі
Өзі істі білмесе,
Білгеннің тілін алмаса,
Ел ішінен қуса – игі!... –
деп опасызды жиыннан қуған. Төле ... ... ... ... ... қалған
дейді. Ол ұрлық – зорлықты да қатал айыптаған.Қанжыға бау ... ат ... айып ... ... ... ... тон ... тон жан
сақтайды” депті.Тұсау ұрлағанға орта тоғыз айып салған.Оның мәнісін “Тұсау
ат сақтайды, ат ер сақтайды, ер ел ... деп ... Ал ... ат ... ... ер ... ... болса қалар,
Әйтпесе мойын үзілмей ме? –
деп бас тоғыз айып ... – ақ ол ... өсек ... ... да өлердей жек көріп,
ондайларға ызалана сөйлеп, назалана қарайды ... ... ... ... ... қарағанынан сақтасын” дейтін мәтел қалған. Ауыз әдебитінде
Төле, негізінде, дана ... ... ... даңқты.
Заманында кім жеткен,
Бұлбұлдай шешен Төлеге.
Айтқан сөзі үлгілі
Жалпыға болған өнеге... –
деп жырлайды ақын Тілеміс Есболов “Өтеген ... ... ... ... Төле ... белгілі батырлар мен
билердің, тіпті хандардың бірсыпырасына ақылшы болған. Атақты батыр әрі
шешен Қошқарұлы Жәнібек ... ақыл ... ... ... ... ... ... ит, батыл жігіт, жүйрік ат жидым. Боз бала болып ерлік қылайын
ба, үлгі алып ... ... ба? ... кәрің болса, жазулы тұрған хаттың,
жайлаған көліңнің алдында төбе болса, ерттеулі атың ... еді; ақыл ... - ... ... Төле би: ... өрге ... қанатың талар. Наданға
көзіңді салма, - сағың сынар. Досыңа ... ... - ... ... сырыңды айтпа, - түбіңе жетер. Жал – құйрығы қаба деп ... ... - ... ... жағдайлап мінер ат тумас. Жақыным деп
жаманның малы үшін жақсының жағасынан ... ... ... Қару ... жи, жаяу ...... ... ашса – тамақ. Ит жүгіртіп құс салсаң
әуейі боларсың. Әйел алсаң көріктіге қызықпа, тектіні ал. Мақтаншақ жігіт
жисаң – ... ... ... ат жаз жарға шығар, қыс қарға жығар. Тұмау
түбі құрт болар, тұман түбі жұт ... ... түбі құт ... Елге бай ... би құт. ... қар жауса, атан менен нарға күш, ел шетіне жау
келсе, батырлар мен биге күш.Қарап отырғанша бір ... ... ... ... ... ... ... деген екен. Төленің бұл өсиетінде сол кезде
жақсы адамға ... ... ...... ... ... сарқып
айтылған.
Төле би – тек ру басшысы ғана емес, ... ел ... ... ... ... ... ... баулыған қамқор аға, парасатты
ұстаз.Орта жүз Жәдігер Құлнәзір ... ... Ұлы жүз ... ... бермейді. Осыған байланысты жәдігерден төрт кісі Төле бидің алдына
келсе, би жөндеп ... ... ... ... оң ... ... сол ... созады.
Япырмай, мына екеуінен сөз қалды ма? – деп үшінші кісі сөйлегенде Төле
үстіңгі ... ... кісі ... ... ... ... Төртеуі Төле
биден бір ауыз жауап ала ... ... ... ...... айтқанда,
Айдабол Едіге би отырып былай депті:
Төле бидің ишарасы төртеуіңе берген бағасы екен. Алғашқы екеуі сөйлегенде
екі ернін кезек ...... ... ... ... сөз ... ас
ішерлік ғана адам екенсіңдер. ... ... сөз ... ... ... - деп ... ... Ел сонда Төлеге Едігенің өзін жұмсайды.
Қасына оншақты кісі ертіп Төле бидің ауылына ... би ... ... ... мойным бар, асылыңа қойным бар” деп жүріп кетіпті.
Едіге: “би, мойын ... ба?” – ... ... ... ... ... жабдық бізден” депті. Едіге “Төле би осы болса дау бітті. Ертең
жасаулап қыз береді “дейді жолдастарына. ... ... би ... арыс ... түйе бастатқан бас тоғыз, төрт ата торғуылға ат бастатқан
орта ...... ... қыз ... ... ... халық Төлені ұрлық – қарлықты, өсек - өтірікті жек көріп,
қатал айыптайтын, жүйеге, аталы сөзге ... ... әділ кісі ... ... ел ... ... ығыр қылған ... ... елге ...... ... ... ... санаған. Оның
атынан айтылатын кейбір нақыл сөздер ежелгі Афин шешені Демосфеннің бір
пікірін еске ... Ол ... ... ... ... ІІ патшаның
басып алуынан демократиялық Афин мемлекетін сақтаудағы өзінің еңбегін оны
тас ... ... ... ... сөзімен оның тілектес достарын
көбейтуімде, азаматтарды ... ... дер ... ... ... ... жалпы Төле, Қазбек, Әйтеке шешендердің әлеуметтік қызметін,
жоңғар – қалмақ шапқыншылығынан ... ... ... тарихи рөлін
бағалау үшін үлкен мәні бар.
Зады, жоңғар басқыншылығына қарсы бүкіл қазақ халқының ... ... ... ... Төле, Келдібекүлы Қазыбек және Бәйбекұлы
Әйтеке шешендердің еңбегін Филипп ІІ патшаның ... ... ... ... ... ... ... Каталиннің басып алу
қауіпінен Римді сақтап қалған Марк Туллий Цицерон шешеннің атқарған азаттық
мисияларымен салыстыруға болады. Алайда, қазақ ... ... ... ... ... ... бізге ұзын ырғасы, үзік – жұрнақтары
ғана жеткен. Соның өзінен – ақ ... өз ... озық ... ... және ... ... ... жанымен сүйген патриот болғандарын
түсіну қиын емес.
Қаздауысты Қазыбектің есімі халыққа қазақ пен ... ... ... екі ел ... ...... болған батыл елші,
парасатты мәмлегер ретінде мәлім. Халық аңызына қарағанда, ... ...... би ... ... ... ... қалмақ ханы
Қонтәжіге барып, батылдығымен әрі сөзге шешендігімен ерекше көзге түскен.
Қазбектің табандылығы мен тапқырлығының арқасында ғана осы ... ... ... ... ... ... байлап әкеткен адамдарын,
айдап әкеткен малдарын қайырып алып қайтады. Осы жол Қазыбек “Қаздауысты”
деген құрметті ... ие ... ... ... бұл ... ... Уалиханов та ілтипатпен еске алады. “ ХVIII ғасырдың ... ... ... дейтін мақаласында Шоқан былай дейді: “Үш жүздің
батырларынан сіз кімді ... ... деп ... ... ол ... ... беріпті “. Бізге дейінгі екі кісіге таңқалуға болады. Олар 90 туысын
тұтқыннан құтқарған Қаракесек Қазыбек және тағы да сондай ... ... ... ... ... Уақ ... ... Қалданның алдына
барып босатып алған, ал соңғысы өз ... ... ... қорқытып
алдырған.
Қазбектің тілмарлығын дәлелдейтін сөздер жеткілікті. Бір үлкен аста
бәйгіге қосқанаттардың ішінен бір қара жал құла ат жеке дара озып ... ... ... ... ... тай ... жоғалтқан атым еді, таныдым, - деп аттың шылбырына
оралады. Атты ... ... ... бұл жала, өзімнің биемнен туған қол тума ... - ... ... ... да ... жөн” деп айталмай, даугерлер қаракесек Келдібек биге
жүгінеді. Екі жақтың ... ... ... те “ат ... деп кесіп айта
алмай, дағдарып қалады.
Сонда әкесінің жанында сөз тыңдап отырған Қазыбек бала ... ... ... ... ... – деп ... қояды.
Мен малдың енесін көрсем төлін, төлін көрсем енесін тауып саламын,- ... ... ... ... ...... атты ... адамға.
Мен де енесін көрсем, құлынын, құқлынын көрсем, енесін тани аламын,- дейді
жауапкер.
Сонда Қазбек бала:
Жарайды, екеуіңіз анау ... ... екі қозы ... ... - дейді.
Олар бір – бір қозы жетектеп келген соң, Қазыбек бір қора ... ... ... тауып қосыңдар,- дейді.
Даугерлер қойдан ескі саулықты ұстап әкеліп ... қоя ... ... ... саулығы қозыны алмайды, қозы да ... ... ... ... кісі ... ... көргенде енесі маңырап жүгіреді, қозы
да бауырына кіріп кетеді Қазыбек елге белгілі болған ... бір ... екі әйел ... ... баламды мен есі кірмеген жас кезінде жоғалтып едім, соны анау әйел
тауып алды ма, ұрлап алды ма, ... ... ... ... ... ... ... деп бермейді, - дейді бірінші әйел.
Бала өзімдікі, өзім тапқанмын. Мынау босқа жармасып жүр, - дейді екінші
әйел.
Қазыбек екі ... ... ... біраз ойланып отырады да орнына тұрып,
баланы екі қолынан екі әйелге ұстатып, былай ... ... ... ... ... растайтын айғақ жоқ.
Сондықтан баланы біріңе –бірі өз ... ... ... ... қақ жарып бөліп беремін, - деп қынабынан қылшын суырып ... ... ... ... ... ... тірі кеткеніңше, жартысыда қолымда қалсын!... деп ... ... Ал ... ... ... – ай! Қайда жүрсе де тірі болсын, шаба көрмеңіз! – деп ... ... бас ... ... ... ... шын ана баласын өлімге қимайды, - депті
Қазыбек. Қазыбек атынан айтылатын ... ... ... ... ... ... Бәйбекұлы – артында сөз қалған, есімі ел жадында сақталған білгілі
шешен билердің бірі. Әйтекенің есімі елге ең алдымен ... ... ... ... ... ... ауысып, ауыздан ауызға көшіп келе
жатқан аңыз ... мен оның бір ... ... ... ... аударсақ,
Әйтекенің сөзге бейімділігі, шешендік қабілеті бала күнінен, жастайынан
байқалған.
Ауыл сыртында қозы жайып жүрген Әйтеке ... бір үш ... ... ... ... ... ... – деп сәлемдеседі бала
жолаушыларға. Қаршадай баланы жатырқамай және “ағалар” деп ... бір ... ... шыққан, өзі де адам болайын деп тұрған бала ғой”
деп ... ... ... ... ... ... ба, шырағым?
Білмегенде ше? Қазақ баласының бір – біріне бөтендігі бар ма? Ұлы ... ... ... ал Кіші жүз болсаңыздар, кіші ағасыздар! –
деп жауап береді бала.
Жолаушылар баланың жауабына разы болып, оған келе ... ... ... ойнап жүрген баламызды осы елден бір адамның белдеуге байлаған
аты ... ... ... еді. Соны ... ... ... құнын алайық деп
келеміз. Қосуақ бидің аулы қайсы? – дейді жолаушылар.
Баланы ат босағада тепсе – бүтін күн ... ... ...... ... ...... бірін аласыздар. Қосуақ би де осыны ... ... ... аулы ... - деп бала қала ... би де соны айтады. Баланы төрдің тұсына байлаған ат тепкен ... ер ... ... ... алып тынады.
Келесі бір аңызда аулына келіп отырған Төле мен Қазыбек ... ... ... ... ... деп сұрапты.
Дұрыс сөзге тоқтай білген, басқаны сөзіне тоқтата білген... – деп ... ... ... үйге бір ... ... екі кісі ... ... осы даудың төрелігін сен бере қойшы? – дейді билер.
Мен ... жүні ... деп жаз ... ... ... жүр ... ... кешегі қан сонарда ізімен келіп індеттім, - дейді талапкер.
Сонда Әйтеке бала аз ойланып:
Түлкі арлан болса, ... ... ... ұрғашы болса, жүні жетілсін
деп іні баққандікі. Өйткені ұрғашы ін сақтайды, арлан тұз ... ... би мен ... Әйтекенің тапқырлығына разы болып “көп ойлаған бала он
бесінде елге баспын дейді,көп ... бала ... ... ... Бала,
бағың ашылсын! – деп бата береді.
Ақындық пен шешендік – егіз өнер. Содан болар, ... ... ... ... ... – ақын деп ... ... мен шешендерінің алғашқы ұстаздары - әкесі мен шешесі,
атасы мен әжесі, ақындық – ... ... ... ... ... ... “Ауылыңда қартың болса – жазулы хатпен тең” деген сондайдан
айтылған. Мысалы, Қаздауысты Қазыбек әкесі Келдібек те, ... ... ... ... ... елге ... кісілер. Бірақ Қазыбек әкесі мен
атасынан үйренгендеріне Қанағаттанып қоймай, қайда көрген білгені мол ... ... бар десе соны ... ... ... ... жол – жоба үйренген.
Ол Бұхарада оқыған тобықты Әнет бабаның қасына көшіп барып, айлап – ... ... ... әдет – ... ... ... жолын көп үйренген.
Бір жолы Қазыбек жазда бірге болып, күзде еліне көшерде Әнет бабадан:
Баба, дүниені не бұзады, ... ... не ... күнә неден болады? – деп
сұрапты. Сонда Әнет баба біраз ойланып отырып былай деген ... ...... ... бір сөз бар. Сол ... екі рет айтсаң екі “а”,
екі “к”, екі “м” – алты әріп шығады. Осы алты әріп сөздің басы: ... ... ... ... ... Адам осы алты нәрсеге қызығып дүниені ... ... да ... күнә де ... би де ... бата ... Әнет баба алдына ақыл сұрай келген Төлеге
садағының алты оғын бармағымен біртіндеп сындырып, екі бүктеп он екі ... ... ... сындырып көрші, - депті. Төле, әрине, бір буда шыбықты ... ... ... Әнет ... сен ... ... істе. Көптің айтқанын істесең, көп те сенің
айтқаныңды істейді. Ал көп ... ... ... болсаңдар, сендердің
белдеріңді де ешкім сындыра алмайды, - депті.
Осы сияқты әрі батыр, әрі шешен Шақшаұлы ... Төле ... ... ... ... бата ... Демек, қазақта аға ақын мен шешен ... ... бата алу ... бір ... ... ... ... сыннан өтіп
кәмілеттік аттестат алумен бара – бар болған.
Халық ұстаздарының бір қасиеті - өзіне ... ... ... жас ... ... талапты, жігерлі жас көрсе, оған шын ниетімен тілектес
болған. Жатсынбай тыңдап, ... ... ... ... қосқан.
Мөңке бидің бала кезінде көш алдында келе жатқан бір бай жол сұрайын деп
ауыл сыртында асық ойнап жүрген бір топ ... ... Бір ... ... ... бүркеніп, байдың астындағы байталын үркітеді. Байтал
үріккенле байдың басынан бөркі ұшып кетеді. Байтал одан ... ... ... ... Бай содан өледі. Байдың тумалары мен руластары балалардың
ауылынан күн даулайды. Екі жақ келісе алмай, дау ... ... ... ... ... тым ... ... ғой! Осы даудың билігін маған
берсеңіздер, мен –ақ бітірер едім, - дейд бір он екі ... ... - ... ... бір ... ... бала сәл ... былай деген
екен:
Бұл шалдың өліміне кінәлі біреу емес, төртеу. Сол ... ... ... ... және ... құны ...... жүз қара болсын!
Біріншіден, мың жылқыдан бір жуас тай табылмағандай бір асау ... ... елде ... адам ... асық ... ... балалардан жөн сұраған
бай кінәлі; екіншіден, адам көрмегендей баладан үріккен байтал кінәлі;
үшіншіден, ... ... ұшып ... ... кінәлі; төртіншіден, байтал
үркіткен балалар кінәлі. Міне осы төрт кінәлі ... ... ... - дейді
бала.
Төрелікке жауапкер жағы да, талапкер жағыда қанағаттанып, балалардың
ауылы кісі ... ... ... ... ... ... ... аты
белгісіз. Мөңкіп иесін жығып өлтірген байталдың дауын бітірген тапқырлығы
үшін содан былай ... би ... ... ... ... ... ... бел баласы Тілінші
жастайынан – ақ тілге шешен, ойға жүйріктігімен көзге ... ... ... бата ... ... жас ... білгеніне тоқмейілсімей қай
жерде тілге ұста, ойға жүйрік адам бар десе, соған ... ... ... ... ... ... тілін байытқан.
Жаңа таққа мінген жас кезінде Тілінші әкесі Бекболат ... ... ... ең ... кісі кім? – деп ... ... әрі шешен ер Жәнібек, дейді Бекболат.
Ер Жәнібек қартайып шау тартқан кезінде керей жуандарынан қағажу көріп,
өрдегі Абақ ... ауа ... Соны ... ... Жәнібек батырға
жолығып қалуға тырысады. Көш бастап бара ... ... ... ... кім ... – дейді Тілінші.
Мұсылманбыз, - дейді Жәнібек.
Мұсылмандығыңызды кісеніңізден ... ... ... ... тұрмын. Руыңызды осынша жасырдыңыз,
түбіңізде бір шикілік бар –ау, қария?!
Сонда Жәнібек ... ... ... ... ... ... жаралы арыстанмын,
Жаралаймын кетпен – ді.
Кектесім бар жерімнен,
Кегімді алмай ...... ... ... ... кез ... ... басылман.
Жуаннан қорқып қор болып,
Аруағымды қашырман,
Басымнан сөз асырман.
Кешегі бір кезде Бекболаттан қалмақ бет бір шикіл сары туды деп ... ... ... сол ... – ай! ... дүние – Ай!
Тантырақтап сөйлейсің,
Талға жалғап Қайырыңды.
Арда күрең астында
Ойлатпайды – ау ... сен ... мен ... бет, ... едім – ау ... ... ... түсіп, батырдың алдында тымағын тастап:
Не өлтіріп кетіңіз, не кешіріп батаңызды беріп кетіңіз! – деп ... ... ... ... ойланып тұрып:
Кештім, балам, жолың болсын! – деп жүріп кетіпті.
Сөйтіп, ауылдастарынан бетіне пенде келмей кеудесіне нан пісіп, ... би ... ер ... беті ... ... ... қалады. Бірақ
жас би бір рет сөзден жеңілдім деп жасымайды, ағаның сөзін кек те ... ... ... артық сөзі үшін кішірейіп кешірім сұрайды. Палуан
күресте, ақын айтыста шынығып ширайтыны сияқты шешендер де ... ... ... ... ... ... жеңе жүріп жетілген. Бірнеше атасынан
бері билік үзілмеген Тілінші оны жақсы біледі. Сондықтан да ол бір ... ... ... келесі кездесуді күтеді.
Ер Жәнібек екінші жолы Тіліншінің үйінде қонақта отырып ... деп ... ... ... ... қара тоғаймын,
Табылуға оңаймын.
Сен, жапанға біткен жалғыз шынарсың,
Уақытың жетіп сынарсың,
Орнынды қайдан табармын?! –
деп өзінің атадан көптігін, Жәнібектің атадан жалғыздығын ... ... ... ... құнын екі ауыз сөзбен бітіретін” де, жауласқан елдердің арасын
келісімге келтіретін де, ... ... ... ... да ... ... ... сөздер екені даусыз.
Қазақ қариялары, халық даналары бата сұрай алдына келген жас талапкерге
қалай болса солай бата бере салмаған.Ел ... ... ... ... болашақта жұртқа басшы, елге тұтқа болғысы келетін
талапкердің алдымен өздеріне ... ... ... ... ... ... айтысқа шақырып ақыл – мінезін, ар- ... ...... кейде қиын дау – тартыстарға қатыстырып адалдығын, ... ... ... бір ... бойынша диплом беретін кәдімгі
қатал да әділ оқытушы ұстаздар ... әрі ... әрі ... ... әр
түрлі сындардан сүйенбей, жаңылмай өткен талантты жастарға ғана бата ... ... өнер қай ... ... ... еркіндік болса, орынды, жұйелі
сөзге жұртшылық, қоғам құлақ ... ... сол ... сол елге ғана ... дами ... ... ақыл – ... сөзге – тілге қысым жасалған,
тыйым салынған ... ... мен ... торға түскен тоты құстай қорғалап
сөйлей алмайды, үні шықпайды, өнер, білім тоқырайды.
Бір жақсысы, қазақ ... ... пен ... ... ... ... да,
оған тыйым салынбаған, шек қойылмаған. Қасиетті өнер ретінде бағаланған.
“Бас кеспек болса да тіл ... ... деп хан – ... алдында әркім өзінің
көңіліндегі ойын қысылмай, қымсынбай айта алған. Керісінше, жұрт ... ... ... ... ... ... деп ... кезінде Абылай ханның аты оққа ұшып, хан жаяу қалады. Оны
көрген бір жас жігіт атынан ... ... көк ... ... ... – ай, өзің қайтесін? – дейді хан.
Ер өлсе қазақтың бір ... ұл ... хан ... ... ... басшысыз қалар?
– дейді жігіт. Бір қалмақ батырының атын аударып ... ... те ... шығады.
Соғыс біткен соң Абылай жігітті алдырып:
Балам, ат бергеніңнен сөз бергенің өтті ғой! Бір қалағаныңды алшы ... ... ... басы сенікі болсын! – дейді.
Тақсыр, сізден тай мен тон ... тек оң ... орын ... - ... ... оң ... ... кеңесші биіне:
Батырға орын бер, мана осыдан аман шықсам, бір қалағаныңды беремін ... бар еді, - ... бір ... ... ... хан ... рет ... жігітке ала көзімен
қарап:
Әкең алдына қойған асты дұрыстап іше алмайтын адамның жаманы еді, ... ... не бар, ... ... ... ме? – дейді.
Жігіт ашамайлы Керейдің аз атасынан шыққан ... ... ... ... ... ... ... шаруа болса керек.
Қарадан ұят кетсе, ханнан қадір кетеді деуші еді. Хан әмірін екі ... ... ... ... ... ... малына қорған болғандай
екі ауыз ескі сөз білдім деп хан қасында отыруға сенің қандай ... ... тұр! – деп биді ... ... ... ... жігіт ханның оң
жағынан орын алыпты.
Бұл өзінің ерлігімен, шешендігімен аты ... және ...... ... елін ... белгілі рөл атқарған Жәнібек батыр еді.
Міне, бұл мысалдардан қажетті ... ... ... суырғандай тауып
айтылған шешендік – тапқырлық сөздердің ерді ерлікке шақырып шабыттандыра
алатын сиқырлы күшін ... қиын ... ... ... ... ... халықтың
өзінің өзінен артық ешкім білмейді. “Таяқ еттен ... сөз ... ... ... ... тіл жарасы бітпейді” дейтін мақалдар сөздің
сол құдіретті күшін көрсетсе керек.
Осындай халқының ... ... ... ... ... ... ... білімінің негізін салушы ежелгі Рим шешені Цицеронның бір
пікірі еске түседі. Римдіктердің шешендік өнерді ... ... ... ... ... ол былай деген екен: “...атақ құмар ... ... ... ... ... бірде – бір жоқ шығар.
Сонда әуел баста теориялық білім дегеннен бейхабар, тіпті шешендік өнердің
жаттығу ... мен ... ... бар деп ... да кірмеген олар адам тек
өзінің ақыл күшімен жете алатын сатыға жетті. Оған жетуге маңызды, әр ... сан ... сот ... ... себеп болды. Соның нәтижесінде
әркімнің өзінше талаптанып алған біліміне қандай ... ... ... жиі ... ... Ол ... бұл ... шұғылдану
қазіргі әрі данқ, әрі бедел, әрі құрмет қандай болса нақ сондай сыйға
жеткізітін. Ал ... ... ... келсек, онда бұл жағынан, көптеген
мысалдардан қорытынды жасай алатынымыздай, біздің жерлестеріміз басқа ... ... ... әлде қайда басым болған”.
1. Б. Адамбаев.
2. Лосев А.Ф. История ... ... ... ... ... ... С. 32 – ... Демосфен. Речи. М., 1954. С. 213 – 303.
4. Цицерон М. Т. ... М., 1962. Т. 1. С. 292 – ... ... ... М. 1958. І,ІІ. С. ... ... В.В. ... нар. лит. Тюркских племен. Казахские наречия.
Ч. ІІІ. СПб., 1870. С. 17.
7.
Қолданған әдебиеттер
1. “Шешендік сөздер”
Алматы “Ғылым” 1999 ... ... ... ... әдебиетінің тарихы”
Қазақ ССР – ның “Ғылым” баспасы Алматы 1967 ж

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 20 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Жұмабаев Мағжан Бекенұлы11 бет
Жүніс батыр және сары бүркіт4 бет
Сұлтанмахмұт торайғыров туралы4 бет
Халық ауыз әдебиеті - эстетикалық тәрбие беру көзі. Отбасында эстетикалық тәрбие беру5 бет
Шешендік сөздер6 бет
Шешендік өнер және шешен таланты4 бет
Шешендік өнердің зерттелуі6 бет
Қазақтың шешендік сөздері5 бет
Қазақтың шешендік сөздері арқылы студенттерді тапқырлыққа тәрбиелеу34 бет
''Дәстүрлі мәдениеттегі кикілжің жағдайларды шешу тәсілдерін психологиялық талдау”56 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь