Күнтізбе. Уақытты есептеу жүйелері. Байырғы қазақ күнтізбесі

1. Кіріспе.
2. Жалпы күнтізбенің шыққан тарихы жөнінде түсініктеме.
3. Уақытты есептеу жүйелері.
4. Байырғы қазақ күнтізбесі.
Қазақ халқы ежелден-ақ күн, ай, жұлдыздар бойынша ауа-райына тәуелсіз астрономиялық негізі бар күнтізбе жасаған. Аспан құбылыстарының қайталану заңдылықтарын бақылау нәтижесінде уақытты есептеудің әр түрлі жүйесін игерген. Күнтізбе ғасырлар сынынан өтіп бізге жеткен ұлттық мұрамыз, мәдени байлығымыз. Жалпы адамзатты күнтізбенің шығу трихы даму барысы мен таныстыру мақсатында қазақ халқының аспан әлемі туралы түсініктері және байырғы күнтізбе тақырыбында көптеген мәліметтер жеткіземіз.
Күнтізбе (календарь - лат. Calendarium-қарыз кітабы) - ұзақ уақыт мезгілін есептеудің аспан денелерінің көрінерлік қозғалысының ауық-ауық қайталану ерекшелігіне негізделген жүйесі анықтамалық басылым. Ежелгі Римде әрбір айдың бір күні календы деп аталған. Сол күні қарыз алғандар несиеқорларға өсім төлеп отырған. Осыған байланысты календылары көрсетілген «қарыз кітаптары» болған. Күнтізбенің негізгі ұғымдары- тәулік, ай және жыл. Күнтізбе жасау үшін күннің, айдың, жылдың ұзақтықтарын есептеп, олардың ара-қатынастарын анықтау керек. Тағылық дәуірден өтіп, азды-көпті мәдениетке қол жеткен халықтардың бәрінде де күнтізбе болған, өйткені күнтізбесіз шаруашылықты ұйымдастыруға болмайды. Мекеніне, шаруашылығына және даму дәрежесіне қарай халықтардың күнтізбелері әр түрлі болған. Ерте замандардағы халықтар қардың кетуі, өзендердің тасуы, т.б. құбылыстарға негізделген табиғи күнтізбелерді пайдаланған. Қазақстан жерінің ежелгі халықтары жыл есебін құстардың көктемде келіп, күзде қайтуы бойынша жүргізіп отырған. Жыл құстары атауы сол ертедегі күнтізбе негізінде қалыптасқан. Ежелгі словяндар жылды жаз бойынша емсептеген. Шаруашылық күржделеніп, еңбек бөлісу аясы кеңейген кезде дәлдігі нашар, құбылмалы ауа-райына тәуелді табиғи күнтізбелер халық қажеттігін қанағаттандыра алмады. Ақыры, адамзат уақыт есебін дүркін-дүркін дәйекті түрде қайталанып тұратын аспан құбылыстарына негізделген күнтізбелер бойынша жүргізетін дәрежеге жетті. Мұндай күнтізбелер алғаш рет Шығыс елдерінде шықты. Жуық түрде тропиктік жылдың ұзақтығы 365 күн тәулігі 5 сағат 48 минут 46 секунд, синодтық айдың ұзақтығы 29 күн тәулігі 12 сағат 44 минут 3 секунд. Орташа күндік тәулік 24 сағат. Демек, жылыдың ұзақтығы өз құрамындағы айлар мен күндердің сандарына бүтін сан ретінде бөлінбейді.
1) Ысқақов М., «Халық календары», А., 2-бас.,1980ж ;
2) А.Ахметжанов «Ата тарих айғақтары» А.,2001ж;
3) Тәшенов.Б. «Қазақ күнтізбесі» Алматы., 2000ж; 2-6б.
4) Доброва Г. Р., « Ежелгі мифтік шежіре».
        
        Қазақ халқы ежелден-ақ күн, ай, жұлдыздар бойынша ауа-
райына тәуелсіз ... ... бар ... ... ... ... заңдылықтарын бақылау нәтижесінде уақытты
есептеудің әр түрлі жүйесін игерген. Күнтізбе ғасырлар сынынан өтіп бізге
жеткен ұлттық мұрамыз, мәдени байлығымыз. ... ... ... ... даму ... мен ... ... қазақ халқының аспан әлемі
туралы түсініктері және байырғы күнтізбе тақырыбында көптеген мәліметтер
жеткіземіз.
Күнтізбе (календарь - лат. ... ... - ... ... ... ... ... көрінерлік қозғалысының ауық-
ауық қайталану ерекшелігіне негізделген жүйесі анықтамалық басылым. Ежелгі
Римде ... ... бір күні ... деп ... Сол күні ... ... өсім төлеп отырған. Осыған байланысты календылары көрсетілген
«қарыз кітаптары» болған. Күнтізбенің негізгі ұғымдары- тәулік, ай ... ... ... үшін ... ... жылдың ұзақтықтарын есептеп,
олардың ара-қатынастарын анықтау керек. Тағылық дәуірден өтіп, азды-көпті
мәдениетке қол ... ... ... де күнтізбе болған, өйткені
күнтізбесіз шаруашылықты ұйымдастыруға болмайды. ... ... даму ... қарай халықтардың күнтізбелері әр түрлі болған. Ерте
замандардағы халықтар қардың кетуі, өзендердің тасуы, т.б. ... ... ... пайдаланған. Қазақстан жерінің ежелгі
халықтары жыл есебін құстардың ... ... ... ... ... ... Жыл ... атауы сол ертедегі күнтізбе негізінде
қалыптасқан. Ежелгі ... ... жаз ... ... ... ... бөлісу аясы кеңейген кезде дәлдігі нашар, құбылмалы ауа-
райына тәуелді табиғи күнтізбелер халық қажеттігін қанағаттандыра ... ... ... есебін дүркін-дүркін дәйекті түрде қайталанып ... ... ... күнтізбелер бойынша жүргізетін дәрежеге
жетті. Мұндай күнтізбелер алғаш рет Шығыс ... ... Жуық ... ... ұзақтығы 365 күн тәулігі 5 сағат 48 ... 46 ... ... ... 29 күн тәулігі 12 сағат 44 минут 3 секунд. Орташа
күндік тәулік 24 сағат. Демек, жылыдың ұзақтығы өз ... ... ... ... ... сан ретінде бөлінбейді. Бұл үшеуі ... ... сан да жоқ. ... тастап, жылды 365, айды 29 күн
деп, немесе жыл ұзақтығын 366, айды 30күн деп ... ... ... ... табиғи тұғырынан тайып, шатасып кетеді. Сондықтан кейбір жылдардың
ұзақтығы 365 күн, екінші біреулерін 366 күн деп, ... ... ... деп ... ... ... ... жоғарыда келтірілген сандарға
жақындатып отырады. Орташа мәндерге ... де оңай ... Бұл ... халықтар әр түрлі жолмен шешуге талаптанған, соның ... ... ... ... Аспан денелерінің қозғалыстарына ... 3 ... ... ... ... күн ... ... және аралас күнтізбелер.
Күн күнтізбесі ежелгі Мысырда шыққан. Мысырлықтар ... дәл 365 ... тең деп ... оны әрқайсысы 30 күндік 12 ... ... ... 5 ... ... айға ... құдайға құлшылық ететін
күндер деп есептеген. 5 сағат, 48 ... 46 ... ... ... ... яғни 0,25 күн есепке алынбай қалатындықтан, Мысыр ... ... ... кем. Ол ... ... 4 жылда 1 күн, 100 жылда 25 ... озып ... Мұны ... үшін ... ... Птоломей ІІІ Эвергеттің
біздің заманымыздан бұрынғы 238 жылы 7 наурызда шығарылған жарлығы бойынша
алғашқы 3 жыл 365 ... 365 ... тең ... одан ... 4 жыл 366 ... есептеледі. Сонда жылдың ұзақтығы орташа есеппен 365,25 күн ... тот ... ... ... 29 ... басталады. Бірақ Эвергет
қайтыс болғаннан кейін Мысырда бұл күнтізбе ... ... ... осы күні ... ... Мысыр күнтізбесі Еуропалық
күнтізбелерге арқау болды.
Б.з.б. 45 жыл ... Рим ... Юлий ... ... ... ... ескі Рим күнтізбесін өзгертіп, жаңа күнтізбе жариялады. ... Юлий ... деп ... Юлий ... ... ... бірақ Эвергет күнтізбесінде жыл басы 1 тот, Юлий күнтізбесінде - 1
януарис ... ... ... ... ай ... - Рим айларының орыс
тілінде қалыптасқын аттары) Юлий күнтізбесі 2 санат (стиль) деп те аталады.
Юрий күнтізбесіндегі ... ... ... 11 минут, 14 секунд артықтығы
бар. Бұдан 128 ... 1 күн 324 ... 3 күн ... Сондықтан, 325 жылы 25
наурызда күн мен түннің жазғытұрымғы теңелуі ХVІ ғасырда 11 ... ... ... ... ... 25 ... келетін етіп, тұрақтандыру үшін,
Рим папасы Григорий ХІІІ 1582 жылы уақыт есебін 10 ... ... ... ... 15 қазан деп есептеу және әрбір 400 жылда 3 кібісе жылды жай жыл
есебінде алу туралы жарлық ... ... ... бұл ... ... ... жаңа санат деп аталады. Осы күні көптеген елерде Григорий
күнтізбесі қолданылды. Григорий күнтізбесіндегі жыл тропиктік жылдан ... ... ... 3280 жылда бір күн жиналады. Григорий күнтізбесі Ресейде
Қазан ... ... ғана ... ... 1618 жылы 24 ... ( 6
ақпанда ) ... ... ... ... ... ... Еуропалық
күнтізбені қолдану туралы» декрет қабылдады. ... ... ... ... ... 31 қаңтардан кейінгі күн 14 ақпан болып есептелді.
Алғашқы ай күнтізбесі Ежелгі Вавилонда шықты. Онда әрбір 8 ... ... ... 354 ... ал ... ... 384 күннен есептелді. Сонда
жылдың орташа ұзақтығы ( 354*5+384*3) /8=365.25 күнге тең болады. Ұзақтығы
354 ... ... 29 ... 6 ай мен 30 ... 6 ... – барлығы 12 айдан,
384 күндік жылдар 29 күндік 6 ай мен 30 ... 7 ... 13 ... 29 және 30 күндік айлар кезек алмасып отырады. Патша есебі де бұдан
4000-5000 ж. бұрын осы ... ... ... ... ... басқа
елдерге тараған. Араб күнтізбесі ай қозғалысына негізделген. Ерте кезде
әрбір 24 жылдың 15-сі 12 айдан, 9-ы 13 ... ... 9-ы 13 ... 13-ай «нәси» деп аталған.
631жылы мұсылман дінінің негізін қалаушы Мұхаммед пайғамбар (571-632)
нәсиді есептен мүлдем шығарып тастаған. Содан бері араб жылы 12 ... ... 30 ... 11жыл 365 ... 19 жыл 354 ... саналады.
Сонда араб жылының орташа ұзақтығы (354*19+355*11)/30=35,37 ... ... ... ... 11 күні кем ... араб ... басы жылжып
отырады. Мысалы бір мұхаррам 1971 жылы 27 ... 1972 жылы 16 ... ... Сондықтан бізше 33 жыл арабша 34 жылға жуық. ... 622 жыл ... жыл ... ... ... ... барған жылы. Жылдардың ... ай ... Араб ... араб елдерінде Азия мен ... ... ... ... ... ... ... Еврейлер
ертеде Вавилон күнтізбе б.з.б. ІV ғасырда жылдарды күн ... ... ... ... ... ... ... көшкен. Еврей жылында,
353, 354, 355 күн (жай жылдар, 12 ай) немесе 383, 384,
н385 күн (кібісе жылдар, 13 ай) болады. ... ... ... ... ... еврейлерінде минут, секунд ұғымдары жоқ, олардың орнына хелек – 76
рек. Еврейше жылдар есебі б.з.б. 3761 ... ... ... сол жылы « Дүние жаралған». Бұл күнтізбе Израиль мемлекетінде
қолданылады. Аралас күнтізбенің бір түрі ... ... ... ... 198 жылдың 12-сі 12айдан, 7-і 13айдан есептелген. Қытайда 60 жылдық
мүшелмен ... ... ай) ... де болған. Жылдар есебінің жүйесі заман
деп, заманның басталған уақыты оның дәуірі деп ... Әр ... әр ... ... ... ... қолданған. Русь 998 жылы ... ... ... ... «дүние жаралғаннан» саналған. ... ... ... травен т.с.с. айлардың ... ... ... т.с.с. Рим айлары алынған. Жыл қыркүйектен басталған. Петр І
патшаның ... ... ... ... ... 7209 жылы ... делінетін 1700 жылы болып қабылданды, жыл қаңтардан басталатын
болды. Бұл күнтізбе 1917 ... ... ... ... ... ... ... негізінен күн күнтізбесін пайдаланған. Кейін ол қазақ,
өзбек, түрікмен, татар, азербайжан, т.б. халықтардың ... ... ... ... 30 ... 12 айға ... ... ұзақтығынан
тыс қалған 5-6 күн қосылып, жылдың ұзақтығы 365,25 күн ... тең ... жыл ... 1 ... ... 1 амал – ... болған. Қазақтар мүшел
есебі мен тоғыс есебін де қолданған. ... 1918 ... бері ... ... ... ... бізге жеткен ең көнесі – 354 жылы ... ... ... ... 1448 жылы ... ... И. Гутенберг тұңғыш рет
күнтізбе кестесін басып шығарды. ... ... ... ... ... ... кітабын журнал түрінде бастырып шығарды (1474). 1491
жылы Краковта ... көне ... ... ... ... -
«Часослов» басылып шықты. Ресейде күнтізбе кітапшалары 1718 жылдан шыға
бастады. Күнтізбе шығаруда И.Д. ... ... көп ... сіңірді, 1877-
1922жылы ол орыс тілінде сан алуан күнтізбе кітаптарын бастырып шығарды.
Қазақ халқы орта ғасырларда ... жез ... ... ... ... т.б. ... күнтізбелерді, Омар Һайям (қ.
Дарихи Жалели күнтізбесі) мен М.Т. Ұлықбек күнтізбелерінің ... ал ... ХІХ ... ... ... М. Дәурендәуидің
«Рузнамасын» пайдаланған. 1870-75жылдары ... ... ... ... ... ... ... кітапшалары (Қазанда басылған)
таралған. 1889 жылдан бастап, Санкт-Петербургте шағатай тілінде ... ... ... ... ... 1897жылы Орынборда жекелеген
әріптері қазақ дыбыстарына ыңғайланып ... Орыс ... ... қазақтарға арналған «Календарь для киргизов на 1897год. 1897 жылға
қазақ үшін шығарған календерь» атты тоқсан бір беттік кітап ... ... ... күнтізбе кітабы сол болатын, одан кейін алғаш рет араб
әрпімен (төте жазумен) ... ... ... күнтізбе. – 1922 жылы Орынборда
басылып шыққан «1923жылдың қазақ календары». 1929-31 ... ... ... ... календарын» шығарып тұрды. Қазақ тілінде ... ... рет ... ... ... А. ... 1854 жылы шыққан «орыс географиялық
қоғамы хабаршысы» аталатын VІ томдық кітабында, түркі ... ... да ... 13 айға ... жазады. 1903 жылы ... ... ... ... ... ... 18-
томында қазақтар туралы мағлұматтар келтірген. Осы ... ... ... ... ... қазақтар жылды он екі айға бөлгенін, әр айда ... яғни 28 күн ... ... ... ... ұзақтығы 336 күн
болады.
Бируни мен Ұлықбектің еңбектерінде ежелгі ... ... он ... ... айларда отыз-отыз бір күннен болған. Айларды ... ... ... сан есім арқылы атау;
2) хайуанаттар атымен атау қалытасады.
Қазақ ... ... ... ... бері ... төрт ... келеді:
1) тоғыс айлар;
2) зодиак айлар;
3) азаматтық айлар;
4) араб ... ... ... Бұл ... ... бойынша
жүргізілген жүйе. Айдың Үркерді басып өтуі ... деп ... ... кезінде
шоғырланған Үркер жұлдызы айдың тасасында қалады, бақылаған ... Ай ... ... ... ... ... Ай мен ... үнемі
тоғыса бермейді. Тетелес екі тоғыс арлығы жиырма жеті тәулік 7 сағат 43
минутқа тең. Біз оны 28 ... деп ... ... Бір ... 13 рет
тоғысады, 11 рет тоғыс көрінеді. Шілдеде екі тоғыс болуы керек. Бірақ ... ... ... (28*13) 364 күн ... ... тақ ... келе бермейді, бірақ қалыптасқан дәстүр бойынша
тақ санға келтіріп, бес, ... ... деп айта ... ... ... жұп сандар кездеспейді. Күнтізбеде бір жылда 365 ... 366 ... ... 13 ... ... 1-2 күні кем, бұл ... жылдың
аяғынада тоғыстан тыс қосылып отырады. Тоғыс есебі бойынша жыл басы май
айында басталады. Бірінші ... ... ... болады.
Зодиак айлар. Грекше «зоон», яғни хайуан деген сөз. Осыдан ... ... Он екі шоқ ... ... ... деп ... Күн өз ... шоқ жұлдызды басып өтеді. Бұлардың әрқайсысында Күн шамамен бір ... Күн ... ... шоқ ... ... ... жұлдыздардың аты –Тоқты, Торпақ, Егіздер, Шаян, ... ... ... Мерген, Ешкімүйіз, Суқұйғыш, Балық.
Грек ғалымдарын ұстаз санаған араб ... ... ... ... аударады. Қазақ жұлдызшылары бұл атауларды өз ... ... ... ... ... ... уақыт есебі ауа райының шаруашылық
маусымдарына қарай икемдеген. Азаматтық ... ... өмір ... Қазақ күнтізбесінде азаматтық айлар он екі ай, төрт ... яғни ... жаз, күз, қыс. Ал ... ... реттеледі:
1) Наурыз-көкек-мамыр;
2) Отамалы-шілде-сарма;
3) Қыркүйек-қазан-қараша;
4) Желтоқсан-қаңтар-ақпан.
Жыл он екі айға ай 30 күнге бөлінген. Бұл есеп ... бір ... ... ... ... 5 күн жыл аяғында қосылып отырған. Ол күндер «бес ... Жыл басы ... ... Он екі жыл мүшел деп аталады. Мүшел жылдары рет
санымен емес, он екі хайуанның ... ... ... ... 2) сиыр; 3)
барыс; 4) қоян; 5) ұлу; 6) жылқы; 7)жылан; 8) қой; 9) мешін; 10) ... ит; 12) ... үш жыл ... бір ... аяқталады. Іс жүзінде мүшел есебі
үнділерде, Египетте, Вавилонда, Римде, Грецияда, ... ... ... ... ... ... ... қолданған халықтар қазақ,
қырғыз, ұйғыр, өзбек, татар, ... ... ... ... т.б. ... ... ролі ... жоқ, тек адамдардың жасын есептеуге
қолданылған деген пікір бар. Бұл қате. Ертедегі құжаттарда уақыт мүшелігі
көрсетілген. «Мүшел!» Сөзінің ... және ... ... ... ... атымен аталғаны белгісіз. Ол әлі ... ... ... ... ... ... ... жылыңызды анықтау оңай. Ол үшін ... 12-ге ... ... бөлінсе мешін жылы, ал қалдық қалса
былай болады: бір қалдық-тауық ... екі ... үш ... ... бес ... ... ... барлығы 12-ге бөлінеді. Он
екіге қалдықсыз бөлінсе мешін болады-деген ... ... ... ... ... ... туған жылға 9 санын ... ... ... доңыз жылы болғаны.5 қалдыққалады-яғни ұлу жылы,
Күнтізбенің қазақ ауыз әдебиетінде алатын орны. Қазақты ... ... ... қоспаған ақын жоқ деуге болады. Қазақ тацпалары күн, ... ... ... ... Оны ауыз ... ... сол ... балаға мирас қылып,отырған. Сәкеннің тілімен айтқанда:
«... Қарттардың баян қылған ... ... ... ... байланысты ңыздар ертегілер, жырлар, мақалдар, мәтелдер, қазақ
ауыз әдебиетінд ... ... ... ... ... ... бар.
Қысырақ жоғалды жаз кетіп жырақ,
Көп жүрдім іздеп оны елден сұрап.
Тұр екен дарияның ортасында,
Жете алмай үйге қайттым босқа бірақ.
Қазақ жырларында ... он екі ай ... ... жыр ... Мысалы,»Қозы Көрпеш-Баян сұлу» жырында:
Ел болар он екі ру, бірі серкеш
Қам жасап сары атанға бітер өркеш
Он екі ... ... ... ... үйрек пен қаз болады, немесе батырлар жырында:
Орай да орай аң ... екі ... жай ... ... ... ... күнтізбесі 1922 жылы жазылып, 1923
жылы Орынбар қаласында басылып шығады. Онда айлар ... ... ... ... ... 11. ... Март-хамал ... ... ... ... ... ... Сентябрь-мизам
Апта күндері сенбі, жексенбі, дүйсенбі, сейсенбі, сәрсенбі, жұма. Ол кезде
Қазақсатнда демалыс күні жұма болған.Қазіргі қолданылып жүрген ... ... ... ... ... жыл қаңтардан басталады,
желтоқсаннан аяөқталады. Жыл он екі ... әр ай 31 ... ... ... 28
–і, ай кей жылдары 29-ынан бітеді. Бұл күнтізбедегі: Высокос жыл ... ... жыл» деп ... жүр. ... ... 4-ке ... ... 4
жылда бір күн қосылады, яғни кібісе жыл да 366 күн бар. Ең ... күні ... ... теңесуі-22 наурыз, ұзақ күн -22 маусым, күннің теңесуі-23
қыркүйек.
Күнтізбе – халықтардың ... бойы ... асыл ... ...... ... – есептеу» дейді халқымыз. Өмірде болып
жатқан маңызды оқиғалар күнтізбе арқылы тарихтан орын ... ... ... ... білу үшін ... ... да ... игерудің ұрпақ үшін
маңызы зор.
Жоспар:
1. Кіріспе.
2. Жалпы күнтізбенің шыққан тарихы жөнінде түсініктеме.
3. Уақытты есептеу ... ... ... ... ... орта ... ... жазылған ежелгі Рим күнтізбесі
Пайдаланылған әдебиеттер:
1) Ысқақов М., «Халық календары», А., 2-бас.,1980ж ;
2) ... «Ата ... ... ... ... ... ... Алматы., 2000ж; ... ... Г. Р., « ... ... ...

Пән: Астрономия
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 13 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Қазақ халқының уақыт есебі43 бет
Қазақ халқының күнтізбесі18 бет
1. Тірек-қимыл жүйесі және оның жасқа байланысты ерекшелігі. 2. Баланың аяқ киіміне, жеке басына қойылатын гигиеналық талаптар.3. Балалардың дене тәрбиесін ұйымдастырудың күнтізбелік жоспарын жасау5 бет
Statistic analytic system (SAS) бағдарламалық өнімін қолдана отырып әр бақылау бекетіндегі уақыттың әр түрлі кезеңіндегі (тәулік, ай, жыл), қала кескініндегі (ауданында) атмосфералық ауаны ластайтын заттардың орта шоғырын есептеу бойынша бағдарламалық қамтама өңдеу43 бет
«Жұлдызнамалық күнтізбе» бағдарламасын құру18 бет
Байырғы түркі жазба ескерткіштеріндегі әлеуметтік- саяси рәміздер және оның Қазақстанның өркениеттік дамуымен сабақтастығы28 бет
Бруцеллез ауруына қарсы жүргізілетін күнтізбелік жоспар10 бет
Күнтізбенің түрлері және түзу принциптері13 бет
Педагогикалық жүйенің қызмет етуінің әлеуметтік-педагогикалық және уақыттық шарттары5 бет
Түркі халықтарының күнтізбесі, астрономиялық ілім-білімдері135 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь