ХХ ғасырдағы қазақ баспасөзіндегі кітап сыны және жарнамасы

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 3

І тарау. Кітапқа қойылатын көркемдік талаптар

1.1. Кітап сынының пайда болу, қалыптасу, даму жолдары ... ... ... ...7
1.2. Әдеби сын . әдебиет әлеміндегі күрделі жанр ... ... ... ... ... ... ... ...30
1.3. Қазақ тіліндегі кітап жарнамасының қалыптасуы ... ... ... ... ... ... ..80

ІІ тарау. Кітапқа қойылатын техникалық талаптар

2.1. Кітаптың полиграфиялық сапасы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..86
2.2. Кітап безені мен мәтіндік сипаты ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...93
2.3. Кітаптың тілдік.стильдік табиғаты, пунктуациялық сауаты ... ... 97

Қорытынды
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі
Тақырыпқа дендеп енбес бұрын кітаптың адам өмірінде алар орнына тоқталып өтейік. Кітап адам баласының сан ғасырлық ақыл – ойының жемісі, тарихы мен тағылымының алтын сандығы. «Кітап дегеніміз – алдыңғы ұрпақтың кейінгіге қалдырған рухани өсиеті. Кітап оқудан тыйылсақ, ой ойлаудан да тыйылар едік» - дейді Ғабит Мүсірепов. Кітапты таңдап, талғап оқи білу, оны түсіну мен түйсіну, алған әсеріңді қажетіңе жарата білу – әрбір адамның білігі мен білімін, пайымы мен парасатын айқындайтын алғы шарттардың бірі. Бірақ, қазіргі таңда кітап оқу үрдісі бұзылды. «Кітап маған тақтан да қымбат», - деген Шекспир сөзінен құн кетті. Оған бір себеп – теле-радио, интернет сияқты заман талабына сай озық технологиялардың кітапты екінші орынға ысырып тастауы болса, екінші себеп – кеңес дәуірінен кейін қайта түзілген қоғамда рухани азық жинау емес, нәпақа табу, отбасын асырау, күнелту алдыңғы орынға шығып кетті.
Міне, дәл осы тұста кітапқа қатысты туындаған бірнеше нақты мәселелерге арнайы тоқталып өтуге болады. Олар: баспалардың нарыққа оңай бейімделе алмауы, қаржылай қиындықтар, кітап тиражының күрт төмендеуі, жаңа ашылған жеке баспалардағы жауапкершіліктің жоқтығынан сапасыз кітаптардың көптеп шығуы, көркемдік кеңес немесе арнайы бақылау орындары болмағандықтан қаржысы бар әркімнің кітап шығаруға деген ұмтылысы, грамматикалық, техникалық қателіктерге жол беру, т.б. Осы аталған олқылықтардың бәрі де оқырман қауымның кітаптан қол үзуіне, тіпті, қол сілтеуіне белгілі дәрежеде себепкер болатын жайттардың бірі еді.
Ал, кітап сынына келсек, сын түзелмей, мін түзелмейді. Тек әр кітаптың сапасына, мазмұнына көңіл аудару үшін білікті, танымы терең маман керек. Олар кітап шығару ісіне қатысты барлық талаптарды білуі тиіс. Мәселен, әдебиеттің өз сыны бар, өнердің сан саласында да өзіндік сын бар. Сондықтан, кітап шығаруды да кәсіп емес өнер деп қабылдайық. Өйткені ол автордың, безендірушінің және редактордың шығармашылық ізденісі тоғысқан үлкен бір туынды. Ол оқырманның қолына тигенде оны қуантатын, эстетикалық ләззат сыйлайтын және мазмұны пішініне сай құнды дүние болуы керек. Ал ол үшін тек әдеби сын аз болады, полиграфиялық таным деңгейі мен баспагерлік өлшем керек. Кітапқа қойылатын талаптар, өлшемдер, қағаздан бастап, әріптердің орналасуы, терілуі мен құрылымына дейін, қысқасы, оқырман қолына тигенге дейінгі аралыққа байыпты баға беру және соны үнемі қадағалап отыру қажет. Яғни кітапты сынағанда, тек қана ішкі мазмұнын ғана сынамау керек, онда ол әдебиетті сынаған болып есептеледі. Ал, кітаптың өтуі, кітаптың жетуі, шығуы, дизайны, сапасы, оқырманға үлкен ләззат сыйлауы баспагерлік-полиграфиялық талғам мен талапқа байланысты. Кітап сыны дегенде осының бәрін ескеру керек. Интеллектуалдық білімнің қайнар көзі – кітап болғандықтан
Қазақстандағы кітап нарығына тоқталмау орынсыз болар. Өйткені, елімізде әлі күнге дейін мемлекеттік тілдегі кітап басылымы ақсап жатыр. Оның бір себебі: кітап саудасы айтарлықтай дербестікке жете қойған жоқ.
1. Омарова Б. «Қазіргі полиграфиялық технологиялар» Алматы, 2011
2. Әзімжанова Г. Мәтіннің функционалды перспективасы.-2003.-67-71б
3. «Қазақ әдебиеті» газеті «Қазіргі кітап сыны» 2011 ж. 10 маусым
4. Құсайнов А.Қ., Асылов Ұ.Ә. оқулықтану. Өзекті мәселелері.-Алматы: Рауан,2000
5. Ысқақұлы Д. Сын өнері. Алматы, 2001.
6. «Қазақ әд ебиеті» газеті «Қазіргі кітап сыны» 2011 ж. 10 маусым
7. Әшімбаев С. Парасатқа құштарлық. Алматы, 1985.-
8. Суперанская А.В «Әдеби тіл және терминологиялық лексика»
9. Кәкішев Т. Қазақ әдебиеті сынының тарихы. Алматы, 1996.
10. Сарыбаев.Ш «Сөйлемде үтірдің қойылатын орындары»
11. «Қазақ әд ебиеті» газеті «Қазіргі кітап сыны» 2011 ж. 10 маусым
12. Әдебиеттану. Терминдер сөздігі. Алматы, 1998.
13. «Қазақ әд ебиеті» газеті «Қазіргі кітап сыны» 2011 ж. 10 маусым
14. С. Әшімбаев. Екі томдық шығармалар жинағы. І том. Астана: Елорда, 2006ж.-265бет.
15. Мұхамеджан Қаратаевтың «Қазіргі қазақ әдебиеті сынының жәйі» атты баяндамасы, «Қазақ әдебиеті» газеті. 1968 ж. 26 октябрь.
16. Д. Ысқақұлы «Сын шын болсын», -Алматы,-«Қазақ университеті», 1993ж.-4 бет.
17. М. Мағауин. «Тасқа басылған қолжазбалар»,-Алматы-«Қағанат-ҚС», 1999ж.-418 бет.
18. С. Әшімбаев. «Қазақ әдебиеті» газеті, 1970. 15 май, 3-бет.
19. Ғ. Қабышев. «Қазақ әдебиеті» газеті, 1970. 15 май, 3-бет.
19. Жердің жаратылысы жайында. //"Еңбекші қазақ" газеті. №295. 4-бет. 28 қараша 1925 ж.
20. Ж. Аймауытов. "Тәрбие". // Абай, 1919ж. №1, 12-б.
21. Әлихан Бөкейханов. Кітап сыны (Қартқожа). //"Еңбекші қазақ" газеті. 4 қараша 1926 ж.
22.Әлихан Бөкейханов. (Қыр баласы). Кітап сыны. Психология. //Еңбекші қазақ. сәуір. 1926 ж.
23. Қаныш Қазанғапұлы. Кітап сыны. //"Еңбекші қазақ". 1926. №208 саны.
24. Көлденең. (Бүркешік есім). // "Еңбекші қазақ". Қараша. 1926. №671-002. 3-4 бет.
25. Ғ. Қабышев. «Қазақ әдебиеті» газеті, 1970. 15 май, 3-бет
26.М. Мағауин. «Тасқа басылған қолжазбалар»,-Алматы-«Қағанат-ҚС», 1999ж.-82-бет.
27.С. Әшімбаев. Екі томдық шығармалар жинағы. І том. Астана: Елорда, 2006ж.-290-бет.
28.Д. Ысқақұлы «Сын шын болсын», -Алматы,-«Қазақ университеті», 1993ж.-8-бет.
29.Т. Кәкішев. «Қазақ әдебиетінің тарихы»,-Алматы, «Санат», 1994ж.-69-бет.
30.Мұхамеджан Қаратаевтың «Қазіргі қазақ әдебиеті сынының жәйі» атты баяндамасы, «Қазақ әдебиеті» газеті. 1968 ж. 26 октябрь.
31.Кекілбаев.Ә. Дәуірмен бетпе -бет. – А., 1972.
32.Серікқалиұлы.З. Сын кітабы. Алматы. Раритет, 2008.
33.Көпен Ә. Із. –Алматы: Білім, 2005, 18-19 бб.
34.Скуленко М.И. Журналистская пропаганда. – Киев, 1998.
35.Амандосов Т. Совет журналистикасының теориясы мен практикасы. Алматы: 1988.
36.Амандосов Т. Журналист және өмір. - Алматы: Қазақстан, 1967.- 280.
37.Амандосов Т. Қазақ совет баспасөзінің жанрлары. – Алматы: Мектеп, 1968.- 244б.
38.Амандосов Т. Публицистика-дәуір үні. – Алматы: Қазақстан, 1974. 118б.
39.Ахметов З. Өлең - сөздің теориясы.- Алматы, Мектеп, 1973.
40.Әшімбаев С. Шындыққа сүйіспеншілік. – Алматы: Жазушы, 1993. – 534б.
41.Бекхожин Х. Қазақ баспасөзінің даму жолдары. – Алматы: Қазкемкөркемәдеб, 1964. -264б.
42.Байтұрсынұлы А. Әдебиет танытқыш. – Алматы: 1989.
43.Бердібаев Р. Қазақ совет әдебиетінің қалыптасуы. – Алматы.
44.Базарбаев М. Замана тудырған әдебиет. – Алматы: Жібек жолы, 2005.
45. Барманқұлов М. Телевидение: деньги или власть? – Алматы: Санат, 1997 – 272б.
46. Кәкішев Т. Қазақ әдебиеті сынының тарихы. - Алматы: Санат, 1994. - 448б.
47.Кольцов М. Писатель в газете. – Мәскеу, 1961.
48.Қабдолов З. Әдебиет теориясының негіздері.- Алматы: Мектеп, 1970. - 380б.
49.Қабдолов З. Сөз өнері. – Алматы: Қазақ университеті, 1992. – 357б.
50.Қожакеев Т. Жыл құстары. – Алматы: Қазақстан, 1991. – 237б.
51.Прохоров Е. Публицист и действительность. - Мәскеу: МГУ, 1973.
        
        ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫ БІЛІМ ЖӘНЕ ҒЫЛЫМ МИНИСТРЛІГІ
ӘЛ-ФАРАБИ АТЫНДАҒЫ ҚАЗАҚ ҰЛТТЫҚ УНИВЕРСИТЕТІ
ЖУРНАЛИСТИКА ФАКУЛЬТЕТІ
БАСПАСӨЗ ЖӘНЕ ЭЛЕКТРОНДЫ БАҚ КАФЕДРАСЫ
МАГИСТРЛІК ДИССЕРТАЦИЯ
ХХ ҒАСЫРДАҒЫ ҚАЗАҚ БАСПАСӨЗІНДЕГІ ... СЫНЫ ЖӘНЕ ... ... ... ... Балқашбайқызы
«_____» ________2013 ж.
Ғылыми жетекші____________ ф.ғ.к., доцент ... ... ... ... _______ ... меңгерушісі
ф.ғ.д., профессор ______________________________ Қ.Ж. Тұрсын
Алматы ... ... ... ... ... ... ... сынының пайда болу, қалыптасу, даму жолдары ...............7
2. Әдеби сын – ... ... ... ... тіліндегі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... мен ... ... ... табиғаты, пунктуациялық
сауаты........ ... ... ... дендеп енбес бұрын кітаптың адам өмірінде алар орнына тоқталып
өтейік. Кітап адам баласының сан ... ақыл – ... ... тарихы мен
тағылымының алтын сандығы. «Кітап дегеніміз – алдыңғы ұрпақтың ... ... ... ... оқудан тыйылсақ, ой ойлаудан да тыйылар
едік» - дейді Ғабит ... ... ... ... оқи білу, оны түсіну
мен түйсіну, алған әсеріңді ... ... білу – ... ... білігі
мен білімін, пайымы мен парасатын айқындайтын алғы шарттардың бірі. Бірақ,
қазіргі таңда кітап оқу үрдісі бұзылды. «Кітап маған ... да ... ... ... сөзінен құн кетті. Оған бір себеп – ... ... ... ... сай озық ... кітапты екінші орынға
ысырып тастауы болса, екінші себеп – кеңес дәуірінен кейін қайта түзілген
қоғамда рухани азық ... ... ... ... ... ... күнелту
алдыңғы орынға шығып кетті.
Міне, дәл осы тұста ... ... ... ... ... мәселелерге
арнайы тоқталып өтуге болады. Олар: баспалардың нарыққа оңай ... ... ... кітап тиражының күрт төмендеуі, жаңа ашылған
жеке баспалардағы ... ... ... ... ... көркемдік кеңес немесе арнайы бақылау орындары ... бар ... ... шығаруға деген ұмтылысы, грамматикалық,
техникалық қателіктерге жол ... т.б. Осы ... ... бәрі ... ... кітаптан қол үзуіне, тіпті, қол сілтеуіне белгілі дәрежеде
себепкер болатын жайттардың бірі ... ... ... ... сын ... мін ... Тек әр ... мазмұнына көңіл аудару үшін білікті, танымы терең ... ... ... ... ісіне қатысты барлық талаптарды білуі тиіс. Мәселен,
әдебиеттің өз сыны бар, ... сан ... да ... сын бар.
Сондықтан, кітап шығаруды да кәсіп емес өнер деп ... ... ... ... және ... ... ізденісі тоғысқан
үлкен бір туынды. Ол оқырманның қолына ... оны ... ... сыйлайтын және мазмұны пішініне сай құнды дүние ... ... Ал ... тек әдеби сын аз болады, полиграфиялық таным деңгейі мен ... ... ... ... ... ... қағаздан бастап,
әріптердің орналасуы, терілуі мен құрылымына дейін, қысқасы, оқырман қолына
тигенге дейінгі ... ... баға беру және соны ... ... ... Яғни кітапты сынағанда, тек қана ішкі мазмұнын ғана сынамау ... ол ... ... ... есептеледі. Ал, кітаптың өтуі, кітаптың
жетуі, шығуы, дизайны, сапасы, оқырманға үлкен ләззат сыйлауы ... ... мен ... ... ... сыны дегенде осының
бәрін ескеру керек. Интеллектуалдық ... ... көзі – ... ... ... тоқталмау орынсыз болар. Өйткені, елімізде әлі
күнге дейін мемлекеттік тілдегі кітап басылымы ... ... Оның ... ... саудасы айтарлықтай дербестікке жете қойған жоқ. Екіншіден,
біз әлі де рухани қажеттілікті ... ... ... қоя ... ... ... ... кітаптарды айтпағанның өзінде, күніне көрші
елден сандаған ... ... ең ... олар ... ... ... түсінік-танымына, ұстанымына сай ма, кері ақпараттар
бар ма? Ол да сүзгіден өтіп жатқан жоқ.
Енді қазақ ... ... ... ... Онда ... ... қаншалықты көрініс тапқан? Немесе ішкі-сыртқы безендірілуі, мазмұны
сын көтере ме? деген сұрақтарға өзімізше жауап іздеп көрейік.
Біріншіден, ... ... ... ... ... ... көркем
дүниелердің басым бөлігі сын көтермейді. Яғни, ... ... ... ... ... ... сапалылық пен үлкен
жауапкершілікті ... ... ... ... әдебиеттердің
жеткіліксіздігі салдарынан, еліміздің жоғары оқу орындарындағы мемлекеттік
тілде білім алушылар – 30-40 ... ... Бұл ... ... асты, нақты шешімі әлі де табыла қойған жоқ.
Мәселен, Қазан ... ... ... ... ... халықтардың
ішінде татар тіліндегі кітаптардан кейін қазақ ... ... саны ... ... ... орын алған. Бұл кітаптар, негізінен, Қазан, Ташкент,
Петербург, Уфа, ... ... ... ... ... ... басылым 1831 жылы «Қазақ халқына хабарлама» деген атпен ... ... ... ... 1862 жылы көптің қолына тиген «Ер
Тарғын» эпосының таралымы 33 800 данаға жеткен еді. Кезінде таралымы 57 800
дана ... ... мен Сара ... да ... кең ... ...... тарихындағы тұңғыш бұқаралық ақпарат құралы.
Оның ... ... жазу ... ... ... ... тас
кітаптан, одан соң орама кітаптан негізі қаланған рухани ... ... ... ғана ... бетіне түсе бастады. Сол дәуірдегі біздің алғашқы
қолжазбалар - әл-Фарабидің, М.Қашқаридің шығармалары.
Кітап - адамзат ... сан ... ... ... ... мен ... ... барлық көрген-білген, көңілге түйген
жақсы-жаман іс-әрекеттерінің жиынтық үлгісі. ... ... ... ... осы ... ... ... бүгінгі өмір де болашаққа тағы осы кітап
бетінде жол тартпақ. Ендеше, ... ... ... ... ашып, білмегенге жөн сілтейтін кітап қандай болуы ... ... ... ... жетістіктері бар құндылықтар өзіне ... ... ... ... жиі сөз ... электронды кітап
жайлы не ... Оның ... ... ... ... кітаптан қандай
айырмашылығы бар?
Міне, диссертацияда біз осы сауалдарға жан-жақты жауап ... ... ... қазіргі кітап сынын сөз еткенде кітапқа қойылар үш басты
талапты өзімізге арнайы нысана етіп алдық. Оның біріншісі - кітапқа ... ... ... ... - көркемдік талаптар, қазіргі кітап
сыны, заманауи бет-бейнесі. Техникалық талаптарды «Кітаптың ... және ... ... ... ... ... атты үш тақырыпшаға
бөліп қарастырдық. Көркемдік талапты ... ... ... ... ... және ... ... сауаты»
деген (тақырыпшаларға жіктедік. Ал, ... ... ... тарату
мәселелері, жарнама мен насихаты», сондай-ақ «электронды кітаптар ... сөз ... ... ... ... ... шығу ... олардың ішкі-
сыртқы безендірілуі, ерекшеліктері, сатылап даму жолынан бастап, осы ... қол ... ... мен ... сөз ... ... жалпы сипаттамасына, өзектілігіне, міндеті мен
мақсаттарына және ... ... ... ... Жаһандану кезеңі мен жаңалықтар тасқынына ілесу үшін
техникалық және көркемдік сапасы озық ... ... ... ... көшінен
қалмай соңғы жетістіктерді тиімді пайдалана білу – қоғам үшін өте өзекті
мәселе. Бұған дейін кітаптың сыртқы ... ... мен ... бір сөзбен айтқанда безендірілуінен бастап соңғы бетіндегі
көркемдік белгілерге, ішкі ... мен ... ... ... орналасуына дейін полиграфиялық барлық талаптарға сәйкестігін
саралап, таразылап, артық кемшілігін ажырата білу, ... қана ... ... ... ... талдау, жазу. Сонымен қатар, кітаптың әдеби
теориясы тұрғысынан әдеби ... ... ... баға беру де ... ... құны оның ... Мәні мен ... да коркемдік
салмағында. Бірақ, сол көркемдік салмақ пен ... ... идея ... үшін ... болып шығу керек. Кітаптың редакторлық, ... ... ... ... баға ... және осы баға беру
туындаған ұғым, түсініктерді орнықтыру, соған ... ... ... ... ... ... жарнамасын сөз ету, сапаға, кітапқа
қойылар талаптарға тоқталу, бар мен жоқты ашып көрсете білу – ... деп ... ХХ ... ... ... ... кітап сыны мен
жарнамасын талданады; тұңғыш рет қазақ тарихында болған және ... ... ... ... ... ... тұрғысынан ғылыми
сипаттама беріледі; кітап сынына қатысты туындаған ұғымдар мен түсініктерге
атау ... ... ... ... және ... басу ... шетелдік аталымдарға тұңғыш рет мемлекеттік тілде балама жасалады;
қазақ кітаптану ғылымында кітап сыны ... ... ... ... ... ... ... мен ғылыми түсініктер қалыптасады.
Мақсаты: Диссертациялық жұмыстың басты мақсаты кітаптың арғы-бергі
тарихын ... ... ... оның өз ... ... ... орнын айқындау барысында кітаптың көркемдік ... баға ... ... ... қазіргі кезеңмен салыстыра отырып, оның маңызы мен
ерекшеліктерін саралау. Кітаптың сынын, толық безені, полиграфиялық сапасы,
мәтіндік ... ... ... ... ... ... ТАРАУ. КІТАПҚА ҚОЙЫЛАТЫН КӨРКЕМДІК ТАЛАПТАР
1. Кітап сынының пайда болу, қалыптасу, даму ... ішкі ... ... ... ... тоқталатын мәселе – сын. «Сын
түзелмей, мін ... деп, ... ... ... ... М.Әуезов
айтпақшы, ішкі мазмұнды талдап-таразылайтын, бар-жоғын көрсететін құрал сын
болмақ. Әдеби сын - ... ... ең бір ... ... ... - екінің бірі бел буып бара бермейді. Оның үстіне, сын айту үшін
де өре, талғам және ... ... ... ... ... сынының тарихына, оның жүріп өткен
жолына көркемдік сапа деңгейі тұрғысынан ... ... ... атап өтуге болады. ХХ ғасырдың 20-30 жылдарында алаш арыстары
негізін қалаған, ... ... ... ... танымдық-көркемдік
биігіне көтерілген әдеби-көркем сын, ең бастысы осы ... сол ... ... тарихын, теориясын, көркемдік ізденістерін бір жүйеге
түсіруге деген талпыныс, барлығы да зая ... жоқ. Сол ... ... ... С.Сейфуллин, М.Әуезов, Ғ.Тоғжанов,
Қ.Жұмалиев, Е.Ысмайылов, Б.Кенжебаев бастаған және осы ... ... ... ... ... кете алған кейінгі толқын әдебиет зерттеушілері
мен сыншылары да ұлтымызға теңдессіз мол мұра ... ... ... ... баға ... ... мұра бүгінгі әдебиетін іздейтін, әдебиетін
сүйетін жас ұрпаққа да таптырмас рухани азық екенін айтып жату ... ... ... ... сыны тақыр жерден басталған жоқ, құнарлы
мектептен, телегей теңіз әдебиетіміздің өз қайнарынан қуат ... Осы ... ... ... ... өз ойын ... ... «Асқар Алтай - сыншы
Қазір кез келген адам кітап шығаратын болды. Ал, ... ... бар еді. ... бір сыни көзқараспен қарап, іріктейтін. Кез келген
адамның ... ... ... ... демократиялық қоғам. Мұның да өз
кемшілігі мен артықшылығы бар. Өкінішке қарай, ... еш ... ... кітап шығарып жатыр. Бұл оқырманның талғамын бұзады. Мұның алдын
алу үшін ... ... мен ... ... әрі талапшыл болуы керек.
Көркем әдебиетке келетін болсақ, бізге бүгінгі күннің проблемасын
көсемсөздік тұрғыдан емес, көркемдік ... жаңа ... ... ... ... ... толы ... керек. Өкінішке қарай, ондай
әдебиеттер аз. Ал барын ... ... сын жоқ. ... ... ... жоқ. ... кесірінен «шөп те өлең, шөңге де өлең» болып, кез келген
дүниені көркем шығарма деп қабылдау ... ... ... ... ... сыны мен ... ғылымындағы осынау күрделі жылдарда
қалыптасқан, өркен жайған құнарлы дәстүр 60-90 жылдар, керек ... ... ... бен өнеріміз үшін де баға жетпес биік ... ... ... отыр. Осы жылдар аралығында осынау құнарға табан
тіреген, содан нәр алған бірнеше буын қазақ сыншылары да өсіп ... ... ... ... ... ... ... оқырманын
елең еткізіп осы көшке ... ... ... ... Ж.Әбдірәшев, С.Әшімбаев т.б. сын еңбектері әдебиетке соны леп
алып келді. Осынау талантты, ... ең ... ... ... ... мол ... ... әдебиет сыншылары кәсіби сынның ауыр
жүгін ауырсынбай арқалап, осы әдебиет сынын өз ... ... ... ... ... ... өндіре жазып, жемісті еңбек
етті. (6)
Осыдан біраз уақыт ... ... ... ... ... ... баспа орындарынан қағажу көреді деген сияқты пікірлер шаң беріп
қалып ... Дәл осы ... ... бір ... дер едік. Олай дейтініміз
қазір, ... ... ... ... алғанда әдеби сын кітаптарының едәуір
шығып ... ... ... Сол ... ... қазақ
әдебиетінің арғы бергі тарихына ... ... ... ... ... шығармашылығы, жан-жақты сөз болып келеді. Жалпы ... ... ... кітаптарға қарап отырып, қазақ сынының ой, парасат
деңгейін нақты нақты болжауға болатын сияқты.
Жалпы қазақ әдебиетінде жазушылар арасында сын, ... ... ... осы ... көз ... сын жазумен айналысып жүрген
қаламгерлер саусақпен санарлық.
Сыншыл ойымыздың таралып, тамырын ... ... ... ... ... тәрбиелеуде, әдебиетке деген талабын шыңдауда
профессионал сыншыларымыздың жазғандарымен қатар, аталған ... да ... үлес ... болғанын жоққа шығара алмаймыз.
Сыншы Ә.Бөпежанованың айтуынша, әдеби сынның міндеті - әдебиетті сын
садағына алу ... онда өтіп ... ... ... ... ... ... үдерістерге шығу. Көркемдігі жоғары жаңа
шығармалар туралы ... ... ... ... Ең ... ... ... уақыт кетіргенше, сын жақсы үлгілерді сөз етуі керек.
Қысқасы, оқырманды қызықтыратын басты нәрсе - кітап мазмұны. Кітапта
қорытылған ой - ... ... ... ... ... кiтап өз құнын жоғалтып алды. Мұның бiрнеше ... ... ... ... ... ... ал рухани бағасы,
оқырманды тарту құны төмендедi.
Екiншiден, басқа тiлдегi кiтаптар өтiмдi болып, қазақ ... ... Бiр ... нарық заманының табалдырығынан аттап, капиталистiк қоғам
талабына бейiмделе алмай, өзiмiз қалай қиналсақ, ендi ... да ... ... ... ... Басқа елден келген өзге тiлдегi көздiң жауын
алатын түрлi-түстi ... ... ... ... ... ... ... кiнәлi емес, әрине. Оны шығаруды, сапалы, мазмұнды етуді,
халыққа насихаттап, ... ... ... отырған қоғам айыпты.
Енді ішкі мазмұнды бір қалыпқа салып отыратын, ... бары мен ... сын ... ... ... СЫН – ... ... талдап, баға беріп олардың идеялық-
көркемдік ... ... ... алатын орнын анықтайтын әдебиеттану
ғылымының негізгі бір ... ... ... ... ... ... нақты
тексеріп, жетістік-кемшіліктерін саралап, эстетикалық баға беру. Әдеби сын
сөз өнерінің бүгінгі таңдағы даму жолдарын ... ат ... ... ... ... ... пікірлер айтады.
СЫНШЫ - әдеби сынның объектісі. Сыншы – ... ... ... ... ... ... болса, сыншы осы
сатылардың ... ... аса ... қызмет атқарады. Бірде оқырман
атынан, енді бірде жазушылар атынан, енді бірде жазушылар ... ... ... ... ... да сөйлеп, әдеби процесті, қоғамдық пікірді
ұйымдастырушы, әдебиетті зерттеуші, бағалаушы, оның жылт ... ... ... ... білім таратушы оқытушы, тәрбие ... ... ... ЖАНРЛАРЫ (қарасөзбен) рецензия, шолу, эссе, ... ... ... эпиграмма, пародия.
ӘДЕБИ ХАБАР сын жарларының ішіндегі «жасы жағынан ең үлкені» де,
көлемінен шағыны да, ... ... да, ең ... «тіл ... ... бетіндегі әдеби пікірлер ең алғаш рет хабар түрінде көрінді.
АННОТАЦИЯ – сын жанрларының ішіндегі ең шағын көлемдісі. Шын ... ... ... алар бұлағы. Аннотацияның объектісі – бір ғана шығарма,
кітап. Мақсаты – кітаптың не туралы екендігімен таныстыру.
РЕЦЕНЗИЯ – сын жанрларының ішінде ең көп ... ... кең ... ... ... Қазақша тексеру, қарастыру, бағалау, пікір білдіру
дегенді білдіреді. ... ... сыни ... талдап қарастырып
бағалайтын, пікір білдіретін әдеби сынның жанры.
МАҚАЛА ... ... екі ... ... бар. ... ... баспасөз
бетінде жарияланған материалдардың жалпы аты ретінде қолданылып жүр.
«Газетке мақала шығыпты» дегенде, ол ... да, ... да, ... ... ... ... Екінші, нақтылы баспасөз жанрының атауы. Газеттің хабар,
аннотация, ... ... ... ... ... бар ... ... да
сол секілді осы қатардан белді орын алады. Мақала ... ... ең көп ... және ... ... ... талдайтын
мүмкіндігі молырағы. Мақаланың мақсаты - әдеби өмірде болып жатқан маңызды
құбылыстарды, ... ... оның ... ... ... ... ТҮРЛЕРІ теориялық немесе ғылыми мақала, проблемалық мақала,
айтыс ... ... ... ... ... орын алуы – ... портреттің басқа түрлерінен ажыратып тұратын басты белгілерінің бірі.
Ш.п. қалың оқырманға арналып жазылып, ... ... ... көркем публицистика түрінде жазылады.
ӘДЕБИ ШОЛУДЫҢ негізгі зерттеу объектісі әдеби өмір де, мақсаты ... ... ... Негізгі мәселе – сыншының әдеби өмірді, ... ... көре ... ... даму ... ... ... дұрыс айыра алуында.
ЭССЕ – көркем жанр. Солай бола ... оның ... ... ... ... тарихында өзіндік орны бар үлкен қайраткерлер жайында
естелік, не толғаныс түрінде жазылып, оған ... ... ... ... ... ғылыми талдаулардан гөрі автордың өзіндік
әсерлері, шығармашылық тәжірибелеріне негізделген ... ... ... ... ... ... көркем әдеби стильде жазылады. (7)
Әдебиет пен сын өмірге бірге келді. Сын алғашқы ақын жұрт алдында
шығып, өз ... ... ... ... ... ертегі, аңыз, мақал-мәтел
айтқан шақта оның тыңдаушыға ұнаған, ұнамаған пікірі ретінде көрінді. ... ... ... ... даму ... ... ... болғандықтан
да оның пікірлерінде болжамдық ... ... ... ... дәрежесі ең
алдымен оның субъектісіне, яғни сыншыға байланысты. Сыншы – аса күрделі
тұлға. Сыншыға бір ғана ... ... ... әдебиетші болу аз. Ол –
әдебиеттану ... одан ... ... ... ... жан – ... қаруланған, білімдар адам да. Енді ... ... ... ... ... ... оқиғаны, жаңалықты
оқырманға хабардар ету. Бұл шағын жанр болғанымен де, ұтымды пайдалана
білгенге ... ... мол. ... ... ... ең ... Шын мәніндегі әдеби сынның бастау алар бұлағы. ... ... ... ... беріп, кітаптың, мақаланың мазмұнын, ... ... ... ... ... ... РЕЦЕНЗИЯ-
бұл ең көп қолданылатын, ... кең ... ... ... ... пікір білдіру дегенді білдіреді.  Аннотацияда хабарлаушылық,
үгітшілдік ... ... ... ... ... қана ... ... барысында бұл жанр рецензияға ұласып, баға беру оның ... ... ... ... ... ... дегенде, ол
рецензия да, хабар да, шолу да, ... да ... ... Ал ... бұл
бөлек жанр. Әдеби ой-пікірлерді кеңінен ... үшін ... ... ... ... барынша пайдаланады. Мақаланың мақсаты-әдеби
өмірде ... ... ... ... ... ... ... ашу, оқырмандарға түсіндіріп отыру. Мақала теориялық, айтыс,
ғұмырнамалық, ескертпе ... өз ... ... ... ... ... құжатты «очерк». ӘДЕБИ ШОЛУ-аннотация, рецензия, шығармашылық
портрет, мақала сияқты сын ... ... ... ... бір ғана
құбылысын, не мәселесін ... сол ... ғана сөз ... ... ... әдеби өмір, мақсаты соны шолып, ... ... ... құнарлы ойлардың бір ... ... ... ... ... шыққан пікірлерді оқырманға
жеткізудің бір арнасы.(Сын әдебиет ... ... ... бері өмір ... Теориялық еңбектерде сынның төмендегідей сараланған екі ұлы мақсаты
аталып ... ... ... ... ... ... жетелейді.
Жазушының жетістігі мен кемшілігін көрсету, оған жөн сілтеу, шеберлік
шыңына нұсқау.
Сынның әлеуметтік және эстетикалық ... ... ... ... ой-пікірлер.
Қазақ әдебиет сынының туып, қалыптасуының негізгі кезеңдері.
Қазан ... ... ... - Сыни ... ояну ... ... туу дәуірі. 1917 жылдан 1937 жылға ... ... ... ... ... жанр ... қалыптасу және әдебиеттану
ғылымының туу дәуірі. 1938 жылдан 1991 ... ... ... - ... ... қалыптасуы, әдебиет сынының өркендеу кезеңі.
Жалпы, әр жанрдың өз сыншылары болуы керек ... ... ... ... ... солай. Оларда уақыттан қалып қоймау үшін мерзімдік
әдеби ... ... ... мен бір жыл ішінде жарыққа шыққан
кітаптарды саралап отыратын сын жүйесі қалыптасқан. Бізде ... ... ... екен ... «Атаусыз қалу - атумен тең» деп ... ... кез ... ... үшін өзінің шығармасына сыни
тұрғыда баға берілуі, тіпті жағымсыз күйде болса да, ... ... ... ... ... орта ... жас буынның қолына көше бастады. Аға ұрпақ
сыннан біржола сырт айналды. Жаңа ... ... жас ... мен ... аға ... ... үзіліп тынған. Содан да ... сыны ... ... ... ... жұрдай болып
келеді. «Кез келген адам өзінің пікірін айтуға құқылы, бірақ кез ... ... ... білдіруге құқылы емес» деген ойлы сөз бар. ... ... ... ал ... ғылыми түрде негіздей білуге тиіссің.
Сынға шындап араласқан адамның теориялық жағынан өте мықты дайындығы болуы,
салыстырып отыру ... ... ... қоса, әлемдік әдебиетті де терең
білетін жан болуы керектігі күмән ... ... ... ... ... ... ... жағынан да биік тұруы шарт. ... ғана ... ... ой ... әдебиеттің дамуына, қоғамдық, әдеби-эстетикалық
ойдың өсуіне ықпал етеді.
Нағыз сын - авторды ... ... ... ... керек. Жалпы, бәрін
бірден әлемдік әдебиет өлшеміне салуға ... ... ... жоқ» ... қағида бар. Десек те, автордың бәріне бірдей ... ... анық қой. Сыни ... сақа ... бір бөлек, жас
жазушыға бір бөлек қарау керек екенін ұмытпауға ... ... ... ... қаламгерді бір қатарға қоюға ... ... ... ... бәрі ... жатыр, таза әдебиет пен халтура мидай ... ... ... ... ... ... деңгейдегі әдебиет те өмір сүруге
құқылы шығар, кім білген. Бәрібір олар үлкен айналымға түсе алмасы ... ... жаңа ... ... ... үшін жаңа сөз ... деп
отырған қыжылы орынсыз емес. «Әдебиет - халықтың ішкі запыраны, билік
әдебиетті ... ... ... ... ... ... ... сынға билік көңіл бөлуі тиіс, - дейді сыншы Амангелді
Кеңшілікұлы. - ... ... ... ... ... ... дейтін
жүйе болған. Оған пікір жазғандарға қомақты қаламақы төленген. ... соң, ... ... ... ... Қазір ондай қаламақы жоқ
болғасын, жанбағудың ... ... ... босқа арам тер болғысы
келмейді» дейді ол. Бұл да ... ... ... ... ... ғасырымыз Пушкин, Толстой дәуірінде өтіп
кетті, ХХ ғасырда орыста үлкен әдебиет туған жоқ» ... ... ... ... замандағы мықтыларын қайтадан жаңаша ... ... ... сыны ... мықты елдің әдебиеті де мықты. ... ... ... ... ... қойыңдар» депті. Бұл ... ... ... ... ... бірақ... Бұл да - сынның, сыншының
құдіреті. Әдебиет ... ... ... ... ... кейін қазақ әдебиетіне тың серпін әкелген шоқтықты шығармаларды,
келісті кітаптарды таратып талдау, әділ безбендеу үшін бұрынғы академиялық
стильдегі сыни ... ... ол үшін ... ойлайтын жас сыншылардың
жаңа буыны пайда болуы керек.
Қазақ әдеби сынының алғашқы нышандары ... ауыз ... ... ... шын ... ... жалпы жұртшылыққа жол тартуы
мерзімді баспасөзге байланысты болды. Осы ... ... ... ... кәсіби сипатының анықталуы, ... ... бой ... ... ... ... дамуға бет бұрды. Сөз қадірін ... ... ... бола ... ... ақын – жазушы, қаламгерлеріміздің кәсіби сынның өрісін ... ... ... ... мұнда ауыз толтырып айтар ардақты есімдер
қатарында Ә.Бөкейханов, А.Байтұрсынов, ... ... ... ... ... ... Ғ.Тоғжанов,
М.Әуезов, С.Мұқанов, Ғ.Мүсірепов, М.Қаратаев, Қ.Жұмалиев, Е.Ысмайылов ... ... ... даму ... ... ... зор.
20 жылдары дүр ете түскен әдеби айтыстар, кереғар жазылған ... мен қияс ... аз ... ... ... ... ... сынының сол кездегі басқа жанрдан бір айырмашылығы –
шығармашылық ... ... ... мен дау – ... ... еді. »
дегеніне қосылмауға болмайды.
Т.Кәкішұлы өз еңбектерінде 20 – жылдарда сыншыл реализм дәстүрінде жазылған
шығармаларға көбірек ... ... ... Ж.Тілепбергенов,
С.Сейфуллин, М.Дәулетбаев шығармаларындағы ... ... ... ... қасиеттеріне айрықша тоқталған.
Бұл орайда басқа да қазақ әдебиет зерттеушілері өз ... ... ... ... ... «Бұл дәуірдегі қазақ әдебиетінің
негізгі әдісі сыншыл реализм болды. (1917-1920 жылдар ). ... ... ...... ... ақын – ... да асылында
сыншыл реализм әдісімен жазды. Себебі, сыншыл реализм ... ...... ... (Кенжебаев Б. Жиырмасыншы ... ... ...... 1961. – 46 б). ... ... шығармаларды
талдай отырып, пікірін былай түйген: «Ол кезде ... ... ... ... әңгімелерінің тақырыбы ғана емес, тұтас идеялық көркемдік
дәрежесін алсақ, бұл ... олар ... ... ... деңгейден асып
кете қойған жоқ еді. Ол сыншыл реализм ... ... М. ... 3 ... – Алматы. Жазушы, 1974.2 Т – 148 -149 б.б) ...... ... сын ... ... ... еткендердің бірі сыншы –
Е.Ысмайылов болды. Ол сол ... ... ... ... кедергі
келтіретіндерді айта келіп, «сын өсіп, ... ... ... ... айрықша маңыз беру керек, сыншылық жұмысты творчество
деп қарау керек, сыншы кадрларын тәрбиелеп отыру керек, ... ... ... ... ... мәдениет қызметкерлері сын жұмысына араласуы
керек, сын еңбектерін бастыру жұмыстарын өңдеу керек. Міне, ... ... ... ... ... ... Е. ... үш мәселе. \\ Соц.
Қазақстан. – 1939. 16. 06 ) ... ... ... ... ... ... Ташкентте шығып тұрған «Түркістанские
ведомости» газетіне қосымшасы ретінде , ... жеке ... ... ... ... ... ... тұрды. Газет бетінде қазақ халқының тұрмыс-
тіршілігіне ... ... ... ... ... әдебиетке , тілге
байланысты бірсыпыра материалдар жарияланды. Газет бетінде алғаш ... ... ... ... қазақ тілінде
жарияланды. ... ... ... ... ... ... осы газет бетінде жарық көрді. Онда
Түркістан генерал-губернаторының Жетісуды ... ... ... ... ... басына белгі орнатуға бұйрық бергені ... ... 29 ... «Қисса и Қожа-
Ғаффанвәһәм Сәдуақас» деген кітапты Мұхамеджан Мұфтахиддиннің өз қаражатына
бастырып ... ... оған ... сын ... ... ... ... шыққан болса тілінің көбі ноғайша, кейбір ... ... ... ... тілін бұзып басып шығарыпты. Енді оқыған адам ... ... деп ... ... ... тілі ... ... бір біріне жабысып тұрғанын
білгіңіз келсе, бір екі ауыз сөз ... деп ... ... ақынның
өлеңдерінен екі шумақ ұсынылған.
«Түркістан уалаятының ... ... ... ауыз ... ... ... Әсіресе мақал мәтелдер мол кездеседі. «Көп сөздің
азы жақсы, аз сөздің өзі ... «ашу – ... ақыл - ... «ай – ... – ортақ, жақсы - ортақ», «Жаманға ... жат та ... ... ... ... ...... жинап бастырушы Қожа Садық Бабажанов ... ... (1877, №10). Қ. ... «... ... ... ... ... елеулі еңбек сіңірген адам. Қазақтың мақал «Түркістан
уәлаятының газетінде» 28 жариялауына қарай бағалап осы ... ... ... деп ... деп ... ... жұмбақтар, айтыстар, өлең ... аңыз ... ... жарияланып отырған. Шығыстық қисса – ... ... бір ... ... араб – ... ... келген қисса дастандар
едәуір орын алған.
Сөйтіп қазақ баспасөзінің ... ... ... ... ... ... ауыз әдебиетіне, әдеби тілге, жекелеген ақындарға қатысты
материалдар алғаш рет ... ... ... ... ... Бұл ... ... жазба әдеби сынның алғашқы көрінісі, бастаулары еді.
«Дала ... ... ... ... ... газетіне
қосымша ретінде Омбыда 1888 жылдан 1893 жылғы ... орыс және ... ... ... ... орыс тіліндегі «Особое прибавление к
Акмолинским областным ведомостям» атты қосымшасы 1894 ... ... ... ... ... ... ал қазақ тіліндегісі «дала уәлаятының
газеті » деген атпен жарық көре бастады. Газетте негізінен ... ...... ... хабар ошарлары жарияланып тұрды. Сонмен
бірге жергілікті қазақ халқының тұрмыс – ... ... ... ... ... да жиі ... Орыстың Г.Потанин, А.
Алекторов, А. Ивановский, А. Добромыслов, В. Обручев, Н. ... ... ... ... ... ... ... қатысты мақалалары жарық көрді.
А.С. Пушкин, Л.Н. Толстой, М.Ю. Лермонтов, Д.Н. ...... ... И.А. ... ... қазақша аударылып басылды. Атап айтар
болсақ, Л.Н. Толстойдың «Дұрыс әзілдескені», (Старик сажал яблони), ... ... ... ... ... луга и заснул), «Құмырсқа мен көгершін»
(Муравей и голубка), «Бұғы» (Олень), «Бұғы мен ... ... ... ... ... ... аудармалары басылған. Газетке
жарияланған «Қазақтың тәуір адамдарының қылар ісі» ... атты ... ... ... һәм ... ... ... еркін перуад қылып шығарған» деген жолдарды оқимыз. Бұл ... ... ... ... Өскенбаев жайында болып отыр.
Аударма шығармалар беріп тұрумен бірге газет бетінде оның ... ... да ... ... Сондай мақаланың бірінде
газеттің бас аудармашысы Д. Сұлтанғазин ... ... анық ... бір зор ... Қиын ... келгенде қазақша балама сөздер болмаса
да қазаққа ұғымды болса, орыс сөздерінің өзін қалдыру керек я қазақша екі ... ... айту ... Сол ... ... ... қылғанда тұп – тура сөз
қалдырмай, орысша ретімен переуат ... деп әуре болу ... », - ... ... аса бір ... мәселесіне өз пікірін білдіреді. Ол «қазақ
тілінде жазу турадан», «Біздің қазақ тілі туралы бес – алты ауыз сөз» ... ... күн үшін де ... ... ... «Қазақ тіліне
кірген сөздерді жазғанда сөздердің қазаққа қанша ұғымдылығына қарау керек.
Егер қазаққа ... ... ... өз ... ... жазуға тырысу
керек. Мәселен қазақтар «жандарал», «жанарал» дейді, һәм «генерал» ... ... ... сол ... ... деп жазу ... (1896 № 31, 32)
дейді. Жалпы газеттің аударма ісіне қатысты мәселелерді біршама дұрыс шешіп
отырғаны ... ... ... ... сырттан енген сөздерді екіге
жіктеп, бұрындары еніп қазақ ... ... сай ... жүрген
сөздерді сол күйінде, ал кейін келе әлі сіңісе алмаған ... ... ... ... жазуды ұсынады.
Газеттің қазақ тіліндегі негізгі шығарушылары әрі аудармашылары Дінмұхаммед
Сұлтанғазин, Асылқожа Құрманбаев, ... ... ... ... ... ... баспасөзінің тарихында елеулі орын алған білімді ғалым,
аудармашы болуымен қатар, газет бетінде ... ... ... тарихы, шаруашылық мәселелері жөнінде сауатты да білімдар мақалалар
жариялаған. Екі тілде бірдей аударма жасап, қазақ халқының әдет – ... ... ... ... ...... авторы болған»
Ү.Сұбханбердина. «Дала уәлаятының газеті». А., 1996, 45 - ... ... ... ... ... да осы ... болатын.
Сондай мақаланың «Мемлекеттік тіл» деген атпен жарияланып, онда әр халық
алдымен өзінің ана тілін, екінші билеуші ... ... сол ... ... мен
ғылым тілі француз тілін білуді ұсынады.
Тіл туралы газет аудармашыларының бірі Асылқожа Құрманбаев та ... айта ... ... «Тіл қай ... ... да ... мен
өнерге жетілуіне қажетті ең күшті құралдың бірі болып табылады. Тек өзінің
тілін таза сақтай білген және дамыта ... ... қана ... ... күте ... және ... бөленеді» деп жазады. Ол «Қазақ тілі хақында»
атты ... ... ... онда тіл ... ... ... ... араб,
парсы, татар тілдерімен ... ... ... сол ... ... бай ... тілінде жазуға үндеді. Дәлел ... ... ... тілін мейлінше бай тіл деген, ол тілде қандай кітап болса
да жазып ... ... ... (1894, №27) деп, оның ... ... Автор өз ойларын «Алтынсарин қазақ ... ... ... ... іс ... дәлелдеді. Ол мысалы таза қазақ тілінде үп ... ... ... ... ... және оның ... сүюшілер марқұм
Алтынсарин салып кеткен жолмен жүрулері керек және ол ... ... ... ... ережелерін жүйелеп, тәртіпке келтіру ісін ... ... «Сөз ... «Түлкі мен қарға», «Жаз» және басқа өлеңдері бөтен
тілдерден ... ... ғана ... ... оның ... ... ... өлеңі мен қазақ поэзиясының тамаша үлгісі болуымен де қадірлі» ... ... ... ұлы ... ... ... алғаш рет осы газет бетінде жарық көрді.
Абайдың «Жаз» өлеңі «Семей оязы ... ... ... ... ... Бақанас өзенінде Көпбейіт деген жерге қонып жатқандағы түрі» (1889,
№7) деген атпен, ... ... ... ... ... ... ... Ал «Күлембайға» атты өлеңі авторы көрсетілмей, «1888
жылда май айында Ақшатау деген жерде Семей ... ... ... ... ... ... бір ... ел билеушілерінің съездегі түрі»
деген ... ... (1889, №12). ... көзі ... жарық көрген
өлеңі осы екеу ақ. Бұларды ақынның өзі оқуы әбден мүмкін. «Өйткені «Абай
«Дала уәлаятының ... 1895 жылы 3 ... ... ... ... ... ... аңыз әңгіменің сюжетін өзінің ... ... ... жырлады дей аламыз» Ү.Сұбханбердина. «Дала уәлаятының
газеті». А., 1996, 607 - бет. Деп ... ... ... ... ... ... осы газтте жарияланған соң, ол туралы тұңғыш пікір де
осында жарық көрді. М.Ж.Көпеевтің мақаласы ... ... ... ... айта ... ... ... Абайды Құнанбайға ас бермедің деп
кінәлай отырғанымен де оның ... жылы ... ... ... ... өлең Құнанбай баласынікі деп естіген едік. Біз Ыбырай мырзаның
өнерін ... ... деп ... едік»... (1889, №48) Сөйтіп ... ... ... ... ... ... ... уәлаятының газетінде» жаңа шыққан кітаптар туралы ... ... ... «Басылып шыққан кітап туралы», «Жаңа кітап турасынан», «Тағы
да бір кітап шықты» ... ... ... беріліп тұрған. Мұндай
материалдар көлемі жағынан ... ... ... жаңа ... ... ... пайдалы немес пайдасыз екендігін, жетістіктері мен ... ... ... Сондай бір мақаланы Асылқожа Құрманбаев
Неклюдовтың орыс – татар сөздігі туралы жазды. «Бір жаңа ... ... ... ... ... ... ... тілін қазақ тіліне жақын
орыс тілін үйренемін деген қазақтар осы орыс ... ... алып ... ... ... ... ... газеті» қазақша газетін алып
тұрғандарға күн ... ... ... Осы ... ... ... ... шығарып, уақыттарыңды өткізіп, бейнеттеніп оқып әуре
болмай ақ қойыңыздар. Осы Неклюдовтың ... бұл ... ... айта ... ... ... ноғай тілінен онша бөлектігі жоқ,
ноғайдың тілін үйренген соң қазақтың тілін үйренбесе де ... ... ... ... ... де ұғады» деген. Ү.Сұбханбердина. «Дала
уәлаятының газеті». А., 1996, 41 - бет. Осы ... ...... ... ... - казахи», А. Кенесариннің ... и ... ... ... ... ... берілген.
Газетте қазақ ауыз әдебиетінің үлгілері тұрақты орын алды. ... ... ... ... ... батырдың» ертегілік нұсқасы, «Ақсақ құлан Жошы хан»,
«Қожанасыр» секілді аңыздар орын алды.
Сөйтіп, «Дала уәлаятының ... ... ... тілінің қалыптасуына, әдеби
сыншыл ойлардың ... мол ... ... ғасырдың бас кезінде қазақ кітаптарының шыға бастауы ... ояна ... ... ... ... 1909 жылы үш бірдей кітаптың
- Абай өлеңдерінің, Ахметтің ... ... және ... ... шығуы қазақ әдебиетінің ғана емес, сыншыл ойлар ... ... ... ... ... айналды. Арғы бергі әдебиет жайлы жазылған
мақалаларда Абайға соқпай ... ... ... ... ... ... ... арналғандардың өзінде де ойға дәйек ретінде Абайға
жүгіну жиі кездесті.
Қазақ әдеби ой ... ... ... журналы мен «Қазақ» газетінің
шығып тұруы тарихи роль ... Осы ... ... ... ... да аясы
кеңейіп, көптің көкейінде жүрген өзекжарды мәселелер көтерілді. «Айқап»
журналының шығарушысы «Біздің ... «Әй, қап» ... қай ісі ... ... ... ... ... сайлауда көрерміз, қап, бәлем-
ай» дедік. Осындай біздің қазақтың бірнеше жерде ... деп қапы ... көп. ... ... қапияда өткен істеріміз көп болған соң
журналымыз өкінішімізге лайық «Айқап» ... ... ... ... ... 1-ші ... журналды өмірге әкелді. Журналдың алғашқы нөмірінде ақ
сыншыл ойдағы мақалалар ... ... ... ... Байтұрсынов
«Қазақтың өкпесі» атты мақаласында «Дүнияда ерге теңдік, кемге кеңдік, ... ... ... мен ... елсізді елдіге теңгеретін, жоқты барға
теңгеретін ғылым мен өнерді керек қылатын қазақ аз. ... қолы ... ... ... қаперсіз отырдық. Өзімізге өкпелемесек, өзгеге
өкпелер бет жоқ» [«Айқап». А., 1995,  ... деп Ахаң осы жолы ... ... жерінің  сол кездегі тағдыры туралы толғанды.
Кейіннен қанатты сөзге айналып кеткен «Біздің заманымыз - өткен ... ... ... ... ... жоқ, үміт мол бip ... егін ... терлесең, терің тегін қалмайды», «Телміріп  алған
теңгеден тер сіңірген тиын жұғымды», «Ата жолдасы – ... ... ... осы ... ... ... кейінгі нөмірлеріне де қызу атсалысқан Ахаңмен 6ipгe
Әлихан Бөкейханов, Міржақып ... ... ... ... ... ... Әcipece ... осы үш арысы жазған жер
мәселесіне, отырықшылық ... көшу ... ... ... ... ... жарияланымдар оқырмандар тарапынан сан ... ... ... басқармасында Мұхаметжан Сералинмен бipre сол тұстағы
танымал ақын, жазушы, драматург Әкірам Ғалымов, ... ... ... ... ... ақын Сұлтанмахмұт Торайғыров еңбек етіп, өз
шығармаларын жариялап тұрды. ... ... ... ... ... Taйыp ... ... Дулатовтың, Қошке
Кемеңгеровтің, Ахмет Мәметовтің, Мұстақым ... ... ... ... ... ... алғашқы өлеңдері
«Айқапта» жарық көрді.
Зерттеуші, филология ғылымдарының докторы Серікқали Байменше
«Әсіресе жаңа журналды құмарта ... сол ... көзі ашық ... ... ... ... ... сарынын саралап, қоршаған әлемнің
тынысын ұғынды, өзіндік ... ... ... көзқарастарын айқындай
бастады» деп жазады.
Жетпісінші жылдардың әдеби сынында ... ... ... мен ... саралауға қатысты бірсыпыра жұмыстар
атқарылды. Поэзияның, ... және ... ... да салаларының
көркемдік мәселелеріне арналған пікір ... жиі ... ... ... көтерген З.Ахметовтің «Еркін өлең, ол қандай?», (Қазақ
әдебиеті» 27.Х.1972), Ә.Кекілбаевтың «Өлең көкжиегі» («Жұлдыз», 1972, ... ... ... және ... ... 1971, №1),
Ж.Сомжүрековтің «Өлең неге оқылмайды?», («Жалын», 1972, №5), Д.Стамбековтің
«Өлең өрісі неге тар?» («Қазақ ... ... ... ... ... («Қазақ әдебиеті», 23.ХI.1973), М.Қаратаевтың «Ән
қанатына – асыл сөз» ... ... 28. ... Ә. ... ... ... ... сөз», («Жалын», 1973, №1 ), Б. Сарбалаевтың
«Өлең өресі неге ... ... 1973, №6 ), ... ... ... («Жұлдыз», 1975, №10), ... ... ... ... ... «Сен де түзел, ақыным», («Жалын»,
1977, №8), ... ... жыр және ақын ... ... әдебиеті»,
29,03.1974), А.Егеубаевтың «Ақын боп келген соң өмірге», («Қазақ әдебиеті»,
6.12.1974), Ә.Табылдиевтің «Балаларға жыр ... ... 1974, №8 ... «Поэма және уақыт» («Жұлдыз» 1974, №11), Т.Рахимовтың
«Қамқорлықты ... деп ... ... әдебиеті», 07.02.1975),
М.Неталиевтің «Өлеңге бұлардың да бар ... ... ... ... ... ... Бұлардың дені шолулық, проблемалық ... ... ... ауқымдылығымен ерекшеленеді. Авторларды кәсіпқой
сыншылармен, бірлі-жарым прозашылар, негізінен ақындар құраған.
«Жалын» (1971, №1) «Зерттелу» ... ... ... және ... атты ... ... сонылығымен назар аудартады.
Поэзияны математикалық айла-тәсілдермен зерттеу – жаңалық. Автор К.Маркстің
ғылым дә, математикалық әдістерді қолданғанда ғана ... бола ... ... алға ... ... оны ... ... болатынын түсіндіреді.
«Абай өлеңдері «құлақтан кіріп бойды алады», - ... бір жөн де, ... ... өлеңдерінің объективтілік заңдылықтарын зерттеп, санап
алынған цифрларды салыстырып, Абай өлеңдерінің не себепті «құлақтан кіріп
бойды ... ақын ... өз ... ... ... ... ... қазақ поэзиясына қосқан үлесін цифрлар шежіресі ... ... жөн емес ... ... ... кең ауқымда қарастырып, сфецификалық
код ретінде талдау арқылы информациялық ... ... ... дей ... өлең үлгілерін математикалық тәсілмен
зерттеудің жолдарын ұсынады.
Жұмаш Сомжүрековтің ... неге ... ... 1972, №5 ) атты
мақаласында аса маңызды мәселелер көтеріледі. «Бір кезде ақындарын ... ... ел ... сол ... ... ... өлеңдерін
оқымайтын болып барады» - деп дабыл қағады. «Ол үшін алдымен, жыр ... ... Ал жыр ... ... өседі?». Автор осы бір аса ... ... ... Жыр ... ... үшін оған деген талапты күшейту
керек. Яғни нашар ... ... ... «... ... бір ... ... ... жол бермеу; өлеңнің иесі емес, өзін сөйлету», «... өзінің
нашар өлеңімен бір ақын мың ... ... ... бақытын ұрлайтын
болмасын». Ол үшін поэзиядағы келеңсіздіктерге қарсы ... ... ... ... ... ... алу керек.
Жастар альманағы «Жалында» негізінен жастар шығармашылығына қатысты
сын мақалалары жарық көріп тұрды. Д.Исабековтың «Бастау» («Жалын», 1973, ... ... ... ... және жаңа ... ... 1973, ... «Сапар алдында» (Жалын», 1975, №5), А.Нысаналиннің «Алтын
арқау» (Жалын», 1975, №1) , ... ... ... ... ... 1975, №6), ... ... бен
жоғалтқандарымыз» (Жалын», 1976, №3), Т.Мәмесейіттің «Ат тұяғын тай басар»
(Жалын», 1980, №1) ... ... жас ... ... ... ... сөз болды.
«Жалындағы» сын мақалалар көбіне «Әдеби сын» айдарымен ... ... ... оқта – текте болса да тағы да бірнеше айдар жұмыс
істеді. Соның бірі – «Жас ... ... ... ... ... енді ғана
қалам тарта бастаған жас сыншылардың көрінуіне жол ашылды. Осы айдарда
жарық ... ... ... «Сен де ... ақыным» атты мақаласы
өзіндік формасымен де, ... ... де ... түседі.
Мақаланың құрылымы да өзгеше. Бүкіл мақала екі адамның диалогына
құрылған. Автор «... ойда ... өзім куә ... ... ... Сәкең мен
астанаға ауыл шаруашылық озаттары ... ... ... ... ... ... ұсынуды жөн көрдім» дейді де өзінің ... ... осы ... ... ... әңгімелестіреді. Оқырманның
өкілі ретінде көрінетін «Механизатор Мәкеңнің» кейбір ақындардың жырларына
көңілі толмай «Сыншы Сәкеңмен» ... ... ... Ж.Амановтың «Ынтызар жүрек», ... ... ... ... жинақтары «оқырман Мәкеңнің» пікірі ретінде
қатал сыналады. Көлемді ... ... ... батыл айту басым. Соңында
автор «Аққудайын ақын ... ... бара ... жоқ па?»- деп ... ... ... дәстүр» мақаласында («Қазақ ... ... ... Абай ... ... ... Өз ... әлемдік поэзия мысалдарымен тұздықтап отырған. Абай ... ... ... ... келе ... ақын ретінде М.Мақатаевқа
тоқталып, оның поэзиясын ... ... ... ойлы да ... ... ... көрінген Б.Сарбалаев
қазақ прозасындағы «ортақол» романдарға тоқталған. 1978 жылы ... ... 25 ... жарық көріпті. Автор романдардың сан жағынан
көп шығып, сапа ... ... ... ... ... ... көбейіп бара жатқанына қынжылады. Сан үшін ... сапа ... ... ... еске ... күткен көркемдік проблемалардың туындап отыруы әдебиеттің даму
үстінде екенін көрсетті. ... ... ... ... ... ... даму ... ашылып отырады. ... ... ... ... ... аударманың
теориялық, практикалық мәселелері қозғалады. Көркем шығарманы тәржімалау
барысында туындайтын қиындықтарды айта отырып, оның ... және ... ... ... «Бұл екі тенденция аудармадағы ... ... ... ... ... отыратын адевкатты
аудармаға қарағанда көркемдік дәлдікті мұрат ... ... ... ... еркіндік, мол мүмкіндік береді. Бұл екі тенденция
қатар өмір сүре ... ... ... өз ... бар» ... ... негізгі пікірі жатыр.
З.Ақышевтің «Әдептен озбайық» («Лениншіл жас» 5.01.1979) атты
мақаласында қазақ ... ... ... етек алып бара
жатқанын үлкен маңызды мәселе ... ... ... ... ... ... мысалдар келтіре отырып, автор «Әдеп қайда? ... қай ... ... да ... ... ... жолдастың
көзіне шөп салмау еді ғой...Осыны әдепсіздік емес деп кім айта алады?» деп
батыл сынайды. ... ... ... түп-төркіні әдептілікке,
тәртіптілікке ізгілікке мегзейді» деп білетін автор әдебиеттің ... аса ... ... ... ... тағы да ... ... әдеби сынындағы ілгерілеулер сандық жағы мен
сапалық жағынан ғана ... ... ... ... ... ... оқуға оңтайлы болуды көздейтін түрлендіріп беруде де ... ... ... ... болу үшін ... ... ... батыл тәжірибелерге барды. Бұлары негізінен сәтті
шыққанын айтуға болады. Солардың бірі – ... ... «Сын ... ... ... ... ... клубы». Осы клубтың
аясында қазақ әдебиетінің ... ... ... ... ... ... ... «Сын туралы әңгімеге» («Жұлдыз», 1973,
№5) С.Мұқанов, М.Қаратаев, Т.Нұртазин, Т.Әлімқұлов, Р.Бердібаев, Ә.Жәмішев,
Ж.Әбдірашев, С.Жиенбаев, Ф.Оңғарсынова, Ш.Смаханұлы, ... ... ... ... ... драматургиясы» («Жұлдыз», 1974, №5), «Өлең
дәрежесі талғам деңгейінен төмен бе, биік пе? тең бе? биік пе?» ... №1), ... ... ... ... 1976, №8), ... хаттарымен
сырласа отырып...» («Жұлдыз», 1976, №6), «Ахуалың ... ... 1976, №977, №2), «Көп ... ... ... ... ойлар»
(«Жұлдыз», 1978, №9), «Қазақ прозасындағы қазіргі ауыл» ... ... ... ... ... алысуларда осы саланың көркемдік әлемі
кеңінен талқыға түсіп, ... мен ... ... ... ... ... ... төмен бе? тең бе? биік ... ... ... ... ... ... ... пікірлердің алуандығымен көзге түседі. «Сырласудың»
ұйымдастырылу тәртібі де өзгеше. Редакция алқасы «1. Ең ... ... төл ... ... жүрегіңізді тербетер, көңіліңізге
жақын деген бір өлеңіңізді ... Бұл ... ... ... ... ... Сіз өзіңіз ұсынған бұл өлең қалай туды? Ненің әсерімен ... ... ... бұл өлең ... ... әсер ... деп ... - деген төрт сұрақтан сауалнама таратқан. Отызға жуық ... ... ғана ... жауап беріпті. Журналда ... ... ... ... ... ... ... С.Иманасовтың осы сауалдарға берген
жауаптары басылған. Олар өздерінің ең ... ... бір – бір ... несімен ұнайтындығын дәлелдеген. Жүрекжарды сырларды оқи отырып,
поэзия туралы, өлеңнің туу өзгешеліктері ... ... ... ... ... өресін, эстетикалық көзқарастарын, талғамын байқай аласыз.
Редакция осындай сырласуларды алдағы уақытта да жалғастыратын ойы бар
екенін білдіріп, ... бір ... оның бір ... ... бір ... ... өлеңі туралы пікір білдіруді ұсыныпты. «Жұлдыздың ... бұл ... ... ... отырып...» деген тақырыптағы
көлемді «сырласуларға» ұласыпты. «Оқырман хаттарымен сырласа отырыптының»
композициялық құрылымы ... ... пен ... ... сын ... осы төңіректегі оқырман ойларына ұласқан. Қазіргі қазақ ... ... Г. ... ... ... М.Балаханов пікір
білдіріпті. Сонымен бірге редакция ұсынған сауалдарға келіп түскен жауап
хаттарға орын берілген.
Сонымен, ... ... ... отырыпты» оқығанда, өлеңнің
оқылатынына, оқығанда да сын көзімен, талғаммен оқитынына, оқырман сынының
өмір ... ... оның ... немесе «ұнамады» дей салатын қарабайыр
емес, несімен ұнады, несімен ұнамады деген ... ... бере ... биік, сарабдал сын екенін байқайсыз.
«Көп томды роман» тақырыбында да қызықты пікірлер баршылық. ... ... ... ... ... ... ойларында назар салатын тұстар көп.
«Қазіргі қазақ драматургиясы» («Жұлдыз» 1974, №5) ... ... ... ... С.Шәймерденов, драматург Қ.Мұхаметжанов, ... ... ... ... пен ... бас ... әр ... қарап, ойлар бөліскен «Әңгіме ... ... 1976, №8) ... ... ... ... О.Сәрсенбаев, Ә.Сараев пікірлесіпті. Белгілі қаламгерлердің
қазіргі қазақ әңгімесі жайлы айтқандарында ойланарлық мәселелер ... ... ... ... ... 1979, №1) ... ... ... ... Т.Ыдырысов,
Б.Ыбырайымов ойларын ортаға салыпты.
Бірнеше жыл өткен соң осы ... ... ... де ... де ... ұйымдастырды. «Қазіргі драматургия жайлы» сұхбат «Бүгінгі
күн биігінен» өткен. Газет редакциясында аға драматургтердің бірі Ә.Әбішев,
режиссер ... жас ... ... ... ... Егеубаев жүргізген. Қорытынды орнына берілген «Редакцияданда» мынадай
жолдар бар. «Иә ... ... ... ... сөз де, ... да көп. ... ... бүгінгі күн тақырыбы, дәуір сипаты,
өндірістік ... ... ... орны ... ... қатысқан
жолдастар қазіргі драматургияның жай-күйін тілге тиек ете ... ... ... ... ... ... талқылау бөлмесі» де редакция ұжымының сыни материалдарды
неғұрлым ұтымды беру ниетіндегі ізденістерінің ... ... ... ... шыққан бір шығармаға бірнеше адамның пікірлері қатар
беріліп тұрған. Мысалы, Т.Молдағалиевтің «Мен де жиырма ... ... ... ... «Талантқа талап басқарақ» тақырыбымен берілген. Кітапқа
С.Бақбергенов, Ә.Жәмішев, Б.Әбдіразақов пікір айтқан. Ал сол кезде ... ... ... «Даңқ пен дақпырт» романына талқы
қызықты ұйымдастырылған. «Әр ... ... атты ... ... ... сыншының пікірлері қатар тұр. Оқырман Ш.Досмайылов
(«Оқырман не дейді?») романға ... ... ... Оған ... ... не ... ... беріп өзінің авторлық ұстанымын түсіндірген. Сыншы
Т.Тоқбергенов («Сыншы сарабына салсақ») оқырман мен ... ... ... ... көзқарастың ортасындағы шындықты іздеген.
«Жұлдыз» журналында көбіне қазақ әдебиетінің өзекті проблемалары
талқыланса, ... ... ... аса ... уақыт шешімін шапшң күтіп
тұрған мәселелер дер кезінде көтерілді.
Жетпісінші жылдардағы әдеби ... ... ... ... тұрды.
Ол қазақ әдебиетінің даму тарихын, теориясын, эстетикалыкмақсат-мұратын
жіті зерттеді. Қазақ ... ... ... ... ... ... туралы ойлар" (1958), "Шеберлік шыңына" (1963).
"Социалистік реализмнің қазақ ... ... ... (1969), ... ... т.б. ... жарық көрді.
Р.Бердібаевтың «Гүлстанның бұлбұлдары» (1970), ... ... ... (1971), ... тағлымы» (1970), С.Қирабаевтың
«Өнер өрісі» (1971), «Сәкен Сейфуллин» (орыс ... ... ... (1973), ... ... ... теориясы» (1973), «Қазақ
әдебиетінің қазіргі дамуы мен дәстүрлері» (1978), З.Қабдоловтың «Әдебиет
теориясының негіздері», (1970), ... (1977), ... «Сын ... ... ... тілінде Мәскеу, 1972), Б.Кенжебаевтың «ХХ ғасырдағы
қазақ әдебиеті» (Ә.Нарымбетовпен бірге, 1970), «Қазақ әдебиеті тарихының
мәселелері» (1973) т.б ... сын ... ... ... ... жылдары қазақ әдеби сыны партия қаулысынан кейін ... ... ... ... ... ... сын сан және сапа
жағынан дами ... ... ... ... ... жанр ... «Поэзия: ізденістер мен іркілістер», «Ақын ақын туралы», «Әңгіме
туралы әңгіме», «Қазіргі қазақ әңгімесі», ... ... ... «Сын ... ... ... тоқсан қызыл тіл», «Проза:
ойлар, толғаныстар», «Аударма: өре мен өріс», «Сіз ... ... ... сөз», «Ауру сөйлемдер ауруханасы», «Жазушы ... жан ... ... мұра», «Өнер алды - қызыл тіл», «Мезгіл
мінбесінен», «Шабыттың шаңқай түсі», «Сын ... сыр» ... ... ... ... журналында «сын және библиография», «Жаңа кітап жайлы»,
«Әдеби сын», «Ашық әңгіме отауы», «Жұлдыздың сырласу клубы», «Қазіргі қазақ
романы», ... ... ... ... қазақ драматургиясы», «Қазіргі
қазақ поэзиясы», «Қазіргі қазақ лирикасы», «Жұлдыздың ... ... ... ... ... ... ... альманағында «Рецензия»,
«Зерттеу», «Қаламгер дидары», «Жас ... ... ... ... бола ... «Біздің анкета», «Творчестволық портрет», «Кітап сөресінде»,
«Суреткер.Талғам.Бетбұрыс», «сын», ... ... т.б ... ... сын ... ... ... тұрды.
Осы уақытта сын жанрында белсенді еңбек ... ... ... С.Қирабаев, Т.Кәкішев, Р.Бердібаев, З.Қабдолов,
Т.Қожакеев, З.Ахметов, Н.Ғабдуллин, Х.Әдібаев, М.Базарбаев, Қ.Мұхаметханов,
Ш.Сәтбаева, М.Дүйсенов, Т.Ибрагимов, ... ... ... ... ... ... К.Жүсіпов, Ф.Оразаев,
Е.Ғабдіров, М.Серғалиев, Ә.Дербісәлин, Б.Адамбаев, Т.Бейісқұлов т.б ... бел ... ... ... Ә.Әбішев, Қ.Бекхожин, Д.Әбілов,
М.Әлімбаев, Х.Ерғалиев, Т.Әлімқұлов, ... ... ... Ф.Оңғарсынова, Қ.Жұмаділов, Р.Тоқтаров,
М.Мағауин, ... ... ... ... ... ... Ә.Кекілбаев, С.Мұратбеков, К.Сегізбаев,
Ә.Сарай, А.Жақсыбаев, А.Егеубаев, Ж.Әбдірашев, С.Еркебаев, Т.Медетбеков,
Қ.Найманбаев, Қ.Мырзалиев қоғамға ... ... ... жиі ... ... ... әдеби сын саласында бірнеше жас сыншыларды ортаға
қосты. Олардың ... ... ... ... Б.Сарбалаев, Ә.Дербісәлиев, Ж.Дәдебаев, Қ.Ергөбеков,
Б.Ыбырайымов, ... ... ... ... ... А.Ісмақова, Т.Шапаев, Ә.Меңдеке болды.
«Сын қайтсе жақсарады» мәселесі сексенінші жылдарда да ... ... ... Осы ... ... ... әдебиеті» газеті «Сын туралы
сын» атты айдар ашты. (18.12.1981). Оның мақсатын қазақ әдеби ... ... ... ... сыншы ұстанымы, сыншы-жазушы-оқырман, әдеби
сынның басқа да күн тәртібінде тұрған проблемалары» деп көрсеткен.
Осы айдарда алғаш болып А.Нысаналиннің ... тар, ... ... «Әдебиет кездейсоқ, желбуаз ой-сезімнің ... ... ... ... танытар иба-инабаттық, керек болса ... ... ... бойға жиі сіңіріп, жарғақ құлағымыз жастыққа тимей келе
жатырмыз. Олай боса асыл өнердің хас ... көз ... ... ... ... шық жуытпау үшін ымырасыз күресу – ... ... ... деп білетін А.Нысаналин қазақ әдеби сынныа сыншыл көзбен
қарап, ой жүгіртеді. Мақалада жетістіктен гөрі ... ой ... ... ... ... ... С.Дәуітовтың,
Д.Стамбековтың, Ұ.Есдәулетовтің, С.Негимовтың, С.Әшімбаевтың, М.Әлімбаевтың
сыни еңбектеріндегі артық кем ... ... ... сын ... алған.
«Сын туралы сын» айдарымен «Қазақ әдебиетінде» тағы да ... №5), ... (1982, №14), ... (1982, ... (1982, №44), ... (1983, №17), ... ... (01.05.1987) мақалалары жарық көріп, әдеби
сынның түрлі мұқтаждықтарын сөз етті.
Бұларда ... ... ... ... тұрған нақтылы проблемалары кеңінен
сөз болып, оны шешу жолдары ұсынылды. Тұрсын Жұртбаев әдеби сында «Турасын
айту қажет» («Қазақ әдебиеті», ... ... ... ... да ... - ... ... қан тамырын басып, даму бағдары мен соны
құбылыстарын, әлеуметтік-философиялық ... ... оның ... деп бастаған сыншы қазақ әдеби сынының көкжиегіне көз тастайды.
Жеткен жетістіктерін қысқа қайырып, жетіспеушіліктеріне үңіледі. Ең бастысы
кемшілікті ... ... ... ... ... ... ... сынның шолғыншысы – рецензия... Рецензия жағдайы
да, ... да ... ... көбі ...... ... Әдебиет
мұраты ескеріліе бермейді... Рецензиялау – баға ... ... ... ... Жалпы рецензия жанры – жадау. Шығып жатқан поэзия жинақтарының
елеулілері қамтылмайды. Тіпті принципті рецензиялар ... тән. ... ... - ... Ары қарайғы ойын «Бүгінгі поэзия сынының
үзілмей келе жатқан бір міні бар. Ол- тіл, ой ... ... ... ... алу, ... танытам деп, ойысып, ауа жайылып кету жиі...
Сынның әділдігі, сынның көркемдігі, сынның эстетикалық ұшқырлық үшін ... ... ... ұшы-қиыры жоқ мазмұндаулар мен
техникалық ... ... ... ... ... ... Сын алдымен сын болу керек, сонда шын да ... Кез- ... ... кез ... рецензия, мақала әдебиет үшін
мүмкіндігінше, проблематикалық болуға міндетті» деп өрбітеді.
«Сын ... сын» ... ... ... ... жазушылар
Ә.Тарази, Д.Досжанов, Д.Исабеков, М.Қаназов:
1. Соңғы жылдардағы ... ... ... ... ерекшеліктерін баса
айтар едіңіз?
2. Сын бойынан дәл бүгінде нендей қасиет көргіңіз келеді?
3. Сынның сіздің творчествоңызға ... ... бар ма? – ... ... ... ... ... ең қысқа жауап бергені – Ә.Тарази. Ол екінші сұраққа
«Сын ... ... ... ... келетінін айтпай-ақ қояйын, көргім
келмейтінін айтайын: ол - ... ... ... дейін «бүгінге
дейін сыншылар мені мақтап та жарытқан емес, ... та ... ... -
деген жауаптар беріпті.
Әдебиет сынының жазушыға ықпалын айқындайтын соңғы сауалға Д.Досжанов,
Д.Исабеков мандытып ештеңе демесе, М.Қаназов «Ал ... ... ... ... ... болды деп айта алман» деп, ... ... ... ... ... ... әдеби сынның жоғын жоқтаған бірқанша мақалалар жарық ... ... ... ... («Қазақ әдебиеті» 12.09.1980),
Р.Бердібаевтың «Сын шарты» («Қазақ әдебиеті» ... ...... мен ... («Қазақ әдебиеті» 20.02.1981), Ә.Кекілбаевтың
«Ыждаһат жетсе, мүмкіндік мол» ... ... ... ... ... ... ... 1982, №2),
Б.Кәрібаеваның «Көркем сын туралы сыр» («Жалын» 1983, №4), «Сын ... ... ... 1987, №6), Б.Сарбалаевтың «Сын шын болсын, шын
сын болсын» ... 1985, №1), ... «80 ... ... ... 1985, №8), «Сын түзелмей, мін түзелмес» («Қазақ
әдебиеті» 27.06.1986), ... ... ...... ... ... ... «Сын беделі» («Қазақ әдебиеті» 30.01.1987),
Ғ.Есімнің «Жеделдету тратегиясы және әдеби процесс» («Жұлдыз», 1987, №6)
т.б.
80- ... ... ... ... олжасының бірі – Алаш
арыстарының еңбегі ақталып, ... ... ... ... ... ... Коммунистік партиясының Орталық ... ... ... ... және ... ... ... туралы» қаулы қабылдады. Орталық комитет осы үш қаламгердің әдеби
мұрасын ... ... ... ... ... ... ... қабыл алды. Қаулыда «Жазықсыз жазаға ұшырап, республикада
отызыншы ... орын ... ... ... ... құрбаны болған аса көрнекті қазақ ақыны Мағжан ... ... ... ... Байтұрсыновтың, қазақ романының
негізін салушылардың бірі, белгілі лингвист, ... ... ... ... зерттеген комиссияның ... ... ... Қазақстан Компартиясы Орталық Комитетінің
Бюросы комиссияның М.Жұмабаевтың, А.Байтұрсыновтың және ... ... және ... ... ... тарихи
шындықты толық көлемінде қалпына келтіру, олардың жеке шығармаларын,
баспасөзде ... ... мен ... ... сын ... ... тұжырымдарымен келісті» («Қазақ әдебиеті», 06.01.1989)
делінген. Осыдан соң, ақталған Алаш ардақтыылары туралы мақалалар баспасөз
бетінде жарияланып, ... ... ... насихаттау, таныстыру жұмыстары
жүйелі түрде жүргізіле бастады.
Сексенінші жылдарда 1972 жылғы сын ... ... ... жыл ... көре ... ... және ... жинақтары үздіксіз шығып тұрды.
Жинақтарда қазақ қаламгерлерінің қазіргі әдеби ... ... ... сол кездегі әдеби – сыншылық ой-пікірдің өресін, қарымын аңғарта
алатын мақалалар кірді. Авторлар қатарында ... ... жас ... дейін болды. Қаламгерлердің ой-пікіріне кең орын
берілді. Әр кітап елімізге белгілі бір сыншы ... ... ... С.Қирабаев (8), Р.Бердібаев (10), С.Әсіпов (11), А.Жақсыбаев (12),
М.Атымов (13), Б.Сарбалаев (14) сын ... ... ... арналған
жылдағы әдеби өмірдің ахуалынан хабардар етті.
«Уақыт және қаламгер» 1981 жылғы сегізінші кітабынан ... ... Сын ... ... ... (құрастырған С.Қирабаев), «Заман
және қаһарман», «Қаламдастар туралы сыр», ... жайы ... ... «Кіріспе», «Қайта құру қадамдары», «Достық – біздің туымыз»,
«Уақыт және қаламгердің ... ... ... ... - ... ... Осы тараулар арқылы жинақтарда мақалалар топтастырылып
беріліп отырды.
Сексенінші жылдардағы тағы бір айта ... ... ...... жарық көре бастауы.
Еліміз тәуелсіздік алып, азат елге ... ... ... жаңаша зерттеу-зерделеу жұмыстары күн тәртібіне қойылды. Бұл
ең алдымен ел болып еңсе тіктеуімізге ... ... ... руханият
әлемімізге еркіндік берді. Бұрын Кеңестік империяның саясатымен бұғауланған
қазақ баспасөзінде сөз бостандығы ... ... таба ... ... ... ... жатқан түбегейлі өзгерістер бар қуатты экономикаға жұмсап,
мәдениет, әдебиет мәселелері екінші кезекке ысырылды. ... ... ... ... ... орын ... 90- ... баспасөз
беттерінде көркем шығармалардың, сыни материалдардың ... ... кеми ... ... бен ... ... да ... тұруының өзі қиындап кетті. «Жалын» бұрын ай ... ... ... ... айда бір жарық көрді.
Баспасөз бетінде әдебиеттің көркемдік проблемаларынан гөрі оның
әлеуметтік мәселелері ... ... ... ... ... (№1), ... (№1), ... (№1), С.Оспанов (№1) «Әдебиет
пен нарық», Ш.Құмарова, (№3), Г.Бельгер (№3), ... ... (№4), ... (№4) ... және ... ... бойынша ой-
пікірін ортаға салған. ... ... ... ... ... алаңдаушылық байқалады: «Қарап тұрсаңыз, дәл қазір әдебиеттің таза
өз жайы, яғни ... ... сөз ... ... ... ... жырымыз да күнкөрістің қамына ойысты. ... Ақын мен ... ... ... ... жайын сұрап қайтесіз... Не істеу ... ... ... ... ... болып, үкімет қараспаса, әдебиет қана емес,
жалпымәдениетімізді, өнерді, ғылымды ... ... ... еш ... жоқ...»
(Т.Шапаев).
Тоқсаныншы жылдары сирек болса да әдеби сынның жай-күйіне арналған
пікірлер үзілген жоқ. Сынсыз әдебиетті алға ілгерілеуі ... ... ... дәрежеде назар бөлу қажеттігі көтерілді. «Қазақ әдебиеті»
газеті ұйымдастырған «Азат елдің ... ... ... ... ... бір ... ... жағдайдағы әдеби сынның міндеті» хақында
қойылды. Сауалнамаға қатысқандардың ішінде Ә.Таразиден басқасы сын туралы
пікір ... ... ... ... ... қатысты пікір
алмасқандардың көпшілігі сынға жалпылама, үстірт жауап берген. Олай болатын
себебі, бұл кезде сын ... ... ... ... көркем әдебиеттің жай-
күйінің өзі теңселмелі ахуалда болды.
Десек те сын туралы әңгіме оқта-текте болса да, сөз ... ... ... жоқ. ... ... болашағы туралы әңгімеде сынға
соқпай кету қиын болатын.
«Бізде сынның болуы мүмкін ... ... ... ... ... осы ... неге былай болатын себептерін ашып берген. ... ... ... ... соңы ... дауға, ерегіске айналады. Мен
өзіме ... ... ... ... ... - дейді мақала авторы
Автор. «Сынның жоқ ...... бәрі бір ... ... айтып көр...
жұмысыңнан қуыласың. Белгілі жазушының бәрі - ... дей ... ... М.Мағауин, Ә.Нұрпейісов, Қ.Ысқақов, Ә.Тарази сияқты үлкен
жазушылар ылғи да мақталады, сыналатындар – ... ... ... ... соң, ... күні ... ... деп дабыл қаққан.
Тоқсаныншы жылдарда әдеби сынның мәселелерін ... ... ... «Сын ... неге төмен?» («Қазақ әдебиеті»
14.02.1992), С.Ордалиевтің «Сын ... шын ... ... ... ... «Сын ... ... 1992, №8 ), «Көне
дәуірдегі сыншыл ойлар» («Жұлдыз», 1993, №12 ), ... ... ... сын» ... 1993, №12), ... «Сын ... үзік сыр» ... әдебиеті» 10.09.1996), О.Сүлейменовтің «Бет-жүзің
демей» («Жұлдыз» 1996, №6), Ғ.Қабышевтің «Сын жоқ, ... ... ... ... ... ... «Сын мен сыншы» («Ақиқат»,
1998, №4), Р.Тоқтаровтың «Сыншылар ... ... ... ... ... әдебиеті» 16.07.1999) секілді мақалалар жарық көрді. Осыдан-ақ
әдеби сынның толғақты проблемаларын кеңінен көтерген ... ... ұрып ... ғалым Ш.Елеукенов «Сын мен сыншы» ... ... ... ... ... ... арнайы проблема ретінде көтереді.
Ғалымның пікірінше, әдебиеттану ғылымының құрамдас бөлігі ... ... ... ... ... әлі ... ... «Сынтану» атауын
ұсынып, «Сынтану негіздері арнайы ғылым ... өз ... жеке отау ... ... ... ... ... бөліктеріне төмендегілерді жатқызады:
« - Сынтану негіздері, немесе жалпы сынтану. ... осы ... ... ... теориясы. Ғылым объектісі, пәні, құрылым ... ... ... ... сын ... ... талдап шешу. Сын
туралы ғылымнң әдебиеттану және басқа ғылымдармен ... ... ... ... Қазақ сыны тарихы. Сын туралы білім тарихы. Сынның
тууы, дамуы, әдіс, формаларының өзгеру жолдары.
- Сынтану ... Сын ... мен ... Тілі, стилистикасы
(«Ақиқат», 1998, №4 54 - бет).
Сын- аса күрделі сала. Оның ... ... ... ... ... күні бүгінге дейін жалғасып келеді. Оны бір зерттеушілер ... жек ... деп ... енді ... ... ... т.б жатқызып жүр. Ш.Елеукенов сынның ... сан ... айта ... оған «Сын – көркем әдебиет пен әебиеттану ғылымының
саласы және сынтанудың ... ... ... анықтама береді.
Зерттеуші кеңестік кездегі әдеби сын мен қазіргі самандағы сынды салыстыра
отырып, тәуелсіздік тұсында әдебиет пен ... ... ... алға ... ... ... ... поэзиясында, Ілияс пен ... ... ... ... әңгіме ете отырып, «сынның
қырғидай іліп түсетін, шұғыл кірісетін ... ... ... ... ... ... ... айтар едім» (сонда 59
- бет) – дейді.
2. Әдеби сын – әдебиет әлеміндегі күрделі жанр
Осыдан біраз уақыт бұрын баспасөз ... ... ... ... ... ... қағажу көреді деген сияқты пікірлер шаң беріп
қалып жатады дәл осы пікір ... бір ... дер ... Олай дейтініміз
қазір, әсіресе, соңғы жылдары жалпы алғанда әдеби-сын ... ... ... ... ... Сол кітаптардың көпшілігінде қазақ
әдебиетінің арғы-бергі тарихынан бастап, бүгінгі ... ... ... творчествосы жан-жақты сөз болып келеді.
Жалпы соңғы уақыттарда ... ... ... ... ... ... ой, парасат деңгейін нақты болжауға болатын ... Біз ... ... ... ... сынының тарихында өзіндік орын алып, есімі ... ... ... топ бар. Олар ... ... ... айтулы ірі
қайраткерлері. Міне, ... бірі – ... аға ... Мұхаметжан Қаратаев.
М.Қаратаевтың творчестволық жолы арыдан басталғанмен, ол негізінен
елуінші жылдардан кейін ... ... сын ... өте ... еңбек етіп
келе жатқан кісі. Осы уақыттар ішінде орысша-қазақша басылымдарды қосқанда
оннан астам үлкен-үлкен сын кітаптары ... ... ... өзі шын ... ... ... екендігі даусыз.
М.Қаратаев еңбектерін қазіргі әдебиеті тарихының жекелеген ... десе де ... ол ... ... ... өресін, өскенін,
жалпы тынысын танытатын селен, сыни-көркем шежіре іспеттес. Мәселен, соның
бір айғағы «Эпостан Эпопеяға» атты ... ... ... дамығанмен, ол өз
қуанышын сыртқа мен мұндалап шығаруға сараң. Өзін-өзі көрсету, айқұлақтану
жазушы үшін де, әдебиет үшін де жат ... Оның бар ... ... құдіретін
паш ететін, сөз өнерінің ең күрделі түрі сын екені мәлім/1/-дейді сыншы
Сағат Әшімбаев өз ... ... сыны және ... ... ... ... ... кейін Қазақстан Жазушылар одағы басқармасының VI
пленумы республикамызда әдеби сын мен әдебиеттану ... ... ... ... атап ... “Шығарманың іліп алар
жақсылығы болса, оны көре білу, айта білу – ғанибет іс. ... ... ... бос мақтаудан не парық? Тайыншаға артқан шаңыраққа жұрт
күлмей ме?
Жақсы сынды жақсы әдебиет ... ... ... ... ... сілтеуіне дем беретін шынайы көркем туынды. Жаман шығарма ... ... ... ... ... неге ... ... шығарма
дәріптеуді де көтермейді. Бізде сында да, кексе ... ... ... ... тыс бөспе мақалалар жарияланып ... ... ... неге жол ... ... ... ... бөгет жасау керек десек, мәдениеті
жоқ, құнсыз сын мақалалары мен кітаптарына да бөгет жасау ... ... ... ... ... ... баяндама жасайды.
Жекелеген әдеби кезеңдерге қаламгерлердің сыншыл ... ... ... ... ... еңбектері
жеке-жеке кітап болып жарық көрді. Сонымен ... ... ... ... ... өз бағасын алды. Жекелеген мақалалар да баршылық.
Қазақ әдебиеті сынының мәселелерін арнайы зерттеуде бұл еңбекте әлі де ... ... ... ... ... ... ... қасы/3/.
Қазақ әдебиетінде ХХ ғасырдың алғашқы кезеңінде Абайдың, Шәкәрімнің,
Сұлтанмахмұттың, Ахметтің, ... ... ... т.б.
шығармаларының жарық көруі сыни ... ... ... ... ... Әсіресе, Абайдың, Мағжанның шығармашылығы жайлы таластар шын
мәніндегі профессионал сынның қалыптасып, өріс алуына ... ... ... ... мен ... ... түрлі даулар дуылдап тұрған
кезде ... ... ... ... туралы” мақаласы қазақ әдеби
сынының тамаша үлгісіне айналды. Әдебиетте түрлі ағымдар, бағыттар ... ... ... ... ... ... қолшоқпарға айналдыра
бастағанда сын әдебиетіміздің ұлттық сипатын қорғап, ара түсті. Ал, ... ... ... ... ... ... ... айтып, ақ
сөйлеген сыншыларды қудалады. Азулы сынның ... ... де ... әміршілдік болғанын бүгін ашық айта бастадық.
Дегенмен де, сын ... ... үшін ... ... ... өзі ... ... қалыптасты, барлық жанрда жаңғыра түсті. Демек, артық-
жақтарын ... ... сын ... ... ... оның бүгінгі
даму жолын көзге елестету ... ... ... ... даму ... бағдарлау
қиын. Онсыз әдебиет бет-бетімен шашыраған, жүйесіз әдеби фактілерге айналар
еді, көркемдік қуаты әлсірер еді. Бұл айтылғандардан шығатын қорытынды: ... ... ... ... ... дамып, шығармашылық еңбекпен біте
қайнасып жатады екен/3.8/. Мұнда автор әдебиет пен сынның егіз ұғым ... ... ... ... болмайтынын ашып айтады.
Шериаздан Елеукенов – екі тілде бірдей жазатын, қазақ ... ... оынң ... таңдағы қыры мен сырын, даму бағдарын ... ... ... айтарлықтай еңбек етіп ... ... ... Қолымызда отырған “Замандас ... ... ... ... дербес мақалалар түріндегі берідегі
“Жұлдыз”, “Простордан” бастап, Одақтық журналдар мен беделді ... ... ... әрі ... даму ... ... ... дүниелер. Алайда, автордың осы баспасөз бетін көрген ... да ой ... ... ... ... ... ... өз еңбегінің қазіргі қазақ әдебиетінің бары мен жоғы, даму ... ... ... ... ... ... шығуына баса
назар аударыпты/4/. Мұхтар Мағауин Шериаздан Елеукенов жайлы ... ... ... ... құс» ... ... да осы ... . Сондай-ақ, Ш.Елеукенов өзі ... ... ... ... ... де ... ... жерінде орынды сын
да айтудан тартынбайды.
Сыншы атаулының өзіндік өресін танытатын сыпаттардың бірі – оның ... ... бір ... ... ... ... керек.
«Көп айтса – көнді» - ... ... ... керек. Осыдан біраз бұрын
талантты жас жазушы Дүкенбай Досжановтың ... атты ... ... ... ... ... роман бірауыздан сәтсіз дүние деп ... ... Ал, ... бұған мүлде қарама-қарсы пікірде:
«Дария» романы бүгінгі қала мен дала проблемасының кейбір ... ... ... ... Және бұл ... ... ... талдаулар нәтижесінде
дәлелденген. /4.421/
Жалпы әдебиетінде жазушылар ... ... ... ... осы ... көп ... сын жазумен айналысып жүрген қаламгерлер
саусақпен санарлық. Ал, туысқан орыс ... ... мен ... көз ... ... ... ойланбастан атауға болар еді.
Кезінде М.Әуезовтің, С.Мұқановтың, Ә.Тәжібаевтың, т.б. еңбектері жеке-
жеке кітап болып ... ... Олар “Әр ... ойлары”, “Уақыт және
әдебиет”, “Өсу жолдарымыз”, ... және ... ... ... Сыншыл
ойымыздың таралып, тамырын тереңге ... ... ... жұртшылықтың
талғамын тәрбиелеуде, әдебиетке деген талабын ... ... ... ... ... да өз дәрежесінде
үлес-салмағы болғанын жоққа шығара алмаймыз.
Қазіргі қазақ ... ... даму ... ... дәрежеге
көтерілуі арнайы зерттелген жағдайда Ғабит Махмұтұлының есімі мен еңбегі
ерекше аталуы заңды деп білеміз.
Ол ... ... ... ... ұстар көрнекті жазушымыз ғана
емес, ... ... сын ... да ... тар ... тайғақ кешулерден
бастап араласып, негізгі ыстық-суығын басынан өткерген тарлан сыншылардың
бірі. Бұл ... ... ... ... ... ... енші бөліп
беру емес, бұлғаң-бұлтақсыз, бұлтартпай бас идіретін ақиқат жайт. Оның
айғағы ... ... атты ... ... Бұл ... соңғы
парағын жапқанда, архив ақтаруға әлі үлгермеген, Ғабеңнің ертеректе ... оқи ... ... үшін ... ... ... да ... тұлғалана түскендей болады. /1.272/
М. Әуезов, Ғ.Мүсірепов ... ... ... қойылар талапқа
сәйкес жазылғаны ... ... ... ... бүтін
творчествосын біраз әдебиетшілер зерттеп, жазып келеді. Осылай жазыла
бермек те. ... ... да, ... ... ... Ахтановтың сөзі өз
үнін жоғалпақ емес. Мақалада әлеуметтік мазмұн тереңдігі, ... ... ... сол ... ... ой, ... шешім, жазушы стиліндегі
ерекшеліктер жақсы айтылған. Тұжырымдары көңіл аударады.
С.Мұқанов – қашан да өнімді еңбек ... ... ... ... ... ... ... жылдары Шоқан өмірінен «Аққан жұлдыз» атты роман
жазып, бірінші кітабы жарық да шықты. ... осы ... ... ... шақ» атты ... ... ... ұтымды. Романның
мән-маңызын да, көңілден шықпаған тұстарын да жете ... ... ... ... оның ... ... ... талдап, таразылап отырған
Сағат Әшімбаевтың еңбегі ерен. Баспа ... ... ... ... шығармашылығы сыншы ағамызды толғандырмай қоймады.
Тахауи Ахтанов есімі жазушы ретінде жақсы таныс. Творчестволық ... ... ... келе сын және ... ... ол, әлі ... сын ... туған әдебиетіміз туралы өзін толғантқан ойларын ортаға
салып қоятынын білеміз. Оның “Керуен” атты кітабы сол ұзақ ... ... ... ... ... ...... әдебиетіміздің
жалпы мәселелері, сондай-ақ, жекелеген ақын-жазушылардың творчествосы.
/1.277/
Серік Қирабаев. “Шындық және шығарма” қолжазба үш ... ... ...... ... ІІ бөлім – “Өткендер өнегесі”, ІІІ бөлім
... ... Таза ... мәселелерге арналған алғашқы екі
бөлімнің ... ... ... жағынан әртүрлі сыпат танытады: бірі –
бүгінгі әдеби процеске қытсты сын, енді бірі өткен мен бүгінгіні ... ... енді бірі ... ... естелікке жақын. Алайда
жинаққа енген үлкенді-кішілі ... ... ... ... ... – автор олардың танымдық мәніне, жас ұрпаққа ... ... ... ... көңіл бөлген. Сонымен қатар бірақ ... ... ... ... ... толғаныстардың бүгінгі
күніміз бен әдебиетімізге тікелей қатысы бар. ... ... ... бітім-
болмысы ұнасымды демекпіз./4.423/
Мырзатай Серғалиевтің “Оқырман ойы” қолжазбасы турасындағы әңгімені
бастамас бұрын айтарымыз – автор өз еңбегін мәшіңкеден соң ... ... ... ... әріп ... ... қойғанда жаңсақ басылған
сөздер, мағна, стиль бұрыстығына айналған келіссіз жайыттар өте көп. Әділ
кекілбаев пен ... ... кім ... ... ... болар, Үлкен кісі
– Үлкен трибунадан З.Жәкенов творчествосы туралы айтқан-айтпағанын ... ... ... ... үш жүз ... бет бойғы сансыз қате кімд
болмасын титықтатқандай. Бұл – бір.
Екінші қолжазбаның аты ... ... ... ой ... ... ... ойлар болуы. Алайда, күні бүгінге дейін ешбір баспа оқырман
ойын кітап қылып бастырған емес. Оқырман ойы ... ... ... бір сәрі; оқырман ретінде жазып бастаған адам, арнайы әдеби
курстан өтпей-ақ, профессионалды өредегі зерделі ... ... ... ... алайда, “Сыншы ойы” – тіптісөлекет атау ... ...... бері ... ... және Одақ ... ... ретінде
қабылданған жігіт, сондықтан өзін ... етіп ... ... орны жоқ. Ұзын ... ...... ... бір,
ұнамдырақ ат ойлап табу керек/4.429/.
Белгілі сыншыларымыз ... ... ... белсене араласып,
сынның әділ төреші ретіндегі ақмылтық шапшаңдығын арттыру, оның беделін
көтере түсу ... сын ... ... ... ... баса ... ... отырғаны керек; бізде жас сыншылар аз емес,
солармен іждаһатты ... ... жөн ... ... ... ... керек. Ғабит Мүсірепов айтқандай, «... жас ... ... ... ... терең бойлар ой, табиғи таза талғам ... ... ... ... ... ... ұстай білуіміз керек».
Сыншы бойындағы таза талғам іштен туа біткен қасиет еместігі белгілі.
Көркем әдебиеттің ... ... ... оның ... үшін ... беріле еңбек ету талабымен сіңеді. Әдебиет жанашырының бір
тобы бұл қасиетін жақсы ... ... ... ... бір тобы ... ... ... сыншы болып қалыптасады. Асылды талап
етіп ... ... ... тап болса, оған әсте төзбейді, ашына
сынайды/6/- дейді Ғаббас ағамыз сын мен сыншының игі ... айта ... ... сын ... біте ... ... ... бір әлем. Әдебиет бар жерде сынның болуы да заңдылық. Ал, осы ... ... ... бар мен ... дер ... ... ... бағалап,
жаманның мінін жасырмау сыншыларымыздың еншісінде. Сын саласында аянбай тер
төгіп, артына өшпес ізін қалдырған ерлеріміздің еңбегі ерен.
«Сын түзелмей мін ... ... осы бір ... сан ғасырдың
қанатты сөз көшіне ілесіп қана ... ... ... ... таралғы
болып келеді. Тіршілігіміздің бір қыры – көркем ... ... ... ең ... ... ... ... таралғымыз осы – ... ... ... ... ... бірыңғай
шұғылданатын әдеби сын.
Дүниеге әдебиетпен кіндіктес туған, онымен әмсе бірге ... ... ... ісін ... ... де ... ... ертең де атқара
бермек. Сәні жарасқан, келбеті толысқан, беделі ... ... ... ... ... ... ... көркем әдебиетіміз одан әлі
де көп-көп көмек алары хақ дейміз. Дейміз де, осы ... ... ... пәс болып тұрғанын жасырмауды және ойлаймыз. Ол ... ... ... ... ... сын ... баршамыз боп сырласуды, пікір
алысуды қалаймыз/1/-деп Ғаббас ағамыз баршаны әдеби сын ... ... он ... жыл ... ... сын ... ... – өте үлкен
оқиға саналатын. Сын еңбектердің өтімсіздігін, әр кітаптың баспаға пәленбай
сом ... ... алға ... ... ... қаруды сауда-
саттық тауарымен бір дәрежеде бағалау – ... ... ... үшін мүлде
тиімсіз екендігін ойлай бермеппіз. Осының нәтижесінде баспаның ... ... ... тақырыптық жоспарына төрт-бес, кейде, тіпті, бір-екі-ақ сын
кітабы енгізілетін.
Қазір жағдай мүлде басқаша ... ... жыл ... шығатын
кітап санына ешкімнің өкпесі жоқ. Тек сан ғана емес. Сапа да өсті. Соңғы
жылдарда қазақ ... сыны жаңа ... ... ... ... ... Зерттеу аймағы кеңіді. Көркемдік талдау бұрынғыдан тереңдей түсті,
қазақ әдебиетінде болып ... ... ... Одақ ... қала ... әлем ... ... байланыста алынып қарастырылатын болды,
сыншылардың ... ... ... жаңа шығарманың жақсылы, жаманды
қасиеттерін нақтылы тануға, бұл ретте, тіпті, “ақсақалдың” бұрынғы ... ... ... ... ... бар… Мұның бәрі жақсы. Әйткенмен,
жетіспей жатқан жақтарымыз да баршылық. Сол жетіспеушіліктің, кемшіліктің
біразы сынның мәнін ... ... игі ... ... ... ... пайдалана алмай жатқанымызға тікелей байланысты сияқты.
…Сын кітаптары көптеп шығатын болды ... ... игі ниет ... ... да мәз болсын” ... ...... ... ... ... сөз. Көп ... үстіне түгел озық болып тұрғанға не
жетсін. Және қай ... ... ... ... тағы бар. Біз ... ... көбейіп кетті демейміз. Көбейгені жөн. Шыға ... осы ... ... соңында жүріп, еңбектің сапасын, белгілі ... дәл осы ... ... ... не ... ... ... көп. Баспасөзде жарияланған, немесе жарияланбаған шикілі-пісілі,
кейде құрау-құрау, кейде бүтін болса да жамау-жамау ... ... ... ой ... өткізбей, екшемей, өңдеп, қайта жаздырмай
“сын кітабы” деген атпен жарыққа шығара берсек, одан ... ... ... қиянат жасап, оқырманның обалына қаларымыз күмәнсіз.
Сонымен қатар, бүгінгі жанды әдеби процеске тікелей қатысы аз, ... ... бір ... өз ... сөз ... соның үшін де
авторына кандидаттық, немесе басқадай атақ әперген зерттеу ... ... ... беру де ... ... керек/2/-деп жазушы өз еңбегінде
кітап шығару ісі саласындағы кейбір олқылықтарды атап көрсеткен.
Қазақ әдеби сынының күн тәртібінде тұрған ... аз ... ... ... ... атмосферасының деңгейі, даму
тенденциясы да байсалды әңгімеге зәру. Өйткені, ... ... ... ... міндеттері де жеткілікті, сынға деген жұртшылықтың талап-
тілегі де анағұрлым ... ... ... ... ... ... талдау тәжірибесінен ақсап
жүрген жоқ. Сыни ... ой ... ... ... Біздіңше,
Орталық Комитет қаулысында атап көрсетілген ... ... ... ... төмен” деген пікірдің тууы да осыдан келіп шыққан
сияқты. Сыншы жазушыны да, қалың қауым оқушыны да ... ... ... сендіріп, илантуға, ойлай білуге үйретуі тиіс. Ал, біздің
сындарымыз кей жағдайда ... ... ... ... шығудан ғана аса
алмай келеді.
Бәрін айт та, бірін айт деген ғой. ... ... ... ... ... ... халде? Бұл сұраққа жауап беру үшін ... ... ... ... ... сынымыздағы жетістік пен кемшіліктің сыны неде? Сөз
жоқ, ... ... өсу ... профессионалды сын, кәдуілгі ... өз ... ... ... сын ... ... ... айта алмайды. Бір сөзбен айтқанда, өнер ретінде өзіндік өрнегі мен
табысы, көркемдік идеялық жетістіктері бар. ... ... ... ... ... ... процеске әр уақыт белсене араласып,
әрбір көркемдік жаңалық ... ... да ... турасында дүркін-дүркін
пікірлерін білдіріп келеді. Әр түрлі ... ... ... сын ... ... да ... көріп жатыр. Бұлар да негізінен
алғанда жетістікке саналуы ... ... ... қай ... де айтылады.
Ал, кемшілік неде? Осыған нақтырақ тоқталайықшы. Осыған ... ... ... едік.
Біріншіден, жоғарыда айтып кеткен ой тапшылығы, пікір ... ... ... ... толғаныс жағы олқы
соғып жатады. Содан да болу ... ... ... сын мақалалар
авторлары бөлек болғанымен, айтайын деген ой-пікір, тұжырым-байламы жағынан
бір-біріне ұқсас келеді. Эстетикалық биік ... ... ... ... ... әдістері сирек ұшырасады. Көптеген көркем
шығармалар бір ғана штамппен, ... ... ... ... ... сын мақалалардың жазылуында формалық жағынан алғандағы
ізденіс жоққа тән. Таныс, әуен, таптаурын соқпақтан ... ... ... ... сын ... ... ... өте жұтаң, бір жақты,
композициялық құрылымы да жадағай болып жүр. ... ... ... қасқа
жол” дегендей, бір ғана көзді қарықтыратын, көңілді жалықтыратын сүрлеу жол
бар. Мәселен, эссе, творчестволық портрет, интервью-полемика ... ... ... ... ... Бұл ... талпыныс та, талап та
әзірге аздау.
Үшіншіден, сыншы қолтаңбасы мен жазу ерекшелігі, күрделі ұғымдардың
басын біріктіретін ... ... ... ... сөз ... ... ... басқасының фамилиясының бөтендігі болмаса, жазған мақалаларынан
пәлендей творчестволық ... көру ... ... ... сөз саптасы мен
сөйлем құрылысын ... ... ... ... дараланып,
өзгешеленіп, әркімнің өз қолтаңбасын танытып тұруға тиіс.
Төртіншіден, сын беделіне нұқсан ... ... ... бір ... ... ... ... қосыла кетіп, баз біреулерге сыбаға үлестіруді,
сөйтіп жақсы атты ... ... Әр ... бір оқып ... ... ... ортақол екі-үш мақала жазып, сыншы атанғысы келетіндер де
ұшырасады. Бізде ... ... ... ... етіп ... де аз ... ... өнер тұтып, осы жолда барлық мүмкіндігін сарп етуді көздемеген
адамнан сынға еш уақытта пайда келмейді. Мұнан профессионал сыншыдан ... ... ... ... ұғым тумайды. Мәселен, орыс әдебиетінде белгілі
ақын-жазушылардың өз тұрғыластары, қатарластарының шығармалары жайында
жазып, ... ... ... оқып ... ... өзі бір ... та, ... мүддесін тек сыншы ғана емес, ақын-жазушылардың да
бірге қорғағаны, сынның абыройын бірге көтеріскені жақсы ... Ал, ... ... проза жазып, әмбебап атанып жүргендердің кейде сынға ... ... ... жазу орашолақтығымен теріс пікір тудыратын бар.
Яғни, не дұрыстап өлең жазбайды, не ... ... ... де сын ... үйреткісі келеді деген пікір туып қалуына жағдай жасайды. Сондықтан
да сынды жанымен сүйіп, барша ... ... ... ... ... ... берер пайдасы шамалы демекпіз. Сыншы таланты – аса сирек
талант. Сыншылық ... ... ... келе ... қиын өнер ... сынның корифейі Белинскийдің жақсылап айтып кеткендігін білеміз.
Сондықтан да сынды кез ... ... ... ... ... теориялық
даярлығы жоқ, сын эстетикасынан, тарихынан хабары шамалы жандардың ермегіне
айналдырмау – сын абыройын қорғау болып табылады/3.293/- деп ... ... ... ... отырып, оның негізгі мәселелеріне тоқталған.
Қазақ әдебиетінде ХХ ғасырдың алғашқы кезеңінде Абайдың, Шәкәрімнің,
Сұлтанмахмұттың, Ахметтің, ... ... ... т.б.
шығармаларының жарық көруі сыни ой-пікірлердің жаңаша қарқынмен ... ... ... Абайдың, Мағжанның шығармашылығы жайлы таластар шын
мәніндегі профессионал сынның ... өріс ... ... ... Мысалы,
шығармашылық сипаты мен бағыты төңірегінде түрлі даулар ... ... ... Жүсіпбектің “Мағжанның ақындығы туралы” мақаласы қазақ әдеби
сынының тамаша үлгісіне айналды. Әдебиетте түрлі ағымдар, бағыттар ... ... ... ... әдебиетті саяси қолшоқпарға айналдыра
бастағанда сын әдебиетіміздің ұлттық сипатын қорғап, ара ... Ал, ... ... үстемдік орнаған кезде алдымен әділін айтып, ... ... ... ... ... ... бірден-бір
себепшінің де партиялық, әміршілдік ... ... ашық айта ... де, сын ... ... үшін ... жалғастыра жүріп, өзі де
сонымен бірге қалыптасты, барлық жанрда ... ... ... ... ... ... сын ... әдебиеттің тарихын, оның бүгінгі
даму жолын көзге елестету мүмкін емес. Сынсыз әдеби даму процесті бағдарлау
қиын. ... ... ... ... ... ... фактілерге айналар
еді, көркемдік қуаты әлсірер еді. Бұл айтылғандардан шығатын қорытынды: сын
әдебиетпен бірге пайда болып, бірге ... ... ... ... ... ... сынынның қалыптасып, одан әрі дамуына арқау болған, халықтың мұң-
мұқтажын айтып, дем берген ... ... ... де алар орны ... ... ... Кәкішев ағамыз сол замандағы қазақ баспасөзін ... ... оның ... рөлі мен ... ... ... ... ғасырдың
соңғы шиергі мен ХХ ғасырдың бас кезінде өмір ... ... ... ... тұмшаланып келген қоғамдық-әлеуметтік ой-пікірін оятып
қана қоймай, кең өріс бергені ... атау ... ... бен солымызды,
өткеніміз бен болашағымызды бағдарлаған материалдарлың бәрі де өркениетті
елдердің ... ... ... ... ... ... ... күш-қуаты мен рухани тірегі – қазақ тілі мен әдебиетінің дамуына
жағдай жасалып, тілдің тазалығы, ... ... ... ... ... ... болуы, кітап шығару ісін жандандыру, елге ұғымды, сапалы
білім беру, сөз өнерінің сыр-құпиясына ... ... ... іс ... ... ... есімдерін қадірлеу, құрметтеу, ұллтық дүниетаным
мен білім-білікті баспасөз базарында бағалату, пікір таластыру, ой ... сөз жоқ, ... ... ... кең арна ... кетуге мүмкіндігі
барын көрсетті”/5/- дейді автор.
Сонымен қазақтың баспасөз орындары, әсіресе, “Түркістан уәлаятының
газеті” мен “Дала уәлаятының газеті” ... ... ... ... ... ... еңбек сіңірсе, екінші жағынан, қазақ әдебиет
сынының тууына дайындық жасады. Бұл кезеңдегі әдеби сын ... әлі ... ... ... ... ... қабаттаса
айтылып, мәнді арна табуға ыңғайы бар екенін аңғартты. Қазақ әдебиет
сынының эстетикалық ... мен ... онша биік ... жауап беріп,
алқалы өңірден көріне қоймағанымен, ел-жұртты елең ... ... ... ... ... ... журналы мен “Қазақ” газетінде
айқын танытты/5.70/.
“Айқаптың” тұңғыш санынан ... ... ... ... ... ашылып, жаңа шыққан кітаптарға аннотация, жарнама-сын беріліп отырды.
Журналдың бірінші санында “Қазақ тілінде қазіргі заманда кітап бастырушылық
өнері көп жайылған жоқ. ... ... ... ... ... ... ... кітаптар: “Зарқом”, “Сал-сал”, “Қаһарман Бозжігіт”, “Шәкір-Шәкірат”
секілді хикаялардан ғибрат еді. ... ... ... Жібек”, “Айман-
Шолпан” секілді қазақтың милли хикаялары да басыла ... ... ... ... ... ... ... де бытқып, әсте өте
нашар болып шығады. ... жаңа ... ... ... басылуы
көркем, жазылуы дұрыс кітаптар да кездеседі” делінді. Осы ... ... ... ... жаңа ... кітаптарды жеке-жеке сөз қылып,
қажетті ... ... ... тәуірлерін оқушы көпшілікке
насихаттап отырды.
“Айқап” журналында педагогикалық ... ... ... сыни ... ... “Қазақша әліппе” атты кітапбына айтылды. Алфавиттің
тиісті тәртібін сақтамағанын ... ... ... ... ... ... болуы, балалардың зейініне лайық білімдер, пайдалы
насихаттар болуы тиіс” деп ... ... ... ... ... ... тағы да басқа хаттар бар екенін хабарлай келіп, “кітапты
уақ ғарыппенен бастырыпты, балалар үшін ірі ғарып керек ... ... ... ... Былай қарағанда әкетіп бара жатқан кемшілік емес ... ... ... ... ... баланың әліппесінің ірі болып,
бадырайып көрінуі техникалық емес, шын ... ... ... сыны және ... ... ... ... талқылағаннан кейін Қазақстан Жазушылар одағы басқармасының VI
пленумы республикамызда ... сын мен ... ... бірсыпыра
елеулі табыстарға жеткенімізді атап ... ... іліп ... ... оны көре ... айта білу – ... іс. ... шығарманың
бойына сыймайтын бос мақтаудан не парық? Тайыншаға артқан шаңыраққа жұрт
күлмей ме?
Жақсы сынды ... ... ... ... ... ... ... сілтеуіне дем беретін шынайы көркем туынды. Жаман ... ... ... тарылтып, өрісін қысқартады, неге десеңіз, ондай ... де ... ... ... да, ... ... юбилейіне
байланысты талай шамадан тыс бөспе мақалалар жарияланып жатады. ... ... неге жол ... құнсыз шығармалардың жайылуына бөгет жасау керек десек, ... ... сын ... мен ... да бөгет жасау қажет” /6/-деген
сынды ... ... ... ... ... ... оның ... безеніне, мазмұнына айтылар сын ХХ ғасырдағы
қазақ газеттерінде жарық көріп, небір сыншы, жазушылардың талқысына түсті.
Ой ... ... ... ... ... шыққан кітаптарға жақсы
баға берсе, көңілі толмаған шығармалар оларды толғандырмай ... ... сын ... ... тербеп жүрген сыншыларымыз санаулы-ақ. Әр
кітаптың сапасына, ... ... ... үшін ... ... ... ... Олар кітап шығару ісіне ... ... ... білуі тиіс.
Мәселен, әдебиеттің өз сыны бар, ... сан ... да ... сын ... ... шығаруды да кәсіп емес өнер деп ... ... ... ... және ... шығармашылық ізденісі тоғысқан
үлкен бір ... Ол ... ... тигенде оны қуантатын, эстетикалық
ләззат ... және ... ... сай ... ... ... керек. Ал ол
үшін тек ... сын аз ... ... таным деңгейі мен баспагерлік
өлшем керек. Кітапқа қойылатын талаптар, өлшемдер, қағаздан ... ... ... мен ... дейін, қысқасы, оқырман қолына
тигенге дейінгі аралыққа байыпты баға беру және соны үнемі қадағалап отыру
қажет. Яғни кітапты сынағанда, тек қана ішкі ... ғана ... ... ол ... сынаған болып есептеледі. Ал, кітаптың өтуі, ... ... ... ... ... ... ... сыйлауы баспагерлік-
полиграфиялық талғам мен талапқа байланысты. Кітап сыны ... ... ... ... ... мін жоқ па, әлде сын жоқ ... қазақ кітап басу
ісі - заманауи технологияны қолдана бастады. Біз бұны оқырман талғамына ... ... пен ... ... ... биік ... көтеріле
бастағаны деп білідік. Алайда, баспаханалар кітап басу ісінің бұл ... - жеке ... ... ... ... ... сынға ілікпей,
мемлекеттік комиссияның сүзгісінен де сүрінбей өтіп баспадан шығып ... ... ... ... былай қойғанда, қазақ сөзі қаріп қатеcінен
көз ашпайтын кітаптар сатылымда, оқырман қолында жүр. ... ... ... ... ... ... берген" доктор, ... ... "ат ... Бұл осы ... үш кітаптың бірінен
табылатын дағдылы-кемдік.
Білікті мамандар бұ кемшілікті - нарықтың ... ... зары ... ... ... ... ... баспа ісі - 20 ... мен ... ... ... ... салаға айналды. Кітап басу
ісіне дизайын көркемдігі, технологиялық жаңарудың екіпіні келіп жатса да ... сыны кері ... ... Қазақ баспа ісінің қалыптасуы мен дамуы ХІХ-
ХХ ғасырдан бастау алады. Ол кезеңде Алаш қайраткерлері баспа ісін - ... ... ... ... ... өркендетудің өзегі, қайнар
бұлағы деп есептеді. Сол үшін, Алаш Орда көсемі ... ... ... ... ... ... ... ұлт зиялылары кітап
шығарушыларға жиы қалам тартып, сын ... ... ... ... терең
қаузап, кітап басу ісін сапалы әрі жүйелі арнаға түсіруді мақсат етті.
Қазақ баспасөзіндегі ... ... ... ... Айқап",
"Еңбекші қазақ" газеттері елеулі үлес қосты. ... ... ... басындағы жарияланымдарынан қазақ тілінде шыққан кітаптар жайлы ... ... ... ... Үнжарияда - қазақ кітапбына шын
жанашырылық, күйініш пен ... ... ... ... ... Әлихан
Бөйкейханов "қыры баласы" деген бүркеншік есіммен "Жердің жаратылысы" ... ... ... кітапқа сын жазады. Тәржімалаған жазушы
Мұхтар Әуезов.
Мақала басы кітаптың 1924 жылы ... ... ... 83 бет ... жарық көргеннін, қақы 40 тиын екенін баян етеуден
бастайды. Аталған кітап, Ресей ... жер ... ... мен тұжырымдамаларын негізі етеді. Сондықтан, Әлихан Бөкейханов
әуелі аударылған дүниенің ... ... ... ... ... ... ... әуелі кітаптың маңызына тоқталады. "Қазақшаға аударған
жолдас орысқа еріп кетіп, Қырымда Аю тауды ... ... Бұл ... ... ... оқушы қазаққа әсер беретін ұғымды ... еді" ... "қыр ... ... ... ... жері ... сөз
қозғамайтындығын, орыс жерінінің қазақ оқырманнын қызықтырып ... ... ... да, ... қазақ үшін, арттықтық етпейтінін
ескертіп, аудармашының қазақша кітаптардың қатары ... ... ... ... тәржіма жасағанына ризалғын білдіреді. Әрине, ... ... ... айтудан аулақ болды. Аударма тіліндегі "қара тастың
ұрығы, қиыршығы" деп келетін сөздерді сынтезіне алып "ұрық өсімдікте ғой.
өсіп ... ал ... ... ... ... ... ... тозаң
қиыршық болады" деп, аударушыға өз түсіндірімесін ... ... ... ... ... ... ... рентінде қолданбай "Избесті" -
қазақ таскендір дейді. Избестен гөрі қазаққа таскендір ұғынықты емес пе?"
деп жазады. Сондай-ақ, ... ... ... ... ... ... орнына келген сүйкімді сөз. Жолдас Мұхтар орыс кітабін қазақшалауға
мерген, жазуы артықша ... деп ... дем ... "бұл ... ... көзі ... білім соқпағына түседі. Ақылы, зейіні, ... ... ... ... ... ризалық, мақтау сөзін арнайды.
Ғылыми сынан бөлек сол кезеңдегі ұлттық басылымдарда әдеби еңбектерге
арналған ... да ... ... тұңғыш үш бөлімді романы
"Қартқожа" кітабына Әлихан ... ... сын ... ... ... ... еді. "Қартқожада - тұмыстың көп пернелері ... ... ... - ... ... ... ... да сол кезеңдегі
қазақтың езгіге түскен тағдыры, "қазақ басына қара күн туып, қазақ шаруасы
қырылған 1916 жыл, ... ... ... ... ... Ұлт ... Орда)" осы тұста ... ... ... ... Қазақстан"
барлығыда осы кітапта, қарапайым қазақ өмірімен, ... ... ... баян етеді. Яғни, көшпенді мал шараушылығын кәсіп еткен
жұртты отырақтандыру, дала қазағын саясат ... ету ... - ... ... алып ... ... ... бет-бейнесін ашық
суреттейді. Бұл, ... ... ... ... алғы сөзі ... ... ... шебер суреттелен еледгі саяси жағдайды ... ... ... ... біздің ең өзгерсішіл тап жігін айырам деуші
жолдастарымыздай, білімінің кемлігінен я ... ... ... ... елінің тап жігін айқындап алып суреттей алған жоқ еді.
Жүсіпбек дөп сермеді, ... ... сөз: тап ... ... ... Бұл
реттен де "Қартқожа" бірінші роман" деп тұжырым айтады. Бұндағы "біздің ең
өзгерсішіл тап жігін ... ... ... деп ... ... ... ... сыбана белсенділік танытқан қазақтың оқу-білімі жоқ
кедейден шыққан тобы еді. Олар ... ... ... ... "бай" ... айдар тағып сіберге айдатты. Мал-жанын тонатты. Ақ
пен қызыл соғысының астары - қазақты жанштау ... ... ... арқылы
суреттеп жеткізеді. Әрине, Бөкейханов айтқандай сол ... ... ... ... еңбектерде болсын - үкіметтік сұрқиялығын дәл Жүсіпбектей
жеткізе ешкім жеткізе алмаған еді.
Бұдай ... ... ... ... ... ... мен
жазушы шеберлігіне толқталы. "Кітаптағы әрбір буындарға қойлған "ат" ... яғни ... ... ... ... Жүсіпбек жақсы таңдап
қоя білген. Бұл ерекшелікті Әлихан ... ... ... ... ... ... ... Достоевский: тағы бір жолғалаған
адамшыдық "мұжықтау шулап келе берді" - деп шығармасында ат ... ... ... Ал, Аймауытұлы романдағы бөлімдерге оқырман назарын
аударатын, толық түйіні бар ... ... ... берді", Бұлт
қоюланды", "Қош аман ... ... ... ... ... ... жұмбақ
ат қойып отырады" деп, автордың қаламгерлік әдіс-айласының өз ... ... ... ... Ә. ... Алаш орда ... ... қатысыты айтқан сыны, Жүсіпбек Аймауытовтың романдағы бөлімдерді,
оқиға кезеңдерін тартымды және бір ... ... ... ... ... әдебиетінде "Қартқожадан" кейін жазылған, жарық көрген ... ... ... таба ... ... ... Мұхта Әуезов "Абай
жолы" эпопеясындағы оқиғалар ... ... ... ... ... ... татаулар аясына сидырып отырыды. Ал, Ильяс
Есенберлин "Көшпенділер" романында "Алмас қылыш", "Жанталас", "Қаһар" ... ... қою ... ... ... ... ... ретін
аңартып отырды. Жүсіпбек Аймаутовтың жан-дүниесі - өзі дәуіннің жазылмас
жарасын жүрегімен сезе білді. Ол өз ... ... ... ... ... ... ... Алайда, адам баласына ғылым-білмнің
өмірілік пайдасы боулы үшін балй ой түйіндеген: "Бұрын адам ... ... ... ... ... ... бұл ... жетіліп,
мәдениетті болған адам да сол халден ұзап шыға ... ... ... ... халықтар ғылымның жемісін зорлық, зомбылық, қиянат,
озбырлыққа жұмсап отыр" ... ... бұл ... нақты айғағы кеңесітік
үкіметтің орнау, оның қазақ жұртын ... жуық ... ... ... ... болады. Бұл кезең азат ойлы Алаш қайраткерлерін
оққа байлады, 2 миллионнан ... ... ... ... ... 1 мил.
туған топырағынан бездірді.
Әлихан Нұрмұхамедұлы осы сын ... ... - ... ... сын ... көп ... көп ... керек қылылады" деп, кітаптың
құпиясына оқырманды қызықтыра аяқтайды[3]. Ал, ... ... ... сын жоқ. Бұл кемшілікті Қазақстан жазаушылар ... ... ... Осы ... ... ... сындық сипаты жоқ, мақалала жауздан
шаршамайтын қаламгерлерді ... ... ... ... ... жандандыруға
әрекет жасап, конференциялар өткізуді қолға алды....
Кітап сыны кенжелеп, рухани биігінен аласарған саланың бірі ... ... ... - жас ... жоқтығы, жаңа шығарманың
жазылмауы, бар еңбектердің таралымы аз ... ... ... ... ... ... ... тұр. Бұл күрмеуі шешілмей отырған түйін, рухани
жады әлсіз, кітапқа құлқы жоқ, ... ... ... ... төл ... ... салғырт қарайтын бір буын ... ... ... ... ... 12 мың ... мен 8 мың
500 мектеп бар екен. ... ... ... ... ... туындылар аса қажет. Бірақ, біздің мемлекеттік
тапсрспен, жекелей ... ... ... ... ... таралымы 2-3 мың дандан асқан емес. Сонда, қалған 9 ... мен 5 ... мың ... аз тарылыммен шыққан кітаптың көшірмесін
жасап пайдалана ма?. Электронды ... жайы ... ... ... баласы - қандай шығармаларды оқып жатыр?. Бұдан ... ... тың ... ... ... ... шамалы.
Көбіне баспагерлер ескі кітаптарды сан марте қайталап басып келе жатыр.
Алайда, ... ... ... ... ... ... азайып,
жасөспірімдердің қажеттілігі еленбей жатыр" деген пікірді қаламгерлер одағы
құптамайды. ... ... қаз - ... ... ... жоқ" деп айтып
жүр жазушылар ... ... ... Ал, ... балаларға
арналған еңбектер жалпы әдебиеттің 3,52% ... ғана ... ... ... бар айып, кемшілік сол наисхаттың жоқтығында екен.
Сонда насихат қалай болуы тиіс? Еліміздегі мыңнан астам қазақ ... ... ... ... мен ... және әр қайсысының әдебиетке арналған бөлімі
бар. Әлде, Ұлттық басылмдар баспай жатыр ма? Жоқ, әрине қуана-қуана ... бір ғана ... бар - ол ... ... де сын жоқ. ... ... соң, сыйпай қамшылаған мақаланы, құр мақтаудан көз ашпаған дүниені
басылымдарда, оқырманда қаламайды.
Автор мен еңбектің ... ... ... да ... ... ... ... әдебиеттен сырт айналып, жеңіл-желпі полиграфиялық
өнімдерге ауысып кетті. Қазақстанда жеке ... ... ... ... ... көп. ... олардың қолына қолжазбасын беріп жатқан
қаламгерде, әдебиетке түрен ... ... да ... ... жоқ. Бұндай
келеңсіздіктің себебін кімен көрге болады. Бұл жайтты, "жазушдан сұрай
қалсаңыз ... ... ... ... тосылды, ойым бөлгелді"
дейдіні анық. Мәселен, шетелдерде балалар әдебиеті мемелкеттік салықтан
босатылғалы қашан. Ал, ... ... бие ... ... ... 12%
пайыз көлемінде салық салынады. Ал, ... ... ... ақыны
көбейтіп, шығармашылық топтқа қолдау көрсет" десеңіз, ... ... ... нарықтық қоғамның қымташылығын айтып азарда-безер
болады. Ендігі сөзді мемлекетке бұрып көрелік, үкімет ... ... жүйе ... ... ... ... ... қолдаудың көлемі де
шақты. Оның өзінде жазылып біткен, баспаға берлілетін ... ... ... ғана ... Оның өзі тек саны ... ... мазмұны
белгілі көлемде шеткелген мемлекеттік ... ... ... ... ... ... ... іске асырудың жүйесіде сын көтермейді.
"Кітап сыны" деген ұғым ... ... ... ... ... ... болар біз жоғарыда айтқанымыздай ғылыми еңбектердің сапасы сын
көтермейтін хәлге ... Бұл сала ... ... ... сын айтылмаған,
жазылмаған, сыннан сырт, ауылы алыс болып кеткендей. Біз ... ... ... ... көп ... ... тура ... бер алмайтын
кітаптар оқулықтар арасында жиы кездеседі. Ал, бұндай олқылықтың орны алуы
орынысыз дүние. Себебі, ... оқу ... ... ... кітаптарды
сынап, кемшілігі мен артықшылығын айту - 20 ... ... ... жазылып, дәстүрі қалыптасақан еді.
Мәселен, Жүсіпбек Аймауытұлының "Психология" кітабына жазылған сын
осының дәлелі. Еңбек 1926 жылы 2 мың ... ... ... ... оқу ... өз ... ағарту ісінде аса қажеті ... еді. ... ескі ... ... Жаңа ... толық жазылған кітап
орыстада жоқ" еді. Автор ... сын ... ... ... ... да жазған. Мұндай кітапты орыс тілінде оқу үшін біраз білім
керек. Қазақ тілінде оқу үшін ... гөрі ... ... ... ... ... аша ... Иа, Әлихан Бөкейханов бұл мақаласын газетке
ықшамдап жазып отыр. шындығында да, ... ... ... ... ... ... жүрдім бардым қарайтын, зорлық
зомбылыққа көндіккен, кедейлік сананы, бұғауға түкен ой-қиялды, ... ... жоқ ... ... ... сананы оятуға зор ықпалы ... еді. Және ... аса ... ... ... ... "Бұндай
кітапты жеңіл тілмен жазуға өте зор ұсталық керек" деп тілге тиек етеді
мақала ... ... ... ... ... ... ... психология саласындағы еңбектің ... ... ... ... ... ойлар кезіксе, оған әрине жазушы жазықты емес,
психология білімі басқа ... ... шыға ... ... ... ... ... айтады. Бұл пікір уақыт пен ғылыми кеңістіктің тепе-теңдігін
сақтан орынды сөз болды.
Ал, Аймауытовтың ... ... ... ... ... Қирабаев
күрескер жазушы, ақын, драматург "Жүсіпбекті біз қазақ философиялық ойын
дамытуға ... ... адам деп ... ... Оның шығармашылық
мұрасы - философиялық толғауы терең рухани ... ... ... қатынастар, дала шаурасының санасы, әйел теңдігі, адамгершілік
нормалары, таптық қоғам өмірі, өтпелі ... ... ... ... ... ... ... әдебиет құралы мен тілі арқылы сөз ... ... ... Ал ... ... оқулығы осы күнге шейін
маңызын жойған жоқ" деег ғылыми тұжырымдалық пікірін айтты. Бұл ... ... ... өмірішеңдігін жоймайтын, еңбектерінің ғылым
тарихында таңбалы тасқа қашалған жазудай қала бертіндігін аңғартады.
Бүгінде жүйелі теориялық ... ... ... ... ... ... Ал, ... бапасөз бетінне бұндай мақалаларды
кездесіту қиынға соға бастады. Мәселен, кітап палатасына бір жылда бес-алты
мың кітап ... ... ... ... бұл жаңалық оқырманға жетпейді.
ақпарат құралдары тек тұсаукесер рәсімдерінен ғана ... ... ... ... ішін ашып, мазмұны мен мән-мағынасына
толқталуды жөн көрмейді. Бұл ... өз ... ... қатарын
сиретіп, кітапқа құштарылықты жойды. Стастика бойынша елімізде кітапқа
құмар адамдардың саны 17 -ақ ... ... Ал әр ... ... ... ... кітабы орта есеппен 3,7% дан (2012ж. мәлімет) асқайды екен.
Осы келеңісіздік халықты өркениет ... ... ... ... осы мұрағатта шаң басып жатқан, көне басылымдағы сынды қарастырып
отырғанымызда сол кезеңнің кітап ... ... бір ... кез ... ... ... "кітап сыны" деген тарықпта
жариялапты. Мақала ... - ... ... ... толық
жетпейтіндігі, кітап дүкендерінде сөрені майыстырып ... ... ... баласына еш керегі жоқтығы айтылады. ... ... ... бірі - ... дүкендері жергілікті халықтарға
керексіз кітаптарды алып, оларды өткізе аламай отыр" дейді[5]. Мұндағы
жергілікті ... ... - ... еді. ... ... баспалар
(Қазақстандық) керекті кітапты басып үлгермейтін еді", және "мемлекет
басыпасында жоспар ... ... жоқ. ... ... ... ... програмасын қолына алып," кітап ... ... ... ... да болмас еді деген ой айтады. Осы арада автор мынадай
бір мәселенің басын ашып ... Ол ... ... ... ... ол ... жіберуге жаупты және жалақсынан ... ... ... ... ... "еңбек ақы" алып отыратын" еді дейді[6].
Бұл кемшілікті біз бүгінде тендрлік жүйе ... ... ... Мақала
оннан ары, бұ олқылықтың орын алуына бас-басына жеке дара отау ... ... ... кінәлі екендігі жазылады. Сондай-ақ,
Ташкенттегі баспа үйін Қызылордаға көшіріп әлеліп, "екі жартыны бір ... ... ... ... азайтып, өнімінін арттырып," бір оралықтан
басқарылатын кітап шығару жүйесін құруды ұсынады.
Бір ... осы ... ... көтерліген мәселені, бүгінгі тәуелсіз
Қазақстан баспалары да түйінін тарқата алмады. Кітап шығарушылар "керексіз
оқулық" пен ... атық ... ... ... ... Алматыдағы
кітап дүкендеріне бара қалсаңыз сатыладағы ... 70 ... ... ... ... ... ... екенін көресіз. Бұл жерде
шетеледен келетін газет-журналды айтпай-ақ қоялық...
Кітап сыны - ... ... ... сара жолы бар сала ... ... ХХІ ... нарқтық қоғамды сылтауратып кітап сыннан сырт
айналуға хақымыз жоқ. Шетелдік алпауыт ... өмір ... ... Сол ... ... ... сөзі сынадай сыншы,
ғалым зерттеушілеріміздің кітап ... ... ... ... алатын
кезеңі жетті. Бұл тұрғыдан қоғамдық ұйымдар, үкіметтік мекемелер ... ... ... ... ... Яғни, сыни мақала, еңбектерге
қаламақы ... ... ... қоғамдық белсенділікті арттыра алатын
шараларды мықтап қолда уақыт ... ... ... ... ... шығару бұл - жас мемлекетіміздің рухани өсуі мен білімді ... ... ... ... жоқ төте ... түзелмей мін түзелмейді». Халықтың осы бір нақылы сан ғасырдың
қанатты сөз ... ... қана ... тіршіліктің талай қырына таралғы
болып келеді. Тіршілігіміздің бір қыры – ... ... ... ... ең ... ... ... күмісті таралғымыз осы – сын.
Әдебиетіміздің ішкі-сыртқы ... ... ... ... ... ... әдебиетпен кіндіктес туған, онымен әмсе бірге жасайтын ... ... ісін ... ... де ... отыр, ертең де атқара
бермек. Сәні жарасқан, келбеті ... ... ... ... алуан жанрлы тамырын терең жайған көркем әдебиетіміз одан ... ... ... ... хақ дейміз. Дейміз де, осы ... ... ... пәс болып тұрғанын жасырмауды және ойлаймыз. Ол ... ... ... шығаруды, әдеби сын жайында баршамыз боп ... ... ... ... ... сыр-сипаты мол. Оны қалай ... ... ... бір мақаласына тәуелдеу, сонымен таратып беру ... ... ... ... ... ... талдап, тәмамдау
қиын. бір есептен өйтудің соншалықты ... ... деп ... ... ... ... не ... деген сұраққа емес, «әдеби сынымыз бізге
бүгін-ертең не беруі керек деген сауалға» жауап болуын тілейміз. ... гөрі алға ілкі ... ... ... тың ... іздеу
басым болса екен дейміз. Үлкен-кіші сыншыларды әдеби сын жайында сырласуға
шақыра отырып, ... ... өзін ... ... ... ортаға салады, сол мәселеде орын алып келе ... ... ... ... ... ашып ... ... әдебиетіміздің әрлене
түсуіне айтулы үлес қосады деп кәміл сенеміз.
Осыған орай, ... ... ... ... ... ... әдеби сын
әлсізденді, сыншылардың қайсыбірі сыннан мүлде қол үзіп кетті, қайсыбірі
(құлақ тыныштығы үшін) ... ... ғана ... ... қарбалас жұмысына жуымай қойды; газет-журналдарымыз ешкімнің
атын атамайтын, жөнін ... ... ... ... ... ... ... көзіне айналдырып барады; нашар кітап көп шығады... дегенді жиі
естиміз. Ол неліктен? Бұл ... ... бар ма, жоқ па? ... ... ... ... нәтижесінде, міне осы сұрақтарға да байыпты жауап
тапқымыз келеді.
«Мұның қажеті не? Ұсақ-түйекті тергіштеп қайтеміз?» деулеріңіз ... ... сын ... ... ... елеусіз қалдырмаған
жөн. Тегінде, осы сияқты ... ... ши ... Енді біз ... жая ... ... және ... рецензиясы, баспа редакторының
жауапкершілігі хақында сөз ... ниет ... Ал, бұл ... бір ... ... ... ... әдебиетке қойылар биік талап салмағын үнемі сезіп отыратын,
оқырман ... ... ... ... ... ... жазушы қаламынан
аз болған күннің өзінде де ... ... ... ... ... ... ... аркідік сезетін, оқырман көпшіліктен ауылым басқа деп
ойлайтын жазушы да бар. Ол ... ... ... ... қимылға еті
үйреніп, сападан ... ... ... ... ... ... ... ілігіп кету жорығында жүреді; шала қырланған ... ... ... ... осы ... ... шыққанына және өкінбейді.
Міне, оқырманның қолына он екі мүшесі түгел кітап емес, айы-күні ... ... ... ара ... ... ... мен «әттеген-айды» айтып отыру
– сыншыларымыздың төл міндеті. Олар бұл іске әуелі ... ... Ал, ...... сынның барлаушысы. Ол шығарманың ... ... ... дәл ... оның ... ... ... орны қайсы екенін бұлжытпай айтып беруге тиіс. Рецензия ... ... ... ... жалаң баяндауға салынбай, туындыны
тіл-әдебиет ғылымы тұрғысынан талдауы, сол арқылы жазушы талантына әділ,
тек әділ баға ... ... не, ... ... шын ... жақсы рецензия өте аз.
Кітапқа сырттай шолу жасаудан ұзап кете ... ... ... ... ... нендей щеберлігі, өзіндік ерекшелігі стилі, тіл байлығы
барын да, жоғын да ашып көрсетуіміз ... ... ... ... азық етіп «пәлен екен, түген екен» деп сырғақтап өте шығамыз.
Ақырғы абзацты ... деп ... ... ... ... ... келтіріп,
сонымен шығарма кемшілігін тапқанға ұқсаймыз. Сөйтіп, рецензия жазуды, «сен
тимесең мен тимеймін» нәсіпке айналдырып, жүрген жайымыз бар. ... ... ... ... ... тәрізді бақал есеппен жазылған
рецензиялар да болады.
Жалған пейілмен жазылған жасанды рецензия нашар кітапты жарылқап ... ... ... ... оның бойындағы кемшіліктерді көре тұра,
біле тұра қолпаштап ...... Ол – ... ... та ... ... ... оқырман көпшіліктің талабына немқұрайды
қарайтын, жоғарыда айтқанымыздай, көбінесе ала-құла дүние беретін жазушыны
орға ... Оны әділ ... ... ... ... Содан барып, ол
жазушы өз шығармасына өзі «сыншы» іздеуге дағдыланады. Кітабын жатып-тұрып
мақтаған рецензия жаздырып, ... ... ... ... ... түгенбай пікір жазған екен, сіздерге түскен екен, соны тезірек
шығарып жіберсеңіздерші», - деп деп ... ... ... ... жазушылар да бар. Егер оның өз атына бірауыз сын жазыла қалса, сол
күнгі газетпен ілесе ... ... «Кім ... Кім ... ... ... деген пәтуәсіз сұрақтарды оңды-солды жаудырады. Сыншы
мақаласынан бір әріп қатесі кеткенін көрсе, соған да килігеді. ... ... ... Біз әлі ... - деп ... ... жол ... доң айбат шегіп кетеді.
Осындай арзан мінезділер, сірә, мұхтар Әуезовтей абзал ... ... ... туралы: «...Ондай ақындарға біз айтар ек: «Ең әуелі
поэзия сіздің ғана ... ... Ал, егер ол ... ... ғана ... үшін ғана ... ол тегі ... мүлік те емес» (М.Әуезов. Шығармалар,
12-том, 140-бет), дегенін жадынан шығарған болар, немесе мүлде оқымаған да
болар».
Әдеби ... өз ... деп қана ... оның ... ... ... ... көздейтін осындай «қытықшылардан» әлденеше «алғыс» алғыс
естіген сыншыларымыздың қайсыбірі «тонын отқа ... ... қол ... ... ... ... арба ... күйге көшкені тегінде рас
болса керек. Соңғы ... ... ... ... ... қынабынан
суырылмай, қазіргі әдебиетіміздің келелі мәселелеріндегі елеулі кемшіліктер
батыл айтылмай, әдебиетке пайдасы тиетін пікір алысу ... ... ... сол ... деген күнде де, біз ол сыншыларымыздың бұл сыңайын ақтамақ
емеспіз.
Әлбетте, біз үлкен-кіші ... ... ... ... үшін көп ... ... ... еңбек еткендірен жоққа шығарып,
аузымызды қу ... ... ... ... ... бір ... өзінде
сыншы, жазушылар Мұхамеджан Қаратаев, Қалижан ... ... ... ... ... ... ... Досановтың сын мәселелеріне
арналған кітаптары жарық ... Ол ... ... ... ... ... ... принципі, ойлылығы, әділеттігі – бәрі де
орынды айтылған. ... ... ... даму ... ... творчествосы сөз болып, шығармаларға баға берілген. Дегенмен,
жинақталып барып кітап болып шыққан сын ... ... бір ... ... әдеби сынның әсері - бір ... ғой. ... ... кезінде
соққан» абзал. Әдебиет шаруасында байқалған ақауды, қайсыбір ... дәл осы ... ... сөз етуге тиіс жауынгер сынның, яғни
газет сынының іске игі ... мол ... Рас ... ... ... ең қызу ... – профессор М.Қаратаев. ... ... ... ... ... Сын теориясы хақында қаламды жиі ... ... Біз оның бұл ... ... ... ... біз
осынау үлкен сыншының, өз ... ... ... ... сырқауынан әлі айығып болмаған» кейбір ақын, прозаиктерімізге,
әсіресе, піспей ... күйе ... ... ... ... ... шытып: - Шырағым, мына шығармаң шикі екен, пәлендей жаңсақтығы бар.
Оның не? – деп қатал сұрақ қоюға уақыт таба ... ... ... ... ... ... шаруасына белсене араласып,
сынның әділ төреші ретіндегі ақмылтық ... ... оның ... түсу ... сын ... теориялық тереңдігіне, идеялық
мазмұнына баса назар аударып отырғаны керек; бізде жас ... аз ... ... ... ... жөн ... ... бағыт-бағдар беріп
отырғаны керек. Ғабит Мүсірепов айтқандай, «... жас ... ... ... өзегіне терең бойлар ой, табиғи таза ... ... ... ... ... ... еркелетіп, ұстай білуіміз керек»
(«Биік мұрат». «Қазақ әдебиеті» газеті, 3 апрель, 1970 ... ... таза ... іштен туа біткен қасиет еместігі белгілі.
Көркем әдебиеттің мұрат-мақсатын түсіне ... оның ... үшін ... беріле еңбек ету талабымен сіңеді. Әдебиет жанашырының бір
тобы бұл қасиетін ... ... ... ... ... бір тобы ... інжу-маржан іздейтін сыншы болып қалыптасады. Асылды ... ... ... ... тап ... оған әсте ... ашына сынайды.
Жасыққа төзбес сыншылдық мінезді біз баспа редакторының ... ... ... қолтума көркем шығармамен ... ... ... ... ... ... тиіс. Олардың көркем туындыға қойылатын
талаппен қабыспайтын қолжазбаны ... ... ... ... ... ... алуға, татымды дүниенің жарыққа тез шығуына
күш салуға хақысы бар. ... ... ... ... басы ... оқырман көкейіне қонбайтын жекелеген жүйесіз сөйлемдерді, тілді
шұбарлайтын жетім сөздерді қалам ұшымен іліп алып ... ... ... де. ... ... ... бимәлім, қайсыбір редакторлар осы бір
правосын толық пайдаланбайды. Кейде олардың қолынан ... ... ... ... таза дән арасында қауыз қалдырып қояды.
Көркем әдебиет баспасының редакторы өз ісін ... ... ... талғамы күшті оқырманды қуантатын, оның ... ... ... ғана ... ... көмекші болуы керек.
Біздің бұл ойымызды, сондай-ақ, шығарма мен газет рецензиясы жайндағы
сөзімізді сыншылар, әдебиетіміздің ... ... одан әрі ... ... ... деп ... ... сынның неғұрлым маңызды
мәселелерін көп болып ... ... ... ... одан төл
әдебиетімізге де, жазушыға да, оқырманға да, сыншыға да ... мол ... ... ... ... атты жаңа ... үш бөлімнен тұрады.
Әр бөлім мақалалардың көтерген жүгіне, табиғатына, түбірлес ... ... ... ... ... ... өзі кітапқа ғылыми тұтастық,
бірізділік сипат ... тұр. ... ... проза мәселелеріне арналған
бірінші бөлімде, осы кітаптың бірінші бөлімде, осы ... ... де ... ... ... ... ... жалпы ой тұтастығы
сақталған. Тек кейде жадағай ... ... ... ... бар. ... поэзиясы туралы пікірлерін дәлелдеуде қоңылтақтық жоқ емес.
Автор ... ... ... ... ... ... құрғақ пафосқа бой
ұрған поэзияларымыз қазір өмірге тереңірек бойлауға бет бұрды. Ақындарымыз
осы іздену сапарында Бейімбет ... ... ... ... ... ... ... өмірі ұзақтығын көрсетеді»(12-бет).
Осында бір қарағанда оғаш тұрған ешнарсе жоқ-ау деп ойлаймыз. Жазушылық пен
сыншылық – бір ... ... ... қиюласа бермейтін екі түрлі өнер. Бір
адамның бойынан ... ... ... ... ... ... қана ... интуициялық қуаттың молдығы да – ... ... ... Міне осы екеуі де Т.Ахтанов бойында бар. Асылы, ол - сыншылық
қасиетке ие жазушы. Ол қай жазушытуралы ... ... да, ... ... ғана ... тынбайды; қалай жазу керектігін де сөз ... ғана ... ... ... ... ... ұстап отырады.
Кітапта отыздан астам мақала бар. Олар проза, ... ... тағы ... ... арналған. Барлық мақалада не айтылғанына
тоқталып шығу мақсат ... Және ол ... бәрі ... ... ... бәрі елеулі проблема көтерген деу де жөн болмас. ... ... ... ... ... ... бар. Біз тек кітаптың бетін танытатындарына
ғана тоқталып өтпекпіз. Жалпы, ол мақалалардың сыншылдық ойымыздың ... ... орны бар деп ... Сыншыға қойылатын талаптың бірі –
жазушы образдар арқылы көрсеткен көркем ... ... ... ... ... құпия сырын ашу ғой. ... ... әр ... ... ... ол арқылы берлген идеяны білдіріп, қыр-сырын
жіліктеп шағып айту ғой. Және ... пен ... ... ... де ... ... өзі жазушы туындасын оқушының толық түсінуне мүмкіндік
жасайды. Кейбір жазушылардың жасаған образдары мен сырын кез ... ... ... ... Сондықтан да сыншы көмегі қажет.
Автордың М. Әуезов, Ғ.Мүсірепов туралы мақалалары ... ... ... ... ... аңғарылады. М.Әуезов романдарын, бүтін
творчествосын біраз әдебиетшілер зерттеп, жазып келелді. ... ... те. ... ... да, ... арасында Тахауи Ахтановтың сөзі өз
үнін жоғалпақ емес. ... ... ... ... әрбір образдың
салмақ сапасы, сол арқылы айтылар ой, авторлық шешім, ... ... ... ... ... көңіл аударады.
Ғ.Мүсірепов тек жазушы ғана емес, шебер драматургтеріміздің бірі екені
аян. Драмаларын халқымыздың рухани қазынасына ... ... ... ... Қайсыбір драмасын алсақ та, халық ... ... ... ... көрсетіп бергендігімен құнды. Осы мәселе жаңағы ... ... қана ... Ғ.Мүсірепов сомдаған образдың түйіні, ол
арқылы берілген ... ... ... сол ... берген
бағасы, көзқарасы жан-жақты зерттелген.
С.Мұқанов – қашан даөнімді ... ... ... жазып жүрген дәуір
суреткері. Жазушы соңғы жылдары Шоқан ... ... ... атты ... ... ... жарық да шықты. Т.Ахтановтың осы роман жайындағы
«Шоқан басталар шақ» атты мақаласы принципті пікірлерімен ... ... да, ... ... тұстарын да жете талдаған.
Т.Ахтанов - һәм аудармашы да. А.Толстойдың «Азапты сапар» ... ... ... ... ... Өзі ... басынан
өткерген өнер, яғни аударма жайын сөз еткен. «Көркем аударманың ... ... ... «Сөз ... ... ... ... күнге де қатысты
аударма мәселесін қозғайды.
Жазушы қалай жазады деген сұрақ, жалпы, жазу ... ... ... ... да, қызықтырмай қоймайды. Жазушының өз лабороториясы ... ...... ... ... мақаласының жас жазушыларға берер
жәрдемі мол. Асылы, жазушылық тәжірибені сөз ... осы ... ... ... Бірақ, амал не, бізде ондай қажетті сөз мүлде
аз болып жүр.
Қазақ әдебиетінің сынында өріс ала алмай келе ... бір ... ... портрет жазу жағы. Т.Ахтановтың бұл саладағы қадамын («Ақын
мінезі») мақұлдай тұра, осы ... ... ... ... талдай отырып жазғанда оқушысын тым-тым риза еткен болар ... ... ... ... ... ... ... ертеңге», «Өсу жолында», «Жас қадамға жанашыр ... ... ... ... ... ... құнды. Мұндағы дүниелердің
көбісі мезгіл жағынан ертеректе жазылған. Рас, жақсы ... ... ... кеш ...... жоғалтпайды. Сөйтсе де кітапқа еңгізерде
оларды ... бір ... ... ... ... тигізу керек еді. Түгелдей
қорытынды байламдарында жаңсақтық болмағанымен, жекелеген сөйлемдерде ... ... ... Ал, ... «Керуеннің» әдебиет достарымен тіл
табыса ... ... ... ... ... ... ... бас кезінде қазақ кітаптарының шыға ... ... ояна ... ... ... Әсіресе, 1909 жылы үш бірдей
кітаптың – Абай өлеңдерінің, Ахметтің ... ... және ... қазағының! ”- шығуы қазақ әдебиетінің ғана емес, ... ... ... ... ... айтулы оқиғаға айналды. Арғы-бергі әдебиет жайлы жазылған
мақалаларда Абайға соқпай өтпейтін болды. Тіпті, ... ... ... ... ... ... де ойға дәйек ретінде ... жиі ... ... ... ... “Айқап” журналы мен “Қазақ”
газетінің шығып тұруы тарихи роль атқарды. М. ... А. ... ... ... ұлтжанды азаматтар шығарып тұрған бұл басылымдарда қазақ
халқының тұрмыс-тіршілігіне, болашағына ... ... ... ... ... пен мәдениет айрықша ... ... ... ... жиі ... ... әдебиетінің жай-күйін, болашағын
айқындауға сол кездегі ұлт-азаттық бағыттағы қазақ қаламгерлерінің дені
қатысты.
Қазақ әдебиеті, оның аса ... ... Абай ... ... орыс
тілінде қазақтар хақында жазылған еңбектерде көріне бастады. Солардың бірі
– 1903 жылы ... ... П.П. ... ... мен ... В.И.
ламанскийдің басқаруымен Петербургта басылып шыққан “Россия. Полное
географическое описане ... ... атты көп ... еңбек. Соның
“Қырғыз өлкесі” аталған 18 томы түгелдей қазақтарға арналған. ... ... ... жазуға А.Н.Седельников, А.Н. Бөкейханов, С.Д.Чазов
жазысқан. Демек, Ә.Бөкейханов ... ... ... ... жайлы
тарауды жазуға қатысқан.
Кітапта қазақт ар Азия ... ... ... ьтүркі
халықтарының ішінде саны жағынан да, территориясы жағынан да ... ... ... халық екендігін ескерте келіп, оның әсіресе
ойлау, есте сақтау қабілетін, тіл ... ... ... ... ... байлығын баяндағанда ауыз әдебиеті түрлеріне тоқталған.
Әсіресе, “Қозы-Көрпеш – Баян сұлу” ... ... ... ... ... ... Ноғайбай сияқты ақындардың шығармаларына назар
аударды. Абайға ... ... ... оны ... жаңа ... ... ... ретінде жоғары бағалайды.
Бұл кітаптың 1903 жылы, яғни, Абайдың көзі тірісінде ... бұл ... ұлы ... оқуы да, ... ... ... ... Ал, Ә. Бөкейхановтың Абайдың шығармашылығымен ақынның тірі кезінде-
ақ айналыса бастап, ол ... ... ... ... орыс ... ... атап өткен жөн.
Ә.Бөкейханов АБайдың ұлылығын алған танып, халыққа таныстыруға,
насихаттауға айтарлықтай еңбек сіңірді. Абай ... ... соң, ол ... ... ... ... ... листокта” ақынның өмірбаянымен
таныстырған қазанама жарияланды. Некролог үлгісінде жазылған мақалада тұңғш
рет Абайдың шығармашылық болмысы ... 1904 ... 23 ... уезі ... ... туған даласына танымал қазақ ақыны Абай
Құнанбаевтың ... ... ... ... оның ... ... алған білімімен таныстырған. Оның араб, ... ... ... шығыс әдебиетімен еркін сусындағанын айтады. Абай өзінің ... ... ел ... ... мен ... ... күреске
жұмсауға мәжбүр болған “самородок” еді дейді автор.
Сексенінші жылдардан бастап Абайдың өмірінде үлкен ... ... ... ... ... ... әсіресе, Михаэиспен танысқаннан кейін, орыс,
еуропа әдебиетімен айналыса ... Абай ... ... ... ... Салтыковтың, Достоевскийдің,
Белинскийдің Добролюдовтың, Писаревтың ... ... ... ... ... ... ... Дрепердің
“Еуропа ойлауының дамуы”, Чернышевскийдің “Современникте” жарияланған
мақалалары сияқты ... ... ... ... ... оқиды.
Сонымен бірге Абай ... ... ... ... мысалдарын
аударады. Қазанамада “Жасымда ғылым бар деп ескермедім”, ... ... бала ... ... ... ... ... құм қылды” деп
басталатын өлеңдерінің мәтінін ... Абай ... ... ... ... ХХ ... ... қазақ әдеби ой-пікірінің жандана
түсуіне ұлы Абайдың поэзиясы негізгі қозғаушы күш рөлін атқарды.
Сыншыл ... тағы бір ... ... сол кезде шығып жатқан көркем
шығармалар мен ... ... ... ... ... дені
педагогикалық бағытты ұстанып, әдебиеттің табиғаты мәні жайында айтылған
құнарлы ойлардың көзіне айналды.
ХХ ғасырдың ... ... ... Абай ... ... ... қоғамының рухани өміріндегі жаңа кезең басталды. Абай
поэзиясында дала өмірінің ең бір ... ... ... ... ... ... кемеңгердлік ой-пікірлерін ұсынды. Абай идеялары
бүкіл көзі ашық қазақ ... ... ... ... ... ... Ұлтжанды қазақ оқығандары Абайды ... оның ... ... ... атты журнал шығаруды қолға алды. Оның ... 1918 ... 4-ші ... ... ... де, сол жылдың соңында жабылып
қалды.
Сонымен қазан ... ... ... ... ... ... даму, қалыптасу жолында үлкен қадамдар жасады. Қазақ кітаптарының
шыға бастауы, әсіресе, 1909 ... ... ... өлең
кітаптарының жарық көруі, “Айқап”, “Абай” журналдарының, “Қазақ” ... ... ... ... кең өріс ... ... ... Ә.Бөкейханов, С.
Торайғыров, Р. Қарашев, А. Байтұрсынов, М.Дулатов, М.Сералин сынды ... ... ... ... қазақ әдеби сынының өресін биіктете
түсті. Бұл кездегі әдеби сын қазақ әдебиетінің ... ... ... қорғауымен болашақ дамуының даңғыл болуы үшін халықтық мүддені
жоғары көтерген күрескерлік ... ... ... сын. ХХ ... ... ... ... ұлт
азаттығын көтеріп шыққан Ә.Бөкейхановтың, А.Байтұрсыновтың, М.Дулатовтың,
С.Торайғыроавтың, М.Жұмабаевтың, М.Әуезовтің, т.б. ... ... ... даңғыл жолын дұрыс көрсете білуінің арқасында
жетекші бағытқа айнала бастады. Сынның жай-күйі әдебиеттің дамуына тікелей
байланысты. 1909 жылы үш ... ... ... ... ... “Қырық мысалының”, М.Дулатовтың “Оян, қазағының” ... ... ... жаңа бір ... де басы ... еді. ... көркемдік сапасы бұрынғы дәстүрлі қазақ позициясының мүлдем ... ... ... ... ... да ... себеп болды.
Әсіресе, Абай өлеңдері кітабының ... ... ... сын ... күшіне айналды. Ұлы ақынның поэзиясындағы ұлттық болмыстың барынша
шынайы жырлануы ... ... де ... ... ... бұрғандай болады.
Жалпы, Абай туралы алғаш пікір білдірген белгілі қоғам ... ... бірі ... Бөкейханов тұғын. Орыстың атақты ғалымы
П.П.Семенов-Тянь-Шанский мен академик В.И.Ламанскийдің басқаруымен шыққан
көптомдық “Россия. Полное географиическое ... ... ... ... ... ... “Киргизский край” деген атпен 1903 жылы
Петербургте жарық ... ... ... ішінде жалғыз қазақ
Ә.Бөкейханов та бар. Осы томның ... ... ... ... ... ... қатысты. Соның “Қырғыз өлкесінде ... ... ... ... мен ... ... бесінші тарауында
қазақстың мәдениеті, әдебиеті туралы сөз болды. Қазақтың бай ауыз әдебиетін
ала келіп, “Қозы ... – Баян ... ... талдау жасайды. Ақындық
поэзияны әңгімелегенде ... мен ... ... ... бере
келіп, Абайдың поэзиясына тоқталған. Ә.Бөкейханов Абайды ... жаңа ... ... ... Оның ... ... да, поэтикалық мазмұны бойынша да көркем келетінін айтқан. Ақынның
А.С.Пушкиннен “Евгений Онегин” романын М.Ю.Лермонтовтан көптеген ... мән ... ... ... ... ән ... ел ... жүргендігін орыс оқырманына жеткізген.
Ә.Бөкейханов – қазақтың әлеуметтік жағдайы, тарихы, мәдениеті,
әдебиеті ... ... ... ... жан-жақты білімдар ғалым да. Оның
қаламынан щыққан Абай “Қара қыпшақ Қобыланды”, “Қалқаман-Мамыр” турасында
жазған мақалалары ... ... ... ... , ой тереңдігімен,
ғылыми нақтылығымен ерекшеленеді. Қазақтың атақты эпосы “Қобыланды батыр”
жайлы ... ... ... шығу ... үңіледі. Мақаланың басты
ерекшелігі – жырдың гносеологиялық тұрғыдан зерттелуі. Мұнда бүгінгі эпоч
зерттеушілердің ... ... ... ... ... ... ... баршылық.
Әлихан Ш.Құдайбердіұлының “Қалқаман-Мамыр” жырын жоғары бағалаған.
“Өлеңді ақын сынағаны жөн. Оқушы жазушы, ақын болмаса да, ақын ... ... ... да ... болатын. Орыста Пушкин, Лермонтовты сынға салып,
жұртқа жайған Белинский сөзге ақын емес, ойға ақын еді. Шах ... ... біз ... ... 1915, №121) – дей ... жырдың
Пушкинің “Борис Годунов патша”, Лермонтовтың “Калашников көпес туралы ән”
поэмаларымен үндес екендігіне назар аударады. ... ... ... ... ... Мұны Шах Кәрімнен көп сұрап жаздым” – деп, жырда халықтың
мінез-құлқын, әдет-ғұрпын көрсету аздығын сынап өткен.
Жан ... ... ... Ш.Құдайбредіұлының “Түрік, қырғыз, қазақ
һәм хандар шежіресі” атты ... ... ... ... сондай-ақ, қазақ
халқының тарихына , әлеуметтік, мәдени өміріне арнап,бірсыпыра мақалалар
жариялады. “Ұят-ай” деген мақаласында ... ... ... ... Ф.М.Достоевский, Н.Г. Чернышевский,
Н.А.Добролюбов , А.И.Герцен сияқты әдебиет ... ... ... ... халық үшін сіңірген ... ... ... үлгі ... ... азатшыл бағыттағы ой-пікірлердің өрістеуіне қазақ
даласында шығып тұрған “Айқап” (1911-1915) журналы мен ... ... ... үлес ... ... ... ... ұстанған “Айқапта” қазақ әдебиетініі жай-күйі кеңінен әңгіме ... ... ... ... ... өлең жинақтарына сын жазылып, пікірлер
білдіріліпті. Мысалы, М.Сералиннің “Жаңа ... ... ... ... ... шыққаны туралы хабарландыру беріліп,
қысқаша сын айтылған. Мұхамеджан былай деп жазған: “Бұл кітаптың шығарушысы
жүйрік жішгіт екендігі ... тұр. ... ... салты”, “Қазақ қалпы”,
“Досыма хат”, һәм ... ... сап ... ... ... жазу ... біразырақ түзеп жащу керек еді (“Айқап”, 1913,
№1).
Кітап сынының пайда болу, қалыптасу, даму ... ... ... ... ... ертедегі ауыз әдебиет үлгілерінде
көрініс бергенімен, шын мәніндегі ... ... ... жол ... баспасөзге байланысты болды. Осы кезеңде сынның жанрлық тұрғыдан
жіктелуі, кәсіби ... ... ... ... бой ... ... шындап қалыптасып, дамуға бет бұрды. Сөз қадірін түсінетін
сыншылар қауымы пайда бола бастады.
Бұл орайда ақын – ... ... ... ... ... ... ... ерекше. Әрине, мұнда ауыз толтырып айтар ардақты есімдер
қатарында Ә.Бөкейханов, ... ... ... ... ... ... Е.Бекенов, Ғ.Тоғжанов,
М.Әуезов, С.Мұқанов, Ғ.Мүсірепов, М.Қаратаев, Қ.Жұмалиев, ... ... ... ... даму ... ... ... зор.
20 жылдары дүр ете түскен әдеби айтыстар, кереғар жазылған ... мен қияс ... аз ... ... ... ... ... сынының сол кездегі басқа жанрдан бір айырмашылығы –
шығармашылық ... ... ... мен дау – ... молдығы еді. »
дегеніне қосылмауға болмайды.
Т.Кәкішұлы өз еңбектерінде 20 – ... ... ... дәстүрінде жазылған
шығармаларға көбірек назар, аударып, ... ... ... ... суреттеу амалдарына, қолданған
көркемдік әдістерінің қасиеттеріне айрықша тоқталған.
Бұл орайда басқа да ... ... ... өз ... ... ... ... Б.Кенжебаев «Бұл дәуірдегі қазақ әдебиетінің
негізгі әдісі сыншыл реализм ... ... ... ). ... ... демократтық – ағартушылық бағыттағы ақын – жазушылар да асылында
сыншыл реализм ... ... ... ... реализм әдісінің негізгі
қасиеті – әшкерелеу, сынау. (Кенжебаев Б. Жиырмасыншы жылдардағы қазақ
совет ...... 1961. – 46 б). ... М.Қаратаев шығармаларды
талдай отырып, пікірін былай түйген: «Ол кезде өнімді жазған Б.Майлин ... ... ... ғана ... ... идеялық көркемдік
дәрежесін алсақ, бұл ретте олар бұқарашыл жазушылар жеткен деңгейден ... ... жоқ еді. Ол ... реализм деңгейі» (Қаратаев М. Таңдамалы
шығармалар. 3 томдық. – ... ... 1974.2 Т – 148 -149 б.б) ...... ... сын ... ... еңбек еткендердің бірі сыншы –
Е.Ысмайылов болды. Ол сол ... ... ... ... кедергі
келтіретіндерді айта келіп, «сын өсіп, ... ... ... ... ... ... беру керек, сыншылық жұмысты творчество
деп қарау керек, сыншы кадрларын тәрбиелеп отыру керек, ... ... ... керек, қазақтың мәдениет қызметкерлері сын жұмысына араласуы
керек, сын еңбектерін бастыру ... ... ... ... ... ғана
сынды барлық жағынан көрсетеміз» (Ысмайылов Е. Келелі үш мәселе. \\ ... – 1939. 16. 06 ) ... ... ... ... ... ... Ташкентте шығып тұрған «Түркістанские
ведомости» газетіне қосымшасы ретінде , ... жеке ... ... екі
рет қазақша жарық көріп тұрды. Газет бетінде қазақ халқының ... ... ... тақырыптағы мақалалармен қатар әдебиетке , тілге
байланысты бірсыпыра ... ... ... ... алғаш рет
А.С.Пушкиннің, Л.Н.Толстойдың, И.А.Крыловтың аудармалары ... ... ... ... ... туралы алғашқы мақала осы газет бетінде жарық көрді. Онда
Түркістан ... ... ... ... Шоқанның
қабірінің басында болғаны, басына белгі орнатуға бұйрық бергені айтылған.
1876 ... 29 ... ... и Қожа-
Ғаффанвәһәм Сәдуақас» деген кітапты Мұхамеджан Мұфтахиддиннің өз қаражатына
бастырып шығарғанын хабарлап, оған ... сын ... ... қазақ тілінде
басылып шыққан болса тілінің көбі ноғайша, ... ... ... түсініп
болмайды. Қазақ тілін бұзып басып шығарыпты. Енді оқыған адам қазақ тілі
осы деп ... ... ... тілі ... ... бір ... ... тұрғанын
білгіңіз келсе, бір екі ауыз сөз жазалық деп ... ... ... екі ... ... уалаятының газеті» әртүрлі тақырыптағы ауыз әдебиетінің
үлгілерін беріп ... ... ... ... мол ... «Көп ... жақсы, аз сөздің өзі жақсы», «ашу – дұшпан, ақыл - дос», «ай – ортақ,
күн – ... ... - ... «Жаманға жалынғанша жат та жаныңды қарман»
секілді мақалдарды ... ...... жинап бастырушы Қожа Садық Бабажанов ... ... (1877, №10). Қ. ... «... ... ... ... жинауда елеулі еңбек сіңірген адам. Қазақтың мақал «Түркістан
уәлаятының газетінде» 28 жариялауына қарай бағалап осы ... ... ... деп қараймыз» деп жазады.
Газет беттерінде жұмбақтар, ... өлең ... аңыз ... ... ... ... Шығыстық қисса – дастандар, әсіресе
«Мың бір түннің ... араб – ... ... ... ... дастандар
едәуір орын алған.
Сөйтіп қазақ баспасөзінің тұңғышы саналатын «Түркістан уәлаятының газеті»
беттерінде қазақ ауыз әдебиетіне, ... ... ... ... ... ... рет тасқа басылып, оқырман ... ... Бұл ... ... жазба әдеби сынның алғашқы көрінісі, бастаулары еді.
«Дала уәлаятының газеті», «Акмолинские областные, ведомости» ... ... ... 1888 ... 1893 ... дейін орыс және қазақ
тілдерінде шығып тұрған. Соның орыс ... ... ... ... ... ведомостям» атты қосымшасы 1894 жылдан ... ... ... ... газета» ал қазақ тіліндегісі «дала уәлаятының
газеті » ... ... ... көре ... ... ... патша үкіметінің
бұйрық – жарлықтары, заңдары, хабар ошарлары жарияланып тұрды. Сонмен
бірге жергілікті ... ... ...... ... ... қатысты материалдар да жиі берілді. Орыстың Г.Потанин, ... А. ... А. ... В. ... Н. ... Н.
Ильминский сияқты зерттеушілерінің қазақтардың тарихына, мәдениетіне,
әдебиетіне ... ... ... ... ... Л.Н. ... М.Ю. ... Д.Н. Мамин – Сибиряк, Г.И.
Успенский, И.А. Крыловтың ... ... ... ... Атап ... Л.Н. ... ... әзілдескені», (Старик сажал яблони), «Бақыт
пен мужик», (Мужик пошел косить луга и ... ... мен ... и голубка), «Бұғы» (Олень), «Бұғы мен қарақаттың сабағы» (Олень и
виноградник), сияқты шығармаларының ... ... ... ... тәуір адамдарының қылар ісі» (1896№43) атты мақаладан
«Тургеневтің, Лермонтовтың, Толстойдың һәм өзгелердің шығарған кітаптарын
Өскенбайұлы ... ... ... шығарған» деген жолдарды оқимыз. Бұл жерде
әңгіме Абайдың туысы Халиулла Өскенбаев жайында болып отыр.
Аударма ... ... ... ... газет бетінде оның мәселелерді
көтерген мақалаларды да ... ... ... мақаланың бірінде
газеттің бас аудармашысы Д. Сұлтанғазин «келістіріп, ұғымды анық ... бір зор ... Қиын ... ... ... балама сөздер болмаса
да қазаққа ұғымды болса, орыс сөздерінің өзін қалдыру керек я қазақша екі –
үш ... айту ... Сол ... ... ... қылғанда тұп – тура сөз
қалдырмай, орысша ретімен ... ... деп әуре болу ... », - деп
аударма ісінің аса бір маңызды мәселесіне өз ... ... Ол ... жазу турадан», «Біздің қазақ тілі туралы бес – алты ауыз сөз» ... ... күн үшін де ... ... айтып, «Қазақ тіліне
кірген сөздерді жазғанда сөздердің қазаққа ... ... ... керек.
Егер қазаққа ұғымды болса, орыстардың өз сөйлегеніне ұқсатып ... ... ... қазақтар «жандарал», «жанарал» дейді, һәм «генерал» дегенді
де жақсы пайымдайды, сол себептен «генерал» деп жазу керек» (1896 № 31, ... ... ... ... ... ... ... біршама дұрыс шешіп
отырғаны байқалады. Сұлтанғазин қазақ тіліне сырттан енген сөздерді екіге
жіктеп, бұрындары еніп қазақ ... ... сай ... ... сол ... ал кейін келе әлі сіңісе алмаған сөздердің сол
тілдегі тұлғасын ... ... ... ... ... негізгі шығарушылары әрі аудармашылары Дінмұхаммед
Сұлтанғазин, Асылқожа Құрманбаев, Рахымжан Дүйсенбаев ... ... ... ... баспасөзінің тарихында елеулі орын ... ... ... ... қатар, газет бетінде халқымыздың мәдениеті, әдебиеті,
тілі, тарихы, шаруашылық мәселелері жөнінде сауатты да ... ... Екі ... бірдей аударма жасап, қазақ халқының әдет – ғұрып,
заңы, ... ... ... ...... авторы болған»
Ү.Сұбханбердина. «Дала ... ... А., 1996, 45 - ... атынан жарияланған мақала авторлары да осы үшеуі болатын.
Сондай мақаланың «Мемлекеттік тіл» деген ... ... онда әр ... ... ана тілін, екінші билеуші тілін, үшінші сол кезден білім мен
ғылым тілі француз ... ... ... ... ... ... бірі Асылқожа Құрманбаев та маңызды
пікірлерді айта ... ... «Тіл қай ... болса да ғылым мен
өнерге жетілуіне ... ең ... ... бірі ... ... Тек ... таза ... білген және дамыта білген халық қана жарқын болашағынан
үміт күте ... және ... ... деп ... Ол ... тілі хақында»
атты көлемді мақала жазып, онда тіл тазалығын көтерді. Қазақ тілін араб,
парсы, татар ... ... ... ... сол ... қалам
ұстағандарды бай қазақ тілінде жазуға үндеді. Дәлел ... ... ... ... мейлінше бай тіл деген, ол тілде қандай кітап ... ... ... ... ... (1894, №27) деп, оның шығармашылығын ... ... өз ... ... қазақ тілінің қасиетін сөзбен ғана
емес, іс жүзінде дәлелдеді. Ол мысалы таза ... ... үп ... ... жазды»... Қазақ халқын және оның ... ... ... салып кеткен жолмен жүрулері керек және ол бастап кеткен ... ... ... жүйелеп, тәртіпке келтіру ісін жүргізе берулері
керек... «Сөз басы», «Түлкі мен қарға», «Жаз» және ... ... ... ... ... ғана ... емес, оның үстіне қазақ тілінің,
қазақ өлеңі мен қазақ поэзиясының тамаша үлгісі ... де ... ... ... ... ұлы ... Абайдың өлеңі алғаш рет осы газет бетінде ... ... ... ... ... оязы ... ... қазағы Ибраһим Құнанбай
аулының Бақанас өзенінде Көпбейіт ... ... ... ... ... (1889,
№7) деген атпен, ... ... ... деген Көкбай Жанатайұлының
қолымен жарияланған. Ал «Күлембайға» атты өлеңі авторы көрсетілмей, «1888
жылда май айында Ақшатау ... ... ... ... ... ... облысының
чрезвычайный съезі болғанда бір уездің ел билеушілерінің съездегі түрі»
деген ... ... (1889, №12). ... көзі тірісінде жарық көрген
өлеңі осы екеу ақ. Бұларды ақынның өзі оқуы ... ... ... ... уәлаятының газетінде» 1895 жылы 3 санында басылған «Тәкаппар әскер
басы турасында» деген аңыз әңгіменің ... ... ... ... ... ... дей аламыз» Ү.Сұбханбердина. ... ... А., 1996, 607 - бет. Деп ... ... ... тарихының
білгірі Ү.Сұбханбердина.
Абайдың өлеңдері осы газтте жарияланған соң, ол туралы тұңғыш пікір ... ... ... ... ... ... Абайға арналмағанымен,
ол туралы айта кетеді. Мәшһүр Жүсіп Абайды ... ас ... ... ... де оның өлеңдеріне жылы лебіз білдіреді: ... ... өлең ... ... деп ... едік. Біз Ыбырай мырзаның
өнерін ... ... деп ... ... (1889, №48) ... «Дала
уәлаятының газетінде» Абайтанудың алғашқы сүрлеуі осылайша ... ... ... жаңа ... ... ... ... дені
«Жаңа кітап», «Басылып шыққан кітап туралы», «Жаңа ... ... ... бір ... ... ... ... тақырыптармен беріліп тұрған. Мұндай
материалдар көлемі жағынан көбіне ... ... жаңа ... кітаптың не
жайында, пайдалы немес пайдасыз екендігін, жетістіктері мен кемшіліктері
қысқаша ... ... ... бір ... Асылқожа Құрманбаев
Неклюдовтың орыс – татар сөздігі туралы жазды. «Бір жаңа ... ... ... автор Неклюдовтың сөздігіне ноғай тілін қазақ тіліне жақын
орыс тілін үйренемін деген қазақтар осы орыс ... ... алып ... ... ... «Дала уәлаяты газеті» қазақша газетін алып
тұрғандарға күн ... ... ... Осы Неклюдовтың кітабын сатып
алып, ақшаларыңды шығарып, уақыттарыңды өткізіп, ... оқып ... ақ ... Осы ... ... бұл ... переуат
болмағанын» айта келіп «қазақша тілінің ноғай тілінен онша ... ... ... ... соң ... ... ... де болады, неге
десеңіз қазақтар ноғайдың ... де ... ... ... «Дала
уәлаятының газеті». А., 1996, 41 - бет. Осы ... ...... ... ... - казахи», А. Кенесариннің «Султани
Кенесары и Сыздық» деген сияқты кітаптарға пікірлер берілген.
Газетте ... ауыз ... ... ... орын ... ... ...
Баян сұлу», «Нәрік батырдың» ертегілік нұсқасы, «Ақсақ құлан Жошы хан»,
«Қожанасыр» секілді аңыздар орын алды.
Сөйтіп, ... ... ... ... әдеби тілінің қалыптасуына, әдеби
сыншыл ... ... мол ... ... ... бас ... қазақ кітаптарының шыға бастауы сыншыл
ойлардың ояна түсуіне жағдай жасады. Әсіресе 1909 жылы үш ... ... Абай ... ... «Қырық мысалының» және Міржақыптың «Оян,
қазағының!» шығуы ... ... ғана ... ... ... өрісін де
кеңейте түскен айтулы оқиғаға айналды. Арғы бергі ... ... ... ... ... ... болды. Тіпті әлеуметтік мәдени өмірдің
түрлі мәселелеріне арналғандардың өзінде де ойға ... ... ... жиі ... ... ой ... дамуында «Айқап» журналы мен «Қазақ» газетінің
шығып тұруы тарихи роль атқарды. Осы басылымдар арқылы әдеби ... да ... ... ... ... ... ... көтерілді. «Айқап»
журналының шығарушысы «Біздің ... «Әй, қап» ... қай ісі ... ... ... жағымызға, «ендігі сайлауда көрерміз, қап, бәлем-
ай» дедік. ... ... ... ... ... ... деп қапы қалған
істері көп. ... ... ... ... ... көп болған соң
журналымыз өкінішімізге лайық «Айқап» ... ... ... ... ... 1-ші ... ... өмірге әкелді. Журналдың алғашқы нөмірінде ақ
сыншыл ойдағы мақалалар ... ... ... ... Байтұрсынов
«Қазақтың өкпесі» атты мақаласында «Дүнияда ерге теңдік, кемге кеңдік, азды
көпке теңгеретін ғылым мен өнерді, елсізді елдіге ... ... ... ... мен ... керек қылатын қазақ аз. Теңдікке қолы ... ... ... ... ... Өзімізге өкпелемесек, өзгеге
өкпелер бет жоқ» ... А., 1995,  ... деп Ахаң осы жолы ... ... жерінің  сол кездегі тағдыры туралы толғанды.
Кейіннен қанатты сөзге айналып кеткен «Біздің заманымыз - өткен заманның
баласы, ... ... ... «Талап жоқ, үміт мол бip ... егін ... ... ... ... қалмайды», «Телміріп  алған
теңгеден тер сіңірген тиын жұғымды», «Ата жолдасы – ... ... ... осы мақаласына сыйдырды.
Басылымның  бұдан кейінгі нөмірлеріне де қызу атсалысқан Ахаңмен 6ipгe
Әлихан Бөкейханов, ... ... ... ... ... мақалаларын жариялады. Әcipece алаштың осы үш арысы жазған жер
мәселесіне, отырықшылық ... көшу ... ... жазуын тәртіпке
келтіруге қатысты жарияланымдар оқырмандар тарапынан сан ... ... ... басқармасында Мұхаметжан Сералинмен бipre сол ... ... ... драматург Әкірам Ғалымов, белгілі ақын, журналист
Мұхамедсәлім Кәшімов, көрнекті ақын Сұлтанмахмұт Торайғыров еңбек етіп, ... ... ... ... Жұмабаевтың, Сәбит Дөнентаевтың, Сәкен
Сейфуллиннің, Taйыp Жомартбаевтың, ... ... ... ... ... ... ... Кенжеғали
Ғабдуллиннің, Самат Әбішевтің, Байбатыр Ержановтың алғашқы өлеңдері
«Айқапта» жарық ... ... ... ... ... ... жаңа ... құмарта оқыған сол кездегі көзі ашық жастар  басылым
жарияланымдарынан  жалпы қоғамның саяси сарынын саралап, ... ... ... ... түсініктерін түзіп, нақты   көзқарастарын айқындай
бастады» деп жазады.
Жетпісінші ... ... ... қазақ әдебиетінің жеткен
жетістіктері мен кемшіліктерін саралауға ... ... ... Поэзияның, прозаның және әдебиеттің басқа да ... ... ... ... ... жиі өткізілді. Поэзияның
түрлі жақтарын көтерген З.Ахметовтің «Еркін өлең, ол қандай?», ... ... ... ... ... ... 1972, №1),
Ә. Атаниязовтың ... және ... ... 1971, №1),
Ж.Сомжүрековтің «Өлең неге оқылмайды?», («Жалын», 1972, №5), ... ... неге ... ... әдебиеті», 16.02.1973), Ұ.Доспанбеттің «Өлең
өлкесін шолғанда», ... ... ... ... ... – асыл сөз» («Қазақ әдебиеті», 28. ... Ә. ... ... туралы бірер сөз», («Жалын», 1973, №1 ), Б. ... ... неге ... ... 1973, №6 ), ... «Ақынның
биік мұраты», («Жұлдыз», 1975, №10), ... ... ... ... Б.Ыбырайымовтың «Сен де түзел, ақыным», («Жалын»,
1977, №8), Қ.Мырзалиевтің «Өлең жыр және ақын ... ... ... ... ... боп ... соң өмірге», («Қазақ әдебиеті»,
6.12.1974), Ә.Табылдиевтің «Балаларға жыр керек» («Жұлдыз», 1974, №8 ... ... және ... ... 1974, №11), ... ... деп білсек», («Қазақ әдебиеті», 07.02.1975),
М.Неталиевтің «Өлеңге ... да бар ... ... ... ... ... жарияланды. Бұлардың дені шолулық, ... ... ... аясының ауқымдылығымен ерекшеленеді. Авторларды кәсіпқой
сыншылармен, бірлі-жарым прозашылар, негізінен ақындар ... (1971, №1) ... ... жарияланған Ә.Атаниязовтың
«Математика және поэзия» атты мақаласы тақырып сонылығымен ... ... ... айла-тәсілдермен зерттеу – жаңалық. Автор К.Маркстің
ғылым дә, математикалық әдістерді қолданғанда ғана ғылым бола ... ... алға ... отырып, оны қалайша пайдалануға болатынын түсіндіреді.
«Абай өлеңдері «құлақтан кіріп бойды ... - ... бір жөн де, ... ... ... объективтілік заңдылықтарын зерттеп, санап
алынған цифрларды салыстырып, Абай өлеңдерінің не ... ... ... алатындығын», ақын мұраларының өз замандастарына тигізген әсерін және
осы күнгі қазақ поэзиясына қосқан үлесін ... ... ... ... жөн емес ... шығармаларды осындай кең ауқымда қарастырып, сфецификалық
код ... ... ... ... ... ... ... дей келіп, өлең үлгілерін математикалық тәсілмен
зерттеудің ... ... ... ... неге ... ... 1972, №5 ) ... аса маңызды мәселелер көтеріледі. «Бір кезде ақындарын төбесіне
көтеріп қадірлейтін ел қазір сол ... ... ... ... болып барады» - деп дабыл қағады. «Ол үшін алдымен, жыр мерейін
өсірмей болмайды. Ал жыр мерейі қайтсе өседі?». ... осы бір аса ... ... ... Жыр ... өсіру үшін оған деген талапты күшейту
керек. Яғни ... ... ... тиіс; «... бірде бір нашар өлеңнің
жарық көруіне жол бермеу; өлеңнің иесі емес, өзін ... «... ... ... бір ақын мың ... ... ... бақытын ұрлайтын
болмасын». Ол үшін поэзиядағы келеңсіздіктерге қарсы күресті ... ... ... барынша қолға алу керек.
Жастар альманағы «Жалында» негізінен жастар шығармашылығына қатысты
сын мақалалары жарық көріп тұрды. Д.Исабековтың ... ... 1973, ... С.Байжановтың «Суреткер мұраты және жаңа адам», («Жалын», 1973, №3),
Т.Молдағалиевтің «Сапар алдында» (Жалын», 1975, №5), ... ... ... 1975, №1) , ... «Замандас сынына тереңірек
үңілсек» (Жалын», 1975, №6), ... ... ... (Жалын», 1976, №3), Т.Мәмесейіттің «Ат тұяғын тай басар»
(Жалын», 1980, №1) секілді ... жас ... ... мәселелері
жан жақты сөз болды.
«Жалындағы» сын мақалалар көбіне «Әдеби сын» айдарымен жарияланып
отырды. Сонымен бірге оқта – ... ... да тағы да ... айдар жұмыс
істеді. Соның бірі – «Жас сыншылар ... ... ... ... енді ғана
қалам тарта бастаған жас сыншылардың көрінуіне жол ашылды. Осы ... ... ... ... «Сен де ... ... атты мақаласы
өзіндік формасымен де, батыл сындарымен де ... ... ... да өзгеше. Бүкіл мақала екі адамның ... ... «... ойда ... өзім куә ... ... ... ... мен
астанаға ауыл шаруашылық озаттары кеңесіне келген механизатор ... ... ... ... жөн ... ... де өзінің бүкіл
айтар ойларын осы екеудің аузымен айтқызып, әңгімелестіреді. Оқырманның
өкілі ретінде ... ... ... кейбір ақындардың жырларына
көңілі толмай «Сыншы Сәкеңмен» ... ... ... ... ... ... ... «Шырқау биік»,
Ж.Боранбаевтың «Жанартаулар» жинақтары «оқырман ... ... ... сыналады. Көлемді мақалада нақтылы, сынды батыл айту басым. Соңында
автор «Аққудайын ақын ... ... бара ... жоқ па?»- деп ... тастайды.
С.Әшімбаев «Тағылымды дәстүр» ... ... ... ... ... Абай ... жайлы толғанады. Өз ... ... ... ... тұздықтап отырған. Абай салған әдеби
дәстүрді шығармашылықпен ... келе ... ақын ... ... оның поэзиясын жоғары бағалайды.
Осы уақытта ойлы да өткір сындарымен жарқырай көрінген Б.Сарбалаев
қазақ прозасындағы ... ... ... 1978 жылы ... ... 25 ... ... көріпті. Автор романдардың сан жағынан
көп шығып, сапа ... ... ... ... ... ... көбейіп бара жатқанына қынжылады. Сан үшін емес, сапа ... ... ... еске ... ... көркемдік проблемалардың туындап отыруы әдебиеттің даму
үстінде екенін көрсетті. Көркемдік ... ... ... ... әдебиеттің даму жолдары ашылып отырады. ... ... ... ... ... аударманың
теориялық, практикалық мәселелері қозғалады. Көркем шығарманы тәржімалау
барысында туындайтын қиындықтарды айта отырып, оның ... және ... ... ... «Бұл екі ... ... жолайырық.
Тәржімәшіні көшірмешіге айналдырып, қолын тұсап отыратын ... ... ... ... ... тұтқан көркем аударма
тәржімәшіге творчестволық еркіндік, мол мүмкіндік береді. Бұл екі тенденция
қатар өмір сүре ... ... ... өз ... бар» ... жолдарда
автордың негізгі пікірі жатыр.
З.Ақышевтің «Әдептен ... ... жас» ... ... ... ... ... көріністердің етек алып ... ... ... ... ретінде көтереді. Көркем шығармалардан анайы
көріністерді суреттеген мысалдар келтіре отырып, автор «Әдеп қайда? ... қай ... ... да ... қасиеттерінің бірі- жолдастың
көзіне шөп салмау еді ғой...Осыны әдепсіздік емес деп кім айта алады?» деп
батыл ... ... ... ... ... әдептілікке,
тәртіптілікке ізгілікке мегзейді» деп білетін автор әдебиеттің тәрбие
мәселесіндегі аса ... ... ... ... тағы да ... ... ... сынындағы ілгерілеулер сандық жағы мен
сапалық жағынан ғана емес, ... ... ... ... ... ... оңтайлы болуды көздейтін түрлендіріп беруде де айтарлықтай
ізденістер жасады. Оқырманға ... болу үшін ... ... ... ... тәжірибелерге барды. Бұлары негізінен ... ... ... ... бірі – «Жұлдыз» журналының «Сын және
библиография» ... ... ... ... клубы». Осы клубтың
аясында қазақ әдебиетінің ... ... ... ... ... ... тұрған. «Сын туралы әңгімеге» («Жұлдыз», ... ... ... ... ... ... Ә.Жәмішев,
Ж.Әбдірашев, С.Жиенбаев, Ф.Оңғарсынова, Ш.Смаханұлы, А.Нысаналин, Ш.Сариев
пікір білдірген. «Қазіргі қазақ драматургиясы» («Жұлдыз», 1974, №5), «Өлең
дәрежесі талғам ... ... бе, биік пе? тең бе? биік пе?» ... №1), ... туралы әңгіме» («Жұлдыз», 1976, №8), «Оқырман хаттарымен
сырласа отырып...» («Жұлдыз», 1976, №6), ... ... ... 1976, №977, №2), «Көп ... роман. Көкейде жүрген ойлар»
(«Жұлдыз», 1978, №9), ... ... ... ауыл» («Жұлдыз», 1979,
№1) тақырыптарымен өткен пікір алысуларда осы ... ... ... ... ... ... мен кемшіліктері біршама сараланды.
«Өлең дәрежесі талғам деңгейінен төмен бе? тең бе? биік ... ... ... ... ... ... айтылған пікірлердің алуандығымен көзге түседі. «Сырласудың»
ұйымдастырылу ... де ... ... ... «1. Ең алдымен, сіз
өзіңіздің төл туындыларыңыздың ішінен, жүрегіңізді ... ... ... бір ... ... Бұл ... өзіңізге несімен ұнайтынын дәлелдеңіз?
3. Сіз өзіңіз ұсынған бұл өлең қалай туды? Ненің әсерімен дүниеге
келді?
4. ... ... бұл өлең ... ... әсер ... деп сенесіз
бе?» - деген төрт сұрақтан сауалнама таратқан. Отызға жуық ақынның ішінен
оны ғана ... ... ... ... ... ... ... С.Асановтың, М.Айтхожинаның, Қ.Баянбайдың,
Ф.Оңғарсынованың, Ж.Әбдірашевтың, С.Иманасовтың осы ... ... ... Олар ... ең ... ... бір – бір өлеңдерін
ұсынып, несімен ұнайтындығын дәлелдеген. Жүрекжарды ... оқи ... ... ... туу ... жайлы мағлұматтар алумен бірге
ақынның ақындық өресін, ... ... ... байқай аласыз.
Редакция осындай сырласуларды алдағы уақытта да жалғастыратын ойы бар
екенін білдіріп, ... бір ... оның бір ... ... бір ... оның
бір өлеңі туралы ... ... ... ... ... бұл «Оқырман хаттарымен сырласа ... ... ... ... ұласыпты. «Оқырман хаттарымен сырласа отырыптының»
композициялық құрылымы күрделі. Ш.Сариев пен М.Қаратаевтың әдеби сын туралы
толғамдары осы төңіректегі оқырман ... ... ... қазақ әдеби
сыны жайлы Г. Әбілдаева, М.Тоқжігітов, Ө.Мусин, ... ... ... ... ... ұсынған сауалдарға келіп түскен жауап
хаттарға орын берілген.
Сонымен, «Оқырман хаттарымен сырласа ... ... ... ... да сын көзімен, талғаммен оқитынына, оқырман сынының
өмір сүріп ... оның ... ... ... дей ... қарабайыр
емес, несімен ұнады, несімен ұнамады деген сұрақтарға жауап бере алатын,
өресі биік, сарабдал сын ... ... ... ... ... да ... ... баршылық. Белгілі
сыншылар М.Атымовтың, Р.Бердібаевтың, М.Серғалиевтің, ... ... ... ... салатын тұстар көп.
«Қазіргі қазақ драматургиясы» («Жұлдыз» 1974, №5) ... ... ... ... ... ... ... театр
сыншысы Ә.Сығаев режиссерлер Ә.Мәмбетов пен ... бас ... әр ... қарап, ойлар бөліскен «Әңгіме туралы ... 1976, №8) ... ... ... ... О.Сәрсенбаев, Ә.Сараев пікірлесіпті. Белгілі ... ... ... ... ... ... ... жетерлік.
«Қазақ прозасындағы қазіргі ауыл» («Жұлдыз» 1979, №1) ... ... ... ... Т.Ыдырысов,
Б.Ыбырайымов ойларын ортаға салыпты.
Бірнеше жыл өткен соң осы тақырыпқа «Қазақ әдебиеті» де ... де ... ... ... ... ... сұхбат «Бүгінгі
күн биігінен» өткен. Газет редакциясында аға драматургтердің бірі ... ... жас ... ... ... Әңгімені
Асқар Егеубаев жүргізген. Қорытынды орнына берілген «Редакцияданда» мынадай
жолдар бар. «Иә бүгінгі драматургия ... ... сөз де, ... да көп. ... ... бүгінгі күн тақырыбы, дәуір сипаты,
өндірістік тақырып хақындағы ойлардың орны ... ... ... қазіргі драматургияның жай-күйін тілге тиек ете отырып, біраз
мәселелер хақында ойларын ... ... ... ... де редакция ұжымының сыни материалдарды
неғұрлым ұтымды беру ниетіндегі ізденістерінің нәтижесі ... ... ... ... бір ... ... адамның пікірлері қатар
беріліп тұрған. Мысалы, Т.Молдағалиевтің «Мен де ... ... ... өлеңдер
жинағына талқылау «Талантқа талап басқарақ» тақырыбымен ... ... ... ... ... айтқан. Ал сол кезде түрліше
пікірлерге ұшыраған Ж.Нәжімеденовтің «Даңқ пен дақпырт» романына талқы
қызықты ... «Әр ... ... атты ... ... автордың, сыншының пікірлері қатар тұр. Оқырман Ш.Досмайылов
(«Оқырман не дейді?») романға бірсыпыра сындар ... Оған ... ... не ... жауап беріп өзінің авторлық ұстанымын түсіндірген. Сыншы
Т.Тоқбергенов («Сыншы сарабына салсақ») оқырман мен ... ... ... ... ... ортасындағы шындықты іздеген.
«Жұлдыз» журналында көбіне қазақ әдебиетінің өзекті проблемалары
талқыланса, «Қазақ әдебиеті» газетінде аса ... ... ... ... ... мәселелер дер кезінде көтерілді.
Жетпісінші жылдардағы әдеби сынның басында академик М.Қаратаев тұрды.
Ол қазақ әдебиетінің даму ... ... ... ... ... әдебиетінің калыптасу проблемаларын зерттеген
ғалымның "Туған әдебиет туралы ... (1958), ... ... ... реализмнің қазақ прозасында қалыптасуы"(1965), ... (1969), ... ... т.б. еңбектері жарық көрді.
Р.Бердібаевтың «Гүлстанның ... (1970), ... ... ... (1971), ... ... (1970), ... өрісі» (1971), «Сәкен Сейфуллин» (орыс ... ... ... (1973), ... «Өлең сөздің теориясы» (1973), «Қазақ
әдебиетінің қазіргі дамуы мен ... (1978), ... ... ... (1970), «Жебе» (1977), Т.Кәкішевтің «Сын ... ... ... тілінде Мәскеу, 1972), Б.Кенжебаевтың «ХХ ғасырдағы
қазақ әдебиеті» (Ә.Нарымбетовпен бірге, 1970), «Қазақ ... ... (1973) т.б ... сын ... әдеби сынның көкжиегін
кеңейтті.
Сексенінші жылдары қазақ әдеби сыны партия қаулысынан кейін ... ... ... беттерінде жарияланған әдеби сын сан және сапа
жағынан дами ... ... ... ... ... жанр ... «Поэзия: ізденістер мен іркілістер», «Ақын ақын туралы», «Әңгіме
туралы әңгіме», «Қазіргі қазақ әңгімесі», ... ... ... «Сын ... сын», «Толғауы тоқсан қызыл тіл», «Проза:
ойлар, толғаныстар», ... өре мен ... «Сіз ... ... ... ... «Ауру сөйлемдер ауруханасы», «Жазушы толғанысы»,
«Жазушының жан сыры», «Әдеби мұра», «Өнер алды - ... ... ... ... ... түсі», «Сын туралы сыр» айдарлар ... ... ... ... «сын және ... ... ... жайлы»,
«Әдеби сын», «Ашық әңгіме отауы», «Жұлдыздың сырласу клубы», «Қазіргі қазақ
романы», «Қазіргі қазақ сыны», «Қазіргі ... ... ... поэзиясы», «Қазіргі қазақ лирикасы», «Жұлдыздың ... ... ... ... «Алтыншы дәптер», «Жалын» альманағында «Рецензия»,
«Зерттеу», «Қаламгер дидары», «Жас сыншы мінбері», «Өлді деуге бола ... ... ... ... ... ... ... «сын», «Қисық кебеже» т.б айдарлары ... сын ... ... ... тұрды.
Осы уақытта сын жанрында белсенді еңбек ... ... ... ... Т.Кәкішев, Р.Бердібаев, З.Қабдолов,
Т.Қожакеев, З.Ахметов, Н.Ғабдуллин, Х.Әдібаев, М.Базарбаев, Қ.Мұхаметханов,
Ш.Сәтбаева, М.Дүйсенов, Т.Ибрагимов, ... ... ... ... ... ... ... Ф.Оразаев,
Е.Ғабдіров, М.Серғалиев, Ә.Дербісәлин, Б.Адамбаев, Т.Бейісқұлов т.б әдеби
өмірдің бел ортасында жүрді. Ә.Тәжібаев, Ә.Әбішев, ... ... ... ... ... ... ... Ф.Оңғарсынова, Қ.Жұмаділов, Р.Тоқтаров,
М.Мағауин, Ғ.Қайырбеков, Г.Бельгер, ... ... ... Д.Исабеков, Ә.Кекілбаев, С.Мұратбеков, К.Сегізбаев,
Ә.Сарай, А.Жақсыбаев, А.Егеубаев, Ж.Әбдірашев, С.Еркебаев, Т.Медетбеков,
Қ.Найманбаев, Қ.Мырзалиев ... ... ... ... жиі ... Сексенінші жылдар әдеби сын саласында бірнеше жас сыншыларды ортаға
қосты. Олардың қатарында Д.Кәрібаева, ... ... ... ... Ж.Дәдебаев, Қ.Ергөбеков,
Б.Ыбырайымов, Қ.Керейқұлов, Ғ.Доскенов, Т.Жұртбаев, ... ... ... Т.Шапаев, Ә.Меңдеке болды.
«Сын қайтсе жақсарады» мәселесі сексенінші жылдарда да өзекжарды
пікірге арқау ... Осы ... ... «Қазақ әдебиеті» газеті «Сын туралы
сын» атты айдар ашты. (18.12.1981). Оның ... ... ... ... ... процестегі рөлі, сыншы ұстанымы, сыншы-жазушы-оқырман, әдеби
сынның басқа да күн тәртібінде тұрған ... деп ... ... ... болып А.Нысаналиннің «Өрісі тар, өресі аласасы»
(18.12.1981). «Әдебиет кездейсоқ, желбуаз ... ... ... Ол
биік болмысты танытар иба-инабаттық, ... ... ... ар-ұжданның
айнасы дегенді бойға жиі сіңіріп, ... ... ... ... келе
жатырмыз. Олай боса асыл өнердің хас сипатын көз қарашығындай қастерлеп
сақтап, таңдай тазалығына шық ... үшін ... ... – сының алғы
шарттарының бірі» деп білетін А.Нысаналин қазақ әдеби сынныа сыншыл ... ой ... ... ... гөрі кемшілікке ой тастау
басымырақ. Автор Б.Исаевтың, А.Егеубаевтың, ... ... ... ... ... ... ... артық кем тұстарын батыл түрде сын садағына алған.
«Сын ... сын» ... ... ... тағы да ... №5), ... (1982, №14), Б.Сарбалаевтың (1982, №2),
А.Егеубаевтың (1982, №44), ... (1983, №17), ... ... (01.05.1987) мақалалары жарық көріп, ... ... ... сөз ... ... ... ... шешіп тұрған нақтылы проблемалары кеңінен
сөз болып, оны шешу ... ... ... ... ... ... ... қажет» («Қазақ әдебиеті», 29.01.1982) деді. Әңгімесін «Қашан да көркем
сын - ... ... қан ... ... даму ... мен соны
құбылыстарын, әлеуметтік-философиялық астарын бағамдап, оның ... деп ... ... ... ... ... ... көз тастайды.
Жеткен жетістіктерін қысқа қайырып, жетіспеушіліктеріне үңіледі. Ең ... ... ... белсенділігінің жетіспеушілігінен» көреді.
А.Егеубаев болса «Әдеби сынның шолғыншысы – рецензия... ... ... ... да төмен. Рецензиялардың көбі жалпы – жадағай ... ... ... ... ... – баға ... ... ойдың нәрі-
рецензияда. Жалпы рецензия жанры – жадау. Шығып ... ... ... ... ... принципті рецензиялар жоққа тән. Көбі
штамппен жазылады» - ... Ары ... ойын ... ... ... келе жатқан бір міні бар. Ол- тіл, ой тазалығы. ... ... ... алу, ... ... деп, ... ауа ... кету жиі...
Сынның әділдігі, сынның көркемдігі, сынның эстетикалық ұшқырлық үшін күресі
қасиеттірек. ... ... ... жоқ ... ... ... ... сынды бірсарындылыққа, бедерсіздікке,
мінсіздікке бастайды... Сын алдымен сын болу керек, ... шын да ... Кез- ... пікір, кез келген рецензия, мақала ... ... ... болуға міндетті» деп өрбітеді.
«Сын туралы сын» айдарындағы пікір алысуға ... ... ... ... М.Қаназов:
4. Соңғы жылдардағы қазақ әдеби сынының қандай ... ... ... Сын ... дәл ... ... ... көргіңіз келеді?
6. Сынның сіздің творчествоңызға тигізген әсері бар ма? – ... ... ... беріпті.
Осылардың ішінде ең қысқа жауап бергені – Ә.Тарази. Ол екінші сұраққа
«Сын бойынан қандай қасиет ... ... ... ... ... айтайын: ол - жалтақтық», үшіншісіне бүгінге дейін «бүгінге
дейін сыншылар мені мақтап та жарытқан емес, жамандап та ... ... ... ... ... сынының жазушыға ықпалын айқындайтын соңғы сауалға Д.Досжанов,
Д.Исабеков мандытып ештеңе демесе, М.Қаназов «Ал ... ... ... ... ... болды деп айта алман» деп, бұлтақтатпай
турасын айтқан («Қазақ әдебиеті» 29.01.1982).
Осы жылдары әдеби сынның жоғын ... ... ... ... көріп
жатты: Т.Кәкішевтің «Сыншы ... ... ... 12.09.1980),
Р.Бердібаевтың «Сын шарты» («Қазақ ... ... ...... мен ... («Қазақ әдебиеті» 20.02.1981), ... ... ... мол» ... ... ... ... сынның көкжиегі» («Жұлдыз» 1982, ... ... сын ... сыр» ... 1983, №4), «Сын ... ... ... 1987, №6), Б.Сарбалаевтың «Сын шын болсын, шын
сын болсын» («Жұлдыз», 1985, №1), ... «80 ... ... («Жұлдыз», 1985, №8), «Сын ... мін ... ... ... ... ... абыройы – әдебиеттің абыройы»
(«Қазақ әдебиеті», 14.11.1986), «Сын беделі» («Қазақ әдебиеті» 30.01.1987),
Ғ.Есімнің «Жеделдету тратегиясы және ... ... ... 1987, ... жылдардың қазақ руханиятына салған олжасының бірі – ... ... ... ... қауыммен қауышты. Нақтырақ айтар
болсақ, Қазақстан ... ... ... ... «Мағжан
Жұмабаевтың, Ахмет Байтұрсыновтың және Жүсіпбек Аймауытовтың творчестволық
мұрасы туралы» қаулы қабылдады. Орталық комитет осы үш ... ... ... ... ... оларды барлық жағынан ақтаған
«қорытындысын» қабыл алды. Қаулыда «Жазықсыз жазаға ... ... ... орын ... ... социалистік заңдылықты
бұзудың құрбаны болған аса көрнекті қазақ ақыны ... ... ... ... ... ... ... романының
негізін салушылардың бірі, белгілі лингвист, ақын-аудармашы ... ... ... зерттеген ... ... ... келіп, Қазақстан Компартиясы ... ... ... ... ... және Ж.Аймауытовтың
қоғамдық-саяси, ғылыми-педагогикалық және әдеби қызметі туралы тарихи
шындықты ... ... ... ... ... жеке ... ... қателіктері мен уақытша адасуларын сын ... ... ... ... ... әдебиеті», 06.01.1989)
делінген. Осыдан соң, ... Алаш ... ... ... ... ... оларды халыққа кеңінен насихаттау, таныстыру жұмыстары
жүйелі түрде жүргізіле бастады.
Сексенінші ... 1972 ... сын ... қаулыдан кейін жыл сайын
жарық көре бастаған «Уақыт және қаламгер» жинақтары үздіксіз ... ... ... ... ... ... ... өзекті мәселелеріне
арналған, сол кездегі әдеби – сыншылық ой-пікірдің өресін, ... ... ... ... ... ... академик-сыншы М.Қаратаевтан
бастап жас сыншыларға дейін болды. Қаламгерлердің ... кең ... Әр ... ... ... бір ... ... отырды. М.Мағауин
(7), С.Қирабаев (8), Р.Бердібаев (10), ... (11), ... ... (13), ... (14) сын ... құрастырып, кітап арналған
жылдағы әдеби өмірдің ахуалынан хабардар етті.
«Уақыт және қаламгер» 1981 жылғы сегізінші ... ... ... Сын мақалалары сегізінші томда (құрастырған С.Қирабаев), «Заман
және қаһарман», «Қаламдастар ... ... ... жайы ... ... «Кіріспе», «Қайта құру қадамдары», «Достық – біздің ... және ... ... ... ... шежіре - 1987»
тарауларына бөлінді. Осы ... ... ... мақалалар топтастырылып
беріліп отырды.
Сексенінші жылдардағы тағы бір айта кетер елеулі жаңалық – «Сөзстан»
жинағының жарық көре ... ... ... азат елге ... ... ... жаңаша зерттеу-зерделеу жұмыстары күн тәртібіне қойылды. Бұл
ең алдымен ел болып еңсе тіктеуімізге серпіліс ... ... ... ... берді. Бұрын Кеңестік империяның саясатымен бұғауланған
қазақ баспасөзінде сөз бостандығы шынайы көрініс таба бастады. ... ... ... ... түбегейлі өзгерістер бар қуатты экономикаға жұмсап,
мәдениет, әдебиет мәселелері екінші кезекке ысырылды. ... ... ... көптеген дағдарыстар орын алды. 90- ... ... ... ... сыни материалдардың жариялануы да
айтарлықтай кеми түсті. «Жұлдыз» бен ... ... да ... ... өзі ... ... ... бұрын ай сайын шығып тұрса, неді
екі айда бір ... ... ... ... ... ... гөрі оның
әлеуметтік мәселелері көбірек көтерілді. ... ... ... (№1), ... (№1), А.Алтай (№1), С.Оспанов (№1) ... ... ... (№3), ... (№3), ... ... (№4), ... (№4) «Жазушы және нарық» айдары бойынша ... ... ... ... ... ... ... ертеңі
ждайлы алаңдаушылық байқалады: «Қарап тұрсаңыз, дәл қазір әдебиеттің таза
өз жайы, яғни творчестволық хал-күйі сөз болудан ... ... ... ... да ... қамына ойысты. ... Ақын мен прозашының тағдыры
бұлай болғанда сыншының жайын сұрап қайтесіз... Не істеу ... ... ... ... қамқор болып, үкімет қараспаса, ... қана ... ... ... құтқарып қалар басқа еш һайла жоқ...»
(Т.Шапаев).
Тоқсаныншы жылдары сирек болса да әдеби ... ... ... ... жоқ. ... әдебиетті алға ілгерілеуі беймүмкін, сондықтан
сынға жеткілікті дәрежеде назар бөлу қажеттігі көтерілді. «Қазақ әдебиеті»
газеті ұйымдастырған ... ... ... ... ... ... деген
сауалнаманың бір сұрағы «Бүгінгі жағдайдағы әдеби ... ... ... ... ... ішінде Ә.Таразиден басқасы сын туралы
пікір білдірмеген. Әдебиеттің нарықтық қоғамдағы орнына ... ... ... ... ... ... жауап берген. Олай болатын
себебі, бұл кезде сын түгілі, ... ... ... ... ... ... өзі теңселмелі ахуалда болды.
Десек те сын туралы әңгіме оқта-текте болса да, сөз ... ... ... жоқ. ... ... болашағы туралы әңгімеде сынға
соқпай кету қиын ... ... ... ... ... («Қазақ әдебиеті» 05,02.1999) атты
мақалада осы мәселенің неге былай болатын себептерін ашып ... ... ... ... ... соңы ... дауға, ерегіске айналады. Мен
өзіме ұнайтындар туралы ... ... ... - ... ... ... «Сынның жоқ болатыны – бізде бәрі бір қолда. Бізде айтып көр...
жұмысыңнан қуыласың. Белгілі ... бәрі - ... дей ... ... М.Мағауин, Ә.Нұрпейісов, Қ.Ысқақов, Ә.Тарази сияқты үлкен
жазушылар ылғи да ... ...... ... ... ... соң, ... күні еңкейіп барады» деп дабыл қаққан.
Тоқсаныншы жылдарда әдеби сынның мәселелерін түрлі ... ... «Сын ... неге ... ... ... С.Ордалиевтің «Сын айтсақ, шын айтсақ» ... ... ... «Сын ... («Жұлдыз» 1992, №8 ), «Көне
дәуірдегі сыншыл ойлар» ... 1993, №12 ), ... ... ... сын» («Жұлдыз», 1993, №12), Р.Сағымбекұлының «Сын ... үзік сыр» ... ... ... ... ... ... 1996, №6), Ғ.Қабышевтің «Сын жоқ, ... ... ... ... 20.03.1998), Ш.Елеукеновтің «Сын мен сыншы» («Ақиқат»,
1998, №4), Р.Тоқтаровтың «Сыншылар қауымымен менің ... ... ... әдебиеті» 16.07.1999) секілді мақалалар жарық көрді. Осыдан-ақ
әдеби сынның толғақты проблемаларын ... ... ... ... ұрып ... ... Ш.Елеукенов «Сын мен сыншы» мақаласында қазақ ... ... ... ... ... ... ретінде көтереді.
Ғалымның пікірінше, әдебиеттану ғылымының құрамдас бөлігі саналатын әдеби
сынның ... ... ... әлі ... ... ... ... «Сынтану негіздері арнайы ғылым ретінде өз алдына жеке отау құруы
тиіс» дегенді ... ... ... ... ... ... - Сынтану негіздері, немесе жалпы сынтану. ... осы ... ... ... ... ... объектісі, пәні, құрылым жүйесін теориялық
жағынан негіздеу. Әдеби сын ... ... ... ... ... ... ... және басқа ғылымдармен байланысын, арақатынасын
анықтау.
- Сынтану тарихы. Қазақ сыны ... Сын ... ... ... ... дамуы, әдіс, формаларының өзгеру жолдары.
- Сынтану поэтикасы. Сын жанрлары мен ... ... ... 1998, №4 54 - ... аса ... сала. Оның табиғаты, теориялық негіздері жайлы түрліше
пікірлер күні бүгінге дейін жалғасып ... Оны бір ... ... жек саласы деп білсе, енді біреулері әдебиеттану ... т.б ... жүр. ... ... ... сан ... айта келіп, оған «Сын – көркем әдебиет пен әебиеттану ғылымының
саласы және ... ... ... деген анықтама береді.
Зерттеуші кеңестік кездегі әдеби сын мен қазіргі самандағы сынды салыстыра
отырып, тәуелсіздік тұсында әдебиет пен ... ... ... алға ... ... ... Мағжанның поэзиясында, Ілияс пен Қабдештің
романдарында ұлттық тақырыптың көріністерін әңгіме ете ... ... іліп ... ... ... мәселелерінен ұлттық ынтымақ
мәселесінің әдебиеттегі көріністерін саралауды бөліп айтар едім» ... 59
- бет) – ... ... ... ... бөліп қарастыра алмаймыз. Бірақ, сынның
әдеби, ... ... ... секілді публицистикалық сипаты да
негізгі қасиеттерінің бірі. Сондықтан да сынның публицистикалық сипатына
байланысты оны ... деп ... ... бар ... ... жөн. ... әдебиет сыншысы, филология ... ... ... «Сын – ... емес, публицистикалық оның табиғи
қасиеті. Рас, сынның ... ... рөлі ... Сынның негізгі ролі
баспасөзде. Баспасөз бар жерде әдеби сын да бар. ... ... ... ... ... Баспасөз жоқ кезде шын мәніндегі әдеби сын да
болмайды. Баспасөз –сынның өмір сүру формасы, даму ... деп ... ... №5, ... сын ... ... бетінде көрініп, өмір сүреді десек, сонымен
бірге журналистиканың мүмкіндіктерін де молынан пайдаланатындығы ... ... өз ... ... ... қолданылады. Мысалы,
аннотация, рецензия, мақала, шолу сияқты баспасөздің жанрлары – ... ... боп ... ... жиі ... ... стол, сұхбат,
диалог секілді түрлі формалық ... де ... ... баспасөзден жиі
көріне бастады. Сын мен журналистиканың да ... ... ... ... ... ... ... жаңалықтарды дер кезінде халыққа
жеткізіп беру журналистика үшін ... ... ... ... өмірдегі елеулі
нышандарды насихаттап отыру – сынның негізгі міндеті. Бұл ... ... кең ... ... Ол ... ... ... қамтып жазса, әдеби сын оның бір ғана саласын – әдебиет
мәселелерін ғана еншісіне ... Бұл ... ... мен ... ... ... бір ... көрінеді. Осы ... ... ...... ... ... «Жазушының
қайрағы – сыншы» деген қағидалы көзқарастарының қазір де мәні ... ... ... ... ... ... ... қозғау
деп білсек, сынның да басты мұраты – қазіргі ... ... ... көрсету. Бұл ретте Ф.Дементьевтің «біздің сынымыз қозғалмалы
публицистика болуы тиіс» деген пікір ... Бұл ... ... мен ... ... ... талап бар. Ол – бүгінгі күннің жырын
жырлау. «Әдебиет - өмір айнасы». Сол әдебиетте ... ... ... ... табатындықтан, оған пікір білдіретін әдеби сын да тек
көркемдікті сөз етіп қоймай, ... ... де ... ... шаруашылығын, өнеркәсіпті, ғылымды, мәдениетті қалай жазса, көркем
әдебиет мәселелерін де ... ... ... ... ... барлық талаптар әдеби сынға да қатысты. Әдеби сынның осындай
қасиеттеріне орай, оны әдебиет материалдарына негізделген ... ... ... Сынның пайда болуы, ... ... ... публицистикалық қасиеттері оның журналистикамен тікелей
байланыстылығын анықтайды.
Әдеби сын журналистикамен бірігіп, кіріккенде ғана ... ... ... ойдағыдай орындай алады. В.Г Плеханов сынның публицистикалық
сипатын оның ғылыми ... ... ... сын шын ... ... ғана ... сипатқа ие бола алады. Егер, өнердің
мәңгілік заңдары өмір сүретін болса, ... бір ... ... ... ... ауылына баса көктей кіріп, өз үйіндегідей іс-
әрекеттер ... ... сын да ... ... ... ... құбылыстарға да
белсене араласып, ... ... ... әдеби сынның өміршеңдігі мен
өмірімен тығыз байланыстылығының басты шарты. Ал сын мен ... ... ... онда ... де журналистика саласында да
ымыраластық болмайды. Бұл ... ... ... мына пікірі
нақтылайды. «Сын мен сыншы абыройын көтеру ... ... ... мен ... өмір танытушылық рухын көтеру
екендігі мәлім. ... сын мен ... ... ... ... ... ... қарауға әсте болмайды. Ал, бөліп, өзара жіктеп қараған
уақытта бұл тек субъективизмге әкеліп соқтырады. Әдебиетті сын ... ... ... ... ... ... ықпал жасап, әсер ететін,
әдеби шығарманы әсемдік заңдарына жан-жақты сүйене ... ... ... ... ... ... (С.Әшімбаев. 2 томдық шығармалар
жинағы. 292 бет. )
Әдеби сынның жемісті де ... ... ... ... үшін ... елгезектігі, шыншылдық қасиеті басты назарда болуы керек.
Себебі, сын қоғамдық ... әділ ... ... ... ... – ақ, ... Ғ.Мүсірепов сыншы Сайлаубек Жұмабекпен сұхбатында
«Біздің қоғамымыздың тіршілік қызметінің табиғи принципі сын мен өзара сын.
Оларсыз даму жоқ. ... ... ... кінәратсыз моральды жегідей жейтін,
тоқмейілсушілік пен шенге құлдық ұруды серпіп ... ... ... ...... менмендік пен өркөкіректікке қызмет ету саласы емес,
қоғамдық іс екенін есте ... ... ... ... пернесі»
кітабынан) деген болатын. Мүсіреповтің ағынан жарыла, ақтарыла айтқан бұл
пікірі бүгінгі ... ... ... та аса ... ... ... бар болғанмен оны ықтиятты орындау кемшін түссе сорақылық дегеніміз
сол. Жазушы, ... Әбіш ... іске ... ету ... ... жауы ... ... деп біледі. Ә.Кекілбаев «Сын неге сынала
береді?» ... ... ... ... ... ... кесел келтіреді. Әдеби атмосферадағы барлық ұнамсыз элементтердің
орын тебер, етек жаяр, бірден – бір топырағы – осы ... ... ... ... ... – жауынның арасымен күн ... ... де сол. ... ... ... ... ... шығарманы да
мақтатып алуға болады, сыншы «не ... о ... бұл ... ... деп құтылады» дейді. [ «Кекілбаев.Ә. Дәуірмен бетпе ... – А., 1972. ... ... ... ... ... ... I пленумында «Қазақ
әдебиеті сынының міндеттері» атты баяндамасында сынның табиғаты мен негізгі
міндеттері туралы былай дейді: «Сын ... ... ... өз алдына
дүние емес, күйі де, жайы да ... ... ... ... сын
әдебиеттің өсіп – өркендеуінің үлкен, негізгі ... бірі ... ... да сын ... қай ... ... жалпы
әдебиеттің бетін тануға болады. Тарихта ... өнер мен ... ... ... да осыны көресіз. Қашан да болса өскелең әдебиет өзінің
биік көркемдік мұнарасына сай биік ... ... сын ... ... ... ... ... жалаң жерде, әдебиет жоқ жерде, құрғақ
қисынға сүйенген сын – сын ... ... ... ... бай
материалына тиянақталып, қисынды, заңды, әдісті ... ... ... сын ғана ... ... сын болады. Сын әдебиеттің ... құр ... яғни ... не барын тіркеп қана отыратын «есеп
кітабы» емес. Егер сын шын пайдалы, жанды, әсерлі сын ... ол ... ... әдебиеттің белгілі бір кезеңінің нәтижесі бола тұра, сол ... ... ... ... ... терең түсіну арқылы оның алдын
болжайды, жөн ... ... ... дем ... көтермелейді,
жетектейді. Сөйтіп, әдебиеттің болған бар жағдайының туындысы ... өзі сол ... жаңа ... ... ... жасайды, құрал
болады». Сыншы айтқандай «сын белгілі бір кезеңнің ... ... ... де, ... ... да қозғалыс болады. Өнер мен мәдениет
қарыштап дамиды.
Дамудың бірден бір шарты саналатын әдеби ... күн ... ... жоқ. Тіл ... ... ... қоғамда жүріп жатқан өзгерістер, оның көркем әдебиетке әсері,
руханият әлеміне жаңаша ... ... бір ... ... ... ... өзі де ... сынға әсер етпей қоймады. Бұрынғы ... ... ... ... құндылықтар тәуелсіздік алғаннан
кейін ұлттық мүдделерге сай қайта қарастырыла бастаған кезде Батыста күшейе
түскен жаһандану үдерісі ... ... да ... ... жаңаша жағдай
туды. Ғасырлар бойы жасалынған ... ... шын ... енді қолы
жете бастағанда, жаһандану дәуірі жетіп жағаға жармасты. Мұның өзі ... ...... ... ... әдеби сынға да оңайға
түспеді. Көркемдік танудың ұлттық, ... ... ... ... ... сын да ... күй кешті, әдеби өмірдегі өзінің негізгі
көшбасшылық рөлінен айрыла бастады. Әдебиетпен бірге оның ... ... ... Осы ... ... ... ... өз ойын ашық
білдіріп, сынның ... мен ... ... ... ... ... ... Дандай Ысқақұлының пайымдауынша, «Десек те ... ол ... ... жоқ. Бұрынғыдай дүркіремегенмен де өз
міндетін шама шарқынша ... ... ... ... жағдайын анықтаған,
алда не істеу керектігін саралаған пікірлер сирек те ... бой ... (462 бет. Д. ... ... сын ... ... бұл ... бүгінгі
сын қандай деңгейде деген сауал туындайды.
Тәуелсіздік алғаннан кейін ... ... ... ... алды.
Қаламгерлер арасында туындаған сан алуан пікірлерге өзек ... ... ... сын ... Әдебиет сыншысы Амангелді Кеңшілікұлының
«Сын» журналының бас ... ... ... ... ... қалған сын мәселесінің жағдайы әігіме арқауына айналды. ... ... ... «Шын ... ... ... өте сирек
туып жатыр. Бірақ соған қарамастан, маған дәл ... ... ... ... керек секілді болып көрінеді. Олай дейтін себебім, ... ... ... ... де ... ... ... бүгінгі жастарымыз
нақты бағдарсыз өмір сүріп жатқан секілді. Қалай ... ... ... темірқазық-нысана болатын, бір идея ауадай қажет. Сондықтан,
менің ойымша біздің кем-кетігімізді толықтыратын бір сала – әдеби сын ... ... ұлы ... ... «ұлы ... туралы айтылған
әңгіменің маңызы – сол ұлы ... кем ... ... бар. ... ... ұлы ақын жеке ... болды. Кейінірек барып оған
Лермонтов ілесті. Бірақ менің бір таң ... сол ... ... ... ... ... талай атақты сыншылар шықты.
Әрине, Белинскийдің сынында қоғамды да, ... де ... ... кететін
талай жерлер бар. Дей тұрсақ та дәл сол ... орыс ... ... ... идеологиясы болған секілді. Белинскийдің қоғамдағы болып
жатқан ... ... ... Гогольге жазған хаты да осының
көрінісі деп ойлаймын. Сол ... нақ ... ... ... ... туып ... ... санасын сілкінтетін, ... ... ... ... туындылар жоқтың қасы» делінген.
[http://www.on.kz , 27.07.2010]
Сұхбатта Амангелді Кеңшілікұлының «... Сіздер шығарып ... ... ... санын оқып шықтым. Бірақ, осы басылымдарыңыздан ешқандай
да сын көрмедім. Көбінесе журналдарыңызда ақын-жазушылардың шығармашылығын
мақтаған ... ғана ... ... ... ... жаңа ғана ... туындылардың осалдығын көрсетіп беретін сынды таппадым. Мұндай
дүниелерді басудан неге ... ... ... ... ... ... біз ... қашқалақтап отырған жоқпыз. Бүгінгі
әдеби процестің бүлкілінің ... ... ... ... ... ... ... қасы. Жақында «Сын» журналы бірталай сыншыларға осыған
байланысты сұрақтарын берді. Бір ... ... ... ... ... жоқ. ... ... тұрмыс билейді. Екіншіден жалпы сынға
байланысты көзқарас дұрысталмайынша оның жағдайының жақсара қоюы ... ... ... ... ... ... оның ... төленуі қажет»
деген пікірін тарата айтыпты.
Бұл айтылғандардан, сөз жоқ, әдеби сын – ... ... ... ... бірі ... топшылауға болады. ... ... ... ... ... сөз ... қуатты һәм қозғаушы күші. Демек,
«Сынның әдебиет жанрының бірі екені, ал ... да ... ... ... дау ... [Қирабаев С. Революция және әдебиет. -2 том. -1- том .
–Алматы: Жазушы, 1977. -355 б.]. ... ... ... ... ... ... ... Н.А.Добролюбов,
Г.В.Плеханов, Д.И.Писарев, А.В.Луначарский, В.М.Литвинов, ... ... ... В.М.Литвинов, П.Г.Якименко т.б. қарастырса,
ғылыми қырлары – ... ... ... А.С.Бушмин,
Г.А.Абрамович, Н.Анастасьев, В.Воробьев, Б.Егоров, ... ... ... ... ... А.Вись, М.Коган,
К.Кожинов, А.Михайлов, Л.Новиченко, В.Сахаров, Ю.Суровцев т.б. еңбектерінен
көрініс тапты. ... ... ... қыр-сырлары ашылды. Руханият
қозғалысын айқындап, даму арналарын жіті саралап, көркемдік пен шынайылықты
таразы-безбен етіп, ақиқат жайттарға ғана табан ... мың сан ... ... беріледі. Әсіресе, жазушы А.Н.Толстой: «Сын-қаламгер мен
оқырман мәдениетін көтереді» десе [Толстой А.Н О литературе и исскустве. –
Москва: ... ... 1984- стр 99 ], ... ... ... мен ... әдіснамасы туралы айта келіп: «Сын - ... ... ... әсер ... - деп ... ... Ю.Б ... Москва: Политической литературы, 1981 . С 338, 342 стр]. Сын сырын айқара
ашады. Тақырып табиғатын, жанр ... ... ... ... Сын мен сыншы сипаты арнаулы оқу құралы мен зерттеулерден кең
орын алды.
Әдеби өмірде сынның кемдігі, оның ... ... ... ... ... ... ... болады деген мәселелер күні бүгінге
дейін күн тәртібінен түспей келеді. Әдебиет жайлы ... ... ... ... ... ал сынның кешеуілдеуін көбісі сыншылармен
байланыстырады. Енді осы ... ... ... ... болуы керек деген заңды
сұрақ туындайды. Қара ... қақ ... әділ ... ... қасы ... де ... өте алмайтынымыз анық. Бұл ретте ең әуелі сыншыға
деген қойылар талап ... ... ... ... ... кемеңгер ойшылы Ахмет
Байтұрсынов «Сөз жазатын адам әрi жазушы, әрi сыншы боларға керек. Сөздiң
шырайлы, ... ... ... ... ... ... орынды, дәмдi
болуына сыншылық керек; мағыналы, маңызды болуына бiлiм керек» – деп ... ... Шығ., А., 1989, 301-6] Ал ... ... ... мен ... екеуіне ортақ – ара дәнекер десе де болар
еді. Бірақ, бұл аз. Сыншы-қалың оқырманның өскелең ... мен ... ... ... ... ... ... тұрғысынан пайымдайтын
қоғамдық ой-пікірдің озғын өкілі... Көркемдік ... ең ... ... бағалы жағын көре білу. Сынның ең қиын міндетінің өзі – осы. Кез
келген шығармада ... ... ... табу ... ... ... ... жақсы екенін белгілеу, оның нағыз поэтикалық сұлулығы мен
сырлылығы неде ... ... ... қиын. Бұл сыншының берік принципін,
зор мәдениетін, нәзік түсінігін, өрелі ойын, терең білімін, биік ... ... ... З. Сөз ...... Мектеп 1976 – 48-49 бб]
десе, профессор Р.Нұрғали: «...Сыншы - ... ... ... ... адам. Ол - шығарманың көркемдік ерекшеліктерін, формасын
талдаушы емес, ең алдымен ... ... ... ... ... ... ... сұлулықты ашушы. Бұл тұрғыдан әдебиет сынының
эстетикалық міндеті мен ... ... ... ... ... - жазушы
мен оқырман арасын жалғастыратын көпір, көп нәрсені ажыратып, тиянақтап
түсіндіретін әділқазы, арда би. ... ... сыны жеке ... авторлардың төңірегінде тұйықталып қала алмайды. Ол бір ... ... Сын ... ... кем ... бір шығармалардың
уақытша асыра бағалануы, бір туындылардың ... ... ... - деп жазады [Нұрғали Р, Арқау- 2-том Алматы: ... 1991 – ... ... ... ... қаламгер Зейнолла Серікқалиев сыншы болу үшін
аса ... ... ... биік ... ... ... Оның
айтуынша, «Әлдебір шығарма жайлы ақтарылып отырып адал, әділ ... ... қана ... ... ... ... ... шығару, мақаланың
төрттен үш бөлігін құптама, қолпаштау сөздермен ... ... ... ... ... ... ... қалғып отырып ақыл
айту, жаназа оқу емес. Әлдебір шығарма жайлы ақтарылып отырып адал, әділ
пікір ... ... ... ... ... арқылы аңғарылған терең де ойлы
сырын, өзіндік дара бейнесін тап басу; ... ... ... ... махаббат, оның бар арман-мұраты жүзеге асуына көмектесіп,
бүкіл жан дүниеңмен шығармасының мазмұн- байлығына ену; тамаша өмір ... ... ... ... ... ... жарылғанша қуанып,
салтанат құру, рахатқа бөлену; өкінішті, жасық, алдамшы бір дүние ұсынған
авторға өз ортаңның наразылығы мен ... ... ... ... салып,
ашу-ызаңды бар болмысыңмен ағыңнан жарыла, ақтарылып ... ... «Сын ... 189 бет) ... ... ... ... Қазақ баспасөзінде жарнаманың пайда болуы
«Қазақ мерзімді баспасөзі Қазақстанның ... ... ... ... ... баспасөз зерттеушілері. Ш.Уәлиханов, Ы.Алтынсарин,
А.Құнанбаев ... ... ... ... ... ... негізін қалады. ХІХ ғасырдағы қазақ халық
ауыз әдебиеті мен ақын-жазушыларының шығармалары баспа ... ... ... XIX ғасырдың екінші жартысында қазақ тілінде кітап, газеттер шығып
тұрды. Газеттер шыға бастаған кезде публицистиканың түрлі ... ... ... ... ... алғашқы таза нұсқасы қазақтың қай
басылымында екенін кесіп айту қиын. Дегенмен, ... ... өзі ... ... ... түрлері деп айтсақ қателеспеспіз. Қандай да бір ... ... ... ... сол ... ... ... қал-
ахуалына мән беріп, сабақтастырып айту – зерттеушілер ... ... ... ... XIX-XX ... өзгерістеріне байланысты болған
сияқты. Мәселен, XIX ғасырдың соңы мен XX ... ... ... ... сауатын ашу саясаты жүріп жатты. Осы кезеңде жаңа
оқулықтар, кітаптар шыға ... ... ... ... ... ... ... (1888-1902) мынадай жарнама жарық көрген: «Жаңадан
қазақтар турада бір кітап ... ... жүр. Сол ... Орал ... ... бар, онан соң ... орыстармен араласқаны бар,
«жазған Алекторов» деген. Сол кітапты білімді, ғылымды қазақтар алып оқыса
пайдалы. Ата-бабасының ... ... ... ... ... ... ... қағазы аз, бағасы 35 тиын. Астрахань губерниясының «Ханская
ставка» шаһарында сатылса керек» (ДУГ 1890, №30) деп, ... қол ... ... ... ... ... облысында орысша оқудың ... ... ... һәм ... облысының картасы бар жаңа кітап
басылып шықты. Шығарған Васильев, аламын ... оны ... ... военный губернаторының кеңсесіндегі советник Васильевке барсын» -
деп жазылған жарнама жарияланған. Сондай-ақ «Айқап» ... ... ... шыққан кітаптар» деген тақырыпта: ... ... ... басылған. Шығарушысы «Айқап» оқушыларына белгілі Әкірам Ғалымов.
Ішінде әдемі-әдемі өлеңдер бар. Өлең оқуды сүюшілердің алып ... ... ... ... ... ... ... Шәкәрім
Құдайбердіұлы. Бұл кітапта қазақта мұнан 190 жыл бұрын болып ... ... ... ... ... ... ... әсерлі-көркем кітап.
Алдырушылар Семипалатта «Ярдам» кітапханасынан ... ... - ... ... ... Дәл ... жарнамалар журнал бетінде
көптеп жарияланған. Міржақып Дулатовтың «Эсперанто тілі» («Айқап» 1913, №9)
деген материалы таза ... ... да, ол ... ... ... ... «Біздің заманымызда мәшһүр доктор Заменгоор деген жер
жүзіндегі халықтарға ... ... ... тілін» ойлап шығарды. Бұл
тілдің оңайлығы сонша: егер бірнеше ай көңіл беріп үйренген кісі ... ... ... ... - деп ... келеді де, кітаптың бағасына тоқталып,
доктор Заменгоордың мекен-жайын келтіреді, - ... ... ... ... ... өз адресі мынау: г.Варшава, ул. Дикая. №9.
Д-ру Л.Заменогоору».
«Дала уалаяты» газетінде 1895 жылы №24 cанында басылған Г.Н.Потаниннің
тарихи-этнографиялық ... ... үшін ... ... ... қана ... ... онымен қалай байланыс орнату болатыны
туралы айтылады. Онда: «19-інші июньде темір жолмен Петербур шаһарынан ... ... ... ... ... ... ... Григорий Николаевич
Омбы шаһарында бірнеше күн тұрып, мұнан ... ... ... ... ... мен ... ... сөздерін жинамақ үшін. Сол
жайларда осы жылдың ... ... ... ... ... дей ... ... халықтың ертегілері мен аңыздарын осы адамның жинауына
көмек көрсетуі сұралады. Жарнама және хабарландыру ретінде ... ... ... ... ... Г.Н.Потанин Көкшетау оязының
қазақтарының арасында да құрметі асып, сүйікті болып, һәм қазақтар да ... ... ... ... ... ... бажай келтіруіне болысып, уа
көмек беруден тартынбаса керек»,- деген өтініш, тілекпен ... ... ... ... көзге ұрып тұр. ... ... ... ... ... ... ... көмегіне
сүйену арқылы ел әдебиеті мен тарихына қатысты құнды деректерді халық
арасынан жинауға көмектесетін тек ... ... ... баса ... басқа халықтардың мұрасын жинаудағы жетістіктері қоса айтылып,
оқырманды осы іске ... ... ... ... жылы ... уалаяты» газетінің №47 санында «Басылып шыққан кітап
туралы» ... ... ... ... ... ... словарь» сөздігі 1897 жылы шыққаны туралы басылған. Бұл
мақаланың авторы – В.Ладыгин. Мақалада қазақ ... ... ... ... ... ... айтыла келе, кішкентай болса да бұл
сөздікте көп керекті сөздер жазылғандығы, қазақ балаларына орысша ... ... ... ... Бұл тек ... ғана емес ... ... тұрысын, заңын білгісі келетін орыстар үшін де ... бар ... баса ... ... ... ... ... емес,
қалтаға салып жүруге ыңғайлы. Өзі 263 бет. Бұған қарағанда бағасы да (бір
теңге) ... ... ... ... тұратыны мынау. Орыс әрпімен
жазылған, араб әрпімен переуат қылып, басына ... ... ... ... кітап жарнамасы осы материалға ұқсас болып ... ... ... Осы басылымда «Сарыарқа» атты газеттің шыға бастауы және
оның таратылу тәртібі туралы ... ... бар ... мақала
берілген. Онда: «Семейде шығаруға қам қылып жатқан ... ... ... ... ... қазірге жұмасына бір рет шықпақ. Жылдық қақы 6
сом, жарты жылдығы 3 сом 25 тиын» делінген.
«Қазақ» ... 1917 жылы ... ... ... «Сарыарқа»
«Қазақ» емлесімен шығару мақсатымен «Қазақ» басқармасында қызмет етіп
тұрған Имам ... ... ... Имам жүріп кетті. «Сарыарқа»
көңілдегідей ... ... ... ... ... ... ... Семипалатинск. Ред.газ. «Сарыарқа». Осы ... ... ... ... ... құттықтау мен жарнама сарындас
қысқаша материалдарды бүгінгі БАҚ-та да кездестіреміз. Осыған ұқсас қысқа
материалдарды «Қазақ» газетінен де ... ... ... ... парақтап шықсақ, жарнама сарынындағы материалдар ... сол ... ... ... жарнаманың үлкен орын ала
бастағанының куәсі боламыз. Ол кездегі «Қазақ» ... ... ... ... ... ... басылымдар, өнерге қатысты
жаңалықтарды хабарлау, дүйім жұртты соны оқу мен ... ... ... жарнамалар халықтың жадын жаңғыртып қана қоймай, күнделікті өмірлерімен
астасып, ... ... ... ... «Қазақ» газетінің жарнама
сарындас қай мақаласын алсақ та, ... ... ... және ... бойынша халыққа қажетті жаңалықтан құлағдар ететін хабар-ошар
ретінде беріліп отырған.
Кей ... ... ... айдарымен жарық көрген материалдар да
болды. Сөзіміз дәлелді болу үшін бірер мысал ... ... ... ... ... ... Торғай облысының
халқына таратқан ... деп ... ... ... ... деп ... Жарнаманың мазмұнына қарап отырсақ, қазіргі таңда
кездесетін саяси жарнаманың элементтерін көруге болады. «Торғай облысындағы
қазақтар һәм ... біз, ... ... ... ... шын көңілімізбен сіздерден учредительное собраниені
қорғауларыңызды өтініміз»,- ... ... ... саяси жарнамада
кездесетін үгіт-насихат формасының бастаулары екені көзге ұрып тұр. ... ... ... ... ... берілуі. Жоғарыдағы жарнама
сарындас мақалалардың осы күнгі ... ... ... ... ... ... ... кезеңдегі жарнама
Тарихи оқулықтар беттерінде 1917 жылдың қазан айынан 1918 наурыз айына
дейін Кеңес өкіметі Қазақстанның елді ... ... ... деп
жазылған. Одан кейін Қазақстан Азамат соғысы жылдарын, ауыл мен селолардағы
жаңа ... ... ... ... ... және 1920-1940
жылдардағы индустриялық даму кезеңін бастан өткерді. Одан қалса, Ұлы ... ... ... осы ... ... барлығы да қазақ мерзімді
баспасөзіне өз әсерін тигізбей қоймады. Одан бергідегі – ... және 1965 ... ... реформасы да қазақ баспасөзіндегі
жанрлардың өзгеріске ұшырауына ... ... Бұл ... ... ... ... құралына айналды. Жарнаманы мемлекет
өз бақылауына алды. Жарнама құны ... ... ... отырды. Бір
жарнама беру үшін бірнеше сатыдан тұратын комиссия алдынан өту ... ... ... ... ... бар ... сауал бірінші кезекте ... ... ... қажет дегенде азаматтардың рухани жан-дүниесін көтеретін
мәдени іс-шараларды ... ... ... ... қойылды. Сол кездің
жарнамаларының басым көпшілігі «Біздің анықтама бөліміміз» атты ... ... өнер ... ... ... ... ... Мәселен, «Социалистік Қазақстан» газетінде (қазіргі
«Егемен Қазақстан») «Семей облыстық Абай атындағы музыкалық драма ... 20-29 май ... ... атындағы академиялық драма театрының
үйінде өнер көрсетеді. Касса күн ... ... ... 20-ға ... ... ... орысшаға аударылады» - деп телефон нөмірлерін жазған.
Осы тақылеттес жарнамалар аталмыш газеттің кез-келген ... ... ... ... ... ... ... теледидарларын
жарнамалаған. «Басқа бөлмеге, ас үйге апарып қоюға, саябаққа және басқа
жерге барғанда алып ... оңай ... ... ... Ц-430»
немесе: «Электроника Ц-432» қара-ақ, сол сияқты түрлі-түсті көрсету
бағдарламасын ... ... (8,7 кг.) мен ... (37х24х27 см)
шағын қиғашынан алғанда экраны 25см»,- деп жазылған жарнамадан ... ... ... ... ала ... ... осы ... стильдік қатеге
жол берілгендігі байқалады. Оған қарағанда «Актюбрентген» ... ... ... ойыншықтарын жарнамалаған мәтін әлдеқайда
тартымды ... ... ... осы ... ... ... ... бұрынғыдан да қызықты болар еді. Қуатты «самосвалды» жүк
тасуға таулы жерлерде жүретін машинамен жүрексінбей ең қиын ... ... Ал, ... машина тіпті керек. Себебі, қуыршақтар жиі ауырады
ғой...» («Социалистік Қазақстан» 1985 ж. ... ... ... «Луч»
маркалы әйелдер сағатын, «Харьков» электр ұстарасын жарнамалаған. ... ... ... «... ... көз ... қырынуға болады. Олар
берік, басты зақымдамай таза қырады және теріні ... ... және ... ... 15-23 сом ... деген мәтіндермен
жарнамаланған. Белгілі маусымдарға арналған жарнама осы ... ... көп ... ... жоғарғы оқу орындарына студенттер
қабылдау кезінде «Студенттерді қабылдайды» деген айдармен ... ... ... ... Және ... ... ... жақындаған тұста әр
басылым өз басылымдарын ... ... ... бұл ... дегендей, әсерлі сөздермен жарнамалап тұрған екен. Бұл
үрдіс әлі күнге дейін өз кезегінде жалғасып келеді.
Қазіргі ... ... ... ... ... ... пайда бола ... ... ... ... көркейіп өсе бастады. Оның үстіне елімізде
жүздеген тәуелсіз басылымдар пайда болды. Ондай ... ... ... ... Бұл бәсекенің басты мақсаты - таралым санын ... ... ... ... ... - оқырманның қажеттілігі мен сұранысын
өтеу, олардың қоғамдық тапсырыстарын орындау болып ... ... бірі де ... - ... ... осы ... ... орыс тілді жарнамалық газеттер шыға бастады. Қазақ тілінде
шыққан тәуелсіз басылым «Аруана» ... еді. Ол ... ... газет
болғанына қарамастан жарнамаға үлкен орын берді.
Республикалық «Жас Алаш» газетінің қосымшалары жарық көретіні белгілі.
Сондағы ... ... ... 1992 ... 29 ... ... ... 1992 жылдың 22 тамызынан бастап ... ... ... алып ... ... деген айдармен бір бетті арнаған.
Онда қалтасы қалың емес оқырмандардың жарнамасы жарияланып отырған. «1988
жылы зауыттан шықан «Запорожец» ... ... бір ... ... ... бес ... ... «Жас Алаштың», «Жібек жолы»
қосымшасы 1992 жыл, 29 тамыз деп, мекен-жайын көрсеткен. Әр ... ... ... ... ... аңғару қиын емес. Газеттің бір ... ... ... ... жарнама бетінде жиырмадан астам жарнама
(құттықтау, сату, айырбастау) жарық көріп отырған.
Бұл басылмының әр шығып тұрған ... ... ... ... ... ... ... құттықтауға арналған – 37-і,
«таныссам деп едім» ... – 7, ... ... бой ... т.б. ... Бір ... ... жолы» қосымшасы бір ғана
«Көкжал» қорын бір бетке тұтастай жарнамалаған.
Ұлт апталығы «Ана тілі» газеті алғаш шыққанда ... ... ... ... ... ... бетінде «Эйр-Астана» компаниясын
жарнамалаған. Әрі бұл жарнама бір орында тұрақты жарнамаланып келген. ... ... ... ... сандарына шолу жасау барысында
анықталған жайттар).
Ал, республикалық «Егемен Қазақстан» газеті, «Алкон нан - ұн ... ... ... ... ... ... ... санаторий» - Қазақстандағы ең жақсы емдеу орталығының бірі. Ол
теңіз ... 1240 метр ... Іле ... ... көркем
қойнауына орналасқан. Бұл емдеу ... ... ... ... ... ... емес ... қозғалыс жүйелерінің сырқаттарына
маманданған», - деп жарнамаланған.
Қазақ баспасөзіндегі жарнама тарихының әр ... ... ... ... ... ... ... басылымдарындағы
жарнаманың мақсаты мен бүгінгі таңдағы баспасөздегі жарнаманың мақсаты
қарайлас. XX ... ... ... ... ... ... ... жарнаманың басым көпшілігі материалдық ... ... ... ... еліміздің дамуы қоғамның барлық салаларындағы сапалы
өзгерістермен ерекшеленеді. Бұл жаңару үрдісі ... ... ... институттардың барлығын қамтып өтті. Елдің нарықтық экономикаға
көшу кезеңінде көптеген мекемелер мен ұйымдар тәуелсіз ... ... ... ... сай ... дұрыс ұйымдастырылған кешенді
маркетингтік бағдарламасыз өз жұмыстарынан оң нәтиже шығару ... ... ... ... – маркетингтік коммуникацияның маңызды құрамды
бөлігі бола отырып, тұтынушымен ... ... ... ... тиіс.
Дұрыс ұйымдастырылған, сондай-ақ іс жүзіне ... ... өте ... ... ... тез өндірілуіне мүмкіндік береді. Бұл мекеменің ақша
айналым процесінің тез ... ... ... ... ... ... ... тиімділігінің жоғарылауына
септігін тигізеді. Яғни, ... мен ... ...... ... ... ... және нарық жүйесінің маңызды реттеушісі екені даусыз.
Бүгінде БАҚ- тағы ... ... бір ... ... ... ... ... айналып отыр. Сондықтан көптеген мекемелер
жарнама бюджетінің едәуір көп бөлігін БАҚ-тағы жарнамаға жоспарлайды. ... 75 ... көру ... ... ... ... дәлелденген.
Қазіргі таңда бұқаралық ақпарат құралдарындағы жарнама ... ең ... бірі ... ... ... Бұл ... ... жарнама
берушілердің кең ауқымды көлемі ... ... ... ... ... тұрғыдан зерделеу қажеттілігі туындап отыр.
ІІ тарау. КІТАПҚА ҚОЙЫЛАТЫН ТЕХНИКАЛЫҚ ТАЛАПТАР
2.1.КІТАПТЫҢ ПОЛИГРАФИЯЛЫҚ ...... polys – көп, grapho – ... ... ... Полиграфиялық өнімдер – түпнұсқа түрлеріне кітапшалау, түптеу және
өңдеу түрлеріне, мерзімділік ерекшеліктеріне, қолдану ... ... мен ... және ... жағдайына қарай топталады. Баспа-
полиграфиялық өнімдердің ішіндегі кітаптар жайлы толығырақ ... ... ... ... ерекшеліктеріне, пайдалану
мерзіміне, безендірілуіне, кітап ... ... ... ... тән белгілі бір белгі-ерекшеліктеріне қарай бірнеше топқа бөлінеді.
Баспа ... ... ... ... сұрыптап
(классификациялап), титулдық беттің кері бетіне ... ... ... (УДК) және ... ... ... (ББК) қоюға
міндетті. Осы индекстердің көрсеткіштеріне қарай кітаптарды ... ... ... реттеп қояды. Бұл оқырмандарға қажетті кітаптарды
іздеп табуды жеңілдетеді. (1)
Әлемдік статистика бойынша ... ... және ... ... ... ... ... мұқабалы басылымдарды кітапша деп атай
береді) болып бөлінеді. Басылымдар бір томды, екі және көп ... ... ... ... ... (400 ... 800 бетке дейін бекіту әдісіне
және қағаз қалыңдығына қарай) томдарға бөлінеді. Себебі тым қалың ... ... ... оқу өте ... ... ... басылымның неғұрлым
кіші, әрі кітап бетінің сыйымдылығы аз болған сайын кітап көп томды бола
береді.
Басылымдар ... ... ... қарай терілген және
репродуцияланған болып бөлінеді. ... ... ... ... ... үшін басылым беттерін сурет арқылы шығарады) және
факсимилді (тарихи құнды кітаптарды барынша сол ... ... ... ... тек ... ғана емес, сол құнды ... да ... ... де ... ... қабында дәл қалпында қалдырады.
Репринтпен тек қана аса құнды, оқырманға сол қалпында ғана қымбат, ... өте ... ... ғана ... ... ... ... екен деп, шығара салған репринттердің зияны көп. Мысалы, бұрын кеткен
қателері түзетілмейді, қағаз шығыны көп ... ... ... ... ... Көркемдік безендірілуі мен полиграфиялық
даярлануына қарай жоғары көркемделген кітаптарды атап көрсетуге болады. ... ... ... де ... даярланады. Басылым қағазының сапасы
өте жоғары келеді. Құрылымы арнайы элементтерден тұрады. ... ... ... ... ... ... ... кигізілуі мүмкін.
Кейбір жағдайларда әртүрлі немесе сирек бсу ... ... ... ... ... ... түптелген кітап өнімдері құрылымы ... ... ... және ... ... ... көп еңбек күшін
талап етеді.
Картонды мұқаба дайындау қажетті ... ... ... ... ... ... ... жіптерін, синтетикалық
және табиғи желімдерді, пластмасалық үлбірлерді (пленкаларды) т.с.с
көптеген ... ... ... ... етеді. Картонмен
түптелген мұқабалардың құрылымдары да, ... ... ... да
әртүрлі болады.
Түптеу мұқабасының үстіңгі және астыңғы жағына кітаптың ... ... ... және ... сәндеуге арналған каптал деп ... ... ... ... лента таспалары, буманың бірінші және
соңғы парақтарына қалыңдау арнайы форзац қағазынан ...... ... ... ... ... мұқабалы кітаптармен
салыстырғанда әлдеқайда қарапайым болып келеді. Кітапшалардың ... ... ... дайындау жұмыстары оңай әрі көп. Қосымша
жұмыс уақытын талап етпейді.
Баспаға келіп түскен баспа-полиграфия ... ... ... ... ... білу аса маңызды жұмыстардың бірі. Әрине, тапсырыс
берушінің ... ... ... ... ... ... ... таралымына, қолдану аясы мен пайдалану жағдайларын
ескеру керек. ... ... ... нарық талаптарының ең
маңыздысы – экономикалық ұтымдылықтарды зерттеу қажет. Осы ... ... ... және ... ... неғұрлым азайту
мақсатында кітапшалық құрылымды болып дайындалады.
Қысқасы, кітаптың көркемдік ... ... ... ... ... ... көркемдеу және полиграфиялық құралдармен
кітап мазмұнын қайта ... ... Бұл - ... ... ... болып шыққанға дейінгі аралықты қамтитын процесс. Ол ... ... ... ... ойының аясынан шықпай,
өзіне тән техникалық сипатта жасалып, ... ... жол ... ... ... туғыза алады. Кітаптың ішкі мазмұны ғана емес, сыртқы
безендірілуі сол ... ... ... жеткізе алатындай
үйлесімді сипатта болуы керек. Ол үшін ... ... ... ... ... және ... ... арқылы кітаптың мазмұнын, табиғатын
жан-жақты ашып, оқырманның түсінуіне барынша кеңірек жол ашу;
- кітапты оқып, пайдалануға қолайлы ету, оқуға жағдай туғызу;
- мұқабасын ... ... ... ... ... ... әдемілігін арттыру;
Баспадағы жұмыста техникалық редактор ең ... ... ... өткізеді. Бұл жағдайда А4 форматы пайдаланылады. ... ... қоса ... 58-60 ... ал, жол 28-30 болуы
керек. Гранкалық ... бұл ... ... мәтіннің екі жағынан,
астынан және үстінен көп мөлшерде жол қалады. Себебі, бұл орынға ... ... ... ... ... Кітапты
безендіру ісі үш кезеңнен тұрады:
1. Графикалық безендіру;
2. Кеңістікті компазициялық;
3. Техникалық материалдық;
Бірінші топқа әртүрлі қаріптер, иллюстрация: арнамент, сызу және ... ... ... ... ... кітап элементтерінің мөлшерлерін
орналастырудың барлық түрі кіреді. Мысалы: ... ... ... ... ... мен ... ... Кітап беттеріндегі тақырыптарды,
кестелерді, суреттерді орналастыру ісі жатады. Үшінші топқа ... ... ... ... ... мата, бояу т.б. таңдау процесі жатады.
Баспахана өнімі ретінде кітап екі ... ... ... ... Кітап блок қабы
Кітап блогы дегеніміз ол - титулдан бастап соңғы бетке дейінгі мәтін.
Кітап блогының қабын ... ... ... ... ол ... ... ... алғашқы қабының бірінші бетінде шығарманың аты,
автордың аты-жөні жазылуы тиіс. Ал, корешокта да осы ... ... ... тігінен тұрғанда оқуға ыңғайлы болу үшін өзгеше беріледі.
Кітап богының қабын безендіруде үйлесімділік ... роль ... ... мен блок ... ... ұстап тұратын бетті форзац деп атайды.
Супер мұқаба деген де бар. Бұл ... ... ... екінші бір
мұқаба. Блок қабы көзге бірінші боып түсетіндіктен оның безендірілуі көркем
болуға тиісті және бұл ... ... ... ... ... ... артқы бөлігінде, кітап бағасы және басылым орны көрсетіледі.
Шмуцтитул – екінші тараудың немесе екінші бөлімнің басталғаны туралы
хабар беретін иллюстрациялық ... ... ... ... ұғым бар. ... ... ... бір тұтас графикалық суретпен көркемделіп кітап
идеясын мазмұндайды.
Соңғы бетті безендіру. Қазірге дейін ... ... ... ... мен ... ... ... салады. Бұл техникалық
редактордың жұмысын жеңілдеткенмен бір қалыптан шыққан кітаптардың өмірге
келуіне ... ... Сол ... ... ... ... ... ескеру қажет:
Библиографиялық мәліметтер:
1. Басылымның индексі;
2. Автордың толық аты-жөні;
3. Кітап аты;
4. Басылымның шыққан жылы мен орны, ... ... ... ... табақтың саны;
2. Баспа қызметкерлері туралы мәліметтер:
1. Редактор;
2. Суретші, көркемдеуші;
3. Көркемдеуші редактор;
4. ... ... ... ... ... кітаптың басуға, теруге және ... ... ... форматы, беттің көлемі, тиражы толық көрсетіледі;
4. Баспаның мекен–жайы;
5. Баспахананың мекен-жайы;
Егер полиграфиялық безендірулер әр түрлі ... ... ... ... ... толық көрсетілуі тиіс. Мұнда
терілген қаріп мәтін қаріпімен бірдей болуы тиіс. Тек ... кіші ... - ... көлемі. Библиографиялық мәліметтерде автордың аты-жөні және
кітап атын титулды немесе тақырыпшаны терген ... де ... ... мәтіннен өзге жағдайда баспа қызметкерлерінің аты - жөнін
өзгеше қаріппен жазу ... ... ... ... ... ... Шахановтың “Жазагер жады
космоформуласы” атты дастандардан құралған роман кітабының безендірілуі
ерекше. ... ... - ... ... ... ... көзді
қызықтыратыны даусыз. Қызыл қоңыр түске боялған сағымнан қазақ даласындағы
Отырар қаласы, сағымның бергі ... алып ... ... одан ... сар ... ... ... төбесі көрінеді, ғарыш кемелерін ұшыру
орталығы Байқоңыр сағым бұлдырынан автордың өзі Мұхтар Шахановтың ... ... ... ... ... Осы ... бәрін уысына
ұстаған Жаратушыдан кейінгі ұлы ұғым, ұрпақ ... ... ... ... ... ... – сараптамалық көркем ... одан әрі аша ... ... тағы бір ... ... ол - ... ... Әдеттегідей әр бөлімге көшерде шмуцтитул
жәй суреттермен толтырылмаған. ... ... ... мазмұнға байланысты
атақты ойшылдардың қанатты сөздері беріліп отырылады. Бұл цитаталардан
оқырман ойын алып ... үшін ... ... түрлі-түсті фон
бермеген. Керісінше, сұр түсті сызықтар келтірілген. Бұл түстер оқырманның
ойын бұзбайды.
Ендігі мәселе - ... ... Бұл ... ... ... кітапты шығарушылар мазмұнына емес, қызылды-жасылды бояуларына мән
беріп кетті. Сол себепті де сырты әдемі кітаптардың ішіндегі қателерден көз
сүрінеді” ... ... бар. ... бояу мен ... сапалығы
өнімнің өтімділігін артырады. Өйткені қазіргі кітап баспаларының арасындағы
бәсекелестік зор. Ал әріп ... ... ... ең ... кемшілік.
Бұл оқырманды өзінен алыстатады. Сөз болып ... ... ... ... көп орын ... Сөзімізді “Қазығұрт”
баспасының директоры Темірғали Көпбаев ... ... ... ... ... ... ісі өндірістік сала ретінде қалыптасып келеді. Ең
қиын кезең - 90 ... ... мен ... ... болды. Себебі, ол кезде
халықтың әл-ауқаты төмендеп кетті. Нарыққа өткен соң қарны ашқан ... ... ... ... ... ... ... орында қалды. Өтпелі
кезең өтіп, әлеуметтік мәселелер шешіле бастағанда қайтадан ... ... ... ... ... ... үнемдеп үйреніп
қалған халық сол әдетін әлі де ... жоқ. ... ... ... алу өте ... ... 80 ... Алматыда және басқа да қалаларда
көптеген кітапханалар, кітап ... ... Сол ... ... ... ... кісілер жиі бас сұғатын. Барлығы кітапқұмар еді.
Халықты тығырыққа тіреген нарықтық кезеңде ... ... ... ... ... иелері кітап бизнесінен пайда таппаған соң ... ... ... ... келе жатқан ірі баспалардың өзі
бағытынан айнып, қолға ілінген нәрсені шығара ... ... жеке ... Олар ... ... ... пен ... жұмыс істеуден гөрі күн
көру қамында жүрді. Өйткені, ... ... ... ... ... сондай-ақ кітап мазмұндық, тақырыптық жағынан бір жүйеге ... ... ... 5-6 ... кітап сапасына, безендірілуі мен ... ... ... ... Өйткені, нарықтың өз заңдылығы бар. Нарыққа,
бәсекеге ілесе алмағандар сұраныстан шығып қалады. ... ... ... ... адам ... ... ... да өзгереді. Өскелең талғам мен
талап кітаптың да сапалы шығуына әсер етеді.
Елдің ... ... соң ... ... ... ... ... жүйесіне, тақырыбына, мазмұнына мән беріп, рухани ... ... ... бастады. Дегенмен сапасы ... ... ... титтей де пайдасы жоқ кітаптар да ... ... ... мәселесіне келетін болсақ, Қазақстанда полиграфия саласы әлі
жүйелі жолға түскен жоқ. Себебі, ... ... ... ... полиграфист-
маман дайындайтын жоғары оқу орындары болған жоқ. Тек ... ... оқып ... ... ... етіп жүр. Өз ... Және ... полиграфист, редактор дайындайтын оқу орындары
саусақпен санарлық. Сондықтан біздің ... ісі, ... ... ... ... келмейді. Оларда кітаптар әрі арзан, әрі
сапалы. Бізде сапасы төмен, ... ... ... Оның ... себебі, бізде
қағаз комбинаттары жоқ, қағаз өндіріп шығармаймыз. Қағазды шетелден сатып
аламыз. Ол ... ... ... есе ... кетеді. Қағаз қымбат болған
соң кітап та қымбат. Ол аз ... ... ... ұсынған кітап нүктелері
түк істемей ... 35 ... ... баға ... Сөйтіп, оқырманға жеткенше
баға шарықтап кетеді. Сондықтан ең әуелі елде қағаз өндіру ісін ... ... ... ... ... қолданылатын полиграфиялық жабдықтар сақадай-сай
болса, құрама бөлшектері өз елімізде шықса, кітап сапасы жақсарып, ... еді. ... ... ... ... желімдеу, бүктеу, тігу,
беттеу сияқты жұмыстар қолмен жасалып жатыр. ... ... ... ... ... ... Сондықтан басу
машиналары тез бұзылады, қателіктер жіберіледі. Яғни, кітап сапасы да ... ... ... безендірілуі, сапалы ... ... ... ... де ... ... кітаптар сапалы болғанымен оқырманға ... Көп ... ... ақ ... ... мұқабасының қатты,
түбі тігілгенін қалайды. Ал қағаз неғұрлым қалың болған ... ... ... ... ... Мысалы, Ресейде 100-200 мың данамен шыққан
бестселлердің, ең өтімді кітаптардың көбі газеттік қағаздармен ... ... ... ... әрі ... ... арзан болады. Сондықтан
кітапты неғұрлым ыңғайлы етіп шығару керек.
Тақырыптық жағына келетін болсақ, қазір ірі ... өз ... Бірі ... зерттеу, зерделеумен айналысса, енді бірі көркем
әдебиетті, бірі көп ... ... ... ... тек суретті
кітапшалар шығаруға ... ... ... ... сапа ... келе жатыр. Қазір елімізде 300-ден аса баспа бар екен. Бірақ кітап
таралымы өте аз. ... ең ... ... кітапты таңдап шығару, тарату
қолға алынуы тиіс». Ал, «Ан-Арыс» баспасының директоры ... ... ойын ... сабақтады: «Қазір кітаптың сапасы, басылуы осыдан он-жиырма
жыл бұрынғымен салыстырғанда ... ... ... ... кітап
басатын техникалардың сапасы артты. Бәрі компьютерленді. Кітапты басу,
өңдеу, ... ... ... ... ретінде жеткізу жақсарды.
Ал, кемшілігіне келсек, әр баспа қаржысын үнемдеу үшін көп ... ... ... ... ... тек ... ғана алады. Ол
корректордың, әрі редактордың жұмысын ... ... ... ... ... ... ... қолжазбаны оқығанда ... ... ... мен ... қателерге назар аударуы қажет. Ал,
редактор мазмұнына назар аударады, автормен ... ... ... ... ... Содан кейін аға редактордың қолына тиеді. Осылай
үш рет оқылымнан өтпеген соң қате міндетті түрде кетеді. Сол күйі ... ... ... ... бір ... - ... ... оқымауы. Барлығы интернет
қарайды, компьютермен жұмыс істейді. Тіпті, енді бес-он ... ... ... ... ... ... ... пікір бар. Бұл мүлде
негізсіз, бос әңгіме. Еш уақытта электронды дүние тасқа ... ... ... ... ... Компьютер басқа жастанып, бетін қайырып
қойып оқитын кітап емес қой. Сондықтан ол еш ... ... ... (3)
Елімізде кітап, яғни полиграфия өндірісінің дамуы егемендіктен кейін
ерекше қарқын алды. Үкімет бағдарламасына сай түрлі саладағы кітаптар жарық
көре ... 2001 жылы ай ... 200 ... ... 2004 жылы ... 600-ден
шықты. Бұған қарап, елімізде ... ... ... ... ... ... ... өте аз демейміз. Олардың мемлекеттік тілдегісі 80
пайызды құрайды. ... жаңа ... көп ... – оқу ... ... ғылыми зерттеулер, көркем әдебиеттер.
Ең бастысы, қазіргі кітап та – сол баяғы кітап. Сыртқы безендірілуі,
шығарылым сапасы жөнінен ... ... көш ... ... деп ... ... ... да айтарлықтай өскен. Бұрын «Жазушы», «Жалын», «Өнер»,
«Мектеп», «Қайнар», ... ... ... ... ... жылдар
бойы олар атқарған шаруа көп. Қазір бағыты түзу, тындырып жатқан ісі мол
басқа да ... ... мол. ... ... де ... ... ... түрлі баспалар ашылып жатыр.
2.2. КІТАП БЕЗЕНІ, МӘТІНДІК СИПАТЫ
Баспагердің негізгі міндеті – сапалы туындыны жақсы етіп жарыққа шығару.
Оның ішкі мазмұны мен ... ... ... ... тұруы тиіс.
Жасыратыны жоқ, қазіргі баспагерге кітаптың ішкі ... ... ... ... ... ... ... кітап
дүкендерінде де сырты, қағазының сапасы жоғары кітаптар бірден көз тартады.
Бірақ, берері мол, ... іші мен ... ... ... ... ... ... Қалай дегенмен де, баспалар арасында бәсекелестік тумай, сапалы
дүние күту мәнсіз.
Кітапты безендіру ерекшеліктері
Кітап ... ... ... әрі ... суретші Фаворский: “Кітап деген
ұғымды бір жағынан, әдеби шығарманы оқитын техникалық құрал деп ... ... ... ... ... ... керемет кітаптар жазылған. Сол кітаптардың
ғасырлар бойы атқарып келген функциясы тым қарапайым, Ол - бір ... ... ... ... ... бір ... ... Бірақ сонша
қарапайым қызмет бола тұра оның қажеттілігі күннен күнге ... отыр ... ... бар ... арта ...... Кітап арқылы біздің эрамызға
дейінгі адамдардың қалай тірлік етіп, не оқығандарын, не армандап, ... ... біле ... Бұл ... ... ішкі мазмұнымен бірге
оның безендірілу ісі де өте зор ... ие. ... біз ... ... ... ... кітаптың мазмұны арқылы білсек, ал, оны ... ... көз ... алып келу процесіне безендіру ісі жауапты.
Кітапты немесе басқа да басылымды ... ... - оған ... ... ... Бұл - ... мен ... және техникалық редактордың
сонымен қоса полиграфистер еңбектерінің ортақ жемісі. Сондықтан қандай ... ... ... ... ... айналмас бұрын ол екі сатыдан: әдеби
және полиграфиялық өңдеуден ... ... ... әртүрлі аудиторияға
арналған. Ең бастысы, кімге арналған болса да ... ... ... ... ... бұрын редакторлар осыны ескереді. Оқырман еш ... ... үшін ... ... ... оның ... ... графикалық элементтері өзара үйлесім тауып тұруы керек.
Мәселен, осы саланың жетік білгірі Әбілфайыз Ыдырысов ... ... ... ... ... ... қояды: Біріншіден - мазмұнды
айқындап беру, екіншіден - оқушылардың назарын өзіне аудару, үшіншіден ... ... ... ... ... ... жасау. (4)
Кез келген кітапта безендіру ісі жетекші роль атқарады. Өйткені, ... ... оқып білу бір әсер ... екінші бір әсерді оқушы
суреттер арқылы алуы ... ... ... жағынан сапалы басылуы
еліміздегі баспа ісінің қаншалықты деңгейде екендігін де айғақтап береді.
Мәселен, ... ... ... ... ... мол, ... келе ... тоқырау кезінде шатқаяқтап кеткенімен, бұл күнде ... ... ... қалмай, аяғынан тұрды. Қатарға кейін
қосылғанымен, заман ... тез ... ... ... ... ... ... да елімізде аз емес. Міне, осындай баспалардан жарық көретін
еңбектердің ішкі мазмұны да, жалпы безендірілуі де талапқа сай ... ... ... ... те, ... ... ... халықаралық кітап
көрмелеріне жиі қатысатыны, жоғары бағаға қол жеткізіп ... ... ... ... ... баспалар қазіргі ... ... ... озық ... ... ... ... сөздің өзі латынның “illustrares” деген ұғымынан
туындаған. Яғни, “түсіндіру”, “көрнекті етіп ... ... ... ... ... ... ... дәнекер, көмекші, толықтырушы,
екіншіден, мазмұндық, жеке туындылық роль атқарады. Баспа өнімін безендіру
ісінде ... ... ...... үлкен екі салалы болып
келеді. Біріншісі – қолсуреттер. Бұл суретшінің бейне, ... ... ... өз ... ... сызық, түртіктер, бояулар арқылы
бейнелеп “жазуы”. Суреттің екіншісі ...... ... бейнені, құбылыстарды жарықпен “жазуы”. Суреттердің қай
саласына болмасын тән ...... ... айтуынша, әдеби және
полиграфиялық безендірудің арқасында кітаптың мазмұнын толық ашып ... Ал, ... ... әрі ... ... шығуы безендірудің ішкі және
сыртқы элементтеріне ... ... ... және полиграфиялық
безендірулер бір-біріне қайшы болмауы тиіс. Олар бірін-бір толықтырады.
И.Ф.Бельчиков иллюстрацияға мынандай ... ... ... ... басқа да кескіндеме өнерінен ерекшеленетін тұсы
ол толығымен шығарманың мәтініне тәуелді болады. Иллюстрацияның
тақырыбы шығарманың ... ... ... ... кете ... Кітапта қажет деген иллюстрация қолданылады. Иллюстрация мәтінде қиын
ұғым кездескен кезде ғана толықтауыш ретінде қолданылуы керек. Ал, бей-
береттілік оқырманды жаңылыстырады.
3. ... ... ... ... анық болуы қажет.
4. Иллюстрацияның орындалуы кітаптың идеясының тұтастығын ... ... ... ... ... ... ... еш ауытқымауы
керек. (5)
Мысалы, “Алматыкітап” баспасынан жарық көрген «Тазша бала» кітабының
безендірілуі өнімнің өтімділігіне ... ... ... тұр. ... ... түгелдей суреттерден тұрады. Тазша бала - аңыз кейіпкері. Бүлдіршіндер
оны ... ... бәрі одан ... үлкен екенін суреттерден байқап,
ертегі әлеміндегі кейіпкерлермен бірге қиялдап, бірге қуанып отырады. Тазша
жер бетін ... ... ... ... жол сапарда болады. Кітаптың әрбір
беті арқылы кейіпкердің жүрген жолдары жалғаса ... Жол ... ... ... ... құмды шөлге кез болады. Қазан-қазан ет қайнатқан әжелер,
жолаушыны бір тостақ ... ... ... киіз ... ... бойжеткен,
төбеде отырған данагөй қарттың суреттері арқылы безендірушілер ... ... ... ... ... ... Безендіруші осының бәрін
саясаттық, өнерлік, ... ... ... ... ... мен ... ... арасында, мазмұн мен сурет клишесі арасында, сызықтар мен ... ... ... жатуы керек.
Иллюстрациялық әдеби шығармаларда, ... ... ... ... бірінші орында тұрады. Ондағы ... ... ... ... нәзік детальдарды шешуге көмектеседі.
Немесе кейіпкердің қалыптасқан жағдайға қарай ... ... ... ... ... кеткен дүниелерін иллюстрация ғана жеткізіп бере
алады. Мектеп алды оқулықтарда, партреттік суреттерде, түрлі ... ... ... мазмұнға айналады. Сол арқылы оқырман
өмірді, ... ... Осы ... ... ... үш ... жарық
көрген Ермек Өтетілеуұлының балаларға арналған кітаптарын және “Қауіпсіздік
шаралары” ... ... ... әдебиеттерін мысал етуге ... ... ... арналғанымен оларды безендіру, иллюстрация
қолдану үлкен маңызға ие. Мәселен, кітап сыртында үстіне ұлттық киім киген
өнерлі бала ... екі есе ... ... ... ... аса ... ... Суреттің астына еш түсініктеме бермесе де, сурет қазақтың
музыка аспаптарының ішінен ... ... ... баланың қолындағы қобыз
сонау ата-бабамыздан қалған жәдігер екенінен сыр шертеді. ... «Жыл ... ай» ... ... және ішкі ... де ... ұлттық сипат
бар. Басына сәукеле киген ... ... он ... ... ... өрген
де иығына түсіріп қойған. Балалар бұл суретке ... ... ... ... ... зерделеріне сақтап қалады, ойланады. Осы
тектес кітаптар қатарына «Ісмерлер» атты ... де ... ... бұл ... ... ... қол еңбегімен таныса алады.
Кітаптың мәтіндік сипатына полиграфия ісіне қойылатын талаптар да ортақ.
Яғни, кітаптың жоғары сапада жарық көруіне ... ... ... ... Кітап мәтінінің құрылымы: басы, негізгі бөлімі және соңы ... ... ... ... ашып ... үшін полиграфиялық өнімдер
дайындаудың басуға дейінгі үдерістерін қарастырайық.
Алдымен, тапсырыс бойынша ... ... ... ... ... алу ... Суретші дизайнер басылымның мазмұнына сәйкестіріп
безендіру макетін таңдайды. Ол үшін ... ... ...... ... ... Жоспар графикалық тәсілмен ... ... ... ... ... бет дайындалғанға дейін
редакцияда сызылады. Ол басылымның терілген ... ... ... көрсеткіштері мен талап нұсқасы белгіленген басылымның
мәтіндері теруге жіберіледі. Терілген мәтін нұсқаларында ... ... ... ... қолдары қойылады.
Мәтіндер, кестелер, тақырыптар мен қосалқы мәтіндер компьютерде
теріліп болғаннан кейінгі орындалатын ... ... бірі – ... ... ... ... ... элементтері біртұтас
жинақталып, бірдей көлемді беттер түрінде белгілі бір ... ... ... ... ... ... төменгі жағында
сызықша арқылы бөлініп жазылатын сілтеме және онымен ... ... ... ... ... ... ... сілтеме)
Колонтитулдар оқырмандарға керекті ақпараттарды немесе мақаланы ... ... ... – алдымен, тапсырыс талаптары бойынша ... ... ... ... ... ... беріп, кітап
бумасындағы дәптерлердің қойылатын орнын ... ... орны ... дәптерлерден болашақ кітаптың бумасы
дайындалады. Әр кітаптың ... ... ... бүктемелеу,
жинақталып, бекіту тәсілдері де әртүрлі болады. Мысалы, кітап беті ... асып ... әр ... бір біріне кигізіліп жинақталады. ... ... ... ... бір рет, екі рет, үш рет ... ... ... береді. Яғни, кітаптардың әрқайсысының техникалық
көрсеткіштерінің ерекшеліктеріне қарай макеттері де әртүрлі ... ... ...... ... суреттерді көркемдеп орналастыру
үдерісі жатады. ... ... ... ... ... ... бар. Олар ... аралас терілген беттің ішінде бір
жағынан (ашық беттеу), екі жағынан, үш жағынан ... ... және ... ... жағдайында төрт жағынан (бүтеу беттеу) беттеу ... ... ... ... соң сынама көшірме қаралып шығады
да, корректуралық түзетулерден өтеді. Басуға дейінгі үдерістерді – ... ... ... ... ... және басу қалыбын даярлау
үдерістері деп екіге бөледі. Мәтінді теру, бейнелік материалдарды ... ... ... да орындала береді. Баспада ... ... теру ... ... ... ... ... PDF
форматтарында дайындалған электронды макеті дайындалып шығады. ... ... ... үлгі ... ... ... ... ТАБИҒАТЫ,
ПУНКТУАЦИЯЛЫҚ САУАТЫ
Жалпыхалықтық тіл негізгі қатынас құрал ретінде өмірдің барлық
саласында қолданылады. ... ... ... бір ... ... ... тіл. ... қарым-қатынастын түрлері әр түрлі болуына
байланысты тіл де бірдей пайдаланылмайды. Сондықтан тілді ... ... үшін ... бір ... болу ... ... белгілердің дұрыс
қолданылуын зерттейтін ғылым саласы стилистика деп ... ... ... ... стильдердің әр түрін қолданады. Әдеби
тілде стильдерді былайша жіктеушілік бар:
1. Ресми іс қағаздар тілінің стилі
2. Публицистикалық ... ... ... ... ... әдебиет стилі
5. Ауызекі сөйлеу тілінің стилі.
Ғылыми-көпшілік ... ... ... кейіннен пайдаланыла бастады.
Бұл стильдің пайда болуы ғылым мен ... ... ... ... ... стилінде қолданылу үшін салалық ... ... ... ... жалпы халықтық қолданымға түсуі керек.
Жалпы халықтық қолданымға түскен кезде олардың тар ... ... ... ... ... ... ... синтаксисі де өзгеріске
ұшырайды. Енді терминологиялық бірлік ұлттық әдеби тілдің ... ... Енді бұл ... ... тар салалық
ғылым тілінің бірлігі болудан қалады. Бірақ, өзінің бұрынғы ... ... ... беретіні де түсінікті. Алайда, ендігі жерде бұл екеуінің
арасына теңдік белгісін қоюға болмайды.
Ғылым тілі ... ... ... ... ... ... ... көзқарасты қолдайтын ғалымдар оны жеке
функционалдық тіл ... ... жөн ... ... ... маманы А.В.Суперанская өзінің «Әдеби тіл және ... атты ... осы ... ... ... (8) ... ... мен тұжырымдары біздің жұмысымыздың нысанына да
тікелей қатысты. Олар ... ... ... ... ... Атап ... ... лексика әдеби тілдің құрамына кіреді деген пікірдің
қаншалықты ақиқаттығына көз ... үшін ... ... жасайды.
Бірінші қарама-қарсылық: «жалпы лексика – арнулы лексика». Жалпы
лексика сөздің жалпылама ... ... ... Яғни, бұл сөздің
жалпылама қабылданған ұғымының болуын, оның мағынасын түсіндіріп ... ... ... ... ... ... ... Ал арнаулы лексика тобына кіретін сөзді қолданарда ... ... ... ... ... ... ... жағынан жалпы
лексикалық бірлікпен бірдей тұлғада болғанмен, арнаулы ғылыми мәтінде ... ... ... Мысалы, су, айналыс, мүлік жалпы лексикада
күнделікті қолданымдағы сұйықтықты, айналу процесін, заттың ... ... ... ... ... ... лексикадағы мағынасы өзгеше.
Химиктер үшін су – «сутек пен оттектің химиялық ... ... ...... алу және сату ... ... өнімін, ақшаны, басқа да меншік
объектілерін айырбастаудың тауарлы өндіріске тән нысаны», заңгерлер үшін
мүлік – «меншік құқығының ... ... ... сөзінің жалпылама
қолданымдағы мағынасы - белгілі бір қашықтықта ... ... ... ... ол: 1) электрлік тербелістерді ... ... ... 2) ... қашықтыққа беру үшін қолданылатын электрлік
аппараттар жүйесі. Келтірілген мысалдардан арнаулы мағынаның кейде жалпы
мағынадан ... ... ... ... ... ... «әдеби тіл – арнайы мақсатта ... ... ... ... ... ... жүйелер мен
терминологиялық бірліктердің сипаттамалары жасалады, ... мен ... ... ... ... арнайы мақсатта
қолданылатын тілге ерекше шектеулер қояды. ... ... ... үтір ... Бұл әдеби мәтіндерге жат
құбылыс. Арнайы ... ... ... ... ... бір-бір
ұғымға байлаулы болғандықтан, тақырыптық өрісте ... ... ... өз ... ғана ... ... ... жол жоқ.
Экскаватор шөміші, әдеби тілдегі шөміш не ожау ... ... ... ... синонимия арнаулы мағынаның ... ... ... оған сай келетін жаңа ... ... ... немесе бұл ұғымның тұтас еместігін, оның одан әрі ... ... ... мақсатта қолданылатын тіл – жұтаң тіл.
Оған метафоралардың, стилистикалық синонимдердің, көркем ... ... жоқ. ... жаңа ... атау ... ... ... сөздер де қолданылады. (10)
Үшінші қарама-қарсылық: «әдеби тілде термин – арнайы ... ... ... Термин әдеби мәтін тілінде өзінің арнаулы
терминологиялық ... ... ... Әрине, егер жазушы ... ... ... Ал ... ... ... тілде бейтермин
сөздердің ұшырасуы - әдеттегі құбылыс. Олар ... ... ... ... ... ... да, ... кеңістік пен уақыттағы
қатынастарын көрсетуге арналатындықтан, ... ... ... ... ... алмай отыра алмайды. Әрбір арнаулы кәсіби мәтінде кең
мағыналы ... ... ... тән ... ... Олардың саны
шектеулі, мағынасы арнаулы мақсатқа бағдарланған ... ... ... ... ... ... жатыр, организмдегі темірді қалпына келтіру. Ғылыми
еңбектердің тілі – іскери ... ... ... болу ... бір ... ... тіл. ... ғылыми еңбектердің тілі
кәсіби қарапайым сөздер мен кәсіби аргодан айқын ажыратылмайды. Ал ... ... ... ... ... ... айқын
ажыратылады. Әдеби тілде әдетте жергілікті сөздердің жалпылама ... ... Ал ... түсіну үшін, оларды мағынасы ішінара сәйкес
келетін лексикалық баламалармен ауыстыру жеткіліксіз. ... ... ... ... меңгеру қажет. (11)
Төртінші қарама-қарсылық: «сөзқолданымды реттеу – ... ... ... ... ... тіл ... ... жұмыс
жасайтын мамандар айналысады. Терминологиялық жүйелерді құру ісімен
айналысатын – ... ... ... ... ... және бұрыс
қолданым мысалдары жинақталып, нормадан ауытқу ... ... ... ... шығармалардың беделі ескеріле отырып, басым
бағдарлар ... ... ... құру ... ... ... терминделетін ұғымдар айқындалып, олардың арасындағы тек-түрлік
иерархиялық қатынастар ... ... ... ... сөздердің
лексикалық мүмкіндіктері ескеріліп, ұғымдық байланыстары мен сөзжасамдық
мүмкіндіктері мол ... ... ... реттеу де, терминологиялық
жүйелерді құру да сөздердің ... ... ... ... ... ... процестер. Алайда, олар бір-бірінен принциптік тұрғыда өзгеше
негіздерде жасалады. Тілшілер сөзқолданымды әдеби тілдің ... ... ... ... ... ... Ғылым саласының ... ... құру ісін ... және тіл мамандарын қатыстыра
отырып жүзеге асырады. (12)
Бесінші қарама-қарсылық: «термин - бейтермин». Аталған ... ... ... ... сай жүзеге асырылады. Мысалы
логика мамандары өз еңбектерінде термин деп дәл дефинициясы бар ... ... ... – дәл сол сөз, ... дефинициясы жоқ сөз. Ғылым мен
техниканың арнаулы метатілдерінде ... мен ... ... ... ... Ол кезде термин ретінде ғылыми ұғым ... ... ... ғылыми таным процесіне қатысы бар заттардың атаулары алынады.
Екеуінің арасында айқын шегара жоқ. Бір сөз ... бір ... ... екіншісінде – номен болуы мүмкін. Осыған байланысты олардың ұғымдары
да, жүйедегі орындары да ауысады. Ал жалпы ... ... ... ... ... ... ... орын алады. Дәл ... ... үшін ... ... ... ... ... биохимиядағы, теоретикалық физикадағы
мағыналары мен жалпы лексикадағы мәндерін алып қарастыруға ... ... ... лексиканы әдеби тіл лексикасына қосуға
болмайтыны түсінікті болды. Терминологиялық жүйелердің әдеби тілге қатысты
автономдылығы ... ... ... ... арнаулы лексика
саналатыны, көбінесе арнайы ... ... тіл ... белгілі болды. Терминдер – жеке-жеке түрлі сөздер емес. Олар
өздері атаушы ұғымдармен ... ... ... ... ... ... ... жүйелерге ену арқылы түрлі мағынадағы дәл сол бір
сөз болудан қалады. Олар – екі ... ... ... шығу тегі
жағынан және терминологиялық қолданымы жағынан байланысты омонимдер болып
шығады.
Осылайша, ғалым бес түрлі ... ... ... ғылым
тілінің әдеби тілдің құрамына кірмейтіндігін, екеуінің де жалпыхалықтық,
ұлттық тілдің ... ... ... ... ... сыртқы формасы жағынан сөз ... ... ... ... ... сөз ... ... ұғымдық жақтан жалпы
лексикалық сөзден ерекшеленеді. Шындығында, ... ... ... ... бөлігін құрайды. Әрбір ғылым саласының ... ... ... мен ... терминдері бар. Ол ... сол ... ... ғана ... ... ... әдеби тілге тәуелсіздігін дәлелдеп жатудың өзі артық нәрсе.
Сонымен бірге, ғылым мен ... ... ... ... аталатындығы, ал сөздердің лексикалық бірліктер екендігі де ... ... ... ... ... тыс жасанды таңбалар
жүйесіне жатқызу да жөн болмайды. Терминологиялық бірліктер ... ... ... ... және оның басым бөлігін құрайды. Асылы, ұлттық
тіл лексикасын жүйелердің жүйесі ретінде, яғни көптеген ... ... ... жүйе ... ... ... ... қатар,
терминология мамандары тілдегі бүкіл сөздік құрамды жалпылама қолданыстағы
лексика мен арнаулы кәсіби лексикаға бөліп қарастыруды жөн санайды. ... тіл ... ... ... лексиканың семантикалық жағы тек сол
кәсіппен шұғылданатын мамандарға ғана түсінікті болмақ.
Жоғарыда ... ... мен ... ... ... тіл
өзінің кең мағынасында – жалпы ғылыми мәтіндердің тілі болса, тар ... ... ... ... ... ...... оқырманға арналып әдеби тілге
көшірілген ғылыми-көпшілік әдебиеттің стилі. Нақты ғылым саласының ... ... ... ... ... деп ... болмайды. Себебі,
мыңдаған ғылым салалары бар, олардың өз ... ... бар. ... бәрі
де жалпыхалықтық, ұлттық тілдің құрамына кіреді. Яғни, кітаптың тілдік-
стилдік табиғатына бағынады.
Оқырман ... ... ... ... ... ... - ... емленің дұрыстығы және жатық оқылуы. Демек, редакторлық ... ... ... ... ... қадағалаймыз. Содан соң сөздер
мен сөйлемдердің тартымдылығы, бұл мазмұнына кеп саяды. Сатылы ... ... ... кейін кітап өзінің толымды не толымсыз кітап екенін
дәлелдейді.
Тыныс белгілері ... ... ойды ... дәл түсінікті етіп жеткізу
үшін, сондай-ақ баяндалмақшы пікірді ... ... ... ... үшін
қолданылады. Бұл - тыныс белгілерінің басты қасиеті. Тыныс белгілері сөздер
тіркесі мен сөйлемдерді ... ... ... ... ... де, ... аңғарылатын әркелкі құбылысты да білдіреді. Бұл -
тыныс белгілерінің қосымша қасиеті. Жазба тілде ... ... ... ... ... белгілерін дұрыс қолдана білудің үлкен мәні бар. ... ... ... немесе дұрыс қойылмаған мәтінді ... етіп оқу да, ... ... білу де ... ... ... дұрыс
қойылмайтын сөйлемдерде ой күңгірттеніп, екі ұшты болып, тіпті сөйлем
құрамындағы ... ... ... ... ... ... т. б.) өзгеріске түсуі мүмкін.
Мысалы: Бұл келген - сол Есіл бойындағы ... ... ... ... ... ... сөйлемде есімше тұлғалы келген соң сызықша қойылмаса, келген сөзі
бастауыш қызметін емес өзге мүше ... ... ... еді де,
нәтижесінде сөйлемде берілетін ойға нұқсан келер еді. Тыныс ... ... үш ... ... ... ... ... синтаксистік ерекшелігі
• сөйлемнің мағынасы
• сөйлемнің интонациясы
Сөйлемнің синтаксистік ерекшелігіне орай
Тыныс ... ... ... ... ... ... орай
қойылуы сөйлемнің синтаксистік ерекшелігіне байаланысты қойылу деп аталады.
Құрамына қарай сөйлем, ... ... ... жай ... ... ... өзі ... түрге бөлініп, алуан түрлі жолдармен жасалады.
Міне, осымен байланысты сөйлемнің ерекшеліктеріне орай, қолдану сипатына
қарай әр ... ... ... ... ... ... сөйлемнен соң
нүкте қойылады, сондай-ақ, сұраулы сөйлемнен соң сұрау белгісі, ... соң леп ... ... ... ... ... ... оқшау сөздер деп
аталатын қаратпа, қыстырма ... - ... ... ... ... тиісті тыныс белгілері арқылы ажыратылады. Сондай-ақ, жалпылауыш
сөз ... ... ... ... келсе, жалпылауыш сөзден соң ... ... да, ал ... ... болса, жалпылауыш сөздің алдынан
сызықша қойылады.
Сөйлемнің мағынасына орай
Тыныс белгісінің дұрыс қойылуы сөйлемдегі кейбір ... ... ... ... ... тікелей байланысты.
Мәселен, Мен оның сөзінен байқаймын деген сөйлемді Мәлғұн шалдың сөздері,
байқаймын, Пугачевті ойландырған сияқты (А.С.Пушкин) ... ... ... ... ... сөзі екі түрлі мағынада жұмсалған.
Бірінші сөйлемдегі байқаймын сөзі аңғарамын, ... ... ... ... бір ... ... болып тұр (баяндауыш), сондқтан да
оған сөйлем мүшесіне тән сұрақ қойылады. Ал ... ... ... ондай қасиет жоқ. Бұл - ... ... ... мәнде
қолданылып, жұмсалып тұр. Осыған орай қыстырма сөз ... ... оның екі ... ... үтір қойылады. Сондай-ақ көп нүкте,
тырнақша, жақша, сұрау, леп ... ... ... ... ... ... ... дұрыс қою интонациямен тікелей байланысты. Мәселен,
хабарлай айтылған сөйлемнен соң кідіріс болады да, ... орай ... ... ... ... құрмалас құрамындағы әрбір жай
сөйлемдерден соң, ... ... ... ... ... ... болып, олар үтір белгісімен ... Ал ... ... ... дауыс көтеріңкі айтылады да, тиісті тыныс ... ... ... ... интонацияның ролі айрықша
көрінеді.
Мысалы: Еменнің иілгені - сынғаны. Көптің ісі - көл ... ... ... сызықшалар бастауыш та, баяндауыш та ... ... ... ... ... қойылып тұр. Бұл сөйлемнің
синтаксистік ерекшелігіне негізделеді. ... ... ... қойылып тұрған
жерге кідіріс жасаймыз, әйтепесе сөлемнің синтаксистік қызметі бұзылады.
Алайда сөйлемнің немесе сөздер мен сөз ... ... ... ... ... келе бермейді.
Мысалы: Балықшы балықшыны ұзақтан көреді (мақал)
дегенде, балықшы дегеннен соң, ... ... ... соң ... бірақ соған қарай үтір қойсақ, дұрыс болмас еді, өйткені бұл
сауатты жазу ... ... ... ... ... ... тыныс белгілері жөнінде
жазылған алғашқы еңбектердің бірі - ... ... ... ... туралы шағын мақаласы. (14) Автор бұл ... ... ... ... қоя ... оның ... қазақ тіліндегі
интонациялық қалыптың бір ізбен өріс алып кете ... ... ... ... ... қоя ... интонацияның рольін
бағалауы дұрыс. Дегенмен автор мұнда тыныс белгілерін тек интонацияға ғана
байланыстырып қарап, мәселені бір ... ... ... ... бір түрі ғана ... ... ... екінші мақаласы
- «Сөйлемнің тұрлаулы мүшелері арасында қойылуға ... ... ... бұл ... ... бастауышын сөйлемнің тұрлаусыз
мүшелерінен ажырата білу керектігіне, яғни бастауыштың ... бір ... не ... не ... бір ... мүше ... ... қаупі
болса, ондай бастауыштан соң сызықша қойып жазу қажеттігіне көңіл бөлген.
ПАЙДАЛАНҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ... ... Б. ... ... ... ... ... Әзімжанова Г. Мәтіннің функционалды перспективасы.-2003.-67-71б
3. «Қазақ әдебиеті» ... ... ... сыны» 2011 ж. 10 маусым
4. Құсайнов А.Қ., Асылов Ұ.Ә. оқулықтану. Өзекті ... ... Д. Сын ... ... ... «Қазақ әд ебиеті» газеті «Қазіргі кітап сыны» 2011 ж. 10 маусым
7. Әшімбаев С. Парасатқа құштарлық. Алматы, 1985.-
8. Суперанская А.В ... тіл және ... ... ... Т. ... ... ... тарихы. Алматы, 1996.
10. Сарыбаев.Ш «Сөйлемде үтірдің қойылатын орындары»
11. «Қазақ әд ебиеті» газеті «Қазіргі кітап ... 2011 ж. 10 ... ... ... ... ... ... «Қазақ әд ебиеті» газеті «Қазіргі кітап сыны» 2011 ж. 10 маусым
14. С. ... Екі ... ... ... І том. ... ... ... Қаратаевтың «Қазіргі қазақ әдебиеті сынының жәйі» атты
баяндамасы, «Қазақ әдебиеті» газеті. 1968 ж. 26 ... Д. ... «Сын шын ... ... университеті», 1993ж.-4
бет.
17. М. Мағауин. «Тасқа басылған қолжазбалар»,-Алматы-«Қағанат-ҚС», 1999ж.-
418 бет.
18. С. Әшімбаев. ... ... ... 1970. 15 май, ... Ғ. ... ... ... газеті, 1970. 15 май, 3-бет.
19. Жердің жаратылысы ... ... ... газеті. №295. 4-бет. 28
қараша 1925 ж.
20. Ж. Аймауытов. "Тәрбие". // ... 1919ж. №1, ... ... ... Кітап сыны (Қартқожа). //"Еңбекші қазақ" газеті. ... 1926 ... ... (Қыр баласы). Кітап сыны. Психология. //Еңбекші
қазақ. сәуір. 1926 ж.
23. Қаныш Қазанғапұлы. Кітап сыны. ... ... 1926. №208 ... Көлденең. (Бүркешік есім). // "Еңбекші қазақ". Қараша. 1926. №671-002.
3-4 бет.
25. Ғ. Қабышев. «Қазақ әдебиеті» газеті, 1970. 15 май, ... ... ... ... ... 1999ж.-82-
бет.
27.С. Әшімбаев. Екі томдық шығармалар жинағы. І том. Астана: Елорда, 2006ж.-
290-бет.
28.Д. Ысқақұлы «Сын шын болсын», ... ... ... ... ... ... тарихы»,-Алматы, «Санат», 1994ж.-69-бет.
30.Мұхамеджан Қаратаевтың «Қазіргі қазақ әдебиеті сынының жәйі» ... ... ... газеті. 1968 ж. 26 октябрь.
31.Кекілбаев.Ә. Дәуірмен бетпе -бет. – А., 1972.
32.Серікқалиұлы.З. Сын ... ... ... ... Ә. Із. ... Білім, 2005, 18-19 бб.
34.Скуленко М.И. Журналистская пропаганда. – Киев, 1998.
35.Амандосов Т. Совет журналистикасының теориясы мен ... ... Т. ... және ... - ... ... 1967.- 280.
37.Амандосов Т. Қазақ совет баспасөзінің жанрлары. – Алматы: Мектеп, 1968.-
244б.
38.Амандосов Т. Публицистика-дәуір үні. – Алматы: Қазақстан, 1974. ... З. Өлең - ... ... ... Мектеп, 1973.
40.Әшімбаев С. Шындыққа сүйіспеншілік. – Алматы: Жазушы, 1993. – 534б.
41.Бекхожин Х. Қазақ баспасөзінің даму жолдары. – Алматы: Қазкемкөркемәдеб,
1964. ... А. ... ...... ... Р. ... совет әдебиетінің қалыптасуы. – Алматы.
44.Базарбаев М. Замана ... ...... ... ... ... ... М. Телевидение: деньги или власть? – Алматы: Санат, 1997 –
272б.
46. Кәкішев Т. Қазақ әдебиеті сынының тарихы. - ... ... 1994. ... М. ... в ...... 1961.
48.Қабдолов З. Әдебиет теориясының негіздері.- Алматы: Мектеп, 1970. -
380б.
49.Қабдолов З. Сөз өнері. – Алматы: ... ... 1992. – ... Т. Жыл ...... ... 1991. – ... Е. Публицист и действительность. - Мәскеу: МГУ, 1973.

Пән: Журналистика
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 105 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Жарнама тілі мен стилі144 бет
Репортаж жанры55 бет
Сатира жанры66 бет
Хабар жанрларының тақырыптық шеңбері49 бет
Қазақстан мен Ұлыбритания бұқаралық ақпарат құралдарындағы ұлттық мүдде мәселелерінің берілу ерекшеліктері56 бет
19-20 ғасырдағы Қазақстан баспасөзі81 бет
XIX ғасырдың 60-жылдарындағы қоғамдық педагогикалық қозғалыс49 бет
«Қазақ» газетіндегі көтерілген оқу –тәрбие мәселелері8 бет
Ахмет Ясауидің Диуани Хикмет шығармасы14 бет
ХIX ғасырдың ортасы – ХХ ғасырдың басындағы орталық Қазақстан қазақтарының материалдық мәдениетіндегі ерекшеліктері172 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь