Қазақ қоғамының әлеуметтік құрылым тарихының зерттеудегі теориялық методологиялық мәселелері

1. Қазақ қоғамының әлеуметтік құрылым тарихының зерттеудегі теориялық методологиялық мәселелері.
2. Билер мен батырлардың қоғамдық саяси.қызметінің тарихнамасы
3. Билердің қазақ қоғамындағы ролі туралы көзқарастар.
4. Батырлар туралы зерттеулер
5. Батырлар туралы зенрттеулер сноска дипломда
6. Қазақ қоғамындағы батырлар институтының зерттелуі
7. Қазақ қоғамындағы әйел.ананың орны мәселесінің зерттелуі.
8. Пайдаланған әдебиеттер тізімі
Казіргі кезде «батыр» сөзінің этималогиясы туралы нақты ғылыми дәлелденген ортақ пікір жоқ. Бірақ бұл сөздің бір ерекшелігі қандай тіл құрамында қолданылмасын барлық тілдердегі ұғымы бір. Сонымен бірге «батыр» сөзі Қиыр Шығыстағы алтай тіл семьясына жататын халықтардан бастап, батысында Шығыс Европадағы славян тілдес халықтарда, солтүстігінде фин-угор тіл семьясына жататын халықтарды, ал оңтүстікте Солтүстік Кавказ халықтары арасында кең тараған сөз болды. Бұл феноменнің басты себебі көшпелі дүниенің қозғалысқа түсуіне байланысты жаңа әлеуметтік топ «батырлардың» қалыптасуы болды.
Қазіргі кезеңдегі тарихи зерттеулерге талдау жасай отырып, «батыр» сөзінің этималогиясына байланысты зерттеулерді үш топқа бөліп қарастыруға болады. Бірінші топка «батыр» сөзі көне түркі тілінде қалыптасқан ұғым деген пікірді қолдаушыларды жатқызуға болады.
1891 жылы жарық көрген энциклопедиялық сөздікте «богатырь» -түрік сөзі. Бахгатур, багадур, батур, батырь, батор – деген әртүрлі формада қолданылған және ол багатырь сөзінің ең алғаш Серницкийдің 1585 жылғы кітабында кездеседі дегенді атап көрсеткен. [3, 18 б.].
Профессор И.Е. Андреевскийдің энциклопедиялық сөздігінде «батыр» сөзінің ешқандайда орыстық тамыры жок, ол алғашқы кезде татарлардың әскер басы титулы ретінде қолданылғанын және батырлардың тек тарлар заманынан бастап пайда болды деген пікірден аулақ екенін фйта келіп, татарлар кезеңіне дейін бұл сөздің синонимдері – храбрь сияқты сөздеодің пайдаланылғанын айтады. [3, 18 б.]. Ал М.Фасмер сөздігінде «батыр» сөзінің орталық Волга3 жерінде артель старшинасы, жүкшісі деп қолданылғаны туралы айта келе Соболевскийге сілтеме жасай отырып, бұл сөз түріктің «батыр» сөзінен шыққан дейді. Ол «ержүрек, күшті, шаба алатын адам» орыстың «богатырымен» ұқсас деп есептейді. Сематикалық тұрғыдан атамен сөзімен салыстыруға болатындығын атап өтеді. [3, 18 б].
Бір қатар зерттеушілер «батыр» сөзінің этималогиясына ерекше мән бере отырып, оның түрк халықтарының арасында кеңінен тарауын VІ ғасырдан бастау алып, ІХ-Х ғасырларда Волга бойындағы түркі тілдес булгарлар мен хазарлар арасында тарай бастады деп есептейді.
1. Б.П.Пальванова. Октябрь және Түркменстан әйелдері. – Ашхабад, 1967.
2. А.К.Балтабаева «Вовлечение казахских женщин в сферу государственного управления Казахстана» ( 20-30 гг. ХХ в.): Дис. канд. ист. наук. М; 1995
3. О.Қазиев «Қөшпелі қазақ өркениетіндегі әйел құқығының мәртебесі» ( ХVІІІ-ХІХ ғғ. бас кезені) Заң ғыл. канд. Дис. А; 2005
4. Ж.Р.Әбішева «1926-1941 жылдардағы қазақ әйелдерінің арасындағы қоғамдық-саяси жұмыс» Тарих ғыл. канд. Дис. Алматы 2003.
5. Ю.А. Зуев . О формах этносоциальной организации кочевых народов Центральной Азии в древности и средневековье: пестрая орда, сотня. – Военное искусство кочевников Центральной Азии и Казахстана. (Эпоха древности и средневековья). Алматы, 1998
6. С.Г.Кляшторный «Древнетюркские рунические памятники как мсточник по истории Средней Азии. М. 1964
7. А.И.Левшин «Описание киргиз-казачьих, или киргиз-кайсацких орд и степей. Алматы, 1996
8. Г.А.Федоров-Давыдов. Кочевники Восточной Европы под властью золотоордынских ханов. М. 1966
9. Л.Гумилев «Көне түріктер», Алматы 1994
10. Е.Б.Бекмаханов. «Қазақстанның Россияға қосылуы». М; 1957
11. Х.Арғынбаев. Қазақтың отбасылық дәстүрлері; Алматы , 2005
12. Ж.Әбішева. Әйелдердің кеңестік құрылысқа тарту жұмыстары. (1920-1930 жж.) // Қорқыт Ата атындағы Қызылорда ун-тінің хабаршысы 1999. № 2
13. А.И.Кенжина. Түркі фольклор деректеріндегі әйел бейнесі. ҚазҰУ хабаршысы. Тарих сериясы, №4 (47). 2007
        
        Қазақ қоғамының әлеуметтік құрылым тарихының зерттеудегі теориялық
методологиялық мәселелері.
Казіргі кезде «батыр» сөзінің этималогиясы туралы нақты ... ... ... жоқ. ... бұл сөздің бір ерекшелігі қандай тіл
құрамында қолданылмасын барлық тілдердегі ұғымы бір. Сонымен бірге ... Қиыр ... ... тіл ... ... халықтардан бастап,
батысында Шығыс Европадағы славян ... ... ... ... семьясына жататын халықтарды, ал оңтүстікте Солтүстік ... ... кең ... сөз ... Бұл ... басты себебі көшпелі
дүниенің қозғалысқа түсуіне байланысты жаңа әлеуметтік топ ... ... ... ... ... талдау жасай отырып, «батыр»
сөзінің этималогиясына байланысты ... үш ... ... ... ... ... ... сөзі көне түркі тілінде қалыптасқан ұғым
деген пікірді қолдаушыларды ... ... жылы ... көрген энциклопедиялық сөздікте «богатырь» -түрік сөзі.
Бахгатур, багадур, батур, батырь, батор – деген әртүрлі формада қолданылған
және ол ... ... ең ... ... 1585 ... кітабында
кездеседі дегенді атап көрсеткен. [3, 18 б.].
Профессор И.Е. Андреевскийдің ... ... ... ... ... тамыры жок, ол алғашқы кезде татарлардың әскер
басы титулы ретінде ... және ... тек ... ... ... ... деген пікірден аулақ екенін фйта ... ... ... бұл сөздің синонимдері – ... ... ... ... [3, 18 б.]. Ал ... сөздігінде «батыр» сөзінің
орталық Волга3 жерінде артель старшинасы, жүкшісі деп ... ... келе ... ... ... отырып, бұл сөз түріктің «батыр»
сөзінен шыққан дейді. Ол «ержүрек, күшті, шаба ... ... ... ... деп ... ... тұрғыдан атамен сөзімен
салыстыруға болатындығын атап өтеді. [3, 18 б].
Бір қатар зерттеушілер «батыр» сөзінің этималогиясына ... мән ... оның түрк ... арасында кеңінен тарауын VІ ғасырдан бастау
алып, ІХ-Х ғасырларда Волга бойындағы түркі тілдес булгарлар мен ... ... ... деп есептейді.
Мысалы, белгілі түркітанушы С.Г. Кляшторный «багатур» термин-титулы
көне түркілер арасында VІ ғасырдан бастап тарай ... деп ... ... б.], ал Минорский Х ғасырда хазарлар арасында кеңінен тараған «багатар»
титулын Аланияның билеуші топтары қолдана бастады. Бұл ... ... ... ... ... ... Ибн Руст ... кетсе, ал грузин
хроникаларында да осы ұғым кездеседі деп ... . В.Б. ... ... татарлардың құрметті «Багатар» титулы VІІ ғасырда хазарлармен
араласудың нәтижесінде пайда боды деп ... , ал В.Ф. ... ... ... ... Багатар сөзі де, осетин тіліне ХІІІ ғасырдағы
татарлардың Солтүстік ... ... ... дейін енген сияқты.
Бахатур сөзі қыпшақтарда болған сияқты» деп жазды. Г. ... б.э. ... ... жартысында түркі тайпаларында кеңінен тарады, соның
ішінде булгар ақсүйектері ІХ-Х ғасырларда қабылдады деп есептесе, де ... осы ... ... да ... деп жазды [3, 19 б].
Қазақстандық белгілі зерттеуші И. Ерофеева: «тюрко-монгольское слово
«батыр», «багатур», «бахадур» ... ... ... ... ... битвой на противоборство. В этой транскрипции оно еще в ХІV в.
проникло в русский ... ... ... ... автахтонный термин
южнославянской книжности "храбр", т.е. ... ... с ... калькой
данного термина - "богатырь" - в Московском государстве ... ХV- ... ХVІ в для ... ... ... ... уже ... тюркоязычный термин "батыр", подтверждением чему ... ... ... ... ... ... о Московии", германского
посла Сигизмунда Герберштейна (1486-1566), впервые услышавшего ... от ... ... - деп ... ... [5, 33 ... «батыр» сөзінің моңғолдарға дейін де болғандығын патша
әскерінің генерал-лейтенанты, ... ... бас штаб ... ... ... «... из оставшихся сведений видно, что отец и дед
Темудзина был храбрыми воинами, грабили Китай и за свои ... ... ... батырей (багату или багадур ), т.е. ... по ... или ... ... [6, 36], ... ... ... немесе «багатурь» сөзі орыс жылнамаларында тек ... ... ... белгілі ақын, зерттеуші Олжас Сүлейменов «АЗиЯ»
атты еңбегінде «Игорь полкы туралы» ... ... ... ... сөзімен
байланыстырады. Ол батыр сөзінің -буйтур, батыр, батур, боотур, богатырь
делініп пайдаланылғанынғ мүндағы буйтур сөзінде ... ... ... ... бұқа деген мағынада айтылады, осы екі сөз ... ... ... ... дегенді білдірсе керек деген болжамдар жасап
өтеді.[7, 51 б.] О.Сүлейменовтың бұл пікірледі кей ... ... оғыз ... жыры ... ... Қорқыт ата кітабіндағы
«Дерсе хан ұғлы Бұқаш хан туралы жырымен түйіндес ... ... Бұл ... ... ... ханның құдайдан сұрап алған жалғыз ұлы күшті бұқамен
айқасып, жіңіске ... ... орай оның азан ... ... ... бұқаны жеңген айбатының құрметіне Бұқаш өзгертілгені бізге жыр
жолдарынан белгілі » [8, 11 б].
Зерттеушілердің екінші бір тобы ... ... түп ... көне
арийлерден басталады деп есептейді. Мысалы, О.Ф. Миллер ... ... сөзі ... ... ... яғни ... ... жолы болғыш
дегенді білдіреді , ал орыстың богатырь сөзі ... ... тән- ... ... [3, 19 ... енді ... үшінші тобы- «батыр» сөзін бастауын монғол
тілінен іздейді. ... В.В. ... ... сөзін монғол тіліне жатқызады.
Сондай-ақ Б.Я. Владимирцев «батыр» лауазымының моңғол дәуірнде де болғанын
және оның кейбір ... ... ... ... ... «ноян», «тегін»,
«бұйрық» аталғанын айтады [3, 20 б].
«Батыр» сөзі көнеарийлік немесе ... ... ... деп ... ... ... ... көне руникалық жазулар мен ... ... ... ... ... ... алға ... Осыған
байланысты ерте түркі дәуірінде «батыр» сөзінің орнына «ер» ... ... ... ... ... Мысалы, Р.С. Липец Күлтегіннің Үлкен
және кіші ... өн ... ... ... тән баяндау тәсілдерін
талдай келсе, ескерткіштің лексикасы да ... тән ... ... 84 ... енді ... ... «этнонимінің, яғни мағынасына келетін болсақ
онда зерттеушілердің басым бөлігі ортақ пікірде сияқты.
Белгілі ... ... ... бірі М.В. Вяткин «батыр» сөзінің
екі түрлі нұсқасын ұсынған болатын: бірінші нұсқасы ... ... ... ... ... ... жауынгер, ер жүрек адамды ... ... ... деп ерекше жауынгерлік өнер иесі
[10, 108 б]. –дей келе бұл ... ... ... - ... - ... ... ... төркіндес келеді деп өз ойын
жалғастырады. [10, 109]
М. Вяткин «батыр» сөзінің ХVІ ғасырға ... де ... ... ... титул ретінде пайдаланып келе жатқанын, ал «бахадур», «багатур»,
ерекше ... үшін кей ... ... ... яғни толық батыр деп ... және ХV ... ... бұл ... ... деп ... ... араб-парсылардың әмір лауазымымен мағыналас болып, ХV ... оның би ... ... туралы тұжырым жасаған. Революцияға
дейінгі кезеңдегі белгілі ғалым Л. Костенко өзінің зерттеуінде «батыр» сөзі
түркі-моңғолдың «баһадур, ba,tur, ... ... ... ... мағынасы ер жүрек, қаһарман, батыл дегенді білдіретінін атап ... 20 ... ... І-жартысындағы қазақ тарихындағы есімі ерекше аталатын
тарихшы ғалым ... ... ... ... ... - термині
түріктің «багадур», «бакхатур» деген сөздерінен шыққан. Ол тіпті сонау
ықылым ... ... ... ... үшін арнайы топтардың
топтасқнын айта ... оны ... ... ... ... ... ерекше көзге түскен каһармандарын батыр деп атаған. Батыр сөзі
қазақ және түркі ... де ... ... ... ... ... деп тұжырымдайды. Зерттеуші Кенесары ханның жақын серігі ... жеке ... ... ... ... ... «Жеке
батыр» атағаны туралы дерек келтіреді [11, 98 б]. Е. ... ... ... ... кезінде немесе барымтаға шығып көзге
түскендерді де ... атай ... ... ... Батыр атағына
кедей адамдар да қол жеткізе алған. Олардың қатарына Арғын Бүхарбай батыр,
шұбыртпалы Ағыбай батырларды қосады [11, 99 ... ... ... ... ... ... ... атты
еңбек авторлары қазақтар өздерінің ерлігімен де, қуат-күшімен де бүкіл
әлемге танылған халық дей ... ... ... ... ежелден бар
екенін жазады [12, 28 б]. «Қадырғали би Қосымұлы және оның ... атты ... ... Р. ... мен ... «бахадур» тұлғасы
екі мағынада: бірінші-батыр, жүректі адам, екіншісі- сол ... ... ... ... Бахадур сөзі моңғол билігі тұсында феодалдық
қоғамдағы әскери иреарзияның титулы болған, ал «бек» сөзі ... ... ... деп ... [13, 57 б; 68 б].
Кеңестік дәуір кезіңіне тән ... ... ... ... В.В. ... М.П. Вяткин, Е. Бекмаханов пікірлерімен бір арнаға
тоғысып жатады. Атап айтса, Қазақ Кеңес Энциклопедиясында [14, 199 б]. ... ... [15, 89 б], ... ... энциклопедия» [16, 339 б],
және т.б. сөздіктерде «батыр»- «араб және иран ... ... ... ... ... жеке ... ... көзге
түскен ержүрек, қаһарман ... ... ... атақ» - деген
мәліметтер келтірілген. «Қазақ тілі ... ... ... ... ел қамы үшін ... ... ... қаһарман, алып ер» деген
анықтама берілген. [17, 152 б]. В. Даль сөздігінде Волга бойында ... ... ... ... ... ... ... батырлық
жоруылдар жасаушыларды атайтындығы, батырлықтың ... ... ... ... В. Даль ... азиаттықтарда
білікті күш иесі, батыл, жеңіскер, сабаз, шабандоз дегенді білдіреді,-дей
келе батыр ... ... ... де ... 21 ... ... сөздігінде батыр-күшті адам, сабаз, шабандоз
мағынасын білдіретінін оқуға болады. [3, 21 б.] Ал, ... ... ... ... кейінгі кездерде жарық көрген Қазақстан Ұлттық
энциклопедиясының екінші томында «батыр» сөзі ... ... ... өнерді жақсы меңгерген, жау түсірер ... ... ... ... ... ... атақ»,-делінген [18, 184 б].
Соннымен батыр сөзінің мәні ... ... ... ... жетік
меңгерген, ерлігімен атты шыққан деген мағына беретіндігіне көз жеткіземіз.
Ал, батыр атағы тек ғана адамның жеке бас қасиеттеріне, яғни ... ... ... ғана ... ... ... ғана берілетін атақ
деген тұжырым жасаймыз.
Би сөзі Диплом сноска ... ... ... ... қазіргі күні бірауызды келісіліп –
пішілген тұжырымды пікір жоқ. Бұл ... ... ... ... ... «би» ... түбірін көне түркінің «бек» және «бей» сөздеріне
тіреп, оның ... ... ... ... атап ... [42, ... ... кейінгі уақытта А. Леонтьев «би» ... ... ... ... оның ... ... қолданылғанын айтса, [43, 54
б], В.В. ... «би» ... ... ... ... осман
түркілерінде бұл термин «бей» фопмасында қолданылып, біріншіден, қара
халықтан да, ... ... да ... ... «шонжарларды», екіншіден
тайпа немесе рудың жетекшісі ретінде ... ... ... кең
мағынасында кез келген «басқарушыны» білдіреді дейді. [44, 35-36, ... бб.]. В. ... ... В. ... та «би» сөзінің үш түрлі мағынасын
келтірген болатын: « би»- князь, патша, қожайын (господинь); «би» - ... «би» - ... ... [43, 54 б.]. ... ... ... көрген
кейбір сөздіктерде «би» термині осы В. Радловқа негізделе отырып «билеуші,
қожайын, көсем, князь» мағынасында ... [4, 54 ... ... «Би – ... бек – бүюктен» қысқарған атаулар. «Бүюк
– үлкен, зор» мағынасында айтылған, - ... [45, 87 ... ... ... мұндай тұжырымды О. ... [46, 54 ... ... шығу төркініне байланысты С. Аманжолов айрықша
көзқарас ұстанады. Оның ойынша, «берік» (мысалы, «ақыл ... ... ... ... ( «бек ... ал одан «би» сөзі ... «бек» сөзі – белгілі танымал, бекзат ұғымын, ал «би» - сот, ... ... ... [43, 55 ... ...... ... көпшілігі Ш. Уәлиханов пен А.
Леонтьевтің ... ... ... ...... ... ... қатысты материалдардың» автролары академик ... ... ... «би» ... ... ... ... осы мағынада ол арабтың «әмір», сол сияқты моңғолдың «ноян» сөздерінің
синонимі болып табылатынын айтса [47, 35, 64 бб.], Т. ... ... ... «би» ... ... ... «бек» сөзінен бас алатынын және
бұл орйда терминнің ХV-ғасырға дейінгі деректерден мүлдем ... [24, 351 б.]. ... би ... және оның ... ... ... зерттеу еңбегінің авторлары Р. Сыздыкова мен М. Койгелдиев «би»
сөзін «бек» сөзінің бір варианты ретінде ... ... ... - ... билеушінің титулы», ал «би» вариантымен ру-тайпаның ... ... ... ... өкілін атаған» деп жазады. [48, 68 б.].
Қарастырылып ... ... ... ... ... бір ғана ... ... жатқанын байқау қиын емес. «Би» сөзі ежелгі ... ... бас ... да, ... ... «билеу», «билік ету»
ұғымдарын білдіреді. Олай болса, «би» сөзінің пайда болу ... да ... ... ... ... Десек те, «терминдерге (шендер мен әскер
түрлерінің атаулары, топонимдер мен ... т.б. ) ... ... ... өзі, әр түрлі жеке сөздердің этимологиясына емес, оқиғалар
комплексіне сүйене отырып, мәселені өзі шешіп алмаса, бұл ... ... ... ... ... бере алмайды, өйткені әлгі оқиғалар шоғырын
сипаттау үстінде ... қиын ... әр ... ... кездесіп отырады
ғой». [47, 17 б.]
Шын мәнінде де, V – VІІ – ғасырларға жататын көне түркі ... сөзі ... ... сөзі жиі ... ... ... кіші ... түркі қағанының оңындағы – «шад апат бектер»,
солындағы «таркандар», бұйрық бектер» жайлы айтылатыны бар. [24, 53 ... ... ... ... мағынасы қағаннан кейінгі лауазым білдіріп ... ... ... түркі қоғамының әлеуметтік жүйесінде қаған ... ... ... ... шадтар, тарқандар және бұйрықтармен қатар
қара халықтан шыққан бектердің болғаны да әбден ... ... ... көрсетуінше: түркі қағаны қалыптасып келе жатқан жаңа ... ... ... ... ... бір бөлігінің сот билігін
атқарушылар мен салық жинаушылар ретінде хан әулетіне тікелей қатысы ... 56 б.]. Ал ... ... ... ... ол негізінен қара халық ... ... Ал ... ХІ – ғасырдың туындысы болып табылатын
Махмуд ... ... ... ат-түрік», яғни «Түркі тілдерінің сөздігі»
кітабіндағы ... ... ... да ... бір ... ... білдіретіні
шек келтірмейді. Мысалы: «Күнде сығат жоқ, бетте қайту жоқ», ... ... ... [48, 36, 42 бб.] және тағы сол ... VІІ- ... ... болып есептелетін «Оғыз-нама» жырында «Оғыз қаған бектері
мен ел-жұртына ... ... ... ... жай, тағы ... ... болсын бұйан
Көк бөрі болсын ұран» -
дейтіні бар.
Назар аудару ... О. ... ... ... ... жырдаға
Сятославтың Игорьді үш рет «буим» деп атағанын, жырда «буим» сөзінің көп
кезестіріліп және «буй» түбірінің, ... ... ... ... «ашушаң», «қатігез» мағынасында емес, ... ... ... қолданылатындығын дәлелдейді. [46, 54-55 бб.]. Оғыз қағанының
жоғарыда келтірілген сөзіндегі «бұйан» сөзі көне түркі тілінде ... ... [43, 57 б.] V-ХІІ ... ... ... кезеңінде «бек» сөзі тек қана лауазым иелерін ғана емес, сонымен
қатар рулар мен тайпалардың бетке ... ... ... ... ... ... ... тіліндегі «бек» термині «игі-жақсы» мағынасында осы
күнге ... ... «бек ... «бек ... және т.с.с., ал әйелдерге
қатысты «бегім» термині жағымды кейіпте кеңінен айтылатыны белгілі: ... ... ... , ... ... ежелгі түркі қоғамының әлеуметтік құрылымын қарастыру барысында
бектердің қара ... ... ... ел ... ретінде
сипаттайды. Мұның дәлелі ретінде көне түркі жазуларындағы «бектер» мен
«будын», яғни қара ... ... ... аталуы және будынның қатардағы
жауынгерлерді, ал бектердің көп аса әскербасылар санын ... ... [49, 60 б.] ... да, ... ... ... ... ғасырлардағы Оғыз мемлекеті, Қарлұқ мемлекеті, Түркеш қағандығы,
Қарахан мемлекеті тәрізді ... ... ... құрылымынан
дәстүрлі түрде орын алған бектер, ақсүйектік және мұрагерлік ... ... ... ... топтардың төменгі жіктеріне
біршама жақын, халықтың қайнаған ортасынан ... ... ... ... ... ие болған ру-тайпа жетекшілерінен құралған деуге
толық негіз бар.
ІІ-тарау. Билер мен батырлардың қоғамдық саяси-қызметінің тарихнамасы
ІІ.1. Билердің ... ... ролі ... ... ... туралы зерттеулер
Сноска дипломда
Қазақ қоғамындағы билер институты мәселесі революцияға дейінгі авторлар
болсын, немесе кеңес дәуірі ғалымдары тарапынан болсын қандай да бір ... ... ... ... да, аталыш мәселе жанама түрде
көтерілген еңбектер ... Бұл ... ... ... ... билер
туралы шағын болса да өте бағалы пікірлер жазып қалдырған Шоқан Шыңғысұлы
Уәлихановқа көп борыштар. Қазіргі күні, Ш. ... ... ... институты хақындағы құнды тұжырымдары, бұл ... одан ... үшін аса ... ... ... болып табылады десек
артық айтқандық емес. Ең бастысы, Шоқан сол уақыттың өзінде-ақ ... ... ... ... ... ... болатын: «Если 40-летнее
русское владычество, внесшее много совершенно новых ... ... ... киргизского народа, не имело никакого влияния на древний
киргизкий суд биев, если суд этот мог ... ... ... ... ... ясно что он вполне удовлетваряет
настояшему развитию киргизского народа» . [42, 90 ... ... ... ... қол ... ... байланысты,
ХVІІІ-ғвсырда қазақ өлкесіне орыс оқымысты чиновниктері көптеп келе
ьастағаны белгілі. ... дала ... ... жағдайы, қазақ
халқының арғы-бергі тарихы, шарувшылығы мен әлеуметтік-саяси хал-ахуалы,
әдет-ғұрпы мен салт-дәстүрі жайында бірқатар құнды ... ... ... ... Н. П. ... Н. И. ... ... И. А. Козлов, Л. ... өз ... ... сол ... ... ... орыс чиновниктерінің жазбалары қазақ халқының әлеуметтік және
этникалық тарихын ... ... ... ... ... ... этнографиялық мәліметтерді жинақтау және
сипаттаудан аса алмай, ... ... ... ... ғана ... ... те, аталмыш автордың жазбалары қазақтың
дәстүрлі материалдық және рухани мәдениетінің атрибуттік ... ... ... бір ... ... ие. Мысалы, қазақтың тұңғыш
конституциясы іспетті «Жеті жарғы» ескерткішінің Г. ... ... ... нұсқасын алғаш болып келтірген А. Левшин би институтының кей
кезеңдерде хан институтынан да үстем түсіп отырғандығын ... [68, 165 ... ... ... ... ол ... ру немесе тайпаның саны мен ... леп ... ... жалпы би институтының қазақ қоғамының ру-
тайпалық құрылымына тығыз байланысты қарастыру ... ... ... б.] Осыған ұқсас пікірді А. Добросмыслов та қайталайтыны бар. [43, 13
б.] Ал Н. Гродеков болса, ... ... ... емес қылмыстардың билер
құзырына кірмейтінін, оның есесіне «биге тілі ... ... сөз ... [43, 13 ... жылы қазақ даласына келіп, жергілікті халықтың әдет-ғұрып құқығына
байланысты материалдар жинаған айрықша тапсырмалар ... Д, ... ... ... ... Л. ... Ақмола облыстық басқармасы
статистика бөлімінің хатшысы И. Козлов тәрізді ресей әкімшілік өкілдері
жазбаларының құндылығы ... олар елге ... би, ... ... ... ... ... би институтының практикалық қырына көңіл аудару
арқылы түрлі әлеуметтік топтардың ... ... орны мен ... ... бұл ... ... ... ортасында жинақталып,
сол ғасырдың 60-80 жылдары жариялануы себепті. ... ... ... ... ... ХVІІІ-ғасырдағы би институтты мен
саяси-әлеуметтік дағдарысқа ұшыраған ХІХ-ғасырдағы би ... ... ... орыс ориенталисі, Таяу және Орталық Шығыс елдері халықтарының
филологиясы, тарихы, ... ... мен діні ... ... ... ... еңбектердің авторы академик В. В. Бартольд Орта Азия тарихын
түпдеректер негізінде жүйелі түрде зерттеген ... ... ... ... ... қатысты оның «би» сөзінің шығу төркініне
байланысты пікірлері ден қойдырады.
Қазақ қоғамындағы билік һәм ... ... ... ... де ... Абай ... пен оның ... сын мектебінің өкілі
Шәкәрім Құдайбердіұлының еңбектеріндеде кездеседі. [74, 42-46 бб.] ... ... ... ... ... «Бұл ... ... біздің қазақ
ішінде әрбір сайланған кісінің қолынан келе бермейді. Бұған бұрынғы ... ... ... Есім ... «Ескі жолын», Әз Тәуке ханның «Күлтөбенің
басында күнде кеңес» болғанда «Жеті ... ... ... [73, ... – деп ... Іс ... Абай бір ... Қасым ханның «Қасқа жолы»,
Есім ханның «Ескі жолы» және «Жеті жарғы» араларындағы тарихи байланысқа
меңзеп ... ... ... келтірілген үзіндіден зерттеуші «Жеті
жарғының» пайда болу уақыты жөнінде жанама ... алып ... Айта ... Абай ... қоғамындағы би институты жайлы жазып қана қоймай, ... 1885 жылы ... ... ... ... ... ... билер
кеңесінің жұмысына белсенді түрде ат салысқан, ат ... қана ... ... бірі болғандығы белгілі. Сол сияқты, Абайдың 1890
жылдары төбе би сайланғаны туралы мәліметтер де ... би және ... ... ... ... туысы әрә шәкірті
Шәкәрім де бірқатар бағала пікірлер айтқан кісі. Өзінің 1914 жылы ... ... ... «Би һәм билік туралы» атты мақаласында ол қазақ
билеріне тән, бірақ ұмыт болған ескі ... мен ... ... ... ... талабына сай бейімдеп, жаңғырту қажеттігін негіздейді. ... ... ... аяғы мен ХХ-ғ. ... ... ... ... қазақтың ескі жолының жазылмай алғандығынан» деп есептейді. [73, 59
б.]
Дегенмен, тарих ... ... даму ... ... ... ... ... жалпы алғанда баяндамалық дәрежесінен
көрінді. Сондықтан да, олардың информациялық мазмұны ... деп ... ... ... ... дейінгі еңбектердің қазақ қоғамындағы билер
институтының тарихи панорамасын ғылыми ... ... алуы ... ... үстіне, хронологиялық жағынан алғанда, бұл авторлар сөз боп ... ... ... тұр да, ал ... да бір тарихи ... ... ... өте келе ... ... мәлім.
1917 жылғы Ресейде басталған Қазан төңкерісіне дейін де, одан кейін де
қазақ ... ... ... мен оған ... ... А. ... Ә. Бөкейханов, Б. Сыртанов сынды қоғамдық һәм
саяси қайраткерлердің қай-қайсы да көңіл бөлген. ... ... ... ... сол ... қалыптасқан саяси ахуалға байланысты қазақ
еліндегі сот билігінің мүмкін құрылымы болғандығы заңда еді. ... ... ... 1911 жылы ... да ... сот ... ... қазақтың дәстүрлі билік институтына халық соты деген анықтама
бере келіп былай дейді: «Народный сот ... ... ... ... ... билік. Бұрынғы әділ биліктің ... ... неше ... ... ... дәрі ... ... қандай уақиғалар
турасында қандай қағидалар бар – ... кемі ... ... ... ... ... яки ... судьялар сондай қағида
қазақта барлығын куәландырып, тиісті орынға бекіттіріп, ... ... ол ... болар еді..» [75, 211-212 бб.] Осыған ұқсас пікірді үш ... соң Ә. ... та ... ... ... тән би мен ... өзіндік ерекшеліктері барлығын, ендеше оны өзгерттуге ... ... ... «Бұл ... ... ... ... орыс
судьясына қарату керек деп орыс айтады, шариғатқа қарату керек деп біздің
моллалар айтады. Біз ... ... де қол ... [77, 167 б.] Ал ... ... ... ережесі аталып, Қапал маңындағы бір қауым ел
арасында жетекшілікке ... ... ... ... ... ... «халық соты» ретінде дәстүрлі би институтының орнына ақсақалдар
билігін орнықтыру қажеттігін негіздеген деп есептейді [77, 48-49 ... ... ... әлеуметтік институттары, оның ішінде билер
статусы жөнінде ... ... ... ... ... зиялылырының
қатарында М. Тынышпаевтың орны айрықша. Оның 1925 жылы Ташкент қаласында
жарық көрген ... ... ... байланысты метериалдар» атты еңбегі
ғылыми деректігі мен методологиялық тиянақтылығы жағынан әлі күнге дейін өз
маңызын ... жоқ. Бұл ... ... ... ... ... 20-30
жылдарындағы қазақ-жоңғар соғыстары мұқият талдаған ... ... ... ... М. ... басты назарды билер институты
мен оның жекелеген өкілдерінің сот ретіндегі емес, ... ... ... ... ... [71, 151, 161 бб. ] Мұның
өзі, М. ... ... ... ... алғашқы буынына
жататын С. Асфендяровтың оны «шовинистік» ... үшін ... жол ... ... бұл ... С. ... қандай да бір ғылыми ... ... ... ... ... де ... ... таптық
идеологияға негізделген тоталитарлық жүйе енде-енді орныға ... ... 30-жж. ... ... ... де емес еді. Олай болса, іргетасы сол
кезде-ақ ... ... ... ... ... бағындырылуы сияқты
келеңсіз құбылыстан өзінің 1935 жылы басылып шыққан «Қазақстанның ежелгі
дәуірден бергі тарихы» ... ... та сырт қала ... ... [72, 111-112 бб.] Оның ... ... келеңсіздік бұдан былайғы
кезеңде кеңестік, оның ішінде ... ... ... ... тән
құбылысқа айналғандығы ақиқат. Сондықтан болар, 1935-1985 жж. ... ... ... ... ... ... құқығы шеңберінде
қарастырылып, негізінен заң ғылымы, оның ішінде мемлекет және құқық ... ... ... Халық Комиссарлары Кеңесінің жария түрде диссертация қорғау туралы
1934 ж. 13 қаңтардағы ... ... ... ... ... отырған
тақырыпқа жазылған ғылыми диссертациялар өте аз. Біз бұл ... ... тән ... ... қарым-қатынастардағы билер институтының
рөлі турасындағы мәселе жанама түрде қарастырылған ғылыми ... 1945 жылы ... ... ... ... ... ... шешен билерінің сөздері және қазақ әдебиетіндегі оның ... ғана ... ... ... Академиясының Қазақстандағы филиалының Тіл, әдебиет және
тарих институтында қорғалған А. ... ... ... ... ауыз ... үлгілері тарихи дерек ретінде
қарастырылған ... ... ... ... ... өз ... көрініп тұрғандай, еңбекте шешен билер,
олардың өмірбаяндары, айтқан билік-шешімдері ... ... ... ... ... ... жасалады.
Дегенмен, А. Мәметова билер институтының «мәдени ... ... ... ата ... бұзбай ұстап, нақыл сөздерін, өнегелі
істерін, өрістетіп, төңірекке жаюға, кейінгі буынға жеткізуге сеп ... ... өте ... атап өтеді. [78, 65 б.] Сонымен қатар, А. ... ... ... беруге тырысып, оның тарихилығына, халық арасына
үгіт-насихат, үлгі-өнеге тарату мен ... ... ... ... аса ... ... қырына назар аудартады. [78, 73, 127 бб.]
Дәстүрлі ... ... ... ... ... Ұлы Отан ... ... ресейлік зерттеушілер, оның ішінде
Қазақстанға келіп, көбі 1946 жылы құрылған Қазақ КСР-і ... ... ... және этнография институтында қызмет істеген ғылымдар көп
айналасқаны белгілі. Шын мәнінде, Е. ... М. П. ... А. ... ... ... отандық тарих ғылымына, әсіресе қазақ халқының
этногенезі мен этникалық ... ... ... ... ... ... ... қомақты.
Е. Бекмахановтың Қазақстанның Россияға қосылу ... мен ... ... аса бір ... байыптылықпен талқыланып, ХVІІІ-ғасырдың
аяғы мен ... ... ... ... ... ... ... жан-жақты зерттеген «Қазақстан ХІХ-ғасырдың ... ... (1947 ж.) ... ... белсенді түрде жүргізіле
бастаған отаршылдық қанауға байланысты түрлі әлеуметтік жіктердің ... ... қана ... ... пен ... топтардың ортақ мүдде-
саяси тәуелсіздік жолында тізе қосқан күресінің тарихи көрінісін объективті
түрде сипаттап ... ... ... да, ... ... ... зиянды деп табылып, оның авторы болса көп жылдар бойы ... мен ... ... ... ... қоғамындағы «ақсүйек», «қарасүйек», «төре», «қарашы»
ұғымдары мен «сұлтан», «би», «батыр», «бай», «төленгіт» тәрізді әлеуметтік
категориялардың ... рет ... Е. ... пікірінше, қазақ
қоғамындағы билер айрықша құқықтық және экономикалық артықшылықтарға ие
билеуші топ ... ... ... боп ... ... билер көшпелі қауымның өз ортасынан шыққан ... ... [11, 75 ... 1947 жылы ... ... ... Қазақстандағы ХVІІІ-ғасыр
соңындағы азаттық қозғалысы» атты монографиясында М. ... ... ... ала ... қоғамындағы түрлі әлеуметтік категориялар мен
олардың термиологиясына талдау жасайды. Атап көрсететін жәйт сол, М. Вяткин
қазақтың «билері» мен қырғыздың ... ... ... ... ... ... Ш. Уәлихановтан сон арнайы назар
аударған зерттеуші. М. Вяткин би институтын шығу ... ... ... ... дейінгі дәуірден» іздеу керек деген пікір айтады. [10, ... ... ... ... жарық көріп, ХVІІІ-ғасырдағы қазақ қоғамының
әлеуметтік құрылымы, әлеуметтік терминология мен әлеуметтік категориялар
мұқият ... ... ... бірі Н.Г. ... ... 30-40 жж. Россияға қосылуы» болып табылады.
Орталық ... ... ... сыни ... ... ... тарихи анализін жасау тұрғысынан өте шебер орындалған Н.Г.
Аполлованың еңбегі, орыс-қазақ қарым-қатынастары және ... ... ... ... және ішкі ... ... қарастырумен
қатар, түрлі әлеуметтік топтардың аталмыш мәселеге көзқарасын талдау арқылы
ерекшеленеді. Монографиялық жұмыстың ХVІІІ-ғасырдағы қазақ хандығының саяси
құрылымы арнайы ... ... Н. Г. ... хан ... халық
жиналысы, хан сайлау дәстүрі, ақсақалдар кеңесі, билер кеңесі, батырлар
тәрізді саяси және ... ... ... келіп, олардың тарихи
функцияларын атап өтеді. Мәселен, монография ... ... ... алғашқы ширегі билер институтының айтарлықтай күшейген тұсы. [79,
95 б.]
50-жылдардың басында қайта ... ... ... ... ... ... зерттеулер де бар болғанымен, қозғалып отырған тақырып
төңірегіндегі ... ... ... қоғамындағы дәстүрлі әдет-ғұрып
құқығы шеңберінде заң ғылымы саласы бойынша жүзеге ... ... 1955 жылы ... Т.М. ... «Қазақтардың қылмыстық әдет-
ғұрып құқығы. ... ... ... совет өкіметінің орнауына
дейін)» еңбегін билер ... ... ... ... ... бағалы тұжырымдар жасалған тарихи зерттеу деп бағалауға болады.
Қазақ ... ... ... мен ... ... формаларын талқылай
келіп, Т. М. Құлтелеев сол ... тән ... ... шеңберінен
шыға алмай «билер деп ру-тайпалардың феодалдарға ... ... ... ... басқа топтарымен салыстырғанда, билер
басқару және сот функйияларын атқанған» деп ... [80, 35 б.] ... өзі ... жж. ... ... ... ... жүргізген саяси-
әкімшілік реформалары, олардың ... мен ... ... ... ... түрде жоюға бет алған отаршылдық саясаты әшкереленген бұл
монографиялық еңбектің маңызына еш нұсқан келтіре алмаса керек.
ХVІІІ-ХІХ-ғасырлардағы қазақ ... ... ... ... ... ролі ... ... бағалы пайымдаулар мен тұжырымдар
жасалған ғылыми еңбектер 1958-1971 жж. ... ... ... ... ... тың серпіліс алып келгені белгілі. Олардың ... ... С. ... С. Толыбеков, С.Л. Фукс ... ... ... ... ... ... тұрады.
1958 жылы жарық көрген «ХІХ-ғасырдың бірінші жартысындағы қазақтардың
қоғамдық құрылысы», одан екі жыл кейін шыққан «ХVІІІ-ғасырдың соңы және ... ... ... ... ... құрылысы» (1960 ж.) атты
монографияларында С. Зиманов қазақ қоғамындағы әлеуметтік, саяси ... ... ... ... ... жағдайындағы
ерекшеліктерін, меншік түрлері мен жер қатынастарын зерттей келіп, қазақ
халқына тән ... ... ... ... Е. ... М.
Вяткиндердің ізімен С. Зиманов мол ... ... және ... ... ... «би», «тархан», «старшина», «бай», «кедей»,
«шаруа», «жатақ», «құл», ... ... ... ... ғылыми
талдау жасап, олардың қазақ қоғамының саяси және ... ... ... біршама тиянақты түрде дәлелдейді. [81, 184-287 бб.] Әсіресе,
заңгер-ғалым билер институтының ХVІІІ-ғасырдың соңы мен ... ... ... жіті ... оның ... ... тарапынан
жүргізілген саяси-әкімшілік реформалары нәтижесінде дағдарысқа ұшырау
процесін, хандық институт пен ... ... ара ... мұқият
саралайды. [81, 117-127]
Көрнекті тіл маманы әрі тарихшы С. Аманжоловтың «Қазақ ... мен ... ... монографиясы тек қазақ тілі мен
қазақ тарихы емес, сол ... ... ... ... ... бірі ... табылады.[80, 66]
Алайда, алғаш рет 1959 жылы «ХVІІ-ХІХ-ғасырлардағы қазақтардың қоғамдық-
экономикалық құрылысы» тақырыбымен жарық көріп, 1971 өңделіп, толықтырылған
түлде «ХVІІ-ғ. – ХХ-ғ. ... ... ... ... ... атпен
қайта шыққан ғылыми еңбектің авторы С. Толыбеков «Тәуке хан жыл ... ... ... басы қосылатын феодалдық съездер шақырып ... ... ... ... ханның Ережесі (Жеті жарғысы ) қабылданған еді»
деп жазған С. Зимановты сынға алып, ... ... ... көшпелі
хандығы мемлекеттіліктің бастапқы сатысында ... ... ... ... және ... ғана айналысты. Қазақ ... ... ... мен ... тонаудан басқаны білген емес... Жыл сайынғы
съездер Тәуке хан енгізген қандайлық бір жаңа институт емес, ... ... ... ... ... деп ... әрі ... қорытынды
жасайды. [28, 342, 344] Мұның өзі, ... ... ... ғылымының
шектен тыс идеологияландырылуы желісінде орын алғаны анық.
С. Фукстың ХVІІІ-ғасыр мен ХІХ-ғасырдың бірінші жартысындағы қазақ әдет-
ғұрпына арналған еңбегі осы саладағы ... ... ... ... ... да, аталмыш мәселеге байланысты қандай да бір тың мәлімет, жаңа
қорытынды ... ... ... ... ... аталмыш автор, би
институтының ХVІІІ-ғасыр аяғында, яки Абылай хан билігі тұсында-ақ әлсірей
ьастағанын, бұл ретте ... өлім ... кесу ... ... ... мен ... кеңесінің құзырында болып келген мәселені хан
институтының жекелеген өкілдері өз ... шеше ... ... дұрыс атап көрсетеді. [43,25]
Көшпелі қоғамдағы билер институтының тарихи эволюциясы, оның дәстүрлі
қоғамдық ... ... орны мен ... ... үстінде
Қазақстанның ерте және кейінгі орта ғасырлар тарихына байланысты жазылған
кеңес ... ... ... ғалымдарының, атап айтқанда Л.Н.Гумилев
[49, 62], С.А. Плетнева , А.Новосельцев еңбектері біршама септігін ... КСРО ғана ... ... ... ... ... ... дерлік қамтыған
және Қазақстанды дербес мемлекет ретінде тарих сахнасына алып ... ... ... ... ... ... отандық ғылымызға, оның
ішінде тарих ғылымына тың серпін алып ... ... ... және
идеологиялық қасаңдық пен ғылыми тарөрістілік, таптық сыңаржақтылық
салдарынан өн ... ... ... ... ... ... айналған қазақ тарихына байланысты көптеген еңбектер жарық
көріп, әлә де болса ... ... ... ... ... мұндай сапалық
өзгерістерді диплом жұмысымның бір тараушасына алынған билер институты, ... ... ... ... ... ... ... арналған
зертеулерден де айқын аңғарылады. Бұл орайда Н.Өсерұлы, З.Кенжалиев және
т.б. ғалымдардың еңбектерін атап ... ... ... аяғы мен 1990 жылдарда отандық қоғамдық ғылымдар көшпелі
қоғамның өзіндік ерекшеліктері, оның саяси, әлеуметтік және ... ... ... пен ... ... мәселелеріне ден қоя
бастағаны байқалып отыр. Мәселен, ғалым-зерттеуші ретінде ... ... оның ... ... ... ... көп ... Н. Өсерұлы
билер институтын өз алдына бөлек әлеуметтік ... ... ... ... ... арқылы бағалауға бейім. Сондықтан да болар, ол билердің
тек шежіре-тарихнамалық, ... және ... ... ... ... ғылымы саласынан жазылғанымен, қазақ қоғамындағы дәстүрлі әдет-
ғұрпы ғана емес, сол ... ... және ... ... ... ерекшеліетерді ашуға ұмтылуы себепті тарих
және филисофия ғылымдары үшін де ... ... ... ... ... қоғамындағы дәстүрлі құқықтық мәдениет» атты еңбегінде билер
институтының ... ... ... түсіндіріп, қазақ әдет-ғұрып
құқығының нормалары мен институттарының тарихи функциясы ... алу, ... ... ... ... ал талас-тартыс туындап жатса
уақытысында жылдам, қоғамда ... ... ... ... ... негізінде шешу еді», - деп көрсетеді.[84, 69 б.] Айта ... З. ... ... ... ... келген ХІХ-ғасырға жататын «билер
ережелерінің» бірқатар нұсқаларын айналымға түсірген зерттеушілердің бірі.
[84]
Аталған заңгер ғалымдарға ... ... ... В.
Моисеев, Б.-А.Б. Кочекаев, М.Арын, М.Қойгельдиев, ... ... ... ... ... ... ... даму барысындағы
қоғамдық әлеуметтік және саяси рөлдеріне аударады.
Б.-А.Б. Кочекаев өзінің зерттеу нысанасына ... ... ... ноғай-орыс қарым-қатынастарын қарастыру барысында Ноғай
ордасының саяси құрылымын тиянақтап өтуге тырысады. ... ... ... осы ... ... ... ең жоғарғы рөл атқарғандықтан, автор ... ... ... мәртебесін атап қана қоймай, [86, 38-39 бб.]
оның ... және ... ... қоғамдық мазмұнына шолу жасауы
керекті.
Сол ... ... пен ... қазақ қоғамындағы билер
институтына қатысты ... ... ... ... сүйене
отырып тұжырым жасаудан аса алмай, Төле, Қазыбек және ... ... ... ... тарихи оқиғаларға байланысты рөлін айтумен шектеледі.
[43, 27 ... Арын ... ... ... ... ... үшін төл ұғым
екендігіне, әлеуметтік статусы жағынан оның батырдан жоғары тұрғандыған
дәлелдесе, [55, 71-72 бб.] М. ... ... ... ... ... ... сыртқы саясатында атқарған дипломатиялық
рөліне көңіл қояды. Ал Р. ... ... ... М. Қойгелдиевпен бірігіп
жазған «Қадырғали би Қосымұлы және оның жылнамалар ... атты ... де, сол ... одан екі жыл бұрын шыққан «Жалаири «Жәми ат-
Тауарихының» тілі» монографиясында да «би» ... ... ... ... яки орта ... ... тек кейінен барып, ХVІІІ-ХІХ
ғғ. ғана «сот» ... ... ... ден ... [13, 68 ... ... пен С. Өтениязовтарға келсек, бұлардың алғашқысы соңғы
уақытта ... ... ... ... ... ... байланыстырып жүрген патронимиялық ... ... ... ... ... сәйкестендіруге бейім. Ж.Артықбаевтың
пікірінше «би дегеніміз қара халық өкілдерінің көтерілетін ең биік ... ... би ... ... ... ... отырғаны түсінікті.
[61, 118 б.] Ал енді би институтының патша ... ... ... ... ... дағдарысы мен ... С. ... ... Оның ... ... уақытта қазақ
арасында билердің екі түрлі болған: «біріншісі –ертеден келе ... ... яғни ... ... ...... өкіметінің
нақсүйері, халыққа жек көрінішті болса да, ... май ... ... ... би, өкіметтен жалақы, халықтан пара алушы».
Қазақ қоғамындағы билер институты ... сөз ... ... ... ... тәрізді құбылысқа тығыз байланыстылығын атап өту мүмкін
емес. Жоғарыда айтылып ... Ә. ... ... бұл мәселе турасында
кейінгі кезде бірқатар ... ... ... ... жарық көрді.
Мәселен, С.Қасқабасов, Б. Адамбаев, А. ... ... С. ... ... ... логикалық-композициялық құрылысы, тақырыбы мен
түрлері, әдебилігі мен тарихилығы, ұлттық әдебиет пен өнер ... орны ... ... ... ... Н. ... М.
Қазбековтер қазақ тарихындағы есімі белгілі ... мен ... ... ... ... ... ... бұл еңбектердің
теориялық-методологиялық негізін ... ... ... ... қалап кеткені белгілі.
Осы кезеңге дейін зерттешілер билер институтының тарихи маңызын тек
құқықтық тұрғыдан ... келе ... Ал оның ... мәдени және
әлеуметтік-этникалық мән-мағынасына назар аударатын салиақты еңбектер кемде-
кем. Мұндай олқылықтың орны соңғы ... ... ... ... де ... ... зерттеуді қажет ететін мәселелер жетерлік.
Мәселен, өзінше бір «дала ... ... ... ... ... ... аса құнды жанама дерек болып табылатын
«Жеті Жарғының» «Хандар мен сұлтандар, ақсақалдар мен рубасылар күздің күні
даланың орта кіндігіне ... ... ... талқылауы тиіс»,[66]-
дейтін арнайы бабына сәйкес ХVІІІ-ғасырға қарай жыл сайын көктем мен ... ... ... де ... ... өтіп отырған. Көңіл аударуға
тұрарлық нәрсе сол, әңгіме біріншіден, ... ... ... (халық
өкілдерінің жиналысы түрінде), екіншіден, бұл өкілеттік биліктің ... ... ... ... жеке басы ... емес, «халық
мәселелерін» талқылауы туралы ( М. Гродековтың айтуынша ... ... саны ... төртеу: жайлау, қыстау, соғыс және бітім
жариялау[43, 77б]), үшіншіден, сөз жоқ, ... ... ... ... ... де тыс ... іс жүзінде сайлау туралы сөз
қозғалып отыр. Олай ... ... көз ... – көшпелі қоғам талаптарына
сәйкестендірілген демократиялық саяси ... ... ... ... мұны ... яғни ... ... демократия деп
атайды.
«Жарғының» аталған бабынан көрініп тұрғандай, хан мен ... бар ... мен ... бар. ... ... функциясы
атқару билігі болса, халық ... ... ету ... мен ... яки дала ... тиесілі. Қоғамдық құрылымның ата, ру,
тайпа, жүз ... ... ... ... ретінде соңғылары
қашанда жергілікті өзін-өзі ... ... ... ... ... ... ... в неограниченной вольности... Каждый
киргиз живет так, как вольный госпадин..Однако каждое ... или ... над ... ... ... все происшедшие от одного колена
отказывают добровльное послушание»- деп жазады П.С. Паллас.[87, 229 б] ... хан мен ... ... ... ... ауыл мен ... ру мен ... мен тайпа, жүз бен жүз, яки халықтың түрлі ... өз ... ... ... үш жүз ... ... алаштың» өкілдерінен
тұратын билер кеңесі- жоғарғы сот органы сияқты еді. Мұның өзі ... ... жүйе ... ... көлбеу және жоғарылы
бөлінісін еске ... В.В. ... ... ... ... в ... форме роевлялся в ... еще ... ... [43, 78 б].
Ендеше, демократиялық үрдіс ХVІІІ-ғ. қазақ қоғамының саяси құрылымына
ғана емес, сол сияқты мемлекеттік ... да тән ... ... бір ... ... сол, «Жеті жарғының» баптарынан байқалатындай,
билердің мақсаты қандай да бір жаза белгілеу, айып кесу кінәліні тұқыртып,
жазалау емес, ... ... ... ... бойынша адам үшін
ең басты әрі негізгі сот- ол адамның өз соты, ішкі соты, ар соты» [83, ... Бұл ... орыс ... И.А. Козлов кезінде былай деп жазғанды:
«..самыми светлыми сторонами киргизкого суда являются постоянное ... к ... ... лиц и дух ... господствующий почти в каждом
решении его ... Усвоение нравственных идей расширяет понятия справидливого
и несправедливого и представляет возможность провести ... ... ... ... [43, 79 б.] Бұл енді ... жарғының», оны жасаушы
заңгерлердің көшпелі қоғам мен ... ... ... ... ... ... ... мәтіні.
Тереңірек үңілсек, хан мен халық бірлесіп талқылайтын жоғарыда
айтылған бес ... яки ... ... ... және ... хан сайлау
мәселелерінің бесеуі де ... ... ... тыс шешіле
алмағандығынан аңғарамыз. Қыстау мен жайлау түптің ... жер ... ... сөз ру-тайпа жетекшілері ретінде билерге ... ... және ... ... ... сыртқы жаумен келіссөздерге
көбіне билер жүргендіктен, түпкі шешімді ... сөз ... ... ... ... Ал, хан сайлау тәрізді аса маңызды қоғамдық
рәсімді атқару сонау Шыңғыс ханнан бастап негізінен ... ... ... кетуге тиіспіз, қазақ қоғамының, оның ... ... –ғ. ... әлеуметтік құрылымын қарастырған зерттеушілердің көбісі, билер
институтын хандық және ... ... ... ... ... Бұл ... олар негізінен орыс шенеуліктерінің жазбаларына
сүйенгендігі ... ... ... «би ... лауазымын мәртебесі жөнінен
ханнан немесе ... ... ... ... ... -деп ... ... келіп, академик С.Зиманов «билер-қоғамдық құрылымда
сұлтандардан бір саты ... ... ру ... ... айтса, [43,
80 б.] А. Еренов олардың қазақ қоғамындағы ... ... ... ... жайлы біршама жалпылама тұжырымға келді. [88, 58 б]
Қазақ қоғамының ... ... оыс ... еңбектері
негізінде арнайы зерттеген М.Бижанов би ... ... ... ортаңғы буынына жатқызып, С. Зимановтың пікіріне ... Сол ... ... ... ... және ... ... авторлары да би ... ... ... ... хан және сұлтандардан кейінгі орынға қойса, ... ... ... ... ... мен ... қатар орналастыруға
бейім. [24, 351 б.] Ал енді ... ... би ... ... ... буынына жатқызады. [61, 240 б.]
Біздіңше, мәселе барынша нақтылай ... ... ... және бұл ... ... өткендей, қандай да бір әлеуметтік институттың маңызы оған
деген объективті ... күрт ... ... ... кеміп,
төмендеуіне кеміп, төмендеуіне байланысты ауытқып отырғандығын үнемі есте
сақтаған жөн. Осы тұжырымға иек ... ... ... ... алғашқы
жартысында билер институты барынша өрлеп, тіпті ... ... ... әрекет еткен кезеңі болды деуге мүмкіндік бар. Анығында, архив
құжаттарынан байқалатындай, ... ... ... қоғаындағы хан билігінің
ықпалы мүлдем әлсіреген тұс. [43, 81б.]
ХVІІІ ғасырда қазақ қоғамының ... ... би ... ... хан, ... тәрізді әлеуметтік ... ... іс ... ... бүкіл ішкі саяси-әлеуметтік билік
тетіктерін шоғырландырған және нақты іс-әрекетке ... ... ... рөлін атқарды деуге толық мүмкіндік бар.
Мұның кезекті ... ... ... ауызша тарих айту дәстүрі
туындыларын кеңінен тарта аламыз. Мәселен, ескінің ... ... ... ... ... хан, ... Есім ... аңсаған, елдің өз бірлігінен айырылғанын осы хан ... ... ... ... ... жж.): «Ақтың жолын күзетпей,
жамандықты тұтқан жұрт. Мамыр асып, бай болып, байсал ... ... ... ... ... хан ... ... Баяғыдай баршындап, бірауызды
болмады» [89, 84 б.]-деп күйзеле жырлайтыны бар.
ХVІІІ ғасырда қазақ қоғамындағы билер институтының аса ... ... ... ... ... ... көрініс табады. Осындай
құрылтайлардың бірінде қазақ тарихының ежелгі ... ... ... ... келе жатқан дағдылы әдет-ғұрып нормаларының, оның ішінде
«Есім ханның ескі ... ... ... ... жолы ... ... ... негізделе отырып жүйеленген, әркелкі ғұрыптық нормалар бір ізге
түсіріліп, ... ... ... ... жарғы» қабылданғаны белгілі.
Мазмұн-мағынасы жөнінен «дала конституциясы» ... ... ... нақты қабылдану яки бекітілу мерзімі белгісіз. Әйтсе, ... ... ... оның ... ... ... ... қояды. [90, 27, 125 бб.] Жеті жарғының пайда болу уақытын ... ... ... ... аталмыш құжаттың 1680-1718 жж. билік еткен Тәуке ... ... яки ... ... Аталмыш кезең халық жадында
«қой үстінде бозторғай жұыртқалаған заман» ретінде сақталып ... ... ... 70-90 ... ... ... үшін аса жайлы болған еместі. ... ... оның ... ... Ташкент үшін аштарханидтен
әулетімен жүргізілген үздіксіз соғыстарда қазақтар ... ... де, ... жж. ойрат қонтайшысы Қалдан-Бошақты Оңтүстік Қазақстанға басып кіріп,
үш рет Сайрамды қоршап, соңғысында ақыры ... ... ал ... ғ. ... қол ... ұстағаны белгілі.[25, 98 б]
Екіншіден, ауызекі деректерге қарағанда, «Жеті жарғы» Ташкентке жақын
Күлтөбедегі бас қосулар нәтижесінде дүниеге ... М. ... ... ... ... жиын» деген сөз осыдан қалған деп есептейді.
[71, 162 б.] Ал ... ... ... деректерден халық жиналысы –
құрылтайлар туралы мәлімет кездеспейді.
Үшіншіден, халық аузындағы атадан балаға ... келе ... бірі ... жарғының» Тәуке хан үш жүзден шақыртқан ... және ... ... ... құрастырыпты десе, екінші бір
әңгңмеге сәйкес оны Ұлы жүзден Үйсін, Төле би, Орта ... ... би, Кіші ... ... ... би, қара қырғыз Қоқым би, ... би және ... ... би ... ел ағалары жасап шығарған. [65,
273 б]
Егер «Жеті жарғы» Т.И.Сұлтанов сыңай танытқандай ХVІІ-ғ. 70-жылдарында
пайда болса, онда 1663 жылы ... ... Төле би де, 1667 жылы ... би де, 1682 жылы ... ... би де әлі тым жас. ... ... аяғында пайда болды дейтін десең, қарақалпақтар мен ... ... осы ... ... ғана ... түскені белгілі. [24, 316
б]
Назар аударарлық жәйт сол, «Жарғы» авторларының саны алтау. Яғни, ... ... ... екендігін оны жасаушылардың санына байланыстыру
қисынсыз. Алайда, жетінші ... ... ... өзі ... ... ... шындыққа келетінін байқау қиын емес.
Билердің халық тарапынан сайлауын Қазанғап Байболұлының «Төле бидің
тарихы» дастанында ... ... де ... ... Мәселен,
Төленің әкесі Әлібек Ұлы жүздің «сөз тияр» игі жақсыларының арнайы жиынында
би ... ... ... ... ... ұлы жұз, би ... деді ... айтып бәрі де, сипаттап өтті ерлерді. Ұнатпастан өзгені, Әлібекке
келеді. Ақ пейіл, жарлы, мінезі кең, қой айдаса ... ... ... Аз ... тура ... ... бір ... Және атаның баласы, бар
жағдайы келеді. Осыған бәрі жөн ... ... ... ... ... де
қожабек, бәрі бата береді».
Бұдан байқайтынымыз сол, ... би ... ... ... сайлау үшін дүние-малға бай дәулетті болу міндетті емес, ... де ... болу ... ... тек ... яки, бұл жерде би
тұқымынан ... ... ... тарихында» Әлібектің әкесі, Төленің атасы Құдайбердінің ... ... ... ... ... ... биден соң, опат ... ... ... 186 ... ... Қаз дауысты Қазбектің әкесі Келдібек те, баласы ... ... ... ... би ... ... үшін ... жолына бағына
қоймағандығын атап айту қажет. Мәселе тек, Бұқар жырау жырлағандай, ... ... ... жол мен жобадан» дегенге тіреліп отырса ... ... ... в ... бия не ... у казахов каким-либо
формальным выбором со стороны народа и ... со ... ... ... ... ... ... в судебных обычаях, соединенные с
ораторским искусством, давали ... это ... ... лиц
носивших звание биев, имея большую юридическую практику, обыкновенно
наследовали знания и ... с тем и ... биев было у ... ... [42,87 б]- деп ... Назар аударатын бір жәйт, Шоқан
Шыңғысұлы би лауазымының сайланбалығын жоққа шығарып отыр. Біздің ... ... ... ... би ... ... ... функциясына көңіл бөліп, оның әкімшілік-саяси, ... ... жете ... ... ... ... айтылған Төле бидің әкесі Әлібекке қатысты халық ... ... ... да бір ... әділ ... дерлік әңгіме жоқтың
қасы. Ендеше, би сайланғанда Әлібек тек сот функциясын атқару мақсатында
ғана емес, ру ... ... ... ... ... лауазымға сайланған.
Мұны жырда айтылатын:
«Құдайберді би болған, қазақ жаулап қалмақты. Есім хан мен ... мен ұлы ... жеті жыл ... алыста, басшылық етіп тұруға,
билердің болды керегі», - деген жолдар нақтылай түседі. «Сөз ... ... би ... үшін ... ... себеп осы. Би институтының
тарихи эволюциясы ең алдымен оның осы әкімшілік-саяси функциясына ... ... ... ... ... ... ... жазалау емес, тәртіпке шақырып, дау-дамай, жанжалдардың ушығып
кетуіне жол бермеу, ауылдың, елдің ... ... Одан ... ... әскербасы-билермен шатастыруға болмайды. Соңғыларының міндеті
білгірлігімен қол бастап, халықтың қамын ойлау, ... ... ... 97б ]. ... би ... ... еш ... арнайы
атап өтеді.
Орыс шенеуліктерінің тағы бір қатары атап көрсететіндей «орда ... айту үшін тек биге ... ... де ... ... Ол хан ... да, көпті көрген көне көз қарияға да, ділмар да білгір ... да ... ... ... ... ... хандар ата-
салт, әдет-ғұрып яки ғұрыптық заңдарын жетік білмегендіктен сот ... ... өз ... беріп отырған. Ал билердің қолбасшылық яки
әскери функциясы, көбінесе ... ... ... ... айқын.
Тарихи даму прцесі біркелкі емес, түрлі объективті қажеттіліктерге
байланысты қоғамдық институттар ... бірі жиі ... ... кейде бірі алға шығарып, екіншісі кенжелеп, кейде кейінгісі
озыңқырап, алдыңғысы кейін қалып жатады.
Мәселен, қазақтың өз ... ... ... ел ... аса ... боп саналатын ХV-ХVІІ ғасырлар аралығында бір ... ... ... найза білегін батыр, әскер еткен қолбасы, от ауыз, ортақ тілді ақын
немесе ... ... ... ... сыйғыза білген қайраткерлер тән
болса, ел іргесі нығайып, «бір жеңнен қол, бір ... бас ... ... ... ... пен ... ... ретінде хандық
институтының маңызы арта түсті. Ал, аумалы-төкпелі ХVІІІ ... ... ... өз тәуелсіздігін сақтап қалу өзекті болғандықтан, алдыңғы қатарға
оң мен солын ... ... ... ... қайраткерлер санатындағы би ... ... ... ... құбылыс.
Ал, енді би институтының әлеуметтік-идеологиялық ... ... ... ... дау-дамай, тайпа аралық жанжал тән. Себеп-Батыстан
ентелеген Ресей, Шығыстан төнген жоңғар, бүйірден көз ... Орта ... ... ... ... ... жайылым үшін аудай
қажетті жерге ... ... та орын ... ... ... емес еді. Орыс
шенеуліктерінің тағы бірі ... ... ... ... «көп аса және негізінен жайылым жолында орны алып ... ... ... [43, 98 б.] Мұны ... ... та ... ... [81,
75 б] Міні, осындай тұстарда, яғни ру мен ру, тайпа мен тайпа, жүз бен ... ... ... ... ... арғысы
«Есім хан салған ескі жол», «Қасым хан ... ... жол» ... ... жарғының» жоралғысына сай реттеп отырушы ... ... ... ... өмірдің күрделі оқиға, келелі кесім-шешімдеріне байланысты
билер институтының ішкі мән-мағынасын айқындау ісіне ... ... ... ... Соның ішінде біз тек Төле би, Қазыбек би, ... ... ... ғасырда қазақ даласының үш кемеңгері өміріне байланысты
ғалым- ... ... ... жоқ. Мәселен, тарихи
әдебиеттерде болсын, ... ... ... жарық көріп кел жатқан әр түрлі
баспасөз мақалаларында болсын Төле, Қазыбек және ... ... ... ... ... үш жүзінің үлкенді-кішілі ... орай ... кең етек ... ... Ә.Кекілбай бірқатар деректер, оның ішінде
аталған билердің замандасы Қожаберген жыраудың айтқандарына сүйене отырып,
Әйтекенің жасы Төледен ... ... ... ... бұл ... қарай емес, жолдарына қарай сөйлеп, қарекет еткенін» дәлелдеуге
тырысады. [92, 135 б]
Сөз болып ... ... ... ... ... ... ... ахуалын кезінде Шоқан Уәлиханов былайша тұжырымдады: «ХVІІІ ғасырдың
алғашқы он ... ... ... өміріндегі аса ауыр жылдар болды.
Жоңғарлар, Еділ бойы қалмақтары, Жайық ... мен ... ... ... ... әкетіп отырды.»[91, 6 б.]
Шын мәнінде, арада ғасыр өткен соң Шоқан Шыңғысұлы ... ... ... күтпес сұмдықты, тіледік қашан, ойладық! Көшіп, босып
қоныстан, қанжығаға саптаяқ, ... ... ... ... көшіп конған
жер, Тоқырауын, Жамшы кеп, Сарысу мен ... ... ... алшы ... ... ... Ақтамберді жыраудың да, «Шортан көлге шыдамсыз, балықтағы
бір ғарақ сол тұстан», немесе, «Егер шүршіт ... егер ... ... бір, ... ... ... сөгер сол», -деген Бұқардың да
көңілдерін күпті еикен күдікке толы болжамдарының шындыққа айналған күні
еді. Осындай, ... ... ... ... қиын ... ... түсініп, қамсыз
қалмау қажеттігін үғына білген көреген ел көсемдерінің қатарында ... ... бар ... ... ... ... ауыр жағдайда қазақ даласының саяси
жетекші топтары да қолайлы дерлік ... ... ... ... болатын және бұл ретте басты назар Ресейге айғандығы негіссіз емес
еді. Бұл, біріншіден, ... ... ... – саттық факторына,
екіншіден, алдымен жоңғарлар, ал кейіннен Цин мемлекеті ... ... ... барысындағы әскери-саяси факторға байланысты
болғандығы тарихи әдебиетте барынша дәлелденген ... 128-129 бб] ... ... ... ... нәтижелері қазіргі күні
біршама айқындалып болды десе болады. Деректерде қазақ-орыс ... ... ... яки ... әс-әрекеттер болсын
қазақ қоғамының сырқы саяси ... ... ... ... ... ... ... Аполлованың еңбегінен көре аламыз.
Мәселен, 1715 жылы ... ... ... ... Тайқоңыр би
жетекшілік еткені белгілі. Елшілік қазақ ... сол ... ... башқұрт елшілігене жауап ретінде Уфаға қазақ-башқұрт алауыздықтарын
келістіру үшін жіберлген еді.
Сол сияқты, Әз-Тәукенің қазасынан соң хан сайланған Қайып хан да ... ... ... ... оны ... пен ... басқарғаны, [43, 110 б] ал мұнан кейін екі жылдан соң ... ... ... би тағы ... ... Бұл ... біз тағы да билер
қазақ қоғамындағы жоғарғы статусты иеленгенін байқаймыз.
ІІ.2 батырлар туралы зенрттеулер ... ... ... ... мен ... ... бейбіт заманда
нақты көрінбесі анық. ... ... ... мен ... ... замандарға тән екені белгілі. Қай кезеңде болмасын батырлар –
жауынгерлік дәстүрді жалғастырушылар ретінде бағаланды.
Елдің елдігін ... ... үлес ... ... ... ... ... ұйымдастырып, оның келешегі үшін топ алдында сөз сөйлеп, халықты бір
арнаға тоғыстырып, оның келешегі үшін топ ... сөз ... ... ... ... оларды қазақ мыңдығы мен түменбасыларына топтастырып,
ұйыстырып, әскердің жігерін жани ... ... ... ... ... ... ... феномині» ретінде қарастырылады.[19.]
Батырлар өздерінің қарамағындағы рулары мен тайпаларын бастап шығар
жолбастары, қолбасы, рубасы, жөн сілтері болды. ... ... ... ... ... ... руластарының талап-тілегін
жеткізді. Себебі ... ... ... сөз қадірін жете білетін,
түсінетін жоғары интелектуалды дәрежеде еді.
Абай: «Біздің қазақтың ... кісі ...... ... - деп ... ... ... Есім Райымбек батырдың әулиелік қасиеті туралы
жазған мақаласында, ... ... ... түрғыдан тұжырымдайды.
Сонымен қатар, «батырлық», «ерлік» ... ... ... ... жасай
отырып: «Ерлік адам болмысының ерекше қасметі. Жаратушы ерекше жандардың
табиғи болмысына ерлік ... ... ... сол ... адам ... ... Ер адам мерт ... демейді, себебі, оған қуат беретін
–намыс. Ерлік деген тек бір ... ... ... ... ... ... -деп түйіндейді ғалым. Ерлік идеологиялық ұғымға айналғанда, оның
табиғи ... ... өзге ... ... ... кету мүмкіндігі
үнемі болып тұрады. ... ... да ... ... олардың ісі
ізгілікті ме. Олай болса ерліктің өлшемі не болмақ? Ерліктің өлшемі-ізгілік
[20, 16 ... ... ... әрі ... ... ... мақсаты елін, жерін қорғау, -дей
келе, Райымбек батырды әулие дегенде ол ... ... ... ... ... ... жол ... кемеңгер әулиелігін айтады. ... ... арлы адам ... ... сондықтан Райымбек бабамыздың
батырлығы, ел ... ... да ... ... деп ... 17].
Қазақ қоғамы үшін батырлықтың белгісі ең ... ... ... ... ... ... ... бірге келе жатқан «каһармандық эпоста
белгілі бір жырдың басты кейіпкері ең ... ... ... ... ... ... ... онымен тең келер, күш таластыра алар жан ... ... ... ... ... ... ... «Қобландыда»
ноғайлының ең үлкен батыры осы Қобландының өзі, ал, «Ер ... ... ... ... ... кеткендей болады. Батырлық жырлардағы
негізгі мотив – ерлік, сыртқы жауларға қарсы күрес. ... жыр ... ... та еді» [21, 186; ... ... ... ... мирасқорлық жолымен берілмейді, оған әрбір
адам жеке басының ерлігімен ие болады. Ел ушин жанын қиған ... ел ... ... халық олардың аруақтарын қастерлеген. Ата-
бабаларынан бері қарай «Батыр» атанып келе жатқан ... да ұрыс ... ... ... не ... ... ... , қауіп-қатерді елемей,
ұрысқа жалғыз кіріп ерлік көрсеткен адам «жеке ... ... ... ... ... жау қамалына ойран саған ерлерін қазақ «қамал бұзған қас батыр»
деп ерекшелеп атаған [22, 3 б].
Сондай-ақ «батыр» ... ... ... ... ... ... ... өкілдеріне, сондай-ақ көшпелі қоғамның кез-келген
мүшесіне ... ... жеке ... ерлігі үшін берілгендігі», «..
тағдырдың тәлкегімен әлеуметтік таптың төменгі сатысына ... ... ... тек Шыңғыс тұқымы болғандықтан ғана емес, ең алдымен майдандағы
ерлігі мен ел ... ... үшін хан ... [23, 80 б.] ... ... шығатын қорытынды қазақ қоғамындағы батырлардың
мирасқорлықпен емес, тікелей жеке ... ... ... ... да бір ... ... болса керек.
С.Г. Кляшторный мен Т.И. Султанотың «Казахстан – ... ... ... «За ... ... в ... и за умелое
руководство военными ... ... ... ... ... ... ... многократные герои поля брани ... ... ... ХV в., ... или ... ... /толубахадур/
-собственно «полный багатырь», то есть человек безкерный отваги, стойкость,
силы. Как титул слово батыр ... к ... ... ... 345 б],- деп ... ... батырларының дәрежеленуі (яғни, жеке батыр,
хас батыр және т.б. атақтарымен аталуы) ежелден келе жатқан ... ... ... ... ... көзге түскен
жауынгеолерге ерекше құрмет көрсетілетіні айтылады. Билеуші ... ... тек ... ... жауынгерлер ғана сусын ішетін,
ал жауды өлтіре алмағандар шетте отырып, мұны ... үшін ... ... ... ... ... Дәл ... ұқсас дәстүр ғұндарда болғаны
белгілі [3, 23 б]. Басқаша ... ... ... халықтарда ежелден
жоғары бағаланған әрі бұл олардың дәстүрлі қоғамының ... ... бірі ... жаңа ... да ... ... ... қазақ қоғамындағы батырлардың ролінің артуы осындай
мәртебелеу жүйесімен де тікелей байланысты болған. Себебі, соғыста ... ... ... ... ... ... ... атақ үлестіру,
жақсы соғысқан жауынгерге онбасы, ... ... ... ... ... ... ... жаудан түскен олжаның бір бөлігі, атақ, ... жер, қала ... ... ... ... ... ... кеңесіне қарастыылуы сынды т.б. марапат көрсетіліп отырған. [22, 230].
Батырларды ... ... ... ... ... ... жариялаған
Олжабай батыр туралы ел аузында сақталған әңгімелерден көруге болады. Онда
Олжабай батыр үш жүздің сайдауыт ... ... ... ... жүргізіп
тұрған жоңғарларды Сырдариядан, одан ары Жетісудан ... ... ... ... баяндалады. Батырлардың ерлік істеріне разылықтарын
білдірген ... ... ... хандар Яссауи мешітінде ... бері ... ... ... ... ... қылышты сыйға
тартады. Бұл қылыштың әуелгі иесі Әмір Темір. Мешітке сый ретінде берген ... екен ... де ... ... ... ... ... арттыра түсетіні
белгілі [25].
Тарихшы Б. Берлібаев батырларды – жауынгерлік дәстүрді жалғастырушылар
деп анықтама бере отырып: ... ... ... ... ... ... ... елдермен тұрақты ... ... ... қорғау барысында шындалған», -деп түйіндейді
[3, 24 б.].
Батырлардың сын ... ... ... ... М. ... ... ... «Олардың қай-қайсысы да болмысын « сарапқа
түсіп, сын кеше жүріп, қаттыны біліп, қалыңды жарып, ... өтіп ... ... ... ... бойы ... ... Ел іші-кен дейді халық.
Қиын-қыстау заманда халықтың болмысы тарих сахнасына шығып, оның бүгінгісі
мен ертеңі сарапқа түскенде ел ... ел ... ... ... ... ел ... ер намысын ұштастырған ерлер шығады. Замана деген ұста
ерлерді тудырды, олардың ... атын ... ... ... [26, 60 ... зерттеушілер көшпелі халықтардың жауынгнрлігі, батырлығы, тіпті
жалпы құндылықтар жүйесінде ... ... ... ... ... ... ... өміріндегі соғыстың орны мен олардың жалпы ... ... ... ... мен идеологиясына өз әсерін
тигізген. Дәстүрлі қазақ қоғамындағы батырлық, ерлік қасиеттердің ... ... келе ... ұлттық ерекше қасиеттерінің қыры екендігіне шет
елдік саяхатшылар мен зерттеушілер де баса назар ... ... ... ... аралап, елдің тұрмысы мен салт-санасын зерттеген шет
елдік саяхатшылардың бірі Н. Зеланд: ... ... ... ... жауынгер болатындай барлық қасиеттер бар. Даладағы өмір қауіп-қатерге
үйретеді» [3, 24 ... ... ... мен ... ... келе,
Қ.Ахметжанов: «Батырлардың жеке ерекшеліктеріне тоқталсақ, олардың басты
ерекшелігі олар тек қана әскери кәсіппен ... ... ... ... ... кшатрийлері сияқты әскери қызмет
қазақ батырларының қоғамдық монополиясы еді. Басқа кәсіппен ... ... ар ... ... ... ... батырлардың өмірлері
осылай өтті», - деп жазады [22, 15].
Тарихшы Е. Бекмахановтың еңбегіндегі: «... ... ... ... ... ... одан кейін Орта Азия жаулап
алушыларымен болаған соғыстары ерекше ықпал ... Осы ... ... ру ... тізігінін қолдарына алып, қоғамдық өмірдегі
жетекші тұлғаға айналған. Бұл туралы қазақ ағартушысы Ш.Уәлиханов былай деп
жазды: «Батыр- ... ... ... кейінгі ең атақты тұлға... Ол ең
беделді адам, оның кеңестері халық арасында салмақты...» [11, 101 ... ... ... М. ... ... ... царской Россией и борьба
казахского народа за независимость» атты кітабында тарихшы А. ... ... ... ... мынандай дәйексөз келтіреді: «Жайық
қазақтарында өліспей беріспейтін бір ғана жау ... ол ... еді. ... мен шаршауды бімейтін өте қайсар және қажымайтын жау ... ... ... ... қиян-кемкі нағыз соғыс жүргізді» [27, 112 б]. Бұл
жерде ... ... ... қазана есебінен жыл сайын ... ... ие ... ... қарсы қарапайым қаруланған Кіші
жүз қазақтарының қайтпас қайсарлығын бағалағаны анық.
Қазақ сарбааздарының бұл ... ... Н. ... кездеседі: «Қазақтың ең атақтылары көрші елдерді ... ... ... да ... Қарақалпақтар, аралдықтар, ташкенттіктер
олардан ылғи да жапа шегеді» [3, 25 б.].
ХVІІІ-ХІХ ғасырлардағы Ресей ... мен ...... бұл ... мазмұнын ұғына алмай, қарақшылықтың бір түрі
деп сипаттады. Мәселен, орыс ... ... ... арқасында батыр деген құрметке ие болады», - деп ... [3, ... Л. ... « ... ... қарақшылар мен ұрылар халық
арасында құрметке ие болып, батыр деген атқа лайық ... - деп ... [3, 26 б.]. ... ... ... ... басты себебі,
біріншіден өзге мәдениет ... ... ... ... ... негізделгендіктен қазақ қоғамының бомысын түсіне алмады.
Есесіне бұл ... ... С. ... ... ... ... қорытынды береді: тонаушылық пен қарақшылықты олар ұят іс ... ... кім ... ... көп ... өз ... құрметке ие болып, оны алып күш иесі және ержүрек адам ... ... ... [28, 220 б]. Оның ... осы ... жөнінде
адай руының ақсақалы айтқан төмендегі сөздер біраз жайытты аңғартса ... ... ... ... ... ... тіпті тонаушылыр депте атады,
айтса айта берсін ... ... ... ұры ... [3, 25 б].
Қазақ батырларының орталық езгіге қарсы күресінің алғашқы белгілері Е.
Пугачев бастаған шаруалар соғысы кезінде көрінеді. Бір ... ... бұл ... Еділ мен ... ... және ... пен Солтүстік
Қазақстанның аумағын қамтыған ірі соғысқа ... Осы ... ... тарапынан қысымшылық көрген ... ... ... ... орыс әкімшілігі тарапынан алаңдатушылық
тудырған. Оған ... ... ... ... ... ... ... дәлел бола алады: «... ең қиыны қазақтардың ... ... ... ... тұр» [3, 76 ... ... еңбегінде мәліметтерге сүйенсек ... ... ... ... ... қол ... орыс ... тыныштығын алған .
Сырым Датұлынан басқа ... ... ... көтеріліске Байбақты қолын
бастаған Айдар мен Қара батырдың, Беріш қолын бастаған ... ... ... ... ... қатысқандары келтіріледі [3, 77 б].
Кеңестік тарихнамада батырлардың қоғамдық-саяси өмірдегі ықпалына назар
аударылғанымен, олар жеке ... топ ... ... ... ... таптық идеологияға негізделген методологиялық
ұстанымдары батырдың қоғамдық сипатын анықтауда ... ... ... ... ... ... ... әлеуметтік шығу тегіне қарамастан кез-
келген адам қол ... ... ... осы ... ... отандық
тарихнамада батырлар жеке тұлға, батырлық адамның жеке ... ... ... Жалпы, «батыр» сөзі қандай тіл ... оның ... ... ... бір.
Е. Бекмаханованың еңбегінде мәліметтерге сүйенсек Сырым ... ... ... кезінде қол бастап, орыс бекіністерінің тыныштығын ... 126 б]. ... ... басқа тарихи деректерде аталған көтеріліске
Байбақты қолын бастаған Айдар мен Қара ... ... ... ... ... Алашаларды Баймұрат батырдың бастап қатысқандары
келтіріледі. Аталған және де басқа да батырлардың ... ... ... бекіністерге шабуыл жасап, адамдарын тұтқынға алумен және
малдарын ... ... ... көтерілістердің мазмұны оны басқарған батырдың мақсаты
мен міндеттеріне қарай анықталды. Оларды біз екі ... ... ... ... ... ... ... күресі жергілікті билік
өкілдеріне бағытталды. Оның басты ... ... арқа ... сұлтандар
қарапайым халыққа және батырларға тізелерін батыруға тырысты. Соның салдары
оларға деген өшпенділікті тудырған еді. Мұны «Бекет батыр» ... ... ... ... де ... ... ... болады. Мәселен,
батыр өз жақтастарымен келісе отырып, Орынбор губернаторы О. Игельстромға
жолдаған хатында, егер Ресей Кіші ... ... ... ұрпақтарынан
алатын болса ғана, күресті тоқтатанындықтарын мәлімдеген болатын. [62, ... ... ... ... хан биліктен кетіп, Кіші Жүзді ... ... ... ... ... мен ... берілген болатын. Алайда
реформаның жетілмегендігін байқаған Ресей әкімшілігі Кіші Жүздегі ... ... ... ... ... ... болған Сырым батыр 1792 жылы
Ресейге соғыс жариялауға ... ... 1797 жылы оның ... ... ... Есім ... ... [11, 298, 339 бб]. Бұл ... ... ... ... оның ... ... орыс ... ымыраға келуінде және олардың ... ... ... ... ... шығу ... ... күш
салған.
Екінші топқа жататын қозғалысты ұйымдастырушы батырлар мен отарлаушылар
арасында келісушілік болуы мүмкін емес еді. Олай ... бұл ... алға ... мақсаттары маңызды және Ресейге қойған
талаптары саяси тұрғыдан ауқымды болды. ... ... ... ... жолдаған хатында Елек өзені бойына орнатылған
әскери бекіністерді алып тастауды, қазақтарға Елек және ... ... ... ... ... және Ішкі ... ... отырған
Арынғазы сұлтанды қайтару туралы талап қояды [62, 433-434 бб]. Әрине бұл
талаптардың ешқайсысын ... ... ... ... ... ... саясаттың жобасымен үйлеспейтін еді. Сондықтан да Жоламан батырдың
Ресеймен келісімге келуі екіталай болатын. Екінші топқа жататын батырлардың
қызметін И. ... ... ашып ... «Жоламан бастаған көтерілісшілер
ата қоныс үшін соғысып қан төкті. Олар ... ... ... қалайтындықтарын жеткізеді» [3, 43 б].
Қазақ ұғымында батыр болып туу тумысынан Құдайдың ... адам ... нақ ... ... батырлық әркімнің қолынан келе бермейтін
қасиетті іс. Бұл туралы Шал ... ... ... жаратқан Сары, Баянды деп
олардың батырлық қабілеті Тәңірден нәсіп болғанын еске ... [3, ... Қ. ... ... ... ... ... айқындап
өтеді: соғыс ісін кәсіпке айналдырған, өмірі соғыста өтетін, кәсібі
әулетіне жалғасыпотыратын, елдік, ... ... ... ... ... иелері болған, хандық билікпен тығыз байланысты, ... ... ... ... ... намыс кодексі, өзіндік салт-
дәстүрі, діни нанымы, ырым жоралғылары бар көшпелілер қоғамының, қазақ
қоғамының ... жігі [22, 28 ... ... ... ... ... ... олардың өлімге
деген көзқарасына байланысты. Батырларға соғыста өлу ... ... ... өту өкініш болды. Түркі-моңғол халықтарының ... ... ... ... болуды армандағаны туралы Р.Г. Липец: «Его костям
место в ... как и ... его ... коня. Лишняя гореть
праха, несколько лишних капель крови на земле-так и ... ... ... ...... в юрте от ... и ... [3, 84 б,], - деп
тұжырым жасайды.
Батырлар жауынгерлік этикасын қатаң ұстанатын. Осындай тәрбиелік ... дала ... бірі – ... қойылатын талаптар жүйесі болды. Бұл
талаптарды екіге бөліп қарастыруға болады. Біріншісі, соғыс ... ... ...... ... ... ... дұшпанына достарымен қоштасуға рұқсат беру, қаруды дұрыс
пайдалану. Үлкен айқастарда жекпе-жекке ... ... ... ... шын ... батыр атануы осы жекпе-жекте жеңуден басталатын.
И. Ерофеева жекпе-жекте ... ... ... ... ... атап
өтеді. Мәселен, зерттеуші ХVІІІ ғасырдың аяғы- ХІХ ғасырдың басындағы қазақ
қоғамына қатысты мәліметтер жинаушылардың еңбектерінен ... ... ... үшін соғыс кезінде жау жағына үш рет өтіп, қылыш немесе найзамен жау
батырын ... ... ғана ... ... ... туралы мәліметтер
кездестіргенін алға тартады. [19]
Қазақ, қырғыз, қарақалпақ, ... ... ... ... ... ... ... ашуды мақсат тұтқан Р.С. Липец ... ... ... ... өтетінін жазады. Алдымен
садақтан атысады, одан ... ... ... келіп найза түйреп, аттан жұлып
түсіруге ... ... ... сермеседі. Бойларындағы барлық қару-
жарақтары күйреп, ... іске ... ... қалған соң қоян-қолтық ұрысқа
кіріседі [3, 94 б].
Қазақ ... бір ...... ... дәстүрді
жалғастырушылар ретінде көрініс беруінде. Жалпы жыраулық дәстүрдің ... ... ... ... ... ... тарихында
белгілі жыраулардың басым бөлігі ... ... ... немесе өзі
атақты батыр ретінде белгілі болған тұлғалар. Батыр ... ... ... ... ... [63, 158 ... ... қоғамындағы құндылықтар жүйесіндегі алатын орнын қазақ
эпостарындағы батырдың тұлпарының бейнесімен бірге қарастыру қажет. Себебі
батырлардың басты ... бірі – ... сай ... «Ер ... ... ... өзінің қол жеткізіп жүрген
жеңістеріне астындағы аттарының көмегімен ғана қол ... ... ... ... да ... сай ақылды, сүйікті, ірі, тұрқты болып келген.
Р.С. Липец эпостағы арғымақтардың батырларға берер ... мен ... ... ... ... ... ... кеткен. [3, 94 б]. Ал, қазақ
эпосындағы ат образы жеке бейне емес, эпостың бас кейіпкерімен ... ... ... ... ... батырларды ат бейнесіне бөліп алып
қарастыру мәселені толықтай зерттеуге мүмкіндік бермейді.
Қ. ... ... ... ... ондағы қолданылып келген
«Қазанат», «Пырақ», «Дүлдүл» сөздеріне түсінік ... ... ... ... ... ... бейімделген, қазақтың өзіндік сұрыпталып
өсірілген асыл жылқы тұқымы ... ... ... бұл ... ... ... тікелей байланысты, - деп тұжырым жасайды [22, 34
б]. Көбінесе батырлар жырында батырдың аты ... ... ... ... ... ... ... Батырлар жырындағы Алпамыстың
Байшұбары, Ертарғынның Тарланы, Қобландының Тайбурылы өте ... де ... мен өзге де ... ... ... қарсы шапқан
қазақ батырларының арғымақтары жауды жеңіп шығу жолында елеулі үлес қосып,
иелерін қауіпті ... аман алып ... ... М. Мағауин өзінің қазақ эпостарындағы батырлар жырына арнаған
«Тозбас мұра» зерттеуінде Тарғынның Тарлан атты арғымағының да дене ... ... ... ... ... [65, 174 б.].
ХІХ ғасырдың орта шенінде қазақ ... ... ... мен
фольклорын зерттеуге үлес қосқан Бронислав Залескийдің «Қазақ даласының
тіршілік-тынысы» еңбегінде «Қазақты ат үстінде тану ... Жер ... ... ат ... жүре ... ... ептілігін көргенде
қазақтар осы ер үстінде жаралғандай көрінеді» ... ... ... 145 ... ... ... ... 6-7 жастағы ұл балалардың
алдымен ... ... ... ... ер-тұманмен тайға мініп, сондай-ақ олар
арнайы садақтармен құс ... ... ... түнеуге үйрететіндіктерін атап
өтеді. Сонымен бірге ұл балаларды ... ... қару ... ... мен ... ... баулуға ерекше назар аударылатындығын
атап өтеді. [3, 93 б].
М.В. Вяткин «егер ежелгі германдықтарда әскери көсем өзінің айналасына
адал берілген жастарды ... ... да ... ... ... да адал ... жігіттер топтасады»,- деп атап өтеді [10, 108
б.]. Мәселен, тарихи деректерде атақты ... ... ... ... ... ... ... 1742 жылы 14 маусымда Ор бекінісіне
келгенде қасына 513 жігіт ертіп ... ... ... бір ... ... ... жігіттер бір түсті ат мініп, біркелкі киінген.
П.И. Рычков мұндағы сән-салтанаттың көне ... ... ... ... ... жазған. [3, 93 б].
Зерттеушілер аңшылықтың әскери мектеп ... ... атап ... К.И. ... ... ... шықпас бұрын іс-қимылды қалай
жүргізу керек екендігін ... ... ... ... үш ... ... орта, оң және сол қанат. Бұл өз кезегінде көшпелілердің
негізгі соғыс тактикасы болғанына назар аударады.
Батырларды жігерлендірудің ... ... ... ұран ... ... ... арнап, жазып қалдырған: «Боевой количь состоитъ вы
названий предка въ 7-10-мъ колене. Беруть кличемъ также имя ... ... ... ... [3, 95 ... ұрандары туралы профессор А. Сейдімбек ... ... ... тарихы» еңбегінде тоқталып өтеді. Жаңадан ұранға ... тек ... да бір ... ұран ... ғана ... қоймай, көрсеткен
ерлік-істеріне қарай тайпаның тіпті, жүздің ұранына айналған [67, 660 б.].
Сондықтан ... ... ... ... ... келе ... іс. Бұл
мәртебеге жаугершілік соғыста елі мен жері үшін жанын қиюға тәуекел етіп,
ерліктің ерен ... ... ... сынақтан өткен, оның барысында
руластары мен тайпаның белді батырлары мен ... ... ... мен ... ғана ие ... Нәтижесінде ұранға айналған адам руы
мен тайпасының атын асқақтатып, соның барысында өзі де ... арқа ... ... қоғамындағы ұранның мән-мағынасы мен ролі туралы ... ... көп ... да ... [67, 122-134 бб.].
Батырлардың ықпалды әлеуметтік топ болғаны олардың экономикалық ... ... ... ... мол байлықтың, малдың, көлемді қоныс-
жайылымдық жерлердің иесі, рулардың басшылары болды. ... ... ... иесі әрі ... ... ... ықпалды күш болды.
Тарихшы М.П.Вяткиннің деректері негізінде ХVІІІ ғасырдың ортасындағы
батырлардың қазақ руларының старшындарының және қауымның қатардағы ... ... ... ... өтсек:
1-кесте
|Ру атауы |Старшындар ... ... ... ... |
| ... ... ... |батырлар ... |10 |8 |96 |8 ... |2 |2 |56 |5 ... |17 |5 |29 |- ... |13 |7 |13 |- ... ... ... ... ... ... ... |10 |8 ... ... |2 |1 ... Арғын |1 |1 ... ... |1 |1 ... |1 |1 ... ... |2 |2 ... Қыпшақ |1 |1 ... |1 |1 ... ... |1 |1 ... ... |1 |1 ... ... ... ... ... қазақ старшындарының
басым бөлігінің батыр титулы болғанын көруге болады. [10, 118 б] ... ... хан ... ... бола тұра ... ... қосымша көрсетуі батырлардың елдің саяси-қоғамдық өмірінде маңызды
орын алғанын, және де батыр атағын көрсетудің ... де ... ... ... ... ... әкімшілік басқару
мәселелеріне де ... ... ... Кляшторный мен Т.И. Султановтың «Казахстан-летопись трех
тысячелетий» зерттеуінде де ... ... ... ... мәні ... орын ... Онда ... отряд представлял собой
самостоятельную войсковую единицу: во главе его ... ... ... ... ... свой ... стяг и свой уран- боевой призывный клич»
[24, 340 б].
Бұл туралы «Қазақтың көне тарихы» кітабында «Қазақтар ерте ... ... ... ... ... ол аруақтар өзінің ұрпақтарын,
руластарын қолдайды деп ... ... ... ... ... ... келе ... палуан күресінің жұлқыстарында қазақ ру-тайпалары
ата-бабаларының атын ұран етіп ... ... ... ... ... ... ... жете зерттеген Л. Мейер де ұрандарының өзгеруіне қатысты
мынандай пікір білдіреді: «Эти слова однако не так строго ... ... и ... от времени, вследствие разных причин; иногда ... имя ... ... управлявшего долго родом ... ... он ... ... ... с родом, имеющим тот же
уран. Наконец, по мере замирения ... ... ... ... ... ... должно было уменьшиться» [3, 94 б].
Қазақ батырының қару-жарақ түрлері мен әскери өнері ажырамас бір бөлігі
болып ... ... ұрыс ... ... сапы ... ... ... яғни ондық, жүздік, мыңдық, түмен болып бөлінеді. ... ... ... ... тағы бір ... ... ... оң және сол қанат, авангард (алдыңғы бөлім) және тосқауыл ... ... мен Т.И. ... ... ... ... қазақ жүздерінің өзіндік орны мен ноқталығы мынадай
бірнеше қағидатқа байланысты деп көрсетіледі: 1. ... ... ... барысында. 2. Соғыс барысында қолға түскен олжаны бөліске салу
т.б. [24, 350 б.].
Көшпелі жұрттың ... ... жете ... Р.Г. ... ... атты ... ортаңғы шеп және оң қанат, сол ... ... ұрыс салу ... ... орайластырған. Бұлай шеп құру жау
әскерін жылдам қоршауға алуға тиімді еді. Тағы бір ... ... атты ... ... ... шықса, емін еркін ұрыс салуға ыңғайлы, оңтайлы деп
есептелінді» деп жазды. [9, 96 б]. ... ... ... ... оң
қанат, сол қанат, орта болып шеп құру жайында зерттеуші Қ. Ахметжанов ... ... Оның ... майдан даласы былай суреттеледі ... сап ... «шеп ... ... Оң ... сол қанат болып екіге
бөлінеді, олардың алдында жаудың бағытын ... ... тобы ... Бұл әскердің кезуілші бөлігі болды. Хан басқолбасы ... ... ... ... ... ... ... үшін әскердің артын ала
орналасады, оның жолында айнала қоршаған хан ... ... ... Бұл
тосқауылшы бөлігі. Ең арт жақта әскердің запас аттары, обоздар, жабдық
заттары салынған арбалар, ... ... ... ... ... саны «ондық», «жүздік», «мыңдық», «түмен» болып құрылады. Әр
ондық, жүздіктердің әскери байрақтары, ... ... ... ... ... ... тумен, байпақпен есептеген [22, 178-184 бб.].
А. Левшин өзінің «Описание орд и степей казахов» еңбегінде ... ... жаза ... 1771 жылы Еділ ... ата-жұртына
үдере көшу кезінде оларды ... ... ... ... сілтеме
жасайды. Онда ол қазақтардың қарапайым қара оқдәрімен қоса, түсті оқдәрі де
жасай алатындықтарын жазып қалдырған. Бұған қоса, ... ... ... ... оқ ... да айтып кеткен[68, 37 б].
М. Тевкелев жазбаларында қазақтардың қарулары ... ... ... ... ... ... ... құймайды екен.
Олар соғыста зеңбірек қолданбайды. Сондай-ақ, ... та ... ... Хиуа мен ... ... ... ... алады. Ал, селитра
мен оқ-дәріні әркім ... ... ... ... ... ... жоқ.
Соғыста садақты сирек қолданады, көбінесе шүріппесі жоқ ... ... Ал, ... ұрыс ... ... садақпен қаруланады,
керісінше отты қарулары жоқ» [3,86 б].
Орынбар экспедициясының бастығы И. ... ... ... ... ... ... турасында айтылған. Құтатта Сырдария өзенінің жақын
тау жоталары мен Арал теңізіне жақын өлкелерде ... ... ... көп екендігі, оларды қазақтар қажетіне жаратып оқ-дәрі
жасайтындығы, ... ... оқ ... ... [3, 87 ... ... ... қазақтардың қару-жарақтары туралы П.И.
Рычков: «Ружье имеютъ огненное съ фитилями, и ... ... ... изъ ... про себя ... [3, 76 б.],- деп ... Уәлиханов та қазақ батырларының ерте кездегі қару-жарақтарына
тоқталып өтеді. Ғалым садақ, жақ, ... ... ... ... арналған/, жебе түрлеріне, найза, қылыш, наркескен ... ... ... ... ... ... ... Уәлиханов қазақ
даласында мылтық түрлерінің қазақ даласында сирек қолданыста болғандығын
айтады.[70, 35 ... ... ... ... Назаровтың жазғандарында
қазақтардың пілтелі мылтық, шоқпар, сойыл, сақпан, қылыш, ... ... ... ... ... [3, 77 б.]
Бронислав Залескийдің «Қазақ даласының тіршілік – ... ... ... ... де ... «Жорыққа шыққанда кездерінде
олар ұзын сапты найзаны тастамайды, жанына қайқы ... ... ... ... бара ... ... ... қорамсақ, кейбіреулері
пистолет байлайды. Бірақ қазақ жауынгерлері ... от ... ауыр да ... ... жиі ... көздеген кезде осы нысанаға дөп тию ... ... ... ұзын ... да ... ... ... тән суын келтіріп, әбден шынықтырып соғылған қылыш ... ... да ... ... ... ... [65, 152 ... халқының қару-жарақтарын жете зерттеп, осы тақырыпқа елеулі
еңбегін арнаған Қ. Ахметжанов өзінің «Жараған ... ... ... құралдарын атқаратын қызметіне қарай екі топқа ... ... ... ... ... құралдары-«жарақ». Сондай-ақ, зерттеуші,
ер қаруы – бес қаруды жіктей отыра, 1. Өзіндік ... ... ... ғана ... 3. ... ғана ... 4. ... –жек сайысын
өткізуге болатын, 5. Әскери бөліктерді құруға негіз ... 6. ... ... 7. ... жоғары дәрежелі әскери ... ... бес ... ... ... қылыш, шоқпар, айбалта деп
көрсетеді [22, 46 б.].
Бұдан кейін зерттеуші қару-жарақтардың өзін: Ату қарулары –жақ, ... ... ...... ... жыда. Кесу қарулары – ... ... Шабу ... –айбалта. Соғу қаруларына – шоқпар, гүрзі дей
келе, қосымша құралдар ретінде қанжар, пышақ, арқан сынды ... ... Қ. ... бұл ... әр қаруға жеке-жеке тоқталып,
жіліктеп кетеді [22, 47-96].
ХVІІ-ХVІІІ ғасырлардағы қазақтардың соғыс өнері мен қару-жарақ ... ... ... арнаған А.К. Кушкумбаевтың еңбегін парақтап
отырсаңыз, жоңғарлар қазақ жеріне ... ... ... ... ... 20 дана аса ... ... алып, басқыншылық
соғысқа тыңғылықты әзірленгені байқалады. Бұдан кейін ХVІІІ ... жеке ... ... 1726 жылы ... ... ... ... қару-жарақ жасайтын зауыт іске қосылады [34, 115 б].
Зерттеушілер З. Сәнік пен Б. Садыхан Қабанбай батыр ... ... де ... ... ... өз-өзімен соғыстыру және отпен
ойрандау соғыс тәсілдерін қолданғаны туралы дерек келтіреді.
Тарихшы Манаш Қозыбаев та Абылай ханның жиырма екі ... ... ... ... ... ... ... рет қолданып жеңіске жеткенін
жазады [3, 78 б].
Сондай-ақ тарихшы Б. Берлібаев ... ... ... кезінде
«Тұлғама» әдісін пайдаланғанын, қажет болған шақта ... ... ... ... ... еніп ... ... қасиетін жатық баяндап кетеді.
Бұған қоса, Райымбек батыр он жеті жекпе жекті басынан ... ... [3, 62-63 бб.] ... ... өзіне тиесілі соғыстан түскен үлесті,
олжаны мерт болғандардың ... ... ... жөнелтіп отырған. Райымбек батыр қазақ қоғамындағы ұстаханалық
өнерді халық ішіндегі ... ... ... арқылы оны жауынгерлік
дәстүрмен байланыстырған. Ол соғыстан дамылдаған сәттерде қару-жарақ ... ... мән ... ... Осыған қарағанда оның ... ... ... келіретін қосын болған. Шикізатты «Темірлік», «Көмірші» деген
жерлерден алып отырған болуы керек. ....Жауынгерлік ... ... ... ... көшпелі ұстахана көрігін алып жүрген. Оны «Желбуаз көрік» деп
атаған. Мұндай ұстахана соғыс кезінде майысқан қару-жарақты түзеп, ... ... ... ... босаған қорамсағын дер
кезінде жебемен ... ... ... ... ... ат
әбзелдерінің ретке келтірілуі, қылыштар мен найзаларды ... ... ... ... ... ... ... осы көрік ұсталары жауап берген
[3, 62-63 бб].
Дала жауынгерлері-батырлық рухы, идеалы тек қазақ қоғамында ғана ... ... ... және т.б. ... ... ... өше ... А.И. Перщиц Орталық Азия, Төменгі Еділ бойы, Орта ... ... ... Орта Азия халықтары сияқты мемлекеттердің
құрамында өтумен ... ... ... нәтижесінде өздерінің
жауынгерлігі мен батырлық рухын жоғалта ... ... ХІХ ... ... ... ... Еділ қалмақтары, ... және т.б. ... ... ... ... Мұның себебі
бейбіт қоғамның әскериленуінің қажеттілігін жойғандықтан бірте-бірте
көшпелілер ... да ... ... деп тұжырым жасайды [3, 65 ... ... ... ... ... ... ... рухының жойылуы, дәстүрлі қазақ ... ... ... ... ... империясының ұзақ уақыт бойы жүргізген мақсатты
отарлау саясатының нәтижесі екендігін деп атап ... ... ... ... ... ... кейбір зерттеушілер «малшылық өмір жалқаулыққа
тәрбиелейді..., инерттілікті, жауынгерлік рух пен ептіліктің ... ... ... ... өмір сүріп жатқан шексіз түзу дала
біркелкі, өзгеріссіз және ... ... де ... ... ... - деген пайымдаулаға да келген.
ХVІІ-ХVІІІ ғасырмен салыстырғанда ХІХ ғасырдағы қазақ қоғамына әсер
еткен ішкі-сыртқы факторлар Ресей ... ... ... ... ... ие болды. Ендігі тұста қазақ қоғамының ... ... ... ... жаңа ... ... Басқаша айтқанда, билер, шешендер, ақындар мен жыраулар, ... ... ... ... қоғамдық қызметтері арқылы қазақ
қоғамының отаршылдыққа қарсы азаттық күресіне жаңаша мазмұн ... ... ... ... ... зерттелуі
Дәстүрлі қазақ қоғамына тән батырлар институты ... ... ... ... кешенді түрде зерттелген емес. Дегенмен қазақ
қоғамында ғана өте ... ... ие ... батырлар институтының кейбір
мәселелері ХVІІІ ғасырдан бастап орыс патшасының ... ... ... ... аяқ ... орыс зерттеушілері мен саяхатшыларының
еңбектерінде көрініс берген. Мәселен, П.И.Рычков , И.Г. Андеев, ... , А.И. ... , И.Ф. ... , ... ... атап
өтуге болады.
П.И.Рычковтың күнделігінде ХVІІІ-ХІХ ғасырлардағы қазақ батырларының
өмірі мен қызметіне қатысты, олардың қазақ-орыс ... ... ... ... ... ... П.И. Рычков Жәнібек
батырдың сін-салтанаты туралы тамсана жаза ... осы ... ... ... өмірдегі беделі мен орны ... ... [3,5 б.]. Ал ... орта жүз ... ... ... авторы И.Г. Андреевтің еңбектерінде қазақ батырларының қоғамдық-
саяси өмірдегі әртүлі қызметтері туралы мәліметтер бар. [3, 5б.].
Е.К. ... ... ... ... сапарында жинаған
материалдарының жазбасында қазақтарды негізінен ақсақалдар, ... ... мен ... ... дей ... « ... ... называют
людей храбрых, справедливых и предпримчивих, во время войны это ... ... ... [3, 5 б.]. Ал, А. ... ... ұрылар мен
қарақшылар халық арасында зор беделге ие болған және олар батыр ... ... ... ... ХІХ ғасырдың екінші жартысынан бастап патша үкіметі қазақ даласын
мақсатты түрде зерттеуге кіріскені аян. ... И.И. ... ... А.И. ... ... ... әкімшілігінің әскери
шенеуліктерінің зерттеулерінде ХVІІІ-ХІХ ғасырлардағы ... ... ... ... ... қызметттері туралы мол мағлұматтар
келтірілген.
ХVІІІ-ХІХ ғасырдағы дәстүрлі қазақ қоғамына тән батырлар институтының
тарихын ... Ш.Ш. ... [70], ... ... ... Ш. ... ең алғаш болып қазақ батырлары туралы аңыз әңгімелерді
хатқа түсіріп, батырлардың тек қазақ қоғамыны тән ... орны мен ... ... ... ... Ал, Абай ... тұрғыдан батыр,
батырлық ұғымдары туралы пайымдауларын ұсынған.
Батырлар институтының тарихын зерттеуге қатысты ... ХХ ... ... ... ... ... болады.
А.Байтұрсынұлы, Х.Досмұхамедұлы, еңбектерінде батырлық ұғымы мен батырлық
туралы талдау жасалған. ... ... ... ... ... ... ... болды. Шын жағы –бұрын батырлар болуы. Батырлар
заманнда соғыс болуы, батырлар халық үшін ... ... ... ... жағы –олардың мінген атын, тұтынған затына, өздеріне ... ... ... күштерді, болмаған істерді телу», -деп жазуы
батырлар институтының ... ... ... ХХ ғасыр басынан бастап әлі
күнге дейін шешімін таппай келе жатқан мәселелердің ... ашып ... ... Х. Досмұхамедұлы еңбегінде аламандық пен батырлық ұғымы ... ... пен ... ... ашып ... отырып: «Бастықтың
лұқсатының біреуді шабуға, олжалауға аттанған ... ... ... ... ... бәсекелестік туады»,- дей келе, ауыз әдебиеті
үлгілері мысалында алдын-артын ойламай, жау жеке дара ... ел ... ... ... өзінің менмендігімен төмен қойған ... 6 ... ... ... ... ... қайраткері, белгілі зерттеуші
М.Тынышпаев ... орны ... деп атап ... ... ... ... ... жүйеленген , алғашқы іргелі зерттеулердің авторы болып
табылатын М. Тынышбаевтың «Ақтабан ... атты ... ... ... ... ғасырда гүлдену дәуірін басынан өткереген ... ... ... ... ... ... ... келтіруден
гөрі, олардың осы кезеңдегі әлеуметтік жік ретіндегі қоғамдық- ... ... ... ... ... ... ... ішінен ең алғаш С.Асфендияровтың
еңбегінде батырларды билеуші феодалдық ақсүйектердің тобы ретінде көрсете
отырып, хандардың ... ... ... олжаның ең көп бөлігін иеленіп
отырды және т.б. артықшылықтарды пайдаланды деп жазады [72, 90 б.] . ... ... ... ... ... қарамастан,
зерттеуші бірінші рет батырларды әлеуметтік топ ретінде қарастырғанын атап
өтуіміз ... ... ... ... ... ... тән ... зерттеуіне елеулі үлес қосқан зерттеушілер ретінде ... [11], ... [10] ... ... атап өтуге болады.
Е.Бекмаханов Кенесары бастаған ұлт-азаттық қозғалыс тарихын зерттей отырып,
осы ... ... ... әлеуметтік жіктелуін ... ... рет ... ... тән ... «қарасүйек», «төре»,
«төленгіт», «қарашы», «сұлтан», «би», «батыр», «бай» деп ... ... ... ... ... ... талдаған [11].
Зерттеуші қазақ қоғамында елеулі күш ... ... ... ... өмірдегі белсенділігінің өсуінің себеп-салдарын талдай
отырып, кейбір жекелеген еңбектерінде ХІХ ғасырдағы ... ... ... ... арнайы тоқталды [11, 62-64 бб.]. Е.Б.Бекмаханов
батырлар институтының әлеуметтік категория ретінде ... ... ... ... ... ... ... байланысты, ал «батыр» сөзінің
ежелгі замандардан бастау алатындығын тұжырым жасайды.
Дәстүрлі қазақ қоғамына тән ... ... ... ... ... ... зор. ... батырлардың түркі халықтарының
бәрінде кең ... жаза ... ... ол тек ... ... ғана тән ... құбылыс ретінде көрініс береді деп бағалайды.
Бірақ зерттеуші «батыр» ... ... мәні жоқ ұғым ... ... ... ... кезеңдегі қоғамдық сипаты анықтау жөн
деген тұжырымға келеді [10, 115 б.]. ... ... ... ... ... ... ... қоғамындағы батырлардың «ақсүйек» ,
«қарасүйек» өкілдерінен де шығуы, олардың аса бай немесе жалғыз атты ... де өмір ... ... өзіндік ерекшелігін талдаудың басты
ұстанымының қате болғаны белгілі.
ХVІІІ ... ... ... ... ... ... мен ... соның ішінде батырлар институтының өзіндік
ерекшеліктері Н.Г.Аполлованың зерттеулерінен көрініс ... [12]. ... 30-40 ... ... Ресейге қосылу тарихын зерттей
отырып, аталған ... ... ... ... ... ... тарау
ретінде қарастырады. Зерттеуші хан билігі, халақ ... хан ... ... мен ... ... ... ... саяси,
әлеуметтік функцияларын талдайды. ХVІІІ ғасырдың алғашқы жвртысында қазақ
қоғамында батырлардың рөлі күрт ... ... ... олардың тек әскери
жорықтар кезінде ғана емес, ... ... де ... ... ... ... ... маңызды рөл атқарғандарын атап өтеді [12].
Мәселені зерттеп талдау жасай отырып бұдан кейінгі ... ... ... қоғамының әлеуметтік-саси құрылымына байланысты ... ... жеке ... ... қарастырылмағандығын
көреміз. Бірақ ХVІІІ-ХІХ ғасырың алғашқы жартысындағы батырлардың [қоғамдық-
саяси өмірдегі рөлі ... ... ... саяси қызметтері туралы
тұжырымдарды аталған кезеңдегі ... ... ... ... мен ... ... ... ұлт-азаттық күрестер, қазақ қоғамының
әлеуметтік-экономикалық дамуы туралы жазылған еңбектерден ... Осы ... тек ... ... ... ... жазылған
М.Бижановтың ХVІІІ ғасырдағы қазақ қоғамындағы әлеуметтік ... ... ... ... талдаған еңбегі де маңызды
болып ... Бұл ... ... батыр әлеуметік категория емес, ол
ең алдымен құрметті атақ ... ... ... [3, 7 б.]
Дәстүрлі қазақ қоғамына тән батырлар институтының зерттелуінде
Қазақстан Республикасы ... ... ... ... жарық
көреген, еңбектер жатады. Біз ... ... ... ... [60], Ж.Қ. ... [30], М.Ж. ... [31], И.В.Ерофеева
[32], Қ.С.Қаражан [23], еңбектерін атап өтуге тиіспіз. К.Л. Есмағамбетов
еңбектерінде ХVІІІ-ХІХ ... ... ... ... ... туралы шет елдік зерттеушілердің еңбектері талданған. Ж.Қ.
Қасымбаев, М.Ж. ... ... ... үкіметінің қазақ даласында
жүргізген отарлау саясатының салдарлары ұлт-азаттық ... ... ... ... ... мәселелері қарастырылғанымен, бұл
зеттеулер біздің тақырыбымыз үшін де маңызды бола ... К.Л. ... ... тән ... ... ... ... бірге
жасасып, қалыптасқан, күрделі эволюциялық даму жолын бастан кешірген ерекше
құбылыс », - деп ... [60, 21 б.]. ...... Қ.С. ... ... ғасырлардағы ұзаққа созылған қарулы қақтығыстар, көрші ... ... ... ... ... мен ... ... басшылары –
батырлардың беделінің одан әрі түскендігін айта келіп, ... ... ... ... ... ... ... тарихи
деректермен дәйектейді. [23, 80 б.].
Аталған зерттеушілердің ішінде И. Ерофееваның зерттеулерін ерекше ... ... ... ... ... ... әлеуметтік
стратификациясы мен потестарлық – саяси үйымдасудағы орнына ерекше назар
аударады. Сондай-ақ ХVІІІ ғасырдың ... ... ... батырлардың
рөлінің өсуін сыртқы саяси жағдайдың шиеленісуі мен ... ... ...... ... рөлінің өсуімен
байланыстырады [32, 33-35 ... ... ... ... ... ... еңбектердің қатарында
батырлар институтының алғышарттары мен қалыптасуы мәселелерін қарастыруда
іргелі тарихи еңбектер қатарында т.ғ.д., ... ... ... және ... ... Құрманғали басшылығымен құрастырылып,
баспадан қайта басылып шыққан патша әскерінің ... ... «О ... ... при Чингисхане и Тамерлане» атты ... ... ... ... ... бола білген Шыңғыс хан мен Әмір
Темірдің ... ... ... ... деңгейіне көтерілуіне мол әскери
қолдың болуы шарт емес, керісінше әскери ... жеке ... ... арқылы жеткендігіне көзжеткізе аламыз. [33].
Батырлар институтының кейбір мәселелерін зерттеу А.К. Кушкумбаев [34],
Т.К. Алланиязова [35], Қ. ... [22], ... ... ... ... ... мен ... дәстүріне арналған еңбектерінде
көрініс тапқан.
Батырлар институтының ... оның ... ... ... тың тұжырымдар соңғы жылдары жарық көрген Н.А. Абдоллаев, Е.С.
Сатыпалды [37], Г. ... [72] ... ... мен М.Қ.
Дауытбекованың [3] кандидаттық ... ... ... ... барымтаның батырлық мектебі ретіндегі ... ... ... ... ... қарастыру барысында соңғы жылдары
көптеп жарық көріп жатқан тарихи – әдеби тұрғыдан жазылған ... ... ... ... ... қалам тарттқан әуесқой зерттеушілердің
еңбектерінің өзіндік маңызын мойындай ... ... бұл ... ... ... де атап ... тиіспіз. Мәселен,
ерлігі мен атқарған істері бойынша батырлардың өзіндік, ... ... ... Себебі, өз руының ғана батырларын дәріптеп, өз тайпасының
ғана ... ... ... әуесқой зерттеушілердің салдарынан әр рулар мен
тайпалардан шыққан аттас батырлардың өзге руларға телініп, ... ... ... ... әкеліп соғуда.
Бұл бағыттағы еңбектердің тағы бір атап өтетін кемшілігі белгілі ... ... өмір ... ... бір батырлардың тым әсіреленіп
көрсетілуі. Әуесқойзерттеушілердің сөзіне сенсек, қазақ батырларының бірі
алып ... ... ... енді бірі найзасын бір сермегенде ондаған
сарбазын жайпап өтетін алып ... ... ... ... ... ... енді бір ... «Аузын айға білеген»
Жоңғарияның атақты қонтайшысы Қалдан Бошақтының өзін қазақ ... ... ... ... кері бұрып әкетуіне мәжбүр еткендігі айтылады.
Мұндай мысалдар әрине, тарихи ... ... ... ауыз-екі әңгіме
деңгейінде ғана бағаланады.
ХVІІ ғасырдың екінші жартысы – ХVІІІ ғасырдың ортасында қазақ-жоңғар
соғысы ... ерен ... ... ... де ... батырлар қай ру
немесе тайпадан шықса да олар сайы ... ... ... ортақ батырлары
болып қалды. Сондықтан тарихтың терең қойнауына сіңіп бара ... ел ... ... ... арқылы, ерте кезеңдерде
жазылып кеткен деректер мен материалдар арқылы да сүзіп алып, болашақ ұрпақ
алдына ... ... ... ең ... ... бірі. Жоғарыда
айтып өткеніміздей, жеңіл – желпі зерттеуге негізделген ... ... ... ... ... тигізіп, әртүрлі қоғамдық пікір қалыптастырып
отыр.
Қазақ қоғамындағы батырлар институты туралы зерттеулерге талдау жасау
барысында ... ... ... зерттелуіне тоқталмай кетуге
болмайды. Негізінен батырлар жырының әдеби-филологиялық тұрғыдан зертелгені
белгілі. Сондықтан біз бұл ... ... ... ... ... маңызы зор. Эпостарды жан-жақты зерттеу, ғылыми тұрғыдан
саралауда М.Әуезов, Ә.Марғұлан, М. Ғабдуллин, Б. Кенжебаев, Ә. ... ... Р. ... Ә. Қайдаров, Т.Қоңыратбаев және т.б. отандық
зерттеушілер мен қатар түркі – ... ... эпос ... бойынша жан
– жақты зерттеулер ... А. ... В. ... , ... А. ... Р. ... С. Суразаков және т.б. еңбектерінің батыр
бейнесі мен оның ... ... ... ... ... тұжырымдары біздің зерттеуімізде маңызды орын алады.[3, 12 б]
Тарихнамалық тұрғыдан талдау ... ... ... ... күні ... ... кешенді түрде, жан – жақты түрде арнайы
зерттелмеген тың ... ... ... тұжырым жасаймыз.
ІІІ-тарау. Қазақ қоғамының әр түрлі әлеуметтік топтары тарихының ғылыми
әдебиеттерде көрініс ... ... орны мен рөлі ... ... ... қоғамдағы орнының зерттелуі
Қазақ қоғамындағы әйел-ананың орны мәселесінің зерттелуі.
Қазақ ... әйел ... ... ... ... бірі ... ... Қазақ тарихында әрқашан әйел адамды құрметтеген, бірақ осыған
байланысты көптеген орыс зерттеушілері ... ... ауыр ... ... Оны ... ... ... ру-тайпалық
қатынастардың сақталуымен түсіндірілді, оған сәйкес ер адам ... ие ... ... ... ... еңбектерінде
«әйелдерді өздерінің таңдауы болмаған, тек құл ретінде ауыр жұмысқа ғана
ұстаған» деген бір ... ... ... Орыс ... ... ... келісе алмайтынымызды білдіре отыра, қазақ әйелдерінің
жағдайы негізінен Шығыстық отырықшы елдердегі әйелдерге қарағанда әлдеқайда
жақсы болғандығын жоққа шығара ... ... ... ... әйелдер қамауда ұсталып, тек ... ... ... ... ... Ол шариғат талаптарымен ... ... ... ... мен ... ... ... өздерінше
түсіндіріп, адамның денесі ( адам деп тек ерлер саналған ғой) 12 ... ... сай ... әйел ... ... ... деп көп әйел алушылықты
орнықтыруға ұмтылып отырған.[1, 17 б]
Көшпелі халықтарда, оның ... ... ... ... ... ... шариғаттың барлық осы талаптары сақтала бермеген. Ал,
кеңес заманындағы ... ... ... байланысты бірқатар
көптеген мәселелер жасырын қалдырылып ... ... ... ХХ
ғасырдың басында қазақ зиялылары әйел мәселесіне ... ... ... ... ... кейін бұл мәселе бойынша ... ... [2], ... ... [4] ... жариялануда. Бірақ та тарихнамалық тұрғыда аталмыш ... көз ... ... ... ... көне ... ... өкімет
құқығына тек қана қаған емес, сонымен бірге оның ... де ие ... ... ... ... ... және ... болып бөлінуіне алып
келді. [5, 63, 81-82 бб] ... ... ... ... қатар оның
әйеліне арналған балбалдың да болғандығын дерек көздері атап өтеді. [6, ... ... ... ... ... таяу орналасқан Қозы Көрпеш пен Баян Сұлу
ескерткішінің ішіндегі төрт тас балбалдың үшеуінің ... ... А. ... ... ... ІХ-ХІ ғасырларға тән бұл ... ХІХ ... да ... тәу етер жері ... [7, 107 ... орыс далаларын мекен еткен қыпшақтардың қойған тас балбалдарының
ішінде әйел мүсіндерінің көп ... және оның ... ... ... ... Г.Федоров-Давыдов та атап өткен.[8, 191 б]
Түріктер әйелдерді сал-серілердей әдейі қатты құрметтейтін. Баласы үйге
кіргесін, ... ... ... ... ... содан кейін барып әкесіне
сәлем берген. Орхон жазуында, ордада апа-қарындастары қалып ... ... ... төңгенде, Күлтегіннің оны жанқиярлықпен қорғап қалғаны зор
шабытпен жырланғандығы туралы ... ... атап ... ... ... ... алу және ... әйел алушылық байқалады,
бірақ соның өзі түркі әйелінің ... ... ... өз еңбегінде
VІ-VІІ ғасырларда әйелдер қорлық жағдайда болды ... ... ... Оның айтуынша көшпелілер әлеміндегі әйел құқығын шектеу кейінірек
пайда болған болған құбылыс, бәлкім, ол ... ... ... Орта ... ... жалпы құлау-құлдырау халіне байланысты құбылыс болар деген.
[9, 71-74 бб ]
Ревалюцияға дейінгі Қазақ әйелдері ... ... ... ... ... – саяси өмірдің барлық саласында оның еркі аяқа басылды.
Ол тек еріне ғана ... ... ... ол өз ... ... ете ... бойынша да қыз бала отбасындағы мұрагерлік құқына ие болмады. Себебі,
қазақ ұлды ғана ... деп ... ... ХІХ ғасыр Қазақстанда патриархальдық-рулық қатынастардың
куйреуі барысында патриархальдық салт-дәстүрлері түпкілікті жойылып кеткен
жоқ. Өйткені, көшпелі түрмыс ... бар ... ... ... ... процесі тән болды.
Көне дәуірден бастап бұған дейін рулық қатынас бірден-бір саяси ... ... ... орны ... адам ... ... Рулар
арасындағы қақтығыстар әдісінің ... ... ... ... ... ... ру ... қандастық тұрғыдан бірігуі келіп
шықты.
Тарихшы Е.Б.Бекмаханов, ХІХ ғасырдың бірінші жартысындағы ... ... ... ... патриархалдық-рулық тұрмыстың көптеген
иституттары бастапқы қалпын сақтау ... ... ... ... деп ... [10, 38 ... қоғамындағы әйел-ананың орны туралы алғашқылардың бірі болып
орыс зерттеушісі А.И.Левшиннің өзінің еңбегінде жазды. Ол қазақ ... ... ... ... ... ... дей келе атқа отыруда
әйелдердің ерлерінен тең келеді, кейбір жағдайда озып та ... ... ... ... туралы келгенде, оны ерлерінен аса көп
ерекшеленбеген. Көйлектері ұзын және кең, ... ... ... ... ... сақиналармен, білезіктермен сәндесе құлақтарына сырғалар және
киімдеріне ... ... ... ... ... ... ... бүкіл жұмысты атқаруы, олардың ерлерінің жалқаулығына ... ... ... ... еңбек қорлығымен ерлерінен озып отырған.
Олардың мойнында үй шаруасы, мал ... ... мен ... киім тігу ... ... ... жасап отырған, кей жағдайда ер адамдарына мінетін
аттарына дейін дайындап отырған. Күйеулері басшысы ... ... ... ... Қырғыз-қазақ әйелдерінің еңбек қорлығы олардың мейрімді,
жанашығыш ретінде көрсетеді.[7, 303-331 б]
А.И.Левшиннің еңбегінен қазақ әйелдерінің сол ХІХ ... ... ... ... ... та ... әйелінің жағдайы араб елдерімен
салыстырғанда әлде қайда жақсы деуге болады. Оны біз ... ... ашық ... көпелілік ойын сауықтарға еркін араласты. Бұған дәлел
ретінде, басқа ойын-сауықтарды былай қойғанда, «Қыз қуу» ... ... ... ... ат ... халық арасында күні бүгінге дейін мәнін
жоғалмағандығынын айтсақ та жеткілікті.
Қазақ әйелінің ХІХ ... соңы мен ХХ ... ... ... ... кезде, әйелдің орны туралы қағидалар жазылған адаттық және
шариғаттық құқық нормаларын қарастырған дұрыс.
Кеңес кезінде әйел ... ... ... ... алға ... ... ... С.Мендешев, Н.Нұрмақов, Б.Майлин,
М.Әуезовтар қалам тартып, әйел тақырыбына ... ... ... ... ... ... ... туралы Халел Арғынбаев зерттеген. Ол өз
еңбегін ХІХ ғасырдағы орыс ... ... ... ... кейбір жағдайда қарсы шығып отырған. Сол заманда әйелдердің
ерлерінен төмен болғандығын ... әйел құны ... ... ... тең екендігін көреміз. Ал, енді үй ішінің тағдарына әр қазақ белсене
қатысып отыруға міндетті. Үй ішінің ... ... әйел ... ... ... жүреді. Сондықтан олар өздерін еркін ұстайтын да, өз
бетімен жұмыстарын атқарып, ... ... ... ... ... ... көптеген әдебиеттерде қазақ әйелді сыйламайды, ұрып-
соғып, ... ... ... жансақ, біржақты айтылған пікірлер деген.
Қазақ ерлері мен ... ... ... қожа мен күңнің арасындағы
қатынасқа мүлдем ... ... ... ... ... ... ... әйелдері өздерін әрдайым еркін ұстағандығын неміс
ғалымы Р.Каружц те атап өткен. [11, 35-43 ... ... ... ... ... Отан тарихының түрлі
салалары бойынша зерттеу жұмыстарының қарқында түрде жүріп ... аян. ... ... ... ... кең көлемді зертелмеген
тақырыптар бар. Соның ішінде ... ... әйел ... тұрғыдан талдау жасаған еңбектер жоқтың қасы деуге болады.
Қазақ әйелінің өткен уақыттардағы тағдыры жайлы ... ... ... ... ... Әлі ... дейін біздің еліміздің
тарихында қазақ ... ... ... өте аз. Соңғы онжылдықтарда
қазіргі әйелдердің әр түрлі жағдайдағы – ауыл ... ... ... ... қоғамдық дамудың әр сатысындағы орны мен ... ... ... және ... ... ... Егемендік алғаннан кейін әйел мәселесі бойынша
газет, журнал беттеріне мақалалар ... ... ... ... ішінде Мәскеуде қорғалған А.Балтабаеваның еңбегі ... 20-30 ... ... ... мемелекеттік қызмет саласына
тартылуына арналған. Алайда, автор ХІХ ... ... ... ... әлеуметтік мәртебесіне бір тарау арнап, оны ескі ... ... ... ... ... ... беделін төмендетіп
көрсеткен. Сондай-ақ, еңбекте ұжымдастыру тұсындағы әйелдердің жағдайы
терең зерделенбей «қазақ ... ... ... ... ... ... пікір айтылады. [2]
Ж.Әбішеваның еңбегінде 1926-41 жылдардағы қазақ әйелдерінің арасындағы
қоғамдық-саяси жұмыстарға арналған. Мұнда кеңес үкіметінің қазақ әйелдері
арасында ... ... ... ... заман талабына сай
қайта қаралып, ... ... ... ... ... ... деңгейі, әйелдер санасына таптық қөзқарастарды енгізу шаралары
дерек көздері арқылы дәлелденген. Кеңестік тоталитарлық ... ... ... ... тән ... дамытудың орнына сол
қасиеттерін жоғалтатындай жағдайды қалыптастырды, -деген тұжырым ... 91-94 ... ... ... ... А.И.Кенжина макаласында түркі
халықтарының ертегілеріндегі әйел әр ... ... ... ... ... ... ... ролі тек ана болумен шектелмейді. Олар
қоғамдық ... де ... рол ... ... ... ... да, атақты
батырлар арасында да көптеген табыстарға жете білген. ... ... ... ... ... ... ... көшпелі және жартылай
көшпелі түрік халықтарының арасындағы гендірлік қарым-қатынастырға ... ... ... әйел бейнелері – ана, жұбайы бейнесі және
олардың қоңамдағы ролі ... ... ана ... ... ... ... құдай құқығы»! [13, 185-187 бб]
Жоғарыда келтірілген азғана ... ... ... ... ... ер адамдармен қатар тұрғанын, сонымен қатар әлеуметтік өмірде
де шет қалмай беделге ие болғандығын көреміз.
Осылайша, әйелдердің ... орны ...... ислам дінінің әсеріне байланысты ... ... ... ... халықтық әдет-ғұрыптар мен салт-дәстүрдің ... ... рөлі ... беки ... Әйел-анаға қатысты әдет
ғұрыптар оның болмысына, тәрбиесіне ықпал етіп, рухани ... ... ... ... орай ... ... ... еркекке белгісіз әйелдер өмір сүріп, аттары
аңызға айналған. Дәстүрлі шаруашылықта әйелдер маіызды рөл ... ... ... ... ... деген қорытындыға келдік.
Пайдаланған әдебиеттер тізімі
1. Б.П.Пальванова. Октябрь және ... ...... ... ... ... казахских женщин в сферу государственного
управления Казахстана» ( 20-30 гг. ХХ в.): Дис. ... ист. ... ... ... ... ... ... әйел құқығының мәртебесі» (
ХVІІІ-ХІХ ғғ. бас кезені) Заң ғыл. канд. Дис. А; 2005
4. Ж.Р.Әбішева «1926-1941 жылдардағы қазақ ... ... ... ... ғыл. ... Дис. ... 2003.
5. Ю.А. Зуев . О формах этносоциальной организации кочевых народов
Центральной Азии в древности и средневековье: ... ... ... ... ... ... Центральной Азии и Казахстана. (Эпоха
древности и средневековья). Алматы, 1998
6. С.Г.Кляшторный «Древнетюркские рунические памятники как ... ... ... ... М. ... ... ... киргиз-казачьих, или киргиз-кайсацких орд и
степей. Алматы, 1996
8. Г.А.Федоров-Давыдов. Кочевники Восточной Европы под ... ... М. ... ... ... түріктер», Алматы 1994
10. Е.Б.Бекмаханов. «Қазақстанның Россияға қосылуы». М; 1957
11. Х.Арғынбаев. Қазақтың отбасылық дәстүрлері; Алматы , ... ... ... ... ... тарту жұмыстары.
(1920-1930 жж.) // Қорқыт Ата атындағы Қызылорда ун-тінің хабаршысы
1999. № 2
13. А.И.Кенжина. Түркі фольклор ... әйел ... ... ... ... №4 (47). 2007
Бай- көшпелі ру ішіндегі шартты мал иесі. ... іс ... ... ... ... малға – құнға беретін, жылу жинайтын оның өз
руластары, ағайындары. Қалай ... те, бір ... ... ... ... ... иелік етуі, қаншама адамды еңбекке ... ... Бай тек ... ауылдың шаруашылық ұжымының жетекшісі.
Бірақ ол мал иесі ... ... ... ... ... ... Бір сөзбен айтқанда мал бай үшін өз әлеуметтік статусын көтеру
үшін керек. А.Левшин былай деп ... ... ... және ... пайдалы жақтарының қызығынан хабарсыз
болғандықтан өз байлығынан даңқы шыққан ... ... ... көре ... жолы мен 8 мың ... бар қазақтан жылына табынның бір бөлігін неге
сатып көрмейсің деп сұрадым, ол болса «мен өз қызығымды неге ... ... ... ... ... ... ... керек ешкім көрмейтін. Ал қазір,
міне, менің ... ... ... жүр – бәрі көреді, ... ... ... ... біледі, барлығы мені байеке деп ... ... ... ... ... ... орны мен рөлі туралы
зерттеулер жүргізіліп, мәселенің кейбір тарихнамалық қырлары да ... ... ... ... бірегейі болып бірі А.О. ... ... ... ... ... келе ... ... мен жіктердің пайда болатын ірге тасы алдымен ... ... деп ... ... ... ... «әр ... тән тарихи
ерекшеліктер топтардың пайда болуы мен қоғамның жікке бөлінуіне сөзсіз әсер
етеді. ... ... ... ... қазақ қоғамын ішкі әлеуметтік
қайшылықтағы жіктелген, жинақы ... ... ... ... бар ... ... қарастырады. Бұл бағаға біздің ... ... бола ... Тағы бір айта кететін нәрсе қазақ қоғамын ... ... ... немесе күрделі ішкі құрылымы, топтары мен
жіктері жоқ ... ... ... ... ... да ... ... үшін бұлтартпас зерттеулерге сүйенгеніміз дұрыс», - деп қоғамның
өзіне тән ерекшеліктерін баса көрсетеді.
Өзінің ... Ж. ... ... ... 50 жылқысы, соған орайлас
басқа малы болса, ол тамаша өмір сүре ... деп ... ... көрсетеді. Ал қазақтың малы жаңағы айтылған ... ... ... ... ... ... бірнеше есе көп, тіпті қатардағы қара
сүйек қазақтың өзі мың, немесе екі мың жылқыны емін-еркін иеленіп ... ... ... 5 мың, ... 10 мың бас ... ... ... байлар
табындағы жылқысының санын дәл білмеуі де мүмкін" Георгидің еңбегінде ... ... бар ... мал ... ... ... жоғары болады
дей келіп "ең қарапайым, өз шаруасына қараған қазақта кемі 30-50 ... ... ... 100 қой, бірнеше түйе, ... ешкі ... ... ... ... ... тіршілік ететін қазақ
мал жинауға қолайлы сәтті ешқашан жібермейді, ешқашан ... ... ... ... ... келмейді. Себебі көшпелілер қоғамында барлығы
да ағалі-інілі. Сондықтан бай адамдар құл еңбегін пайдаланбай тұра алмайды.
Кіші жүздің хан ... ... ... ... қызметінде елу шақты құл бар
екенін жазады. Оның пікірінше бұрын қазақ сияқты ортада өскен құлдар ... ... ... ... тым ауыр ... иесі ... асты ол да ... кигенін киеді, керек-жарағын тауып береді, иесі оған өз туысына
қарағандай ... Ал енді ... ... ... ... адам үшін ... -
деп өз кезегінде байлардың қоғамдағы орнына берілген ... ... ... ... ... ашуға бағытталмағандығын, сыңаржақ
жеткіліксіз көрсетілгендігіне назар аударды. Жоғарыда көрсеткен мал басының
саны көшпелі қоғам үшін ең төменгі шек деп ... ... ... ... дәл осы ортада малдың саны жағынан жоғары ... ... ... ... ... ... бай адамдар бар, бір отбасы 20 мың
жылқы мен сол шамалы қойға ие бола береді. Осынша мал ... көп ... ... ... ... ... сиақты қой да тек жазда көк шөпте
жайылып жүрмейді, қыста да, ... қар ... өз ... өзі ... ... ... келістіре отырып, Георгидің "Орта жүзде ... ... ... 10 мың ... 300 ... 3-4 мың ... 20 ... қойы мен 1000
ешкісі бар адамдар кездеседі. Кіші жүзде де 5 мың жылқы, сол ... ... ... табылады", - деген мәліметтерін береді. Шын мәнінде Георгидің
мәліметі бойынша ... ... ... мал ... береді, ал олар оның
қарымтасына ырза болып өзінің қамқорының ... көз ... ... ... ... ... ... көбейіп кетсе, бұл алланың ырзығы деп кедей
адамдарға мал бөледі. Егер ... мал ... ... ырзығы таймай
жүрсе мал алғандар еш ... ... ал егер ... малы қырылса, не
ұрлап әкетсе, шауып алса, не басқа бір қырсықтан ... ... ... ... ... ... аз ... өсімімен қайтаруға тырысады.
Сондықтан бай адамдар өздерінің ... ... ... өз ... ... жібереді.[1; 263б]. Дегенмен қазақ ... тең ... ... басты себебі елдің басым көпшілігін құраған орта ... ... ... ... ... ... негізгі қілтипан
қоғамның рулық сипаты екенін атап өту керек. Руды ру қылып ... ... ... ... Меншік тұрғысынан келгенде ру ішінде әр түрлі әуқатты
адамдарды кездестіреміз – бірі бай, бірі кедей, үшіншісі – орта ... ... ... ... ... бәрі бір ... тарайтын жақын туыс,
«беделді және бай деген адамдары да қарапайым тұрады, ... ... ... ... ... балаларына, құлдарына тігілген
үйлерінің көптігінен, атқа мінгенде соңындағы атқосшыларының санына ... ... ... ағалы-інілі адамдардай араласады, сол себепті
қарапайым адамдар ... ... киіз ... ішіне шақырмай-ақ кіріп,
жанына барып отыра береді, тамақты қатар ішеді, ойына не келсе соны айтады
және тек ... ... ... ... ғана орындайды» деп ... сөз ... ... [1; 264 б] Осыдан-ақ біз қазақ қоғамында
байлардың орнының ерекше екендігін көреміз.
Қазақтың ... ең ... ... ... ... ... Мал қазақ түсінігінде: құт, ырыс, бақ. Мал әр ... ... тек бақ ... құт ... ... мол адамға бітеді. Қазақ «әр
адамның несібесі Тәңіріден» дегенде алдымен несібе деп ... ... ... ... ... ең бай дегендерінде 10-20 мың
қой мен жылқыдан, басқа түліктен болатынын жазады. Олар ... ... ... мен ... ... ... Ол зерттеушілердің айтуынша 50-70
жылқысы болмайтын қазақ сирек. 1790 ж. ... ... ... ... ... ... аспайды дегендерінің өзі бірнеше мың жылқы
және 10-20 мың қойға ие» дейді. Егер көшпелі тұрмыс ... ... ... мал саны- жылқы 10-100, сиыр сол шамалы, қой бір ... ... ... ... да ... нұсқаған межесі аса байлық
емес.[1]
Көптеген тарихи және ауызша тарих айту ... ... ... ... руға тиесілі екенін анықтайды. Ол үлкен олжаға ғана емес ... ... ... де, ... ат ... ... сыйлықтан ат иесінің
түк те ала ... ... ... құн төленген уақытта оның ... ... адам ... ... ... құн ... ... ел болып
қатысатыны, сол сияқты жасау, алым-шығын бүкіл ел үшін ... ... ... заңдарының ережелері қазақ тіршілігінің негізгі
қоғамдық ұясы ру ... ... ... 1740 ж. тамыздың 20-күні Ор
кездесуінде антқа қатысқан би-батырларға орыстар ... сый ... ... соншалық барлығын бір жерге үйді. Түбі дау болып кетпесін деп сол
жерде ұлыс билері ... ... үш ... ... тастады. Деректерде бір
жердің қазағының малы ұрланса, алдымен оның руы көрсетіледі мәселен 1794 ж.
башқұрттар жағалбайлы руының 2 мың ... ... алды ... ... "қазақ байлары нашарларына мал бөліп береді, ал олар ... ырза ... ... ... ... көз ... ... жүреді.
Егер кімде кімнің табыны көбейіп кетсе, бұл алланың ырзығы деп ... мал ... Егер ... мал ... ... ... ... мал алғандар еш міндет өтемейді, ал егер жұттан малы ... ... ... шауып алса, не басқа бір қырсықтан малынан айырылса, бұрын
олырза қылған ... ... аз ... ... ... ... бай адамдар өздерінің жасаған жәрдемі арқылы өз малын мәңгілік
қылып жібереді. Дегенмен қазақ қоғамының тең ... ... ... себебі елдің басым көпшілігін құраған орта шаруалардың арқасы болуы
керек. Әлеуметтік міселелердің ушықтырмайтын ... ... ... сипаты екенін атап өту керек. Руды ру ... ... ... ... ... ... тұрғысынан келгенде ру ішінде әр түрлі әуқатты
адамдарды ... – бірі бай, бірі ... ... – орта ... ... ... келгенде олардың бәрі бір атадан тарайтын жақын туыс,
«беделді және бай деген адамдары да қарапайым тұрады, ... ... ... ... ... ... құлдарына тігілген
үйлерінің көптігінен, атқа мінгенде соңындағы атқосшыларының санына ... ... ... ағалы-інілі адамдардай араласады, сол себепті
қарапайым адамдар олардан ... киіз ... ... ... ... барып отыра береді, тамақты қатар ішеді, ойына не келсе соны айтады
және тек ... ... ... ... ғана ... деп ... сөз ... дәлел.
Қазақтың ішіндегі ең күрделі меншік қатынастары малға ... ... ... ... құт, ... бақ. Мал әр адамға біте бермейді, тек ... құт ... ... мол ... ... ... «әр ... несібесі
Тәңіріден» дегенде алдымен несібе деп малды түсінеді. Н.Рычков, П.Паллас,
Г.Георгилер қазақтың ең бай ... 10-20 мың қой мен ... ... ... ... Олар ... ХVІІІ ғ. басы мен ортасына
қатысты деректер. Ол зерттеушілердің айтуынша 50-70 ... ... ... 1790 ж. ... ... басқарған барон О.Игельстром «байлығы
орташадан аспайды дегендерінің өзі бірнеше мың жылқы және 10-20 мың ... ... Егер ... ... ... отбасының қажетін өтейтін мал
саны- жылқы 10-100, сиыр сол шамалы, қой бір қотан, яғни ... ... да ... ... ... аса ... ... меншіктің әлеуметтік қатынастарды ушықтармауында бірнеше себеп болса
керек. ... ... ... ... ... ... жинау әр
адамның қабілетіне, ептілігіне, ақыл-ойына тығыз байланысты нәрсе емес.
Байлықтың баянсыз екенін Бұқар жырау-
Құрсағы ... ... ... ... жарлы демеңіз,
Жарлы байға теңеліп,
Жайлауға жарыса көшпес демеңіз-деп шұрайлы теңеулермен ел санасына ... 113-114 б.] ... ... заңы ... қу ... ... дәулет
бітері хақ. Сондықтан Тәңірінің өзі берген несібесі, ... адам ... ... ... бе? ... бір басты мәселе малға меншіктің иесі ... бір адам аты ... ол ... ... ... Ол ... көп болса да, рудың таңбасы тұрады, ол малды, қанша жерден бір
адамдікі деп ... да, ... ру ... ... ... сөзімен айтқанда –
Рулық оғы қалса табылар,
Жалғыздың тартатұғын
Жағы қалса табылмас [15, 121 б.]
Өзіне дейінгі қазақ көшпелілері ... ... ... ... ... ... құнды еңбектердің бірі А.И.Левшиннің үш томдық «Описание
киргиз-казачьих или киргиз-кайсацких орд и степей» ... ... ... ... ... ... ... болатын бұл
еңбекте қазақтың әлеуметтік, саяси тарихына, тұрмыс ерекшеліктеріне қатысты
баяндалған. Ғалым көшпелі ... ... атап ... ... ... өз ... баға да берген.
А.И. Левшин қазақ қоғамының үстем ... ... ... ... және материалдық мәдениетті, шаруашылық дәстүрлері қоршаған ортаның
тікелей ықпалына байланысты қалаптасқан ... ... ... ... ... көшпелілер қоғамының дүниеге келу, құрылымының негізінің
қалаптасу ... ... ... ... Оның ойынша көшпелілер
мемлекеті әлеуметтік қайшылығы болғанымен ортақ билік ... ... ... ... ... бола ... болған көшпелі мал шаруашылығы
және қазақтың ықылым заманнан бергі ... бәрі де ... ... ... А.И. ... ... ... арқауы «анархия» деп
атайды, көшпелілердің қоғамдық дамуы «варварлық» дәуіріндегі ... ... ... ... ... ... Автор өз еңбегінде
байлардың тұрмыс жағдайына көп көңіл бөледі. Онда шаруашылында байлардың
алатын орнын жеке ... ... киіз ... жерлеу ғұрпын, малының
санының көптігін баяндайды. Ол бай адам қайтыс болған ... Ұлы ... ... Түркістан қаласындағы Қ.А.Яссауидің жерленген жеріне жақын маңға
жерлеген деп суреттейді. Бай ... түйе саны 400, 500 және ... ... ... саны 10000 дейін болғанын айтады. [1; 340-341 ... ... ... ... шұрайлы теңеулермен ел ... ... ... заңы бойынша қу таяқты кедейге дәулет бітері
хақ. Сондықтан Тәңірінің өзі ... ... ... адам ... ... ... бе? Екінші бір басты мәселе малға меншіктің иесі деп белгілі
бір адам аты ... ол ... ... ... Ол ... ... ... да, рудың таңбасы тұрады, ол малды, ... ... бір ... деп
аталса да, тұтас ру қорыйды.
Қазақ даласына капиталистік қатынастардың ... ... ... ... ... ... қазақ байларын жаңа
әлеуметтік категория деп есептейді. Байлар әлеуметтік топ ретінде ... ... ... ... ... ... айтуынша,
қазақтар кез келеген малы көп адамды «бай» деп атаған. С.Толыбеков байларды
түрлері туралы жазады. Революцияға ... ... ... ірі ... басбайлар деп атаған. Әр басбайдың шаруашылығында
2000-5000 дейінгі қойлар, 100-300ге ... түйе ... ... ... ... айтады. Одан кейінгі орташа байларды кеуде бай деген. ... ... ... күші ретінде батырақтарды ғана емес, сонымен
қатар экономикалық ... ... ... ... Бұндай байлар туралы
Қазалы және Перовск уездері бойынша 150-200дей түйе мен жылқысы болса, 1000-
1500 ұсақ мал қойы мен ... ... Тағы бір ... түрі яғни ... аяқ бай деп атаған. Олар алдыңғы байлардың екі түріне ... ... өз ... ... батрақтар мен тәуелді кедейлерді қолданған.
Аяқ байдың иелігінде 100-150 түйе мен жылқысы болса, 500-1000 қойы ... ... ... ... үш түрі ... ғасылдың екінші жартысына дейін қазақ байлары қазақ ... ... ... емес, бұрыннан бар топ екендігін айтады. Сондай-ақ
олардың қоғамдағы рөлінің ... ... ... ... ... өсе ... ... төрт түрлі себептермен түсіндіреді;
1) хандық биліктің жойылуымен, осыған орай хандардың тірегі болып ... ... ... ... 2) қазақтарды әкімшілік басқарудың
аға сұлтандық және сұлтан – билеушіліктің жойылуына; 3) ... ... ... ... ... топ ... азайып
кетуіне байланысты); 4) Қазақстандағы тауар-ақша қатынасының дамуына
байланысты, - деп тұжырымдаса, ... осы ... ... [12; 509-
510 бб]
Ал М.П. ... ... ... ... ... негізінде товар-ақша
қатынасының дамуына байланысты және ХІХ ғасырдың ортасында пайда болған
жаңа әлеуметтік құрылым деп ... Оның ... ... ... та ... Ал Е.Б. ... ... шығуын Ресей
тарихында реформалық кезең деп ... ХІХ ... ... ... ... қатынастардың дамуымен байланыстырады. Байларды автор
феодалдық ... ... ... ... ... ... жалдамалы еңбекті пайдаланатын топ деп есептейді. Байлар
жаңадан ... ... келе ... ... ... ... өкілдері болып
табылады деп түсіндіреді Толыбеков.
Кеңестік тарихи әдебиеттерде байлықтың ... және ... ... ... С.З. Зиманов профессор М. Вяткин зерттеуі бойынша бай
деген әлеуметтік топ тарихи аренаға Қазақстанда ... ... ... ... ... ... ... пікір экономист
С.Е.Толыбековтың көзқарасы деп есептейді. Ол бай ерте ... ... ... ... ... ... ... бірге, автор «бай» сөзі
ХІХ ғасырдағы жаңа термин емес , ол ... ... ... ... де ... ... ғасырлардағы қазақтардың
фольклорлық деректерінде «бай» сөзі жалпылама әлеуметтік мағына береді.
Ешқандай ... ... ... ұғым ХІХ ... товар-ақша қатынастарымен
келді дегенді кездестірмейсің дейді. [11; 212-218 бб]. ... ... ... ... бар екенінде, бірінші жағдайда «бай» сөзі адамға байланысты
айтылса, екінші жағдайда жалпыға бірдей байлық ... ... ... билер, тархандар, старшындар- бұлардың бәрі байлар, өйткені олар
жақсы жайылым жер мен мыңдаған малдардың иесі болды. Ал басқа жағдайда ... ... ... ... ... ... ... атағына
байланысты айтпайды, тек белгілі байлығы бар әлеуметтік топтарды жатқызады.
Билер, батырлар, старшиндар және ... ... ... ... шығып отырған. Егерде әкімшілік ауылдың (50-70 киіз ... бір ... ... ... ... бұл ауылда бірнеше бай
аулалар бар олар ... ... ... ... ... тигізіп
отырған.
Тәуелсіз Қазақстанда «Капиталистік қатынастардың енуіне байланысты қазақ
байларының әлеуметтік бейнесінің өзгеруі» атты тақырыпта зерттеу ... ... ... ... ... ... ... дамуы нәтижесінде қазақ ауылының мал шаруашылығында болған жаңа
құбылыстар қазақ шаруаларының әлеуметтік өмірдегі өзгерістерді тереңдетті.
Қазақ ауылының ... ... ... ... сияқты, ХІХ ғасырдың
екінші жартысы мен ХХ ... ... ... ... ... ... түскені туралы баяндайды. Сонымен бірге, автор ... ... ... ... қазақ ауылының «жаңа байлары
негізінен екі әлеуметтік ... ... ... ... ... ... топтар-сұлтандар, билер жаңа экономикалық талаптарға
сәйкес өз шаруашылықтарын өзгертуге тырысты. ... ... ... ... өкілдері өте аз шықты. Екіншіден, кешегі үйір-үйір
жылқы айдаған, ... қой ... ... ірі қара мал ... ірі байлары сауданың дамуына байланысты, товар-ақша қатынастарының
өрістеуіне орай мал ... ... ... ... деген
тұжырымға келеді. [16; 42 б] Сол ... ... ... ... ... ... ... мен Ресейдің арасындағы сауда
қатынасының күшеюіне де ... ... ... ... ... екінші тарауы ... ... ... деп ... Онда ... ... Қазақстанда да қазақ шаруаларының жіктелу процесі
жүргенін, бірақ оның өзіндік ерекшеліктері болғанын атап ... ... ... ... мен ауылға капитализмның енуі байлықтың
халықтың шағын бөлігінің қолына ... ... және ... ... күйзелуіне әкелді», деп ... ... ... отаршылдық саясатының емес, ең ... ... ... ... ... деректік мәліметтер
арқылы дәлелдейді. Капиталистік қатынастардың ықпалымен ... ... ... ... ... нашар байланысқан рулар
шаруашылықтың және территориялық ... ... ... ... ... ... ... біртіндеп жойыла бастады,-деп
қазақстандық тарихнамадағы соны, әрі әлі де ... ... ... мәселелердің бірін, дәлірек айтқанда капиталистік қатынастардың
патриархалдық-феодалдық қатынастардың ыдырауындағы орны ... ... ... ... үш ... атай ... ... егіншілікті аудандармен салыстырғанда таптық жіктеліс баяу
жүрді, рулық дәстүр негізіндегі ... ... ... ... ... қалды. ХХ-ғ. басынан бастап, ауылға капитализмның енуіне ... ... ... өзгерді, әлеуметтік теңсіздік күшейді,- деп,
жіктелудің ендігі жерде ... ... ... ... ... ... негізінде бола бастағанын баяндайды. Кейбір
байлардың мал бағушылықпен қатар егін ... де ... ... ... байланыстыра қарастырады және оның малының саны
бойынша ғана емес, егістігінің көлемі бойынша да ... ... ... ... мал ... болып отырғаныменоларда егіншілікте
өзіндік орын алады, - деп қазақтардың ... ... мал ... болды деген ой білдірді.
С.А.Сүндетов қазақ байларының қалыптасуының экономикалық негізі натуралдық
шарашылық өктемдік еткен орта деп көрсетеді. ... соң ... ... қалыптасуының екі негізін атайды: ... бір ... ғана жаңа ... ... ... бейімделе отырып шаруашылық тәсілін ... ... ... ... 2) мал ... ... ірі мал өнеркәсіпшілері бола ... ... ... ... олардың көбі саудагер,
алыпсатарлар мен өсімқорлар қатарынан шықты,-дейді. Автор қазақ байларының
әлеуметтік табиғатының ... ... мен ... сауда
байланыстарының нығағаюмен байланыстырады және қазақ байлары ХІХ-ғ. басында-
ақ Ресей мен Орта Азия арасында сауда ... бұл жаңа ... ... ... ... ... ... мәліметтері негізінде ХІХ-
ғ. ортасындағы Орта Азиямен, тіпті Қытаймен ... ... ... ... Муғановтар сияқты қазақтың ірі саудагерлерін
атайды.[17]
С.Сүндетов байлардың шаруашылығының түрлері туралы ... ... ... ... ... жартылай көшпелі және отырықшы болып ... ... ... ену ... де ... болғаннын
баяндайды. Көшпелі шаруашылықтармен салыстырғанда, мал ... ... ... – ауыл шаруашылық машиналарын,
жалдамалы еңбекті пайдаланудың, тауарлы егіншілік үшін де пайдаланатын жері
бар, ... ... ... сату үшін көп мал ... ... ... және ... элементерінің астасуында, өтпелі
сипатында деп біледі.
Әлеуметтік ұйымның жұмыс істеуін және оның көшпелі ... ... ... мен ... тарихнамасын талдаудың да маңызы
зор. Бұл жерде көшпелілер қоғамының ... ... ... ... аудару орынды болады. Көшпелілердің әлеуметтік құрылымы
жайлы ... өз ... ... бар. Орыс авторларының
төңкеріске дейінгі көшпелілер жайлы ... мал ... ... ... ... эмперикалық баяндауға арналған. Олардың қоғамдық құрылымы
мәселесі үстірт қаралып, ... ... ... деп ... қоғамдық
ұйымға қатысты айтылды, алайда ... ... ... көп ... ... қоғамдық құрылымы ие болған. Осы мәселелерді орыс
этнографы Н.А. Аристов біршама толық түйіндеді. ... ... ... ... бұл ... ... ғасырдың 20 жылдарда, соның ішінде кеңес
ғалымдары А.П. Чулошников, В.Г. ... ... ... ... ... кеңес ғылымында бес формациялы энгельс-сталиндік схема
пайда болады. Көшпелі халықтар арасындағы таптық ... ... ... ... ... ... теориялық» сынау көшпелілердің қоғамдық
құрылымын таптық деп қарастыру тұрғысынан жүргізілді. Осы тұжырымның белді
өкілі С.П. ... ... ... ... ... дамыған феодалды
қатынас орнады деп пайымдаған. ... ... ... ... ... ... ... зерттеушілер көшпелілердің қоғамдық қатынасын ерте феодалдық
деп қарастырды. Мысалы, П.И. Кушнердің ойынша, қырғыздарда ... ... ... ... ... ... ал ... белгілері бай-
манаптардың сословиесінің қалыптасуына қарай кейін пайда бола ... ... жаңа ... «көшпелі феодализм» теориясы, оның
негізінен көшпелілердің әлеуеттік құрылымын ... ... ... және осы ... ... жолының ерекше екендігін атап откен
Б.Я. Владимирицев қалады. Оның осы ... ... ... ... технологиялық және экономикалық өсудің ... ... ... ... ... ... ... негізінен жайылым мен
малға меншік құраған «көшпелі феодолимнің» ерте, кейіннен дамыған түрімен
алмасу ретінде көрсетілген. Осы ... ... ... ... археологы
Г.А. Федоров-Давыдов қолдады. Осы тұрғыдан ... бірі ... ... ... ... ... орын ... сияқты тек
жаулап алу және көшпелі ... ... ... ғана жеңіске
жетеді. 50 жылдардың басында номадтардың феодалды және патриархалды-
рулық ... ... ... ... ... ... ... болды.
Ол, мысалы, Л.П. Потаповтың еңбектерінде ары қарай дамыды. Феодалдық
қатынастардың болуын ол ... ... ... ... пен ... кедейлерге малды жаюға беруден және көсемдердің жайылымдарға билік
жүргізуінен көрінді. Осы жолмен ол көшпелілерде өндіріс ... жер ... ... ... ... дәстүрдің қалдығы ретінде
есептелді. Бұл гепотизаны И.Я. ... С.З. ... [12] ... ... ... ... теория шеңберінде, бірақ басқа көзқарас тұрғысынан В.Ф. ... ... ... [11, 139 б]. ... көшпелілерде өндірістің басты тәсілі
ретінде де, ... жер ... ... ... де бола
алмайтындығы жайлы пікір білдірді. Бұл көшпелі мал шарушылығы жағдайында
күш тікелей ... ... ... жерге жұмсалмайтындығымен
байланысты. Көшпелілердегі өндірістің негізгі құралы да, өндірістің ... мен ... заты да мал. ... ... отырған көзқарасты
жақтаушылар әжептәуір мал басына ие болу арқылы қанауды ... ... ... деп ... ... аяғы мен ... ... ерте тарихына қатысты «әскери демократия» тұжырымы қолданыла
бастады. ... пен ... ... ... бұл схема бойынша
көшпелілерге, ортағасыр дәуіріне жатады. Бұл тұрғының өкілі ... ... ... ... жолы - ... ... қарай
өседі.
ХХ ғасырдың 60 жылдардың басынан ... ... ... ... емес ... шыға ... Л.Н. Гумилев формациялық шеңберге
кірмейтін көшпелілердің ортағасырлық әлемінің көрінісін жасады. ... ... ... ... ... жолы ... берілу
принципіне қатысты қолданылатын «ұлыстық – баспалдақтық жүйе» терминін
енгізеді. Г.Е. ... ... ... ... ... балама тәсілі
ретіндегі көзқарасы осы бағытқа қосқан маңызды үлесі. Оның ...... ... ... және соғыс кезіедегі жағдайлары,
яғни, «қауымдық - көшпелі» және «әскери көшпелі» өмір салты ... ... ... әлеуметтік құрылымы жайындағы әрі
қарайғы пікірталастарда олардыңдамуындағы ең жоғарғы шын ретіндегі ... ... ... ... Осы бағыттағы ең көрнекті еңбек А.М.
Хазановтың скиф қоғамы жайлы еңбегі. Сонымен ... ... ... тарихына деген балама көзқарастың ... зор ... ... ерте ... ... ... ... С.Г. ... мен Т.И. ... ... ... ... та көшпелілер қоғамындағы политогенездің ішкі алғышарттары және осы
жолмен мемлекеттіліктің қалыптасуын мойындайды. Б.В. ... ... ... өмір салты ерекшелігі жайлы еңбегі ... ... Осы ... Э.С. ... ... ... ... зеттеуі де қызықты. Қазіргі отан тарихнамасында ... ... ... мынандай терминдер мен анықтамалар
енген: қанаудың ... ... ... ксенократия (әскери билік),
діни әулет, редистрибутивтілік. Осы ... ... ... ... ... отырықшы өркениеттерге қарағанда, өзіндік
ерекше белгілерге ие ретінде көрінеді. Номадтардың ... ... ... ... етудің қатаң экологиялық жағдайымен қатар, олардың
даму мүмкіндіктерінің отырықшы халықтар әлемімен түсінуі ... ой ... ... Н.Н Крадин, Т.Д. Скынникова, В.В. Трепавлов , Қазақстан
тарих ... ... Н.Э. ... және тағы ... зор ... ... ... экзополитарлы құрылымдар ретіндегі жаңа тұжырымы
Н.Н. Крадиннің еңбегінде негізделеді. Бұл ... ... ... ... ... ... ... түрғысын атап өту
керек. Көшпелілік тарихнамасы ... ... ... ... ... тыс дамыды. А.И. Першицтің ... ... ... ортадағы әлеуметтік полязизацияның болмауымен
шектелді А. Тойнбидің көшпелі ... ... ... ... тұратын сараланбаған организм ретінде өздерін көрсетті
деген тезисі де көп маңызға ие. Н.Э. ... ... ... ... тарихнамасында зерттеушілердің көп бөлігі бұрынғыдай тапсыз ... ... ... ... ... ... тарихнама
ғылымында басым болған бұл қөзқарастар жалпы көшпелілер қоғамының ... ... ... зеттеуде басым болып ... ... ... ... ... ... ХVІІІ-ғасырдағы қазақ қоғамының
әлеуметтік құрылымы, әлеуметтік терминология мен әлеуметтік ... ... ... монографиалардың бірі Н.Г. ... ... 30-40 жж. ... ... ... табылады.
Орталық архивтерден алынған құжаттарды сыни сараптау, көлемді ... ... ... ... тұрғысынан өте шебер орындалған ... ... ... ... және Қазақстанның Ресейге
қосылу процесінің сыртқы және ішкі факторларын жан-жақты қарастырумен
қатар, түрлі ... ... ... мәселеге көзқарасын талдау арқылы
ерекшеленеді. Монографиялық жұмыстың ХVІІІ-ғасырдағы қазақ хандығының саяси
құрылымы ... ... ... Н. Г. Аполлова хан билігі, халық
жиналысы, хан ... ... ... кеңесі, билер кеңесі, батырлар
тәрізді саяси және әлеуметтік институттарға тоқтай келіп, олардың ... атап ... ... ... ... ойынша ХVІІІ-
ғасырдың алғашқы ширегі билер институтының айтарлықтай күшейген тұсы. [20,
95 б.]
ХVІІІ-ХІХ-ғасырлардағы қазақ қоғамында әлеуметтік ... мен ... ролі ... ... ... ... мен ... жасалған
ғылыми еңбектер 1958-1971 жж. аралығында жарық көріп, отандық ... тың ... алып ... ... ... арасында С.З. Зиманов,
С. Аманжолов, С. Толыбеков, С.Л. Фукс тәрізді ... ... ... ... ... қазақ қоғамының саяси-әлеуметтік тарихына байланысты мәселелермен
Ұлы Отан соғысы ... ... ... оның ... ... көбі 1946 жылы құрылған Қазақ КСР-і Ғылым Академиясының Тарих,
археология және этнография ... ... ... ғылымдар көп
айналасқаны белгілі. Шын ... Е. ... М. П. ... А. ... ... ... отандық тарих ғылымына, әсіресе қазақ халқының
этногенезі мен этникалық тарихына, қазақ қоғамының әлеуметтік ... ... ... ... Бекмахановтың Қазақстанның Россияға қосылу процесі мен оның ... аса бір ... ... ... ... аяғы ... ... қазақ қоғамының әлеуметтік-экономикалық және саяси
дамуы жан-жақты зерттеген «Қазақстан ХІХ-ғасырдың 20-40 жылдарында» еңбегі
(1947 ж.) ... ... ... ... жүргізіле бастаған отаршылдық
қанауға байланысты түрлі әлеуметтік жіктердің бірігу тенденциясын айқындап
қана қоймай, ... пен ... ... ортақ мүдде- саяси тәуелсіздік
жолында тізе қосқан күресінің тарихи көрінісін ... ... ... ... ... да, ... ... идеология тұрғысынан зиянды
деп табылып, оның авторы болса көп жылдар бойы ... ... мен ... ... ... ... ... «қарасүйек», «төре», «қарашы»
ұғымдары мен «сұлтан», «би», «батыр», «бай», «төленгіт» ... ... ... рет ... Е. ... болды.[21, 75 б.]
ХVІІІ ғ. әлеуметтік құрылымына байланысты тарихи құжаттарда көп терминдер
кездеседі. Қараша басшыларын ішнәрі "мырза", ... "би", ... ... ... ғ ... кездесетін атақтың бірі "тархандық". Әсіресе, көп қолданыла
бастағаны 1740-шы ж. кейін. Көне түркілер дәуірінде ... ... ... ... ... ... ... Капитан Н.Рычков "барлық дала
халықтарында "тархандық" атақ княздік дәрежені ... ... ... ... ... ... асып кетпесе де, кем соқпайды"
деуі ... ... Дала ... деп ... алдымен Евразиялық түркі
ұлыстарын айтып отырғаны даусыз. Қазақ ру ... ... ... ... болса керек. Өйткені ХVІІІ ғ ... ... ... ... бпрлар өте көп. 1740 ж. Ор мәжілісі
кезінде В. Урусовпен Шақшақ ... ... 25 ... күні жеке кездеседі.
Кездесудің негізгі мақсаты Кіші жүз бен Орта ... ... ... ... ... қолға түскен орыс пен татарды, әсіресе орыстарды
қайтару мәселесі. Бұл ... ... бір ... түскеннен соң Жәнібек
"айтар айтпасымды білмей отырмын, патша құзырына, генерал-лейтенант мырзаға
бұл әңгіме жағымды болар ма екен, бәздің қазақ ... тым ... , басы ... елді ... ұстауға менің күшім жетаейді, тым құрыса
жазалайтындай, ұлыс ... ... ... дей ... бар атақ керек.
Тархан атағы арқама қорған, билігіме таудың ... ... еді" ... ... Сол ... ... 1742 жылы ... батыр қазақтың тұңғыш
тарханы атанды. 1743 ж. Кіші жүз бен Орта жүз ... Ор ... ... болады. Бұл бас қосуға Жәнібек тархан 431 биді соңына
ертіп келеді, Есет ... 153 би мен ... ... ... ... 47 ... келді. Осы оқиғаның алдында тама Есет батыр Орынбор
басшыларына хат жазып ... ... ... ... ... ... бар да, ... елшілеріне жоқ. Ал мен, Есет, Жәнібек
қандай болса сондаймын. Сіздердің менің ... ... ... ... Осы ... ... және Есет ... Кіші
жүздегі беделін аскере отырып И.Неплюев оған тархандық атақ ... ғ ... ... атақ ... ... ... басшысы
барон О.Игельстром Қаракесектен –Сегізбай биді, Байұлыдан ... ... ... батырды өз құзырымен тархандықатаққа ұсынды. Бұл
кезең Кіші жүзде хан билігінің әлсіреп, бедлінің түскен уақыты ... өз ... ... ... бара ... әкімшілік осындай
шараға амалсыз барған. Тархандық атақ атадан балаға мұра ... ... ж. ... ... ... ... ... Дәуітбай тархан
туралы айтылуы сол себепті. ХVІІІ ғ құжаттарынан тархандық туралы ... ... 1778 ж. ... ... ... ... ... әлеуметтік тіршілігінде маңызды қызметті билер
атқарады. Би дегеніміз қара ... ... ... ең биік ... ... ... шаруашылық мәселелерін , сыртқы қатынасын өзі ... оның ... ... ... би де ... ... Бірақ рудың
деңгеәлері де әр түрлі, соған байланысты рулардың ұсақ биі, ұлыс биі ... ... ... ... ... ... Ресей деректерінде "старшина"
дейді. Қалай дегенмен де басты қызметі ел ... ... анық ... деген құрметті атақты тек әдет-ғұрып жолын терең меңгерген, тілді, шешен
қазақтарғана ала алады деп анықтап көрсетеді Ш.Уәлиханов [24, 87 ... ғ ... ... ... орны ... Бұл ұғым ... ... әлеуметтік мазмұны жоқтың қасы. Ақ сүйек та, қара сүйек
те жеке ... ... ... болса батыр атана береді. Қазақ
хандарының бірі ең алдымен ... Әз ... ... хан, ... хан, ... ... хан т.б. Батырлардың біразы ел басылар,
олардың соңынан тұтас ұлыс елі ... ... ... ... ... Есет батыр, Бөгенбай батыр т.б. Ірі батырлардың жасақтарында 10
мыңнан артық жігіт болады. Қазақтың ... ғ ... ірі ... ... қарт ... ... жырау "Құлағанға ұқсайды, қазақтың
қамал қорғаны" деп жоқтауы осы ... ... деп ... ... орны ерен ... аңғарған Қ.Тевкелев көп күшті батырларды өзіне
қарату үшін ... ... Кіші жүз ... ... ... тілін
тауып, кейіннен Орта жүз Шақпақ Жәнібекке Қара балуан Бөгенбайдан сыйлық
жіберуі де сол ... Қ. ... Кіші ... ... ... ... ... ел басылардың бодандықты қабылдауы ең ... ... ... 1773 ж. Ор ... ... ... ірі ру
басыларының құрамын білуге болады. Арғын руынан келген 10 адамның 8 ... 2 адам ... ... де ... ... ... 17 адамның 5 батыр,
Жағалбайлыдан келген 13 адамның 7батыр [22, 13 б.]Сонымен ... ... жоқ ... да ... Қазақстанда жүргізілген байларға қарсы реформалар олардың
қоғамдағы рөлі мен орнының қомақты болғандығын дәектеп ... ... ... тап жауы ... ... ... ... еңбектердің басым
көпшілігі қазақ ауылының байларсыз өмірі жоқ екендігін қадап ... ... ... өзекті тақырыбы деп есептеуге болады.
Осылайша, қазақ қоғамындағы байлардың орны мен ... ... ... ... ғылымында әлі де болса зерттелмеген тұстарының бар
екендігіне көз ... ...

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 74 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Ағылшын тіліндегі эпитеттердің стилистикада алатын орны12 бет
Батыс Қазақстан экономикалық ауданындағы отын-энергетика кешенінің даму мәселелері58 бет
Германияның орталық Азиядағы саясаты (1992-2009 жж.)167 бет
Германияның Орталық Азиядағы саясаты (92-2009 жж.)137 бет
Каспий теңізі табиғат ресурстарын игерудің саяси-географиялық және экологиялық-экономикалық мәселелері95 бет
Кәмелетке толмағандардың қылмыстары бойынша сот ісін жүргізу190 бет
Мұрагерлік құқық туралы ақпарат84 бет
Нығмет Сауранбаев18 бет
ТМД шеңберіндегі қазақ диаспорасының мәселелері мен Қазақстанның көзқарасы (1991-2006жж)74 бет
Қазақстан экономикасының бәсекеге қабілеттілігі және оны дамыту мәселелері47 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь