Күнтізбе. Уақытты есептеу жүйелері. Байырғы қазақ күнтізбесі


1. Кіріспе.
2. Жалпы күнтізбенің шыққан тарихы жөнінде түсініктеме.
3. Уақытты есептеу жүйелері.
4. Байырғы қазақ күнтізбесі.
Қазақ халқы ежелден-ақ күн, ай, жұлдыздар бойынша ауа-райына тәуелсіз астрономиялық негізі бар күнтізбе жасаған. Аспан құбылыстарының қайталану заңдылықтарын бақылау нәтижесінде уақытты есептеудің әр түрлі жүйесін игерген. Күнтізбе ғасырлар сынынан өтіп бізге жеткен ұлттық мұрамыз, мәдени байлығымыз. Жалпы адамзатты күнтізбенің шығу трихы даму барысы мен таныстыру мақсатында қазақ халқының аспан әлемі туралы түсініктері және байырғы күнтізбе тақырыбында көптеген мәліметтер жеткіземіз.
Күнтізбе (календарь - лат. Calendarium-қарыз кітабы) - ұзақ уақыт мезгілін есептеудің аспан денелерінің көрінерлік қозғалысының ауық-ауық қайталану ерекшелігіне негізделген жүйесі анықтамалық басылым. Ежелгі Римде әрбір айдың бір күні календы деп аталған. Сол күні қарыз алғандар несиеқорларға өсім төлеп отырған. Осыған байланысты календылары көрсетілген «қарыз кітаптары» болған. Күнтізбенің негізгі ұғымдары- тәулік, ай және жыл. Күнтізбе жасау үшін күннің, айдың, жылдың ұзақтықтарын есептеп, олардың ара-қатынастарын анықтау керек. Тағылық дәуірден өтіп, азды-көпті мәдениетке қол жеткен халықтардың бәрінде де күнтізбе болған, өйткені күнтізбесіз шаруашылықты ұйымдастыруға болмайды. Мекеніне, шаруашылығына және даму дәрежесіне қарай халықтардың күнтізбелері әр түрлі болған. Ерте замандардағы халықтар қардың кетуі, өзендердің тасуы, т.б. құбылыстарға негізделген табиғи күнтізбелерді пайдаланған. Қазақстан жерінің ежелгі халықтары жыл есебін құстардың көктемде келіп, күзде қайтуы бойынша жүргізіп отырған. Жыл құстары атауы сол ертедегі күнтізбе негізінде қалыптасқан. Ежелгі словяндар жылды жаз бойынша емсептеген. Шаруашылық күржделеніп, еңбек бөлісу аясы кеңейген кезде дәлдігі нашар, құбылмалы ауа-райына тәуелді табиғи күнтізбелер халық қажеттігін қанағаттандыра алмады. Ақыры, адамзат уақыт есебін дүркін-дүркін дәйекті түрде қайталанып тұратын аспан құбылыстарына негізделген күнтізбелер бойынша жүргізетін дәрежеге жетті. Мұндай күнтізбелер алғаш рет Шығыс елдерінде шықты. Жуық түрде тропиктік жылдың ұзақтығы 365 күн тәулігі 5 сағат 48 минут 46 секунд, синодтық айдың ұзақтығы 29 күн тәулігі 12 сағат 44 минут 3 секунд. Орташа күндік тәулік 24 сағат. Демек, жылыдың ұзақтығы өз құрамындағы айлар мен күндердің сандарына бүтін сан ретінде бөлінбейді.
1) Ысқақов М., «Халық календары», А., 2-бас.,1980ж ;
2) А.Ахметжанов «Ата тарих айғақтары» А.,2001ж;
3) Тәшенов.Б. «Қазақ күнтізбесі» Алматы., 2000ж; 2-6б.
4) Доброва Г. Р., « Ежелгі мифтік шежіре».

Пән: Астрономия
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 13 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге




Қазақ халқы ежелден-ақ күн, ай, жұлдыздар бойынша ауа-
райына тәуелсіз астрономиялық негізі бар күнтізбе жасаған. Аспан
құбылыстарының қайталану заңдылықтарын бақылау нәтижесінде уақытты
есептеудің әр түрлі жүйесін игерген. Күнтізбе ғасырлар сынынан өтіп бізге
жеткен ұлттық мұрамыз, мәдени байлығымыз. Жалпы адамзатты күнтізбенің шығу
трихы даму барысы мен таныстыру мақсатында қазақ халқының аспан әлемі
туралы түсініктері және байырғы күнтізбе тақырыбында көптеген мәліметтер
жеткіземіз.
Күнтізбе (календарь - лат. Calendarium-қарыз кітабы) - ұзақ
уақыт мезгілін есептеудің аспан денелерінің көрінерлік қозғалысының ауық-
ауық қайталану ерекшелігіне негізделген жүйесі анықтамалық басылым. Ежелгі
Римде әрбір айдың бір күні календы деп аталған. Сол күні қарыз алғандар
несиеқорларға өсім төлеп отырған. Осыған байланысты календылары көрсетілген
қарыз кітаптары болған. Күнтізбенің негізгі ұғымдары- тәулік, ай және
жыл. Күнтізбе жасау үшін күннің, айдың, жылдың ұзақтықтарын есептеп,
олардың ара-қатынастарын анықтау керек. Тағылық дәуірден өтіп, азды-көпті
мәдениетке қол жеткен халықтардың бәрінде де күнтізбе болған, өйткені
күнтізбесіз шаруашылықты ұйымдастыруға болмайды. Мекеніне, шаруашылығына
және даму дәрежесіне қарай халықтардың күнтізбелері әр түрлі болған. Ерте
замандардағы халықтар қардың кетуі, өзендердің тасуы, т.б. құбылыстарға
негізделген табиғи күнтізбелерді пайдаланған. Қазақстан жерінің ежелгі
халықтары жыл есебін құстардың көктемде келіп, күзде қайтуы бойынша
жүргізіп отырған. Жыл құстары атауы сол ертедегі күнтізбе негізінде
қалыптасқан. Ежелгі словяндар жылды жаз бойынша емсептеген. Шаруашылық
күржделеніп, еңбек бөлісу аясы кеңейген кезде дәлдігі нашар, құбылмалы ауа-
райына тәуелді табиғи күнтізбелер халық қажеттігін қанағаттандыра алмады.
Ақыры, адамзат уақыт есебін дүркін-дүркін дәйекті түрде қайталанып тұратын
аспан құбылыстарына негізделген күнтізбелер бойынша жүргізетін дәрежеге
жетті. Мұндай күнтізбелер алғаш рет Шығыс елдерінде шықты. Жуық түрде
тропиктік жылдың ұзақтығы 365 күн тәулігі 5 сағат 48 минут 46 секунд,
синодтық айдың ұзақтығы 29 күн тәулігі 12 сағат 44 минут 3 секунд. Орташа
күндік тәулік 24 сағат. Демек, жылыдың ұзақтығы өз құрамындағы айлар мен
күндердің сандарына бүтін сан ретінде бөлінбейді. Бұл үшеуі бірдей
қалдықсыз бөлінетін сан да жоқ. Бөлшектерін тастап, жылды 365, айды 29 күн
деп, немесе жыл ұзақтығын 366, айды 30күн деп алғанда уақыт есебі бірнеше
жылда табиғи тұғырынан тайып, шатасып кетеді. Сондықтан кейбір жылдардың
ұзақтығы 365 күн, екінші біреулерін 366 күн деп, айларды 28,29,30,31, күнге
тең деп алып, орташа мәндері бойынша жоғарыда келтірілген сандарға
жақындатып отырады. Орташа мәндерге келтіру де оңай емес. Бұл мәселені
ертедегі халықтар әр түрлі жолмен шешуге талаптанған, соның арқасында әр
түрлі күнтізбелер шыққан. Аспан денелерінің қозғалыстарына негізделген
күнтізбелерді 3 топқа бөлуге болады, олар: күн күнтізбелері, ай
күнтізбелері және аралас күнтізбелер.
Күн күнтізбесі ежелгі Мысырда шыққан. Мысырлықтар жыл
ұзақтығын дәл 365 күнге тең деп ойлап, оны әрқайсысы 30 күндік 12 айға
бөлген, артық қалатын 5 күнді ешбір айға қоспай, құдайға құлшылық ететін
күндер деп есептеген. 5 сағат, 48 минут, 46 секунд, жуықтап алғанда 6
сағат, яғни 0,25 күн есепке алынбай қалатындықтан, Мысыр жылының ұзақтығы
тропиктік жылдан кем. Ол нақты жылдан 4 жылда 1 күн, 100 жылда 25 күн
дерлік озып кетеді. Мұны түзету үшін Мысыр патшасы Птоломей ІІІ Эвергеттің
біздің заманымыздан бұрынғы 238 жылы 7 наурызда шығарылған жарлығы бойынша
алғашқы 3 жыл 365 күнге 365 күнге тең болып, одан кейінгі 4 жыл 366 күн
болып есептеледі. Сонда жылдың ұзақтығы орташа есеппен 365,25 күн болып,
әрдайым тот айының бірінде (бізше 29 тамыз) басталады. Бірақ Эвергет
қайтыс болғаннан кейін Мысырда бұл күнтізбе қолданылмай қалды. Эвергет
күнтізбесі осы күні Эфиопияда қолданылады. Мысыр күнтізбесі Еуропалық
күнтізбелерге арқау болды.
Б.з.б. 45 жыл бұрын Рим императоры Юлий Цезарь астроном Созигеннің
жобасы бойынша ескі Рим күнтізбесін өзгертіп, жаңа күнтізбе жариялады. Бұл
күнтізбе Юлий күнтізбесі деп аталады. Юлий күнтізбесі Эвергет күнтізбесіне
ұқсас, бірақ Эвергет күнтізбесінде жыл басы 1 тот, Юлий күнтізбесінде - 1
януарис (қазіргі ақпан, қаңтар, т.с.с. ай аттары - Рим айларының орыс
тілінде қалыптасқын аттары) Юлий күнтізбесі 2 санат (стиль) деп те аталады.
Юрий күнтізбесіндегі жылдық тропиктік жылдан 11 минут, 14 секунд артықтығы
бар. Бұдан 128 жылда 1 күн 324 жылда 3 күн жиналады. Сондықтан, 325 жылы 25
наурызда күн мен түннің жазғытұрымғы теңелуі ХVІ ғасырда 11 наурызға сәйкес
келген. Теңелу күнін әрдайым 25 наурызға келетін етіп, тұрақтандыру үшін,
Рим папасы Григорий ХІІІ 1582 жылы уақыт есебін 10 күнге ілгері жылжытып,
5 қазанды 15 қазан деп есептеу және әрбір 400 жылда 3 кібісе жылды жай жыл
есебінде алу туралы жарлық шығарды. Уақыт есебінің бұл жүйесі Григорий
күнтізбесі немесе жаңа санат деп аталады. Осы күні көптеген елерде Григорий
күнтізбесі қолданылды. Григорий күнтізбесіндегі жыл тропиктік жылдан 26-ақ
секунд ұзақ. Бұдан 3280 жылда бір күн жиналады. Григорий күнтізбесі Ресейде
Қазан төңкерісінен кейін ғана қолданыла бастады. 1618 жылы 24 қаңтарда ( 6
ақпанда ) РКФСР Халқом кеңесі Ресей Республикасында Батыс Еуропалық
күнтізбені қолдану туралы декрет қабылдады. Декрет бойынша күнтізбе 13
күнге жылжытылып, 31 қаңтардан кейінгі күн 14 ақпан болып есептелді.
Алғашқы ай күнтізбесі Ежелгі Вавилонда шықты. Онда әрбір 8 жылдың 15-
інің ұзақтығы 354 күннен, ал қалған 3-інікі 384 күннен есептелді. Сонда
жылдың орташа ұзақтығы ( 354*5+384*3) 8=365.25 күнге тең болады. Ұзақтығы
354 күндік жылда 29 күндік 6 ай мен 30 күндік 6 айдан – барлығы 12 айдан,
384 күндік жылдар 29 күндік 6 ай мен 30 күндік 7 айдан-барлығы 13 айдан
тұрады. 29 және 30 күндік айлар кезек алмасып отырады. Патша есебі де бұдан
4000-5000 ж. бұрын осы ежелгі Вавилонда шыққан, содан біртіндеп, басқа
елдерге тараған. Араб күнтізбесі ай қозғалысына негізделген. Ерте кезде
әрбір 24 жылдың 15-сі 12 айдан, 9-ы 13 айдан есептелген, 9-ы 13 айдан
есептелген. 13-ай нәси деп аталған.
631жылы мұсылман дінінің негізін қалаушы Мұхаммед пайғамбар (571-632)
нәсиді есептен мүлдем шығарып тастаған. Содан бері араб жылы 12 айдан
құралады. Әрбір 30 жылда 11жыл 365 күннен, 19 жыл 354 күннен саналады.
Сонда араб жылының орташа ұзақтығы (354*19+355*11)30=35,37 күнге тең
болады. Нақты жылдан 11 күні кем болғандықтан, араб жылының басы жылжып
отырады. Мысалы бір мұхаррам 1971 жылы 27 ақпанға, 1972 жылы 16 ақпанға дәл
келді. Сондықтан бізше 33 жыл арабша 34 жылға жуық. Бізге 622 жыл арабша
бір жыл Мұхаммедтің Меккеден Меденеге көшіп барған жылы. Жылдардың бұл
жүйесі ай хиджрасы. Араб күнтізбесі араб елдерінде Азия мен Африканың
мұсылман дінін тұтатын, көптеген елдерінде ресми қолданылады. Еврейлер
ертеде Вавилон күнтізбе б.з.б. ІV ғасырда жылдарды күн қозғалысы, айларды
ай қозғалысы бойынша, есептейтін аралас күнтізбесіне көшкен. Еврей жылында,
353, 354, 355 күн (жай жылдар, 12 ай) немесе 383, 384,
н385 күн (кібісе жылдар, 13 ай) болады. Бұлар жөнінде арнайы ережелер бар.
Израиль еврейлерінде минут, секунд ұғымдары жоқ, олардың орнына хелек – 76
рек. Еврейше жылдар есебі б.з.б. 3761 жылдан басталады. Діншілдердің
долбарынша сол жылы Дүние жаралған. Бұл күнтізбе Израиль мемлекетінде
қолданылады. Аралас күнтізбенің бір түрі ежелгі Қытайда қолданылған. Онда
әрбір 198 жылдың 12-сі 12айдан, 7-і 13айдан есептелген. Қытайда 60 жылдық
мүшелмен цзеци (жарты ай) есебі де болған. Жылдар есебінің жүйесі заман
деп, заманның басталған уақыты оның дәуірі деп аталады. Әр күнтізбенің
дәуірі әр түрлі.
Ежелгі словяндар табиғи күнтізбе қолданған. Русь 998 жылы Юлий
күнтізбесіне көшкен, бірақ жылдар дүние жаралғаннан саналған. Онда
бұрынғы сухий, березозол, травен т.с.с. айлардың орнына наурыз, сәуір,
мамыр, т.с.с. Рим айлары алынған. Жыл қыркүйектен басталған. Петр І
патшаның жарлығымен Ресейде дүние жаралғаннан делінген 7209 жылы Христос
туғаннан делінетін 1700 жылы болып қабылданды, жыл қаңтардан басталатын
болды. Бұл күнтізбе 1917 жылғы Қазан төңкерісіне дейін қолданылып келді.
Ежелгі түркілер негізінен күн күнтізбесін пайдаланған. Кейін ол қазақ,
өзбек, түрікмен, татар, азербайжан, т.б. халықтардың күнтізбелеріне негіз
болған. Жылдың ұзақтығы 30 күндік 12 айға бөлінген, айлардың ұзақтығынан
тыс қалған 5-6 күн қосылып, жылдың ұзақтығы 365,25 күн тәулігіне тең болып
алынған, жыл басы- 1 наурыз (яғни 1 амал – 22наурыз) болған. Қазақтар мүшел
есебі мен тоғыс есебін де қолданған. Қазақстанда 1918 жылдан бері Григориан
күнтізбесі қолданылып келеді.
... жалғасы
Ұқсас жұмыстар
Қазақ күнтізбесі
Қазақ халқының күнтізбесі
Күнтізбе
Есептеу жүйелері
«Жұлдызнамалық күнтізбе» бағдарламасын құру
Түркі халықтарының күнтізбесі, астрономиялық ілім-білімдері
Уақытты оқытудың әдістемесі
Қазақ халқының уақыт есебі
Ұлттық күнтізбеңді ұлықта, қазақ!
Есептеу жүйесі
Пәндер

Қазақ тілінде жазылған рефераттар, курстық жұмыстар, дипломдық жұмыстар бойынша біздің қор №1 болып табылады.

Байланыс

Qazaqstan
Phone: 777 614 50 20
WhatsApp: 777 614 50 20
Email: info@stud.kz
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь