Концепт – когнитивтік лингвистиканың негізгі категориясы

КІРІСПЕ
1.тарау.Концепт . когнитивтік лингвистиканың негізгі категориясы
1.1. Когнитивтік тіл біліміндегі концепт мәселесі және оның зерттелуі
1.2. Лингвистикалық когнитивизм және жүрек, жан концептілерінің танымдық бейнесі

2. Қазақ және ағылшын тілдеріндегі жүрек, жан концептілерінің құрылымдық жүйелену ерекшеліктері
2.1. «жүрек/heart» және «жан/soul» концептілерінің ішкі және сыртқы құрылымдық жүйесі
2.2. «жүрек/heart» және «жан/soul» концептілерінің лексика. семантикалық топтары
ҚОРЫТЫНДЫ
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
Зерттеу тақырыбының өзектілігі. Кейінгі жылдары тіл білімінде қазақ тілін генетикалық және типологиялық жағынан туыстығы жоқ тілдермен салыстыра-салғастыра зерттеу мәселесі кеңінен өріс алып келеді. Сондықтан да соңғы онжылдықтар белесіндегі зерттеулер этносты, ұлт мәдениетін тіл арқылы анықтауды негізгі қағида етеді (Ә.Қайдар, Е.Жанпейісов, Р.Сыздық, Н.Уәли, Ж.Манкеева, Г.Смағұлова, Қ.Жаманбаева т.б.). Нақты айтқанда, тілді тұтынушы ұлтты алғашқы орынға қоятын лингвистикадағы антропоцентристік парадигма өз аясында жаңа бағыттарға жол ашуда.
Проф.Э.Д.Сулейменова тілдік таңбаның мағыналық, мазмұндық мәні арқылы ақиқат дүниені тану жағын қарастырса, Н.Ж.Жарқынбекова адамзаттың этноментальды дүниесінің тіл арқылы берілуін көрсетеді. Сонымен қатар ғалым Қ.Жаманбаева эмоция, гештальт-құрылым түріндегі концептілердің көрінісін талдайды. Г.Г.Гиздатов сөз әрекетіндегі когнитивтік модельдердің типологиясын, С.Сүгірбекова прозадағы концептілердің тілдік көрінісін, М.Күштаева жеке лексемалар арқылы концепт мазмұнының берілуін, Г.Снасапова “Ұлпан” романындағы концептілердің ұлттық-мәдени компоненттерін, С.Жапақов эпикалық фразеологизмдердің когнитивтік сипатын, Ш.Елемесова байырғы ұлттық танымның көркем прозадағы тілдік бейнеленуін, Н.Аитова түр-түс атауларының когнитивтік семантикасын, А.Сыбанбаева концептуалдық метафоралардың табиғатын, Ж.Уматова жан/душа концептісін талдау үлгісін, Ж.Б.Саткенова көркем шығармадағы кейіпкер тілінің когнитивтік мәнін, тілдік тұлға мәселесін тереңінен зерттеп, айқындап берді.
Осыған орай соңғы кездері қазақ тіл білімінде когнитивтік лингвистиканың негізгі категориясы концепт табиғатын нақты дәйектер негізінде ашуға бағытталған еңбектердің көбейіп келе жатқаны байқалады.
Біздің елімізде қазақ тілі мен орыс тілін салғастыра зерттеуге арналған еңбектер құрылымы әр түрлі тілдерді салыстыра-салғастыра зерттеудің үлгісі болды. Қазіргі Қазақстан тіл білімінде енді-енді ғана бой көтеріп, кейінгі жылдары ғана тұсауы кесілген саланың бірі-қазақ және герман тілдерінің фразеологизмдерін кешенді түрде тіл біліміндегі жаңа бағыттардың ұстанымдарына сүйене отырып зерттеу. Түркі-герман, оның ішінде, қазақ және ағылшын тілдерін салыстыра-салғастыра зерттеу кейінгі уақытта ғана қолға алына бастағандықтан, әлі де болса шешімін таппаған талай мәселелер, міндеттер баршылық. Осындай тың, қиын, өзекті мәселелердің бірі – қазақ және ағылшын тілдеріндегі концептілерді зерттеу болып саналады. Өйткені мәтіндік талдаулар жасау арқылы сол тілдің мәдениетін, танымын, талғамын анықтаймыз. Сондықтан да концепт ұғымын зерттеу, зерделеу қызықты, әрі маңызды. Ал біз қарастырып отырған «жүрек/heart» және «жан/soul» концептілерінің ағылшын-қазақ тілдеріндегі салыстырмалы талдаудың нәтижесі де зор болмақ. Яғни, мәдени аралық байланыс арқылы әр ұлттың өзіне тән ерекшеліктері мен айырмашылықтарына кеңінен тоқталатын боламыз.
1. Султангубиева, А.А. Тілдік бейнедегі жүрек концептінің көрінісі (қазақ, орыс, ағылшын тілдері бойынша) : фил. ғыл. канд.дис. автореф. Алматы, 2009.- 24, [5] б.
2. Уматова Ж.М. Концепты душа/жан как лингвокультурологический феномен [Текст] : автореф. дисс. канд. филол. наук.Алматы, 2005.-24,с.
3. Кубрякова Е.С. Части речи с когнитивной точки зрееия. М. ИЯ. РАН., 1997,
4. Кравченко А.В. Когнитивная лингвистика и новая эпистемология// Известия РАН СЛЯ. 2001,том 60,№5.
5. Серебренников Б.А., Кубрякова Е.С., Постовалова В.И., и др. Роль человеческого фактора в языке: язык и картина мира, - Москва, 1998.
6. Звегинцев В.А. Мысли о лингвистике. М.: МГУ, 1996.
7. Гиздатов Г.Г. Типология идинамика когнитивных моделей в речевой деятельности “Дисс” док филол. Наук. – Алматы., 1999.
8. Выготский Л.С. Мышление и речь // Собр. Соч. В6-ти.т. том 2. Москва, 1982.
9. Сулейменова Э.Д. Понятие смысла в современной лингвистике. Алматы, 1989.
10. Кибрик А.А. Когнитивные исследования по дискурсу. Вопросы языкознания. 1994. №5.
11. Манкеева Ж. Қазақ тілін зерттеудің когнитивтік негіздері // Тілтаным. №4.
12. Артюнова Н.Д. Образ/ опыт концептуального анализа // Референция и проблемы текстоборудавания. М., 1988.
13. Мороховский А.Н. “Культурные” и “некультурные” слова // Концептуальный анализ: методы, результаты, перспективы. Тезисы конференции. М., 1990.
14. Вежбицкая А. Язык, Культура. Познание. М., 1996.
15. Аскольдов-Алексеев С.А. концепт ислово // Русская речь. Новая серия. Вып І І. Л., 1986.
16. Лихачев Д.С. Концептосфера русского языка // Известия РАН. Серия, лит.и яз., 1993., №1.
17. Рябцева Н.К. “Вопрос” прототипическое значения концепта //Логический анализ языка. Культурные концепты М., 1991.
18. Бабушкин А.П. Типы концептов в лексико- фразеологическиий семантике языка их личностная и национальная специфика. Дисс... док. Филол. Наук. Воронеж, 1998.
19. Павиленис Р.И. Проблемы смысла; Современный логико-функциональный анализ языка. М.. 1983.
20. Уматова Ж.М. Национально-культурное своеобразие концепта «душа» // Язык, перевод исовременные обучения языкам: материалы межд.научн-конф.- Алматы, 2002.
21. Кеңесбаева У. Ағылшын халқының мақал-мәтелдері. Алматы, 2004.
22. Словарь английских пословиц и фразеологических выражений. –Смоленск: Русич, 2001.
23. Колесов В.В. Концепт культуры: образ-понятие-символ // Вестник С-Петербургского университета, Сер 2, Вып. 3, 1992.
24. Султангубиева А.А. «Жүрек» сөзінің семантикалық өрісі (Қазақ, орыс, ағылшын тілдеріндегі «жүрек» концептісі бойынша). ҚазҰУ хабаршысы. Филология сериясы, №3, 2008.
25. Султангубиева А.А. Концептінің поэзиядағы бейнесі (Қазақ, орыс, ағылшын тілдері бойынша) // Тілді және әдебиетті оқыту тәжірибесі мен теориясы: Халықаралық ғылыми-теор. конф. матер.// Алматы, 2008. – 188-193
26. Степанов Ю.С. Константы. Словарь русской литературы. Опыт исследования. М., Наука, 1993.
27. Қазақ тілінің түсіндірме сөздігі. 4-т.—Алматы: Ғылым, 1979
28. 500 ағылшын мақал мәтелдері. Алматы: «Көшпенділер» баспасы, 2003.
29. А.С.Аманжолов, Ш.Б.Арынғазина. Қазақша етістікті фразеологизмдер сөздігі. Алматы, 2003. – 518б.
30. Ларин Б.А. Эстетика и слова и язык писателя. – Л., 1974. - С. 47.
31. Маслова В.А. Лингвокультурология /Учебное пособие для студентов высш. учебн. зав. – М.: Академия, 2001. - 208 с.
32. Әбуханов Ғ. Қазақ тілі. - Алматы: Мектеп, 1967. – 288 б.
33. Исаева Ж. Дүниенің паремиологиялық бейнесі: филол. ғыл. канд. ... дисс. – Алматы, 2007. - 127 б.
34. Жиренов С. ХҮ-ХІХ ғ.ғ. ақын-жырау поэзиясындағы «Өмір-Өлім» концептісінің танымдық табиғаты: филол. ғыл. канд. ... дисс. - Алматы, 2007. - 171 б.
35. Оразов М. Қазақ тілінің семантикасы. – Алматы: Рауан, 1991.-211б.

36. Қайдар Ә. Қазақ тілінің өзекті мәселелері. – Алматы: Ана тілі, 1998. -304 б.
37. Жаманбаева К. Тіл қолданысының когнитивтік негіздері. – Алматы: Ғылым, 1998. - 140 б.

Сөздіктер
1. Қазақ тілінің түсіндірме сөздігі. 4-т.—Алматы: Ғылым, 1979
2. А.С.Аманжолов, Ш.Б.Арынғазина. Қазақша етістікті фразеологизмдер сөздігі. Алматы, 2003. – 518б.
3. 500 ағылшын мақал мәтелдері. Алматы: «Көшпенділер» баспасы, 2003.
4. Словарь английских пословиц и фразеологических выражений. –Смоленск: Русич, 2001.
5. Кеңесбаева У. Ағылшын халқының мақал-мәтелдері. Сөздік. Алматы, 2004.
6. Новый большой англо-русский словарь. Под.общ. ред. Ю.Д.Апересяна. М.: Русский язык,2000.Т.1. 832с.
7. Новый большой англо-русский словарь. Под.общ. ред. Ю.Д.Апересяна. М.: Русский язык,2000.Т.2. 828с.
8. Кунин А.В. Англо-русский фразеологический словарь. М.: 1967. -1264с.
        
        КІРІСПЕ
Зерттеу тақырыбының өзектілігі. Кейінгі жылдары тіл білімінде қазақ
тілін генетикалық және типологиялық жағынан ... жоқ ... ... ... ... өріс алып ... ... соңғы онжылдықтар белесіндегі зерттеулер этносты, ұлт мәдениетін тіл
арқылы анықтауды негізгі қағида ... ... ... Р.Сыздық,
Н.Уәли, Ж.Манкеева, Г.Смағұлова, Қ.Жаманбаева т.б.). Нақты айтқанда, тілді
тұтынушы ұлтты алғашқы орынға қоятын ... ... өз ... жаңа ... жол ... тілдік таңбаның мағыналық, мазмұндық мәні арқылы
ақиқат дүниені тану ... ... ... адамзаттың
этноментальды дүниесінің тіл арқылы берілуін ... ... ... ... ... ... ... концептілердің көрінісін
талдайды. Г.Г.Гиздатов сөз әрекетіндегі ... ... ... ... концептілердің тілдік көрінісін,
М.Күштаева жеке лексемалар арқылы концепт мазмұнының берілуін, Г.Снасапова
“Ұлпан” романындағы ... ... ... ... ... когнитивтік сипатын, Ш.Елемесова байырғы
ұлттық танымның көркем ... ... ... ... ... ... семантикасын, А.Сыбанбаева концептуалдық
метафоралардың ... ... ... ... талдау үлгісін,
Ж.Б.Саткенова көркем шығармадағы кейіпкер тілінің ... ... ... ... ... ... ... берді.
Осыған орай соңғы кездері қазақ тіл білімінде ... ... ... ... ... нақты дәйектер
негізінде ашуға бағытталған еңбектердің ... келе ... ... ... ... тілі мен орыс ... ... зерттеуге арналған
еңбектер құрылымы әр түрлі тілдерді салыстыра-салғастыра зерттеудің үлгісі
болды. Қазіргі Қазақстан тіл білімінде енді-енді ғана бой ... ... ғана ... ... саланың бірі-қазақ және герман тілдерінің
фразеологизмдерін ... ... тіл ... жаңа ... сүйене отырып зерттеу. Түркі-герман, оның ішінде, қазақ және
ағылшын тілдерін салыстыра-салғастыра ... ... ... ғана ... бастағандықтан, әлі де болса ... ... ... ... ... ... тың, ... өзекті мәселелердің бірі – қазақ
және ағылшын ... ... ... ... саналады. Өйткені
мәтіндік талдаулар жасау арқылы сол ... ... ... ... ... да концепт ұғымын зерттеу, зерделеу қызықты, әрі
маңызды. Ал біз қарастырып ... ... және ... ... ... ... талдаудың нәтижесі
де зор болмақ. Яғни, мәдени аралық байланыс арқылы әр ұлттың ... ... мен ... ... ... ... ... әр қилы кезеңдері мен дәуірлерінен өткен
сайын тілдік ... ... ... байланысып, сондай-ақ
белгілі бір ақиқат дүниені тек логикалық-позитивтік ғана емес, эстетикалық
түрде де тани біледі және ... ... Сол ... ... ... ... түсінік, ұғымды санада тұрақты ... ... ... ... ... мақсатта қолданылатын бейнелі құралдармен де
таныту ... ... ... ... ... тұлғалық не ұжымдық санада
жинақталған білім, мәдени ... ... оның ... ... ... бұнымен қоса басты когнитивтік бірлік-концептіні
ұғымнан ажырату, оның санадағы ... мен ... ... ... бір ... келу терең зерттеуді талап етеді.
Жоғарыда аталғандай, жеке лексемаларды, фразеологизмдерді, ... ... ... зерттеген ғылыми еңбектер бар. ... және ... ... ... ... ... ... лингвистикада қазақ тілінде көп зерттеліне қойған
жоқ. Сондықтан концептілік ... ... және ... ... ... ... берілуін, бір концептінің
әртүрлі тілдік құралдар арқылы вербалданудағы ерекшелігін айқындау ... ... ... мен ... ... ... және ... әртүрлі концептілік құрылымға салынған ... ... яғни ... ... ... мақал-мәтелдер, фразеологизмдер
алынды.
Зерттеудің негізгі әдістері мен тәсілдері. Зерттеу жұмысының мақсаты
мен тақырып ерекшелігіне ... ... ... ... ... ассоциативтік әдістері, концептілік талдау, жүйелеу және ... ... ... ... ... ... мен міндеттері. Мәдениет пен тілді өзара біртұтас
бірлікте қарастыра және ұлттық мәдени деректерге сүйене отырып, туыс емес
ағылшын және ... ... ... ... әр ... мәдениет
негізінде салыстыра-салғастыра лингвомәдени және лингвокогнитивтік
сараптама жасау арқылы ... ... ... мен концептілік
құрылымындағы ұқсастықтары мен айырмашылықтарын анықтау. Осы мақсаттарды
орындау барысында ... ... шешу ... ... болатын теориялық, әдістемелік қағидаларды айқындау және
зерттеу ... ... ... тұжырымдарын негіздеу;
когнитивтік тіл білімі аспектісі тұрғысында бұрын ... ... ... ... бар ... шолу ... оларды ой елегінен өткізу;
«жүрек/heart» және «жан/soul» сөздері арқылы көрініс тапқан концептілердің
құрылымын (ойсурет, схема, ... ... ... ұлттық
мәдени реңктегі фразеологиялық тікестер арқылы салыстыра-салғастыра ... ... мен ... ... теориялық және практикалық мәні. Жұмыста ұсынылған
тұжырымдар мен ... ... ... ... тіл ... ... ғылыми-теориялық негіздерімен, ұстанымдарын
нақытылай түсуге, айқындауға өз деңгейінде үлесін ... ... қол ... ... мен ... ... ... деректер мен үлгі модельдер көркем шығармаға ... ... ... ... ... түсіндірме сөздік
құрастыру жұмыстарында, бейнелі сөздер сөздігін жасауда ... ... ... ... мен ... ... осы уақытқа дейін «жүрек/heart» және «жан/soul»
атаулары концептілік тұрғыдан қазақ тілінде ... ... ... ... ... лингвистикалық тұрғыдан Ж.Уматова
«Концепты душа/жан как ... ... ... зерттеген. Мұнда ғалым душа/жан атауларының ... ... ... ... орыс ... тұрғысынан терең
зерттеген. Сондықтан зерттеу жұмысымыздың ... ... рет ... ... когнитологиялық, яғни концептілік тұрғыдан
репрезентация тұрғысынан зерттелуі.
Қорғауға ... ... ... және ... ... ... құралдар арқылы
көрініс тапқан концепт құрылымдары өз ... ... ... мәнімен құнды;
- концепт санада белгілі бір концептілік жүйе арқылы қалыптасады.
Концептілік жүйе ... ... ... ... 1) ... ... сценарий, скрипт, схема, ойсурет формасына салынуы); 2) ... ... ... сөз, ... ... ... ... және «жан/soul» атауларын мынадай ... ... тану ... деп ... ... - ... форма, скрипт – күрделі
форма, сценарий – оқиғалы форма, схема – сызбалы форма, ...... ... ... ... екі ... ... әдебиеттер тізімінен, қосымшадан тұрады.
1.тарау.Концепт – когнитивтік лингвистиканың негізгі категориясы
1.1. Когнитивтік тіл ... ... ... және оның зерттелуі
Тіл – әрбір елдің, әрбір ұлттың тарихын, мәдениеті мен ... ... сол ... өз ... ... оны сақтап қалатын,
ұрпақтан-ұрпаққа жеткізетін ұлы қазына ретінде қоғамдағы ең ... ... ... ... ... ... ... қызметтерінен басқа да қырларын, қасиеттерін анықтау ... ... етіп ... айтқанда, тіл мен адамның өзара тығыз қатынасына қарай анықталған
салаларды ... ... ... ... тілі мен ... белсенділігі; тіл
мен адам физиологиясы; тіл мен ойлау, сана әрекеті; тіл мен ... ... ... ... тіл мен ... тіл мен адам ... тіл
және таным. Адамның тілге, тілдің адамға өзара ықпал етуінен туындаған осы
салалардың әрқайсысының өзіндік зерттеу нысаны, тәсілдері, ... ... ... тіл ... ... ... (тіл мен ... зерттейтін сала), психолингвистика (индивидтің тұлғалық мінез-
құлқы мен ұғымды қабылдау, оны санада ... ... ... көрініс
табуы), лингвомәдениеттану (тіл мен мәдениеттің өзара ... ... ... ... ... ... көрініс табуы, сол тіл арқылы ұлтты,
оның мәдениетін таныта білу ... ... ... ... ... мен ... ұлттың тарихынан, халықтың рухани
мәдениетінен, ... ... ... ... ... тілді антропологиялық бағытта қарастыруда.
Тілді антропоцентристік тұрғыдан зерттеуге негіз болатын бұл салалардың
барлығы түптеп келгенде, мынадай мәселелерді шешуді көздейді: адамның ... ... ... ... және тілдің адам санасына, ойлауына,
мәдениетіне қалай әсер ететінін, қандай қызмет ететінін ... т.б. ... ... бағыты тіл біліміндегі адамның тілдік факторы
мәселесін, тілдің адамға қызмет ету мәселесі, тіл ... ... ... ... тікелей байланысты.
Тіл – ой жеткізу құралы. Ойлау әрекеті – мида ... ... ... Ал тіл ... бұл ... “мағына” түріндегі формаға енгізеді.
Демек, ойлау – логикалық механизмнің ақиқат көрінісі. Оның тілмен ... ұғым ... Ұғым ... ... ... өтіп ... таңбаланады. Осы тұжырымды мынадай сызба арқылы айқындауға болады:
ой – ұғым – тіл.
Ойды жеткізу барысында адамның ... ... ... дүние
туралы танымы, стереотипі, ассоциативтік қоры, жадыдағы ақпараттары т.б.
Әрине бұл мәселелер антрополингвистиканың “тіл және ... ... және ... ... және адам құндылықтары”, “тіл және мәдениет”, “тіл және
философия” бағыттары бойынша қарастырылады. Соның ішінде ... ... мен ... ... ... зерттеуде когнитивтік тіл білімінің
қызметі ерекше. Когнитивтік тіл білімі когнитивизм ғылымынан ... – бұл ... ... ... қабілеті мен ментальды әрекеттері
және оның жай-күйін зерттейтін ... ... ... ... мен ... ... ... және ұғыну механизмі туралы ғылым. Когнитивизм
адамның ойлау әрекетін тереңінен танытатын “өндірістік”, “жүйелі” ... ... ... интеллект, ойлау заңдылығы мәселесі мен ... ... ... ғылымдары айналысып келеді. Мәселен, философия
ғылымыда гносеология делінетін бүтін тарау ... ... ... когнитивистика бағытында ескі атаулар жаңа мазмұнға ие болды. ... ... ... (зат, ... ... ... болмысы когнитивизмде
былай танылады: Біріншіден – заттық көрнекі бейнеде, екіншіден – ... ... ... ... ... зерттеу нысаны – адамзаттық когниция. Оны тек
байқау, бақылау әдістері арқылы зерттеп қоймай, ментальді ... ... ... ... ... символдармен адамның
стратегиялық таңбалары айқындау керек. Демек адамың когнитивтік әлемі оның
ойлау ... мен ... ... анықталады. Адамның бұл әрекетін
танытатын негізгі белгі – оның тілі. ... тіл – ... ... ... санада реттеген нәтижесін көрсететін құрал [2].
Когнитивтік әрекеттің нәтижесінде адамның дүние ... ... ой ... ... ... қабылдаған ақпараттары
сұрыпталып, категорияланған, жүйеленген ойға шоғырланады, ол тілдік формада
көрініс табады: “тілдік ... ... сөз ...... ... ... ... дүние туралы білімі – индивидуалды
санадағы білімінің өзекті көздері мен белгілерінің формасы (А.Н.Леонтьев).
“Когнитивтік ... ... ... ... және олар ... ... формасын тудырады” (Е.С.Кубрякова). Бұл ішкі формамен тікелей
байланысты.
Ішкі форма және концепт. Бұл терминдердің аражігін ... ... ... ... ... Екі ... де ... мәдени
тілдік құбылыстарды түсінудің кілті болып табылады. Осылайша, ішкі форма,
концепт ұғымдарының екеуі де ... ... ... мен ... орта
арасындағы жалғастырушы қызмет атқарады. Олардың ... ... ... екендігіне келгенде ашылады. Сонымен
қатар олардың көлемі мен атқаратын қызметтері әртүрлі. Ішкі форма біртіндеп
жоғалуы мүмкін, ал ... ... ... өмір ... Сондықтан да концепт
сөздің ішкі формасына қарағанда біршама тұрақты болып есептеледі. ... ... ... ішкі ... іздегенде, сөздің базистік элементі
анықталып, концептің ... ... ... ... ... ішкі
форма сөздің семантикалық құрлымында маңызды орын ... ал ... ... бірлік, өйткені, ол өзінің ең басты қызметі- орын ... ... Бұл ... ... ... пен ішкі ... концепт пен архитиптің айырмашылығындай. Тағы бір ... ... ішкі ... ... ... ... бар ... ол ішкі болса
да). Демек, терминнің астарында қандай да бір тірек ұғымдармен ... бар ... ... Осы ... ... ... ... жүзеге асады да, “уәжділік” терминімен аталады.
Екі тілде де кездесетін жүрек, жан концептілерінің уәжділігін анықтар
болсақ, ... ... ... ... ... ... (екі ... де),
ә) эмоция, көңіл-күй, күйзеліс, сезім түйінінің символы(екі тілде де,
б) ауыспалы – бір ... ... ... ... (екі тілде де),
в) жүрек формасында болып келетін барлық объектілер, бейнелер (ағылшын
тілінде)
г) сүйікті адамға ... ... сөз (екі ... де) [1,11].
Жан
а) Жан-жануарларға тіршілік,күш беретін рух (екі тілде де),
ә) ... ... қан, ... соғысы (екі тілде де)
б) Адамның психологиялық ішкі сарайы, ой-санасы, ... ... ... ... ... тұту ... ... сөз (екі тілде де).
г) Еңбек процесінде құрал-сайман өндіретін күш иесі адам (екі ... ... ... –“таза идея”. Концепт пен ішкі форма арасындағы сөз ... ... бұл екі ... ... аясынан көрінеді; мысалы,
мағынаның уәжделуін сөз еткенде, ... ... ... ... ... мәдени тілдік контекстке енгізетін ұлттық менталитетке ... ... ... ... айтқанда, сөз мәдениет элементі ретінде
қарастырылғанда – ... ... ... үшін ... ... керек.
Ұғым және концепт. “Ұғым” және “концепт” терминдері бір жағынан
сөздің мазмұндық ... ... ... ... жағынан олардың әртүрлі
қызметін көрсетеді. Ұғымнан концепт ... ... ... ... түсінік ретінде де (концепт-1), әмбебап мәдени түсінік (концепт-2)
ретінде де ерекшеленеді. Сөздің туындауы тұрғысынан ... ... ... ... ... ... ... Ал жалпы мәдени
аспектіден қарағанда, ... ... ... ... ... ... ... көтерілуі. Әрбір сөз концепт-2 деңгейіне дейін дами
алмайды.
Когнитивтік тіл білімінде жаңа ... ... және ... ... мына терминдер қолданылады: Фреймдер (стереотиптік жағдаяттар мен
сценарийлер); концептілер (тіл ... ... ... ... ... жиынтығы); гештальт (дүние фрагменттерінің ұғымға ... ... ... тіл ... қызметі – тілдегі бейнеленген мазмұнның
санада қандай ақпараттар негізінде ... ... ... ... психикалық қабілет негізінде қабылданғанын анықтау. Сондықтан ... ... ... ... болып табылатын ұғынудың ерекшеліктерін
қарастыратын фундаментальды аспектіде және дұрыс ... күш ... ... шешу көзделеген.
Когнитивтік ғылымның зерттеу нысаны – санада бейнеленген ақпараттар мен
білім [3,180]. Санада бейнеленген білім когнитивтік тіл ... ... ... ... ... (семиотика) түр мен типтері.
2. Таңбада бейнеленген мазмұн мен білімнің түрлері және сол білімді
3. таңбадан тану және ажырату ... яғни ... ... ... ... мен дамуының шарттары (семиотикалық онтогенез)
[4,5].
Тілдік когнитивтік аспектісі білімді қабылдау, ұғыну ... ... ... ... мәселелерін қарастырады. Адамзат
үшін дүниені танудың ең бірінші кілті – ұғымның сезімдік негіздерден нәр
алған сана ... ал ... ...... ... ... “Тіл мен ойлау екі түрлі сала болғанмен әрқашан
өзара қарым-қатынаста ... [5, 16] - дей ... ... қатынасынан
“дүние бейнесі ” танылатындығын айтады. Оның бірі – коцептілік ...... ... ... ... – ұғынуға қатысты, екіншісі тілде
бейнеленуіне ... ... ... деп ... ... ... санадағы көрінісі деп түсінген дұрыс.”
Когнитивтік бағыттың негізгі қызметі – ... ... ... ... репрезентациялау. Репрезентация – алғашқы түсініктен бастап, дамыған
бай концептілік жүйедегі түсінікке дейінгі санадағы білімінің көрінісі ... ... ... тіл ...... ... туралы санада қалыптасқан
білімді репрезентациялау әдісін, заңдылығын, теориясын зерттейтін ғылым.
Сонымен қатар ... тіл ... ... ... ... ... ... модельдеуге бағытталады. Дүние туралы түсініктің санада
қалыптасуы үш деңгейлі психикалық әрекеттердің өзара ... ... ... біріншісі – сезімдік қабылдау (көру, есту, ... ... ... дәмі ... т.б.) деңгейі; екіншісі – түсініктің
қалыптасу деңгейі (қарапайым ... ... ... жеке ... ... бейне, санадағы ойсуреттер,
абстракция); үшіншісі – ойдың тілдік ... ... ... ... бір ... ... ... жиынтығын тудырады. Осы жиынтық
концепт жүйесін құрайды.
Санада сыртқы әсердің көмегімен ... ... ... адамның
эмпирикалық тәжірибесімен толықтырылады. Онымен қоса, дүниенің онтологиялық
фрагменттері тілде көрініс табатын дүниенің қарапайым бейнесінде туындайды.
Мысалы, ойдың метафоралануы – ... ... ... ... тану ... ... Және ол жаңа ... “ескінің көзімен” бейнелеп түсіндіруге
бейім тұрады. Ойдағы нәтижені тіл арқылы тани аламыз. Себебі тіл – ... ... ірі ... ... ... тілші-ғалымы
У.Чейф: “тілдің қызметі дайын концептілерді кодтау”, деп ... ... ... оның ... ... ал тіл ... ... үш қызметі арқылы көрініс табады: біріншіден, білімді
дискреттеу құралы ретінде; ... оның ... ... ... ... ... деп таниды [6, 195].
Демек тілсіз адамның интеллектуалдық және ... ... ... ... Дегенмен дүниені тану тілден тыс санадағы таңбалар мен жағдаяттардың
сол дүниенің ... ... аша алу ... ... Санадағы кейбір
жағдаяттар тілде көрініс таппай тек ойда таным ретінде сақталуы ... ... ... дәл әрі ... ... ... ситуациялар
стереотиптік, яғни жиі қайталану барысында ғана тілдік ... ие ... тіл ... ... ...... ... бейнесі
(таңба), оның тірегі – концептілік құрылымдар. Дүниенің бейнесі – жан-жақты
ақпарат, бұл ақпараттарды біріктіретін орта – ... ... ... когнитивтік бағыты тілдегі ұғымды ... ... ... ... да когнитивтік бағыттың басты мәселесі – санадағы
білімді жүйелеу. ... ... ... ... негізгі
қызметі – санада әмбебап модель қалыптастыру” [7] - деп ... ... ... ... тіл ... ... Ал тілдің кешенді қызметі
бұған дейін ... ... ... ... ... ... тіл ... таратушы” деп айқындайды [8]. Тілдің когнитивтік бағыты мынадай
екі мәселені шешуге негізделеді:
1) Санадағы кешенді білімнің ... ... ... Оның ... жүйелену тәсілін, тілдік көрінісін айқындайды;
Проф Е.Д.Сүлейменованың зерттеуінде тілдің ... ... ... мазмұнның жан-жақты танылуы мен дүниені ... ... ... тіл жеке ... ... ... бүтіндей таныта алмайды
[9,127б]. А.А.Кибриктің пікірінше: ... ... ... ... ... ... ғана тіл когнитивтік қырынан ... ... ... ... “Тілдегі мазмұнның сақталуы
оның кумулятивтік қызметімен тікелей байланысты. Ол өз ... ... жад ... ... ұғымдармен тығыз байланысты болып, тұтас
күйіндегі когнитивтік парадигма ... [11], деп ... ... ... ... тіл ... бағытының қызметі:
- тілге дейінгі санада қалыптасқан дүние туралы ақпараттарды жинақтау
және тұжырымдау (концептілеу);
- оларды бір жүйеге топтастыру ... ... ... ... көрінісін анықтау;
- тілдегі бейеленуін анықтау.
Адамзат қоғамы ... ... ... ... ... ... ... ұғымдық ой-өрісі арта түсетіні заңды құбылыс.Санада қалыптасқан
ұғымды танытудағы шеңбері де кеңейе түсетіні де белгілі. ... ... ... ... ... ... мәселесі санада тілге ... ... ішкі ... ... ... ... ... жан-жақты зерттеуді қажет етеді. Бұл ... ... ... ... ... ... тіл ... ХХ ғасырдан бастап белсенді қызмет
атқара бастады. Алғашқыда концепт тілді логикалық талдау тұрғысынан ... ... ... ұжымның тұлғаның мәдени, ... ... ... ... ... атқарады. Сөйтіп рухани мәдениетті
танытатын тірек ... ... ... деп ... ... Д.С.Лихачев, В.В.Колесов т.б
). Н.Д.Артюнова:”Мәдени концептілер - бұл ең алдымен философиялық ... ... ... ... Осы ... ... тіл
бірліктері ғылыми философиялық, мәдени ұғымдарды таныта отырып, ... ... ... ... ... бола алады”,-деп
түсіндіреді [12,117]. Мысалы, тіл иесі күнделікті ... ... ... еркіндік т.б.) сөздерді нақты дифиниция арқылы таныта
алмайды. Сондықтан бұл ... ... ... ... ... қай ... ... сол мәнді танытатын (көбіне әлеуметтік, мәдени мазмұн) тіл
бірліктері арқылы ... Бұл ... мән ... жеке ... жинаған ақпараты арқылы бірнеше тіл бірліктері ... ... ... ... ... ... мен оның қалыптасуы
тілдің семантикалық ... ... ... ... ... үш түрлі
семантикалық топқа ажыратады:
1 ... ... ... ... ... ... ... себеп: біріншіден, олардың мағынасы белгілі ... ... ... ... ... ... ... үшіншіден, олардың қолданылу орны ... бар. ... ... жеке ... ... ... ... мен
концептілердің атауын береді. Мәдени сөздер-әлеуметтік ортада қалыптасады,
мақсаты- социумда мазмұндық сипат ... ... ... ... ... ... нақтылау. Идеологиялық сөздер жеке тұлғалар санасында
қалыптасып, социумға қолданысқа ұсынады, мақсаты-үгіт, насихат, нұсқау. ... ... ... ... ... ... айқын көрінеді
[13,55]. Концепт ... ... ... ... ... ... ... объектісі ретінде танылып, субъектінің дүние
туралы түсінігінде қалыптасады”, деген ... ... ... бұл пікірі С.А.Аскольдов-Алексеевтің: ”Концепт ... ... [15,29] ... ... ... ... ... тілге
дейінгі санадағы ой әрекеті арқылы пайда болып, ондағы мазмұнды танытатын
бірлік ретінде ... ... ... зерттеушілер (В.В.Колесов, Д.С.Лихачев, Е.С.Кубрякова,
Р.И.Павиленис т.б.) концептіні ментальды түсінік ретінде тани бастады.
Д.С.Лихачев ... ... ... ... ... ... байланыс жасай отырып, концептілік отау (орта) құрайтынын
дәлелдейді. Бұл ... ... деп атап ... ... Кейінгі
зерттеулерде концептосфераның қызметі концептілік жүйеге айналады. Ғалым
зерттеулерінде концептосфера концепт-1 (алғашқы ... ... ... ... ... ... сөздері) арқылы құралған. Олардың
тілдік көрінісі көп жағдайда фразеологизм ... ... ... ... ... ... адам санасындағы ақпарат тұлғаның тәжірибесі, ... ... ... өзгеріп отырады;
- концепт логикалы ұйымдасқан динамикалық құрылымнан тұрады. Оның базистік
элементі – негізгі құрылым болып танылса, прототиптік мазмұндары – ... ... ... ... (санадағы ескі және жаңа ақпараттар) уәжделген және өңделіп
ұсынылған өнім ... ... ...... ... Бірақ басқа ... ... ... ... ... когнитивтік тіл білімінің
басты термині ретінде қарала бастағаннан-ақ мағына мен ұғым ... ... ... ... жағдайы кездесе бастады. Сондықтан
зерттеушілер ең алдымен осы ұғымдарды ара жігін ажыратып ... ... ... ... тек тіл ... ғана ... тіл ... ал ұғым тіл білімі мен ... ... ... ... анықталады”, - деп көрсетеді. С.Аскольдов-Алексеев “концепт
лексикалық мағынаға қарағанда ауқымы кең ... - деп ... ... ... ... өзіндік танымы адамға ана сүтімен
беріледі» ол алдымен меңгеріледі, содан соң ... яғни ... ... ... ... ... ... ұғымына берілген тұжырымдар мен зерттеулерді сараптау нәтижесі
оның ... мен ... ... ... ... анықтауға негіз
болды. Сонымен қатар біз қарастырып ... ... жан ... ... ... әсері зор болмақ. Сондықтан концепт
ұғымының мәнін ашып ... ... ...... ... ... болмыс. (С.А.Аскольдов-
Алексеев; Чесноков; Е.С.Кубрякова) . “Концепт – бұл сөз бен оның ... ... . Ішкі ... ... ... ... ұғым бірден
сөзбен таңбалана алмайды. Сондықтан оның орнына ... ... ... ... ...... ... көмекке келеді. Бұл концепт
болып ... [15,28]. ... – зат не ... ... ... ... олар ... топтастырылады, қалай категорияланады ... ... ... ... [23]. “Концепт – бұл өзінше
бөлек бүтін мазмұнға ие, әрі ұсақ ... ... ... ... ... қабаттың үстірт қарапайым көрінісі” [24]. Е.С.Кубрякова: “Концептіні
адам санасының және ойының аспектілері ретінде сипатталады”, - деп таниды.
2. Концепт-адамның ... ... мен ... тәжірбиедегі бейнелер
(таңбалар) жиынтығы. (Чубраян, Р.И.Павиленнис, А.П.Бабушкин) “Концепт –
ұқсас заттар мен құбылыстардың ... ... ... бойындағы
белгілері мен қасиетіне байланысты екі объектінің де ортақ ... ... ... ... ...... болатын таңбасы бар
ұжымдық сананың дискреттік бірлігі” [18]. “Концепт – бұл ... бір ... ... ... ... ... ... Концепт – ақиқат дүниенің мәдени бейнесі. Демек, ... бір ... ... мәдени танымы сол дәуірдің мәдениетін ... ... ... А.Н.Мороховский пікірінше, мағыналық аясы
белгілі бір ... ... ... алса, әрбір тірек сөз концепт
бола алады. [13]. Д.С.Лихачев концептосфера ұғымын концепт-1, ... ... ... ... ...... ментальды түсінік;
концепт-2 – рухани мәдениетті танытатын тірек сөздер [15]. ... ... тіл ... ... ... анықтайтын үш бағыт қалыптасты:
Бірінші бағыт. (Ю.С.Степанов, Н.Телия) Концептіні ... ... ... ... ... мәдениеттің қайнар
көзі деп таниды. “Концептіні танытуда тіл басты қызмет атқармайды, ол тек
мәдени концептлердің ең ... ... ... үшін ...... бағыт. (Н.Д.Артюнова, Т.Булыгина, Н.Д.Шмелев) Концептіні тану
үшін оның мазмұнын ашатын ... ... – тіл ... ... ... ... бұл ... когнитивтік семантикаға сүйенеді.
Үшінші бағыт. (Д.Лихачев, Е.Кубрякова) Концепт тек сөз ... ... мен ... ... ... ... ақпараттары, танымдық
дүниесі арқылы қалыптасады. Яғни ...... ... мен сол дүниені
таңбалайтын сөз аралығындағы көмекші делдал білімдер ... ... ... ... ... ... – бұл санадағы білім. ... ... ... ... ... берілуі мүмкін немесе олардың
қосылып, ықшамдалған түрінде көрінуі мүмкін.
Тіл білімінде ... ... ... ұғым болғандықтан, әр
қырынан қарастырылады.
1. Лингвомәдениеттанымдық аспектіде, концепт – ақиқат ... ... ... этникалық, әлеуметтік танымын айқындайтын бірлік ретінде
танылады (Н.Д. Артюнова, А.М.Мороховский, Д.С.Лихачев т.б.).
2. Психолингвистикалық ... ...... ... ... қабілеттер (қабылдау, жадыда сақтау, көру, есту, ұғыну, сезіну)
арқылы қабылданған алғашқы ... ... ... ... ... ... ... аспектіде, концепт – ақиқат дүниенің санада жан-
жақты жинақталып, тұжырымдалған ... мен ... ... ... көрінісі (бейнесі). Әрбір концепт тіл арқылы ... ... ... ... ... ... ... (Е.Н.Кубрякова,
А.Вежбицкая) дүниені танытатын әрбір сема санада фрейм, сценарий, ойсурет,
схема ... ... ... ситуациялар мен бейнелер арқылы таңбаланады.
Концепт ұғымында берілген тұжырымдарды зерттеу нәтижесі концептіні
танытатын критерийлерді ... ... ... дүниенің құндылықтарын танытады;
-концепт санадағы дүниенің мәнін бейнелейді;
-тіл арқылы обьективтенеді;
-субьектінің біліми деңгейі мен менталитетін көрсетеді;
-әрбір ... ... ... ... ажыратады.
Мысалы: қазақ халқында танылған “Жүрегі аузына тығылды” фреймі қорқу
концептісін танытады. Ал ... ... have one’s heart in one’s ... ... ... ұшу ... ... Демек, екі тілдегі
мағыналық ұқсастықты байқауға болады. Бұл:
-тұлғаның өзіндік танымдық стилін айқындайды;
-концепт – адам тәжірибесіндегі идеалды ... ең ... ...... ... ... және оны ... негізгі бірлігі;
-концепт – белгілі бір мәдени болмыстың негізгі ұясы.
Бүгінгі ... ... ... ие бола ... отырған концептінің
негізгі себебі: ол дүниенің әлеуметтік-психомәдени жағын қатар ... ... көп ... құрылымнан қалануда. Бұл құрылым сол ... ... ... әрекеті арқылы жүзеге асып қоймай, мәңгілік
толығу, талқылау үстінде ... ... ... ... ... таныту
үшін мынадай тұжырымдардың өзі жеткілікті: “Концепт – бұл ... ... ... ... ... ондағы лингвомәдени
ерекшеліктерді айқындайтын ... ... ... ... ... отырып, этникалық дүниенің тілдік бейнесін уәждейді.
Бұнымен қоса “үй” құруға арналған кірпіш ... ... ... – адам ... ... болмысын, мәнін айқындайтын білім кванты.
Ол сөз ... ... ... адамның өзіндік жеке және
ұжымдық (халықтық) тәжірибесінен туындайды (Д.С.Лихачев ... ... ... ... ... отырады (В.А.Маслова).
Концепт ұғымымен байланысты әлем бейнесі және әлемнің тілдік көрінісі
қазіргі тіл ... ... ... бірі болып отыр. Әлем бейнесін
ұлт, әр адам, әр ұжым ... өз ... ... ... ... ... жеке психикасына, т.б. байланысты
түрлі қабылдайды.
Әлемнің тұтас бейнесін ... ... ... ... ... ... термині маңызды рөл атқарады.
1.2. Лингвистикалық когнитивизм және жүрек, жан ... ... ... тілдері көрінісіндегі жүрек, жан концептісінің
лингвомәдениеттану тұрғысынан талдануы бұл ... кең ... ... ... ... ... “концепт” пен “ұғым”
терминдерің ара жігін аша түседі. Жүрек, жан сөздері ішкі ... ... ... ... ... ... ... - “ұғым” сөзінің
калькалық аудармасы екеніне көзіміз анық жетеді. ... ... ... екі
ұғымның да өзіндік ерекшелігі байқалуда. Егер ұғым танылатын обьектінің
мәнді , мазмұнды ... ... ... ал ... ... болмысқа
негізделген ментальды білім жиынтығы. Оның мазмұн межесі – обьект туралы
ұжымдық, тұлғалық санадағы барлық ... ... ... ... ... – тіл ... жүйеленген көрінісі (лексикалық, фразеологиялық,
паремиологиялық т.б.).
Концептіні таныту мақсатында кез-келген тілдік бірлік, лексикалық
мағынасы бар ... ... Ал ... ретінде барлық ұғымды ала
алмаймыз, тек белгілі бір мәдениетті тануда ... және ... ... зор деп ... күрделі ұғымдарды, ең бастысы жалпы адамзаттық,
жалпыхалықтық, жалпыұлттық құндылықты таныта алатын ұғымдарды тани аламыз.
Мысалы, ... ... үшін киіз үй, ... ... жазық дала, көш, бөрік,
бесік, домбыра, ... т.б. ... ... ... ретінде ұлттық мәдени
концепт деп ... ... Ал орыс ... үшін баспалдақ, қоңырау
лингвомәдени бірлік ретінде мәдени концепт деп ... біз ... ... ... жан ... де әр халыққа тән
өзіндік қасиеттерге ие. Мәселен,
Жүрек – адам мен жануарлардың қан айналу жүйесінің орталық ... ... ... ... ... ... ... сондай-ақ, өзіндегі
шеткі жүйке жүйесі ... ... ... ... адам организмде
алатын орны ерекше.
Ал діни тұрғыдан қарастырсақ: Жүрек – иманның тұрағы, Алла ... ... Адам ... ... бойындағы бар игі қасиет жүректен
шығады. Хадисте «Алла адамның түр-әлпеті мен ... ... ... қарайды» деп айтылған. Бұл тек мұсылман халқына тән [24, 96].
Жүрек концептісінің қызметі тек адам ... ... ... ғана ... ... ... ... байланысты жиналған
материалдарды зерттеу негізіндегі мәліметтерде жүрек адам өмірінің барлық
рухани орталығының ... ... ... ... ... түседі.
Сондықтан тілімізде кездесетін: ержүрек ... ... ... туралы
айтылады.
Қазақ, ағылшын тілдеріндегі қорқыныш, үрей мағынасын білдіретін
фразеологизмдарге тоқталсақ:
|Қазақ ... ... ... ... ... ... тас төбесіне |My heart was in my mouth|жүрегі аузынан шығу, ... | ... ... тығылу |
|жүрекке жақын алу |have smth. at heart ... ... тым |
| | ... ... ... қарс ... |bring home to smb’s |жан-тәнімен қайғырып, |
| |heart ... ... бір ... ... зерттегенде кейде ол өзінің толық күшінен
айырылып кездейсоқ мобилизацияға әкелуі ... ... ... ... ... ... жүрек концептісі секіріп жүреді.
Қазақ, ағылшын тілдерінде қайғы, қасірет, уайым, бақытсыздықты
білдіретін де сөз ... мен ... бар ... ... ... ... тілінде |Сөзбе-сөз аудармасы ... зу ете ... |devour one’s heart ... ... ... |
| | ... ... күпті болды |break smb’s heart |көңілі құлазу ... ... |break smb’s heart ... ... ... |
| | ... ... ... ... ... ... тарихпен, рухани мәдениетпен,
халықтың әдет-ғұрыптары және салт-санасымен байланысын түсінуге жол ашады.
Сонымен қатар жан концептісімен байланыстылығына да көз жеткіземіз.
Жан концептісі де өз ... ... ... ... ие. Барлық
лексикографиялық дефиницияларда жан лексемасында ... ... ... ... ала ... біз ... ... құрылымының өзегін төмендегідей мағыналарға ... ... ... деп ... 1) Жан – ... көрінбейтін, белгілі
бір түрге салынбаған ... жан; 2) Жан – ... ... ... ... ... ... бірнеше шеткері қабаттардан ... ... ... ... ... ақиқатқа негізделеді және логика (ойлау)
заңдылығына сүйенетінін байқаймыз [2,11].
Жан концептісі қазақ және ағылшын ... ... ... ... ... мағынада және адамның ішкі сарайын, ой-санасын жеткізу
мағынасында көп қолданылатынын ... ... ... |Ағылшын тілінде ... ... ... жан |a kind soul ... ақккөңіл адам |
|жан-тәнімен берілу |with all one’s soul |шын ... шын |
| | ... ... ... ... |to the bottom of one’s ... тербеді, сезімі |
| |soul ... ... ... ... келтірілген мысалдардан жүрек, ... ... ... әр ... өзіне тән тілдік ерекшеліктері
мен концепт пен ұғымның басқа да өзгешеліктері бар екене ... ... ... ұғым өз ... ... маңызды белгілерді жинақтаған, ал
концепт – бұнымен қоса, мәнді емес қасиеттерін де қамтиды. Ұғым ... ... ... шеңбері едәуір кең. Концепт пен ұғымды оның
құрылымдары арқылы ажыратуға ... Ұғым ... тек ... ... оған ... ... ... компонент ене
бермейді. Мұндағы ... ... ... ... болып табылады.
Демек, В.А.Маслова зерттеуіндегі «концептінің әрқашан ... ... ... ... ... ... келісеміз
[18,16]. Яғни аталған концептер бойынан адамның обьект ... ... ... ... ... ... ойы, танымы көрінеді.
А.Б.Бабушкин концепт пен ұғым терминдерін ұқсас деп танып, ғылыми
саладан оның бірін, яғни ... ... ... ... ... тілші-ғалымдар “ұғым” терминін классикалық мәнде қолдана бермейді,
оның орнына концепт деп ... ... ... ... ... [18,14]. Н.Н.Болдырев, керісінше екі терминнің де қолданылу аясы
бар деп есептеп, оларды ... ... ... ғылыми танымда ұғымның
көлемі (берілген дүниені толықтыратын ... мен ... ... ... ... бір ... ... обьекті белгілерінің біріккен
жиынтығы) болса, ал концептіде ұғымның мазмұндық бөлігі ғана көрінеді.
Қазіргі тіл ... ... ... кең ... ... ... ... бейнелеуде немесе тілдің ... ... ... ... жүрек, жан концептілері мен жүрек, жан ұғымдары ғылымда екі
түрлі термин деуімізге толық негіз бар. Ұғым – ... мен ... ал ... - ... ... ... ... тіл
білімі термині. Концепт пен мағына біржақты ұғымдар емес. Концепт дүние
туралы тұрақты мәліметтер жинайды, ал сөз өз ... ... ... ғана ... ... ... ... оны танытып тұрған
мағыналар мен ... ... ... ... ... семасы арқылы да танылады. Бірақ ол мазмұн – ... ... ... ... форма. Концепт сөзден туындайтын
идеялардың санада өңделіп, болжам ұсыну бірлігі. Концепт бұл ... ... ол ... ... ... ... жағдайда бейне деп тани алмаймыз,
себебі, ол бірде бейне ретінде, бірде жалпы идея ретінде танылады. Дегенмен
сөздің мағынасы концепт қалыптастырушы ... ... ... ... да ... термині түсінік беруде санадағы ментальды бейнелерден
бұрын сөздің мағынасы бірден тілге тиек болады. ... ... ... ... ... ... ... В.Виноградов
зерттеулерінде сөз мағынасы ұғым белгілерімен ... ... ... ... [19,16].
Г.В.Колшанский, Б.А.Серебренниковтардың зерттеулерінде де ... ... ... ... мен ... ... көрінеді [20,193].
Демек, сөз мағынасы санадағы ұғымның мазмұнына қызмет ... Сөз ... ... ... ... ... субстратының бір элементі деп ... ... ... танылатын сема – “денотат” ұғымы
когнитивтік аспектіде “обьектінің идеалды ... яғни ... ... ретінде ажыратылады. Демек тілдің семантикалық деңгейі ... ... ... ... ... ... әбден мүмкін. М.В.Никитин
концепт терминіне “таңба арқылы ... ... деп ... ... Ғалым тілдің таңбалық сипатының санадағы қызметін айқындау арқылы
когнитивтік құрылымдағы ұғымның бейнелену модусын ... ... ... ... ... ұғым-бейне, ұғым-символ, ұғым-
стереотип, прототип, ұғымның ... ... ... тілдік мағынаның
мазмұны ретінде танып, ұғымдық компоненттер: денотат, десегнат, ... ... ... зерттеу концепт туралы алғашқы, тар түсінік
деп танылады. Концептіге ... ... беру ... ... ... ... нәтижесінде анықталды. Семантикалық талдау зат немесе
құбылыс атауының денотаттық, сигнификаттық, конаттатық және ... ... ... ... ... талдау бір таңба аясына
жинақталған белгілердің мазмұнын анықтауға бағытталады. ... ... ... тән ... ... - ... ... ғылым базасында терең зерттеулердің нәтижесінде концептінің
санада ойлау әрекеті арқылы қалыптасып, ... ... ... танылатыны айқындалады. Кең ұғымда концепт – санадағы ментальды
бірліктер мен психикалық ресурстар қызметі арқылы индивидтің тәжірибесі ... ... ... құрылым [22,90].
Тіл қызметінің танымдық (когнитивтік) негізін айқындаудың үш принципін
Ж.Манкеева ... ... ... ... ... атты мақаласында
айқындап берді:
1.Қоғамдық тәжірбиеге негізделу, танымның қазыналық сипаты.
2.Таным модельдерінің ... ... яғни ... ... ... ... ... мүмкіншілік жасау. Яғни тіл арқылы ... ... ... шындықты субъективті түрде символдар арқылы беру.
Таным модельдерінің жүйелі сипаты, сабақтастығы. Яғни ол – ... ... ... ... ... ... ... әлем бейнесін тану тәжірбиеге, танымға, ... ... ... ... ... ... салт-дәстүрінің,
дүниетанымының тілге тигізетін әсері мол. ... ... ... ... ... ... ... материалдық және рухани мәдениет. Осы тұрғыда
базалық материалдық мәдениетті танытатын атауларды концепт түрінде ... ... ... ... ... ой-өрісін, яғни бір
сөзбен айтқанда мәдени болмысын ... ... ... ... ... ... қарау қажет.
Ұлттық мәдениеттің барлық түрлері тілде өз көрінісін табады. Сол
себепті, материалдық, ... ... ... ... тілде
жинақталған. Ұлттық мәдениеттің белгісі жеке сөздің семантикасынан, ... ... ... ... лексикалық бірліктерден, жер-су
атауларынан, кісі есімдерінен, фразеологизмдерден, мақал-мәтелдерден ... ... ... ... тілінде |Сөзбе-сөз аудармасы ... ... жан |All doors open to ... ... ... ... ... ... тас ... |His heart was in his |Аяқ ... ... ... |
|шықты |boot | ... ... ... ... ... ... талдау
арқылы жеке адамнан бастап, қоғамдық топтардың, бүкіл бір ұлттың, халықтың
ой-өрісінің, дүниетанымының ерекшеліктерін айқындауға ... Бұл ... ... ... ... ... оның ... ретінде
таңбалай отырып, олардың мән-мағынасын да қамтиды. Рухани ... ... ... ... ... жаңа ... мән-
мағынаның ашылуына септігін тигізеді. Бұл бұрын жасалған тұжырымдарды,
түсіндірмелерді жаңа ... ... ... санада танылу деңгейіне қарай, ақиқат дүниенің болмысы
мен өзіндік ерекшелігіне қарай ... ... деп ... ... ... ... – (жан, ... өмір, өлім, тағдыр, жалғыздық,
махаббат) ақиқат ... ... ... ... ... ... ... ментальді мазмұн [25,49]. Мысалы:
|Қазақша ... ... ... |break smb’s heart ... ... |be sick at heart ... азабын тарту |possess one’s soul ... сөз ... ... ... ... Адам ... ғана танып білуге болатын, құбылысты даму барысында ғана түсінуге
болатын ... ... ... ... ... болмайды. Оны
адам қалай сезінеді, қалай басынан өткереді,сол әсері арқылы танытады.
Мысалы:
|Жүрек концептісі |Жан ... ... ... ... дария |Қанын ішіп қанбасқа, жанын отқа ... ... ... ... ұжым не ... ... ... құндылығын танытатын “жан” мен
“жүрек”, метафизикалық концептісінің қазақ ... ... ... алма ... ... ... жақсы мен жаманның, бақыт пен
қайғының арпалысқан күшті динамикалық қозғалысы ... ... ... ... Жан ... мас ... ... жүрек талған күн (Қ.Шаңғытбаев);
• Жанған жүрек жасты көріп, көңілі сенгіш ... ... ... ... толы жүрегімді ой, Ал мен іштей сағынып тұр едім ... ... ... жоқ ... ... ... [25, ... тіркестерінен байқағанымыздай «heart/жүрек» ,«soul/жан»
концептілерінің ... ... ... ... үшін ... ... ... ретінде алынған. Осында берілген аптыққан
жүрек, өліп өшкен жүрек, жалындаған жүрек, ... ... ... ... жүрек фраземалардан адамдардың бір-біріне деген ыстық сезімін,
ынтықтығын білдірсе, жаралы жүрек, қалтыраған ... ... ... ... ... ... ... сема махаббат
болып келеді.
Метафизикалық концептілердің перцептивтік, сенсорлық қабылдау, ... ... ... ... ... тану ... ғана ... көзіміз жетті десек болады.
Ұлттық-мәдени концептілер. Тек ... ... ғана ... жүйеленіп, сол ұлттың мәдени құндылығын көрсететін концептілер
(дала, көш, домбыра, қамшы, ... ... ... ... ... ... мал ... дарқан кеңдікті, жазықтықты
объективтендіреді. Автор ... дала ... ... ... ... кең байтақ жеріндегі ұлттық-мәдени өмірді, яғни қазақ даласындағы
жырмен оянған еркіндікті сүйетін халықтың ... ... ... құрлымында танылуы: Қазақ жері – алып бір қара қазан, ... ... ... Мұндағы лингвомәдени бірлік - қара ... ... ... Қашаннан жерік қара Жер, ... ... ... ... Сал дала ... Жырмен ұйықтап оянған
өлеңменен. Дала деген күйсандық бұл қазаққа, Абай десе ... ... ... Дала толған көл-көсір жыр, Дала-қобыз, тұтпайды пернесін кір.
Эмоционалды концептілер (қуаныш, қайғы, бақыт, мұң). ... ... адам ... эмоционалды, аффективті көңіл-күй арқылы, ішкі
сезімі ... ... ... ... ... ... мағында танылатыны,
оның “сары уайымға салыну, күйзелу, көңіл-күйі ... деп ... ... оны ... ... ... алмаймыз.
|Қазақша ... ... ... ... |Heart is bleeding ... ауырды |to eat one’s heart out ... ... ... |to the bottom of one’s soul ... әртүрлі ассоциативтік түсінікте танылу деңгейіне қарай
контраст концептілер және калейдаскоптық концептілер деп ... ...... болмайтын, бірін екіншісі
толықтырып отыратын немесе бірінен кейін бірі ... ... ... ... ... ... жұптасып қана танылуы. Мысалы,
(жанды/жансыз). Поэтикалық ... ... ... ... және жаны ... ... кетті” ситуациясы арқылы танытады.
Мысалы:
|Қазақша ... ... ... |have no soul ... ... - бір ғана ақиқат дүниенің санада әралуан
концептілік құрылымдарға ... ... ... ... ... ... ... көрініс табуы. Ақиқат дүниенің әрбір үзігін
(фрагментін) қалыптасқан ... ... ... ... ... ... ... сол дүниені алуан түрлі
жағдайда ... ... ... құрылымы жағынан өте күрделі дүние. Бұл құрылымға санадағы
ақиқат дүниені танытатын барлық ... мен ... ... мен
ситуациялар енеді. В.АМаслова концепт ... ... ... ... ... ... ... бастапқы көзі, яғни
этимологиясы; екіншіден, сол ... ... ... ... жаңа ... ие болған белгілері; үшіншіден, қазіргі сол ... ... мен ... ... ... ... ... мен И.А.Стернин концепт ... ... ... ... қызмет етуімен байланыстырады. “Концепт
адам санасында, біріншіден, ... ... ... ... адам ... ... ... арқылы таныла түседі,
үшіншіден, тілдік таңбасы жиі көріністен өтіп, стеротиптік деңгейге ... ... ... ... ... тіл ... ... сол дүние табиғатын танытуға болады деп тұжырым жасау негізінде
қалыптасады. Ю.Степановтың ... ... ... ... оның әрбір қабаты әр дәуірдегі сол дүние ... ... ... ... ... ... ... жүйесі бойынша концепт
құрлымы мынадай тізбекпен танылған:
-Дүниенің негізгі(маңызды) белгісі;
-Қосымша (пассив,тарихи) белгісі;
Ішкі (әлі ... ... ... ... ... ... не ... концептіні тілдік таңбалармен ... ... ... ... объективтенген концептілер
және логикалық-позитивті танымда объективтенген концептілер деп ... ... ... ... теориясында эстетикалық-көркем танымда
объективтенген концептілер маңызды ... ... ... оның ... ... атау ... түсінік қалыптастыру, бейнелеу, ассоциативті,
эмотивті модусын анықтау сияқты қасиеттерді көруге ... ... ... ... ... ... ... Мұнда
логикалық ойлау заңдылығы мен шектілігі сақталмайды. ... ... ... ... ... ... тән. ... танымда объективтенген концептілерге-жеке тұлғаның
фантазиялық немесе ... ... ... тән. Логикалық-позитивтік
концептілерде сезімдік, ... ... ... ... ... мен ой ... құру әрекеттері басым. Эстетикалық-көркем
концептілерді ... ... ... ... ... ... ... объективтендіруде сезімдік ... ... ... ... Мысалы: «Жүрек» - бұл сөзге былай
анықтама берген: Жүрек – 1) қан ... ... ... ... ... орналасқан басты органы, (логикалық танымда объективтенген концепт).
2) Ауыс. Кісінің жан дүниесі, рухани сезімі. [“Жүректі ... ... ... тіл ... Өзімді-өзім ұмытып Айтар жауап таппадым. Қ.Ұябаев, Отты
жел] ... ... ... объективтенген концепт).
Мысалға алынған концептілер тактильді сезіну, ... ... ... ... дірілдеу, уайымдау сезімдерінен туындатады.
|Қазақша ... ... ... ... |If it were not for hope, the heart |
| |would break ... ... |to lose heart ... ... ... |to one’s ... content ... ... ... танымдағы концептілерде
ассоциация, фиксация, жұмбақ, жалған ойлау әрекеттері басым болады. ... ... ... ... деп ... керек. Онда автордың өз заңы
мен өз жүйесі болады. ... ... ... қай концепт болсын
санадағы ақиқат дүниенің бөлшегін танытуға бағытталады. Бұл ... ... ... де ... екенін байқау қиын емес.
Концептілер екі тілде де әрқашан ... және олар ... ... код ... ... ... ... таңбаланады. Әмбебап заттық
код бірлігі - бұл ... ... ... ... ... көрінген
индивидуалды сезімдік бейнелер. Санада концепт бейне түрінде туындайды,
кейін ол ... ... ... ... бейнеден ой бейнеге
ауысады.
Осы ойымызды нақтылау үшін ... ... ... ... ... үшін санада қалыптасқан құрылымын анықтау керек. Бұл
құрылымда ... ... ... ... ... ... жүйеленген. Бұл жиынтық концептілік жүйеге ұласады.
2. Қазақ және ағылшын тілдеріндегі жүрек, жан концептілерінің құрылымдық
жүйелену ерекшеліктері
2.1. ... және ... ... ішкі және ... жүйесі
Қазіргі логика ғылымында концептілік жүйе туралы теориялардың негізгісі
ретінде Р.И. Павиленнистің ... ... ... деп ... ... жүйе – индивтің ақиқат, бейақиқат дүние ... ( ой, ... ... ... үздіксіз ұласқан конструктілік жүйесі деп
танылды. [7,387].
Концептілік жүйенің қызметі - оның ... ... ... реттеп топтастыру. Р.И.Павиленнис дүние концептілік ... ... ... ... ... – тіл – дүние”
арақатынасында қалыптастыруды ұсынады [18,58]. ... ... ... “тіл – сана – дүние” үштігінің арақатынасы арқылы ... ... ... ... бұл ... ... мақсаты санадағы бейнені ұғындыру. Кез келген санадағы дүние бейнесі
концептілік жүйеде ... ... ... ... ... ... ... өнім. Концептілік жүйеде білімдік ... ... ұғым ... нақты бейнесін танытуға ұмтылған жеке танымы (пікірі)
қатар жүреді. Көп жағдайда бұл тұлғалық таным ... ... ... ... Сондықтан концептілік жүйенің тілдік көрінісі
ондағы элементтердің танытатын тіл ... ... ... ... кездеседі. Концептілік жүйедегі авторлық танымы
анықтауда оның ... үшін ... ... сол объектінің жақындастыра
ұқсатудағы шеберлігін ... ... ... жүйедегі дүние туралы
субъективті-индивидуалдық білімнің көрінісін Р.И.Павиленис “білімнің
субъективті ... деп ... ... ... ... ... ақпараттарының маңыздысы – оның
интерсубъективтік білімі. Осы ... ... ... ... реттелуі санада мынадай процестерден өтеді:
• қабылданған ақпарат субъект санасында ... ... бір ... ... элементтер топтастырылады.
• басқа тұлғалардың ұғым туралы пікірімен салыстырылады.
• жинақталған ақпараттар бір жүйеде ... ... ... ақпаратардың тілдік көрінісі “код” деп аталады.
Тілдік символика концептілік мазмұнын тұрақты ... бола ... ... ... континуалдылығын, ал тілдің дискреттілік қасиетін
танимыз.
Демек, логика ғылымында концептілік жүйе – индивид санасындағы білімі
мен пікірінің жүйеленіп, интерсубъективті және ... ... ... ... ...... ... таңбалық
негізде репрезентациялау.
Лингвокогнитивтік аспектіде концептілік жүйенің қызметі мынандай
көрініс табады:
– санадағы ... мен ... ... ... ... ... ... санадағы моделін, бейнесін танытады;
– субъектінің дүние туралы ... ... ... концептінің мазмұндық, ассоциативтік, ... ... ... ... танытады.
Логикалық аспектіде, концептілік жүйе континуалдық және бірізділік
тәртіппен концептілерді жинақтау қабілетімен танылады.
Бұл зерттеулердің ... ... ... қызметі деп саналады.
Біздің пікірімізше, дүниенің концептілік бейнесін көрсететін ... ... ... ... ... жүйе ішкі және ... құрылымдардан тұрады.
Ішкі құрылымы концептіні танытуға бағытталған ... ... ... ... ал ... ... – сөз, ... метафора, сөйлем,
тіркес, метонимия т.б. Концептілік жүйе қалыптастыруда санадағы ... ... ... ... ... ... ... автор танымындағы символ, бейне, прототип, этикет,
эталон, ассоциативтік, стереотиптік бірліктер мен ... ... ... ... зерттеулер нәтижесінде «heart/жүрек» және «soul/
жан» атауларындағы концептілік жүйенің қалыптасуын келесі ... ... ... салып тануды ұсынамыз.
|«heart/жүрек», «soul/ жан» |
| | | ... ... ... ... типтері |Когнитивтік модель |
| | | ... ... ... |
| | | ... ... ... |
| | | ... |Скрипт ... |
| | | ... ... ... ... |
| | | ... ... |Символ ... ... ... бейнеленуі әртүрлі формада көрініс
табады. Олар:
1. Қарапайым форма (фрейм)
2. Күрделі ... ... ... ... Сызбалы форма (схема)
5. Бейнелі форма(ойсурет)
Адам санасында қалыптасатын бұл формалардың басты ... ... ... бейнелеу;
-құрылым элементтерін (ақпараттарды) өңдеу;
Фрейм – бұл ... ... ... элементтерін танытатын
қарапайым формасы. Ол концептінің ең ... ... ... және ... ... ... ... арқылы көрініс табады.
Осы модельге салып «heart/жүрек» және «soul/ жан» ... ... ... ... ...... Ол адам ... бір
мүшесі ретінде сезу ассоциациалары негізінде санада стереотипті ... ... ... ... ... ... жүрегі айныды, жүрегі
дүрсіл қақты, жүрегі қарайды, ... ... тағы да ақ ... ... ... деп ... ... объективтенген (негізгі мәні жүректің
жылу беру қасиетін сезіну). Бұл ... ... ... ... ... ... ... беріліп тұр. Ал үлкен жүректі [адам]- ағ. Сөзбе-
сөз big heart [people] (фрейм), Жүрек жұтқан - ағ. һeart sip ... ... ... қазақ тіліндегі фреймдер мен ағылшын тіліндегі
тіркестердің өзіндік айырмашылықтары бар екенін байқау қиын емес.
Фрейм ... ... ... ... ... М.Минский
адамның көргеннен алған ақпараты мен есінде сақталған ... ... ... арқылы фрейм ұғымын танытты. Ғалым фрейм туралы ... ... ... ... ... ... ... заттар мен
құбылыстардың қандай екенін, қалай орналасқанын, санада сақталған осы
ақпараттардың қаншалықтысы ... ... ... ... адам ... ... Бұл ... – Фрейм деп аталады. Бұл құбылыс
фильмнің әрбір кадры секілді санадағы ... ... ... тану ... ... ... – жадыда сақталған ... ... бір ... шеңберіне ұйымдасқан, адам тәжірибесіндегі дүние
туралы нақты фрагменттерден құралған ақпарат.Фрейм көп ... ... ... ол ... ... энциклопедиялық және
экстралингвистикалық білімі ... ... ... ... ... ... ядросының төңірегіне ұйымдасатын құрылымдық элементтерді
ассоциаландыра отырып ақпарат жинайды”. Демек, санада ... ... ... бола ... Олар ... бір ұғым ... сай ... жүйе құрайды. М.М.Минский пікірінше, фрейм құрылымы екі
деңгейден тұрады:
• жоғары деңгейге оқиға не ... ... ... ... мәліметтер
жатқызылады;
• төменгі деңгей нақты мәліметтерді толықтыратын қосымша деректерден
құралады. Минский мұны “бос ... деп ... ... – бұл ... ұғымдық құрылымның жеке бөлігі (сөз,
тіркес, сөйлем) болып табылатын лексикалық ... ... ... ... лексемамен берілуі мүмкін, ал күрделі фреймдер тіркестер немесе сөйлем
арқылы танылуы мүмкін. Әрине бұл тек шартты ... ... ... ... ... – әрбір сөзі белгілі бір бөлшекті (мағынаны) немесе кейбір
концептілік немесе акционалды бүтіндікті ... ... ... ... ... танылады.
Е.С. Беляевтің пікірінше: “фрейм сөзден емес, көргеннен ... ... ол ... ... ... әрекеті ретінде жадыда сақталады”.
Кейінгі зерттеулерде фрейм екіжақты сипатымен танылып, ... ... ... ... ... жүйе ... ... [47, 199], екінші жағынан
когнитивтік ақпараттарды ұйымдастырушы ретінде танылады [36, 109]. Осыған
орай, фреймдік концепт түзуші бірлік деп ... ... ... ... концепт түзуші оқиға (жағдаят) бірліктерінің бірінен кейін бірінің
жүйелі тәртіпке сай өтілуін ... ... ... деп ... ... фрейм оқиға барысында кездесетін жағдаяттардың жүйелі
қалыптасуына базалық ... ... ... ... ... шеңберін қалыптастырады.
Фрейм- прессупозициялық модель. Егер адамның тілде таңбаланған заттар
мен құбылыстар туралы білімі жеткілікті болса, егер оған белгілі бір ... ... өту ... белгілі болса, онда ол адам сол тілдік
құрылымды фрейм ретінде ... ... ... ... [тас] болды [болып қатты]– фрейм. Санада
стереотипті таным арқылы ... ... ... дақ болып, ұялады
ойынан кетпес, жадында қалар кекке айналды.
Қорыта келе, ... ... ... ... ... ұстануға
болады:
• фрейм белгілі бір концепт төңірегінде ұйымдасқан санадағы ақпараттар
бірлігі;
• ол ассоциациялық қор арқылы ... ... ... арқылы жинақталады;
• концепт төңірегінде ең жақын ... мен ... ... ұғым ... ... ... танытады;
• когнитивтік санадағы белгілі бір ұғым туралы ақпараттарды рет-ретімен
жинақтайды.
Схема - когнитивтік санада ... ... мен ішкі ... ... ... ақпараттарды бір құрылымда таныту тәсілі. Бұл ... ... ... ... ... ұқсас емес бөліктерден
ажыратып, сұрыптау операциясын атқарады. Әрбір схема танылатын ... ... ... ... ... ... көріп, қолмен ұстауға
болатындай формада түсіндіретін ... ... ...... ең ... түрі деп ... когнитивтік операцияның
логикалық (ментальды) бірлігі ретінде басқа құрылымдардан ... ... ... “Схема – бұл әрбір жағдаяттың нақты мазмұнын
толықтыратын және сол ... ... мен ... ... топтастыратын механизм көрінісі. А.Величковский ... – бұл ... ... ... ... ... Бұл ... төменгі көрінісі – сенсорлық ақпараттар, оның
толықтырылған көрінісі – концептілік білім/37/.” В.А. ... ... ... ... ... ... ... түсіндірілсе,
концептінің бұл анықталу типі схема болып саналады”,-деп көрсетеді.
Схема ... ... сол ... ... қалыптасуын көрсететін детальдар арқылы объективтенеді.
Дүниені тануда таңбаларды, ... мен ... ... ... ... ... тану ... сигналдар мен таңбалар
үйлесуі схема құрлымын құрайды.
Қорыта келгенде, ... ... ... тану ... ... ... танудағы сенсорлық, перцептивтік ақпараттар жинақталады;
– ақпараттарды детальдау операциясы қалыптасады;
– детальданған ақпараттар арқылы концептінің кеңістіктегі формасы
объективтенеді.
Сценарий. ... ... оның ... ... ... ... ... фрейм тармақтарының төңірегінен оқиғалар мен жағдаяттар
жүйесін жинақтауға болады. Бұл жүйені құрайтын бөлшектер - сценарийлер ... ... ... бір ... туындайтын эпизод фрагменттерінен
құралады. Бірақ ол фреймнен уақыт өлшемін ... ... ... ... концептінің идеясын танытатын сюжеттерден құрылады.
Сценариялық құрылымның деңгейі төрт түрлі формада ... ... ... ... құрылымда предикаттық байланыс
формасында танылады (атау+предикат).
2.Үстірт- семантикалық форма. Оқиғадан алған әсер фрейм ... ... ... ... ... ... ... ашатын түсініктеме.
Демек, сценарий оқиғаға, жағдаятқа құрылған фреймдерден құралады
Скрипт - концептілік құрылымның бір типі. Скрипт қалыптастыратын басты
элемент фрейм. ... ... ... сценарий құрлымының кеңейтілген
формасы. Скрипт көзбен көрген нақты тәжірибеден өткен оқиғалар арқылы,
балалық шақтан келе ... ... ... ... немесе басқа
адамдардың әрекеттерін есте ... ... ... ... Яғни ... дайын сценарийлер мен фреймдерді топтастырып ұғыну.
Скрипт ... ... ... бір ... ой ... ... ... бір қырын танытатын фрагменттерді автоматты түрде ... ... ойша табу ... ... ... скрипт тек
белгілі бір оқиғаны (концептіні) қортындылауды ... ... ... Скрипт көмегі арқылы санадағы бүтін концептіні модельдеуге
болатыны ... ... тән ... ... ... ... мен
сценарийлердің қайталануы. Скрипт қалыптастыратын оқиға ... ... ... ... (уақыт пен кеңістіктегі оқиғаны
бейнелеу); логикалық (ойлау әрекетін тану); ... ... ... насихаттау, үгіттеу, иландыру түрінде қолданылады.
Ойсурет - концепт қалыптастыру операциясының ең ... ... ... ... санада метафоралау, яғни суреттеу тәсілі.
Терминді енгізген ғалым Н. Уәлиұлы. Ойсурет санада бейне символ, ... ... ... Концептінің ойсурет құрылымда танылған
формасы аспан денелері ... ... да жиі ... табады. Ойсурет
суреткердің қиялдау, суреттеу, ұқсату шеберлігінен туындайды. Санадағы
фантазиялау таланты ... ... ... ... ... таныту
деңгейі жоғары болады. Мысалы, Жүрегі тас ... ... ... ... ... ... қалыптасқан. Тағы мысал келтіре кетсек:
Жүрегі дір [зу] ете қалды [түсті] – ойсурет. Ұлттық ... ... ... ... аяқ ... жайсыз хабар естігенде
қорқу.
Ал сыртқы құрылымның негізі – сөз. ... ... ... ... ... ... ... мен сезімнің бірігуінен кең орын алатын ... және жан ... ... топтарына талдау жасағанда, екі
тілден жинаған ... дені ... ... ... фразеологизмдер айналадағы қоршаған заттар мен құбылыстарға
тілдік тұрғыдан баға беру, сипаттау арқылы сол ... ... ... ... Ол ... ... сол ... ұрпақтан-
ұрпаққа қалдырылған материалдық және рухани мәдениеттерінде сақталған.
Фразеологизмдердің пайда болуына күнделікті өмір мен өзімізді қоршаған
заттар мен құбылыстардың бір-бірінің ... ... ... ... ... ... «Халықтың рухани творчествосының жемісі, тілдің
ажарын кіргізетін, оның құдіретін арттыра түсетін, ойды бейнелеп, астарлап,
өзінің ... ... ... мұра ... келген сөз
қазынасының дайын қолданылатын үлкен саласы ... ... ... ... ... ... ... талдаудың ғылым
үшін құндылығы ерекше. Адамзат тарихын өз ... ... ... ... ... ойлары, дүниені танып-білуі, тұрмыс-
тіршілігі, ұлттық мәдениеті көрініс тапқан»,- деген [1, 14] ... ... ... жан, ... ... мынандай фраземалардың
этнолингвистикалық табиғатын байқауымызға болады.
Жүрек жарды сөз, жан ... сөз ... ... жүрегінен
шыққан сөз» фразеологизмінің сөзбе сөз мағынасы шын жүректен айтқан сөз.
Адамға ішкі ... ... ... ... ... ішкі ... әсер беретін мағыналы сөзді айтады. ... ... ... мағынасы сөйлемнің құпия күштерінен бастау алады.
Жүрегі жарылардай адам ... ... ... ... немесе жанын
тебірентерліктер әсер ететіндей сөз естуі мүмкін.
Мысалы: She spoke with an open heart of her warm feelings for ... Ол ... ... ... ... жасыра алмады.
Екі тілде де жүрек жарды сөз мағынасындағы тіркестің еш өзгеріссіз ... де ... ... ... ... ... қиын ... жан концептілеріне қатысты фразеологизмдерді саралай келе,
төмендегідей топтарға жіктеуге болады.
«Қорқыныш, үрей, жылау» мағынасындағы:
|Қазақ ... ... ... ... аудармасы |
|жүрегі тас төбесіне |one’s heart leaped in ... ... ... ... жүрегі ұшты, |to one’s mouth |өте ... ... |
| ... | ... ... ... |sob one’s soul out ... ... ... ... ыза, ... ... |Ағылшын тілінде ... ... ... ... |with half a heart ... жоқ ... ... қас ... ... ыза |
Қазақ тілінде сұм жүрек «мұңға толы, шер жұтқан жүрек» ... ... ал ... ... ... ыза» мағынасындағы жүрекке қатысты
қолданылатын мысалдарды кездестіре алмадық. ... ... тек ... ғана ... ... Ал керісінше, жан арқылы ыза болу
бар.
«Қайғы, қасірет, уайым, бақытсыздық»:
|Қазақ тілінде ... ... ... ... ... ... қақ айырылды|one’s heart is |жүрегі сыну, қирау |
| ... | ... ... ... |to the bottom of ... жаралау |
| |soul | ... екі ... ... ... ... ... бұл адамның
жанын жаралап, жүрекке қарсы шабуыл ... ... ... оның ... қирату, талқандау: мысалы ағылшын тіліндегі «біреудің жүрегін
талқандау мен жанын ... ... сол бір ... ... алу, ... ... ... тілінде |Ағылшын тілінде ... ... ... ... ... |a light heart ... ... ... ... жаздады, | ... ... ... ... |with all one’s soul |шын ... ... ... тіліндегі мысалдан «қатты қуанды, көңілденді» деген мағынады
қолданса, ... ... ... ... ... жайдарылық, көңіл
көтеріңкілік, көңіл ашықтық, сауық-сайран» мағыналарында қолданылғанын
байқаймыз. Екі тілде де ... ... ... ... қатысын әлемнің
тілдік бейнесі тұрғысынан қарастырсақ, ұқсастық, үйлесімділіктің бар ... ... ... ... тілінде |Ағылшын тілінде ... ... ... дір (зу) ете |devour one’s heart ... ... жапа ... ... (түсті) ... ... ... |
| |(eat one’s heart out) | ... ... ... |His heart was in his ... ... |
| |boots | ... ... ... қатты шошыды; кенет қорықты», ағылшын тілінде
«үнсіз қайғыру, үрейлену, ... ... ... ... де ... ... әсері күшті. Бұл тілдік бірліктер көбінесе
дабыл, сигнал ретінде жұмсалады.
«Қайырымдылық, мейірбандық, мейірімділік, ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... сезім] |one’s heart warms ... ... ... ... ... |towards her (him…) ... арқылы толығады |
|жан жылуын сезіну |Open one’s heart to |жан ... ... ашу |
| |smb. | ... хал-жағдай, жақсылық, қамқорлық»:
|Қазақ тілінде |Ағылшын тілінде ... ... ... қарс ... |heart sickness ... ... күйінді |
|жаны ашыды ... warming ... ... ... ... елжіреді | ... ... ... | | ... ... |Ағылшын тілінде ... ... ... от ... |steal smb’s heart ... ... жаулап |
| | |алу ... ... |posses one’s soul ... ренжітті ... ... де «бір ... ... ... ... ұнауы; соған қол жеткізіу».
«Әдемі,жанға жайлы, сүйкімді, жағымды, тәтті, ұнамды/ұсқынсыз, жайсыз,
сүйкімсіз, жағымсыз»:
|Қазақ тілінде ... ... ... аудармасы |
|ақ жүрек адам |from the botton of ... ... |
| |one’s heart ... орын алу ... ... тәні сұлу ... body a ... сұлудың тәні сұлу |
| ... soul | ... ... 1. «ақ, адал көңіл». 2. «белсенді,адал көрінгісі келген
жан». Әлемнің тілдік бейнесі екі тілде де негізінде түсіністік ... ... ... ... ... ... және ... концептілерінің лексика-
семантикалық топтары
Концепт терминінің ... – өте ... ... және ... туралы
ғалымдар ойы – әртүрлі болатындығына ... ... ... ... ... ғалымдар оны термин ретінде қарастырса (В.И.Карасик,
С.А.Аскольдов), енді ... ... ... ұғыммен
теңестірді. Концепт негізінде адам білсем, ... ... ... ... ... жан-жақты кеңейте түседі. Зерттеп, зерделеген сайын тіл
бірліктерінің ... ... ... ... жеткізе түседі. Әсер ету күшін
Б.А.Ларин концептіні тілдік ... ... ... ... ... танып, ғаламның тілдік моделін беруші ұжымдық сананың қозғалысын
анықтаушы бірлік екендігін көрсетеді [30, 20].
Когнитивтік лингвистиканың негізгі ...... ... ... ... ... жеке тұлғалық концептілер, адамдардың жас
ерекшеліктеріне байланысты концептілер, жалпыұлттық ... ... [31, ... ... ... дегеніміз – біздің пайымдауымызша, белгілі
бір тұлғаның немесе автордың жеке ... тән ... ... ... жас ерекшеліктеріне тән концептілер тобы сол адам санасының
жасына ... ... сол ... ... ... ортаны қабылдауын
көрсетеді.
Жалпыұлттық концептілер сол ұлттың танымын, талғамын, ... ... ... ерекшеліктерін сипаттайтын сөздер
тобын құрайды. Сонымен қатар әрбір концепт адам санасының даму ... ... ... ... байланысты бірнеше қабаттардан
тұрады. Сонымен қатар концептілердің негізгі қабаты жалпыұлттық сипатты
қамтып, ... ...... өріс ... ... Әрбір концепт күрделі, ол менталды кешенді жүйеден құралады. Оны
А.Байтұрсынұлы «Адам ... ... ... тек ... ... тек ... қана қоймайды. Ол нәрселермен ... ... күй де ... Адам ... нәрселерінің я ісінің біріне
күйінеді, біріне сүйінеді, біріне сескенеді, бірінен ... ... ... ғаламмен, сезіп тұрған ішкергі ғаламның екі арасы ... ... ... ... ... ... ... [32, 12], – деп
түсіндіреді.
Бала танымында әлемнің тілдік бейнесі тілді игергенге ... ... Оның ... көріністері бала тіліндегі вербалды элементтер
арқылы көрінеді. Бала миында жинақталған ақпараттар енді ... ... ... барысындағы тілдік бірліктер арқылы нәтижесін көрсетеді.
Осыдан барып әлем туралы тілдік үлгілер қалыптасады да, ... әлем ... ... ... [31, ... ... тіл ... антропоцентристік дамуы, мақал-
мәтелдердің антропоцентристік бағытта зерттелуін сөз ете ... ... мол ...... ... ... ... Осы талдау барысында мақал-мәтелдер бейнесіндегі «адам»
концептісі жеке ... ... де ... ... ... ... қонаққа үйір», «Қыз-қылығымен»), жас ерекшелігіне қарай концептіге де
(«Үлкен ... кіші ... ... ... бардың, жағасы бар»),
жалпыұлттық концептіге де ... үй – ... ... үй – мазар», «Әдепті
келін – келін, әдепсіз келін – келсап», «Қонақ келсе – ... ... ... [33, ... ... ... ... ақын-жырау поэзиясындағы «Өмір-Өлім»
концептісінің танымдық табиғатын айқындап, ... ... мен ... ... ... ... бола ... адам ойындағы ... ... ... ... ... ... ... [34, 27].
Концепт – ғаламның концептуалды бейнесі жайлы түрлі ақпарат беретін
ұлттық-мәдени-танымдық мәнге ие ... ... ... ... ой ... ... тіл арқылы бейнеленуі.
Жүрек, жан концептілері әртүрлі аспектіде көрініс табады. Жүрек сөзі
тура мағынасында – ... қан ... ... орган. Ауыс мағынасында адам
баласының жан дүниесі, рухани сезімі. Сол сезімнің әркімнің бойында ... ... ... ... қақ ... жүрек, сұм жүрек,
жылы жүрек, асау жүрек, ақ жүрек т.б. секілді ... пен ... ... қайғысын білдіреді. Философиялық тұрғыдан адам өзін-өзі жеңуі және дел-
салдық дәрежеге түсуі ақиқат.
Жан – ... ішкі ... ... ... ... ... ретінде айтылатын сөз. ... ... ... ... жоғарыда талдап өттік. Мысалы, жан азабын тартты, жан
алды, жан алқымға алды, жан дәрмен, жаналқымға таянды, жан ... ... ... жаны ... жаны ұстараның жүзінде, жаны шошыды, жаны шықты
т.б. Мысалдардан бұл екі концептінің қызметінің кейде өте ... ... ... ... ... ... ... май сықылды,
Еріп, от боп күйді жан,- бұл өлең жолдарынан Абайдың көңіл-күйін, ... ... ... ... – ішкі ... күші. Рас, жүрек күші арқылы өмірдің ... мен ... ... ... қару ... ... – қаза ... жүрек» аспектісінде:
Біреудің кісі өлсе, қара ол,
Қаза көрген жүрегі жаралы – ол.
Көзінің жасын тыймай жүріп
Зарланып неге ән ... ол? – ... өлең ... ... ... ... зарланып, мұңданған күйі танылады. Сол сәттегі адам
баласының бүкіл жай-күйі көз алдыңызға ... қан ... ... ... ... ... адам өзі ... Абайдың өлең жолдары айқын
көрсетіп тұр.
Бұл жерде жүректің сантүрлі ... бола ... ... ... ... ... ... жүрек» те болатындығын танытады.
Қаза көрген жүрек әдеттегі жүректен ерекшелеу, өйткені ол бар ... ... ... жоқтау айта алуымен де, сондай-ақ іштей күйзеліп,
күңірене отырып, зарланатын жүрек те бола алады. ... ... ... жері бол ма?», – ... ... Отыз төртінші қарасөзі). Жүрек
концептісіне ... ... ... ... этнос болмысына
қатысты көптеген танымдық мәнді қарастыруға болады. Ақтабан шұбырынды ... ... зар ... ... ... ... сөздер бар, «Зарлама, жаман
болады» «Зарлама жағың қарысады», – деп ... ... ... Осы ... Шәкәрім: Кетсең де, сәулешім, ... ... ... ... ... ... әлемнің, Істеген тойында, – деп ғашықтықтан
басы айналған жүрегінің әмірімен ғаламға жар ... ... ... Сонымен қатар жүрек концептісі «жүрек – ... ... ... ... ... ... ... түсінік арқылы көрініс тауып, адам
бойындағы жастықты, қайсарлықты, бұлқынған, тасынған сезімді, жігерлілікті
білдіреді.
Ол дәурен өмір емес, бір ... ... ... ... ... күс.
Қарашы, өн бойыңа түгел ме екен,
Ыстық жүрек, өң-шырай, қуат пен күш? ... жыр ... ... ... ... ... ... шақта өткен өміріне
есеп бере отырып, бойда бар ыстық жүректі, қуат пен ... ... ... ... ... ескертеді. Сөйтіп, данышпан Абай жастарға ... өтіп ... ... күш-қайратың барда білім ал, еңбек ет, еліңе
пайда әкел деген өсиетті қоса білдіреді. «Жүрек – кірлеген жүрек» ... ... ... ... ... көре ... халықтың арасындағы
жағымпаз, өсекші, мансапқорлардың жат қылықтарына өзінше топшылаулар жасап,
қоғамның өзгерген әр түрлі құбылысын этнос танымына жақын ... ... ... ... ... ... жүрек өзі ішін
Тұра алмас әсте жуынбай
Ызалы жүрек, долы қол,
Улы сия, ащы ... ... ... жай ол,
Жек көрсеңдер өзің біл, –
деген өлең жолдардан жүректің әр ... ... ... ... ... ... ... – тілдік әлем бейнесінде адам
өмірі мен дүниетанымында басты рөл ... ... ... «Жүрек»
концептісінің логикалық модельдеріне қатысты түрлі ұғымдарды атап өтуге
болады. ... ... ... ... ... ... өкіну»,
«шарасыздық» т.б. сияқты тілдік-логикалық бірліктерді жатқызған жөн.
Ғалымдар тілдік-логикалық бірліктерді меңгеру үшін лексика-семантикалық
топтарға жіктеген дұрыс дейді [35, 106] ... топ деп ... ... ... ... ... ... біріккен қандайда бір тақырыпты
қамтитын сөздердің ... ... тіл ... ... ... алғашқылардың бірі болып,
М.Оразов сөз еткен болатын. Сөз мағынасын ұғыммен ... ... ... ... ұғым ... ... ... лексика-семантикалық топ – лексикалық семантикадағы негізгі
ұғымдардың бірі ... ... Бұл ұғым ... семантиканың басты
мәселесін шешуде лексиканың жүйелілігін басшылыққа ... ... ... топ және оның ... ... ... ... күйінде емес, жүйеленген бір топ түрінде алынып ... ... ... ... ... ... ... мен
топ туралы айтылған көзқарас-пікірлерге шолу ... келе ... ... ... ... ... ... топ – тілде
шындық болмысты бейнелеп, бір ... ... ... ... әр ... ... ... жататын ортақ семантикалық
компонент негізінде біріккен ... ... ... жан ... ... ... төмендегідей лексика-семантикалық топтарына
талдау жасалынды:
Жүрек, концептіcіндегі «үміт»:
|Қазақ тілінде ... ... ... ... ... үміт оты |If it were not for ... үміт ... |
|өшпейді, жүректе үміт |hope. The heart would |жүрек онда жарылатын еді |
|оты тұтанды, жүрегім |break | ... | | ... ... ... ... ерлік»:
|Қазақ тілінде |Ағылшын тілінде ... ... ... ... |take heart ... алу |
Қазақ тілінде ... жан ... ... ... ... кіреді. Ойлау процесі бас арқылы емес, жүрек арқылы, жан ... ... ... Бұл ... ... де дәл ... ... кім берер,
Жанбай жатып сөнсеңіз.
Дүние де өзі, мал да ... ... ... жан концептісін жану, сөну ... бір ... ... ... ... ... деп айтып кеткен. Мұнда да жан концептісі
адамды қайрау арқылы ... ... ... жан ... ... ... |Ағылшын тілінде ... ... ... ... |to creep in heart ... ... кіру ... ашу, жанға жақын |to lay smth to soul |жанына бір нәрсені қою, |
|алу | ... ... ... де ... қабілетінің үрдісі көбінесе жүрекпен, адам жанымен
байланысты, бірақ бұл ойлау мен ойлану ... ... ... Read people’s hearts/soul – (сөзбе-сөз) адамдардың жүрегін/жанын оқу.
Жүректе ... ... ... ой ... одан да ... ... сақталады.
Жүрек концептісіндегі «есте сақтау»:
|Қазақ тілінде ... ... ... ... |
|жүрегінде мәңгі қалу ... in the ... ... қалу |
| |hearts | ... ... әлемдік бейнесінде қазақ тіліне ұқсас. Екі ... ... ... ... тек жүрекпен байланыстырады.
Жүрек, жан концептілеріндегі жеке адамның рухани сипатының маңызы:
|Қазақ тілінде ... ... ... ... ... жұмсақ |whole-hearted ... ... адам ... жан |the big heart |кең ... ... ... әлемдік бейнесінде жүрек, жан сөзімен ... ... ... ... ... ... ... отырып
кішірейеді. Ал ағылшын тілінде де бұл ... ... ... ... ... ... ... бейнелейді: hollow hearted «адал емес, арсыз»
(сөзбе-сөз ... ... ... ... ... әлемнің тілдік
бейнесінде «мейірімді жүрек» пен «қайырымды жан» алтынмен асоцияланады.
Демек, асыл ... ... ... ... ... емес, өйткені алтын
ежелден асыл тастардың ең таңдаулысы.
Ақындардың ішінде Абай бір ғана ... ... әр ... ... олардың ішінде жылы жүрек, ет жүрек ... ғана ... ... ... ... ... асау жүрек, жалын жүрек,
кірлеген жүрек, ынталы жүрек, асыл жүрек, мұз ... сұм ... ... бәрі де ... Абай ... ... ... 150-ден астам рет
жұмсағанда, ол қолданыстардың дені «адам, адамның жан дүниесі, ... ... ... ... ... келген.
Бір нәрсенің орталық бөлігі, мағынасындағы жүрек концептісінің қызметі
:
|Қазақ тілінде ... ... ... ... ... жүрегі – |heart of smth |бір ... ... ... | | ... дене мүшесінің ең негізгі орталығы болып саналады. Сондықтан ол
адам денесіндегі ... ... ... реттеу арқылы адамзат
атаулыға нәр береді. Жүрек сондай-ақ, бір нәрсенің ... ... ... ... ... ... ... мағынада қолданылады.
Ағылшындар да жүрек орталық ... ... ... қазақ тілінде: Алматы
– жүрегі Алатаудың! Таң ұйқыға кеткенде бүлкілдеген (М.Мақатаев), ... ... ... – жаңа дәуір жүрегі де (Қ.Бекхожин). деген
өлеңдерінде берілген ... алып ... ... сөзі ... ... ... ... Сонымен қатар «жүрек» символ болумен бірге
орталық, өзек мағынасын ... тұр [25, ... жан ... «этика»:
|Қазақ тілінде |Ағылшын тілінде ... ... ... ... |my heart smote me ... азап ... |
| | ... ... ... |
| | ... жеп ... ... ... |the soul rushes about ... қысылып,ұялды |
Екі ... де ... ... ... ... атқарады. Қазақ тілінің
әлемдік бейнесінде армен теңестіріліп қарастырылады. «Ақ жүрек» ... ... ақ ... ... мағынамен теңдестіреді. Ал, жанның азап шегуі
де екі ... де ... жан ... ... тілінде |Ағылшын тілінде |Сөзбе-сөз ... ... ... ... |close to one’s heart |бір нәрсені жүрекке жақын|
| | ... ... ... тұр |the soul rejoices ... ... тұр ... түршікті |the soul is ... ... ... |
Жүрек, жан арқылы әр түрлі жағдайларды болжау немесе ... ... бар: ... тілінде алдын ала бір нәрсені адам сезетін кезде
жүрегім сезіп тұр деген тілдік бірліктерді ... Ал ... ... ... мағына көрсетілмеген. Тек жақын алу мағынасында ... is a cause that is very near his heart./ Бұл ... ... ... ...... ең ... бейнесі ретінде:
|Қазақ тілінде ... ... ... аудармасы |
|Ақ денеден қан шықты, |Soul and blood the |жан мен қан ... ... еді жан ... ... | ... ... | | |
| тірі жан |live soul ... бар ... жан ... ... ... ... ... ... аудармасы |
|жан дос, жан серік |It is close to you as ... ... болу |
| |a soul | ... ... ... |What the eye ... ... нені ... ... ... қарайды |see the heart doesn’t |жүрегің соған қайғырмайды|
| |over | ... ... ... тілі мен ... ... қарама-қайшылықтарды
көруге болады. Дегенмен мағыналық жағынан ... ... да ... ... Бір ... бала дәурен басыма ердің, Туғанда жан ... ... ... /Soul - an image of the closest ... [2, ... ... жүрек, жан концептілері екі тілде де адамның ішкі жан-
дүниесінің, санасының, рухани сұранысының символы етіп ... ... ... дүниенің тілдік бейнесі болса, концепт мәдениеттің ... ... ... ... ... ... ... жан
концептілерінің басты белгілерінің бірі – оның мәдени реңктерге ие ... ... ... ... ... ... компонент болып саналатын
аталған концептілер – этномәдени санада сақталған, белгілі бір ... ... код ... берілетін ықшам да, терең мағыналы
шындық ... пен ... ... ... сан ғасырлық білімдер жиынтығын
құрайтын құрылым деп ... ... ... жан ... негізінде туындаған лексика-семантикалық топтар
– лингвистиканың зерттеу нысанының бірі ... ... және ... тілдік ерекшеліктерді, оның ... ... ... – бірнеше элементтердің жиынтығынан тұратын жүйелі құбылыс. Оның
жүйелігі құрамына енетін элементтердің бір-бірімен байланысын, ... ... ... ... ... көрінеді. Тілдің
жүйелік сипаты тілдің заңдылықтарын, мүмкіндіктерін ашып сипаттауда тіл
ғылымында көптеген жетістіктерге қол ... тіл ... ... ... ... ... концептілерінің қазақ және ағылшын тілдеріндегі көрінісін
зерттеу екі тілдің ішкі, сыртқы жүйелерінің ... ... ... ... ... ... жалпы жұмыстың бағыт-бағдары, мақсат-
міндеттері айқындалды.
Бірінші тарауда концептілер когнитивтік ... ... ... ... зерттелу тарихы мен қазақ ағылшын тіліндегі
айырмашылықтары сөз болады. Лингвистикалық ... ... ... ... ... ... анықталады.
Когнитивизм – адамның зердесін, ойлау қабілеті мен менталды әрекеттері
және оның жай-күйін зерттейтін ... ... ... ... ... мәнін ашуға ұмтылдық.
Когнитивтік бағыттың негізгі қызметі – дүниенің бейнесі белгілі бір
жүйеде репрезентациялау болса, жүрек, жан концептілерін ... ... ... бай ... ... түсінікке дейінгі санадағы
білімінің көрінісін ... ... ... ... ... тіл
біліміндегі ақиқат дүние туралы санада қалыптасқан білімді репрезентациялау
әдісін, заңдылығын, теориясын қолданыста көрсете алдық десек ... ... ... тіл ... ... ... ... сананың құрылымын модельдеуге бағытталған үш ... ... ... қатынасынан туындаған нәтижесін де осы тарауда кеңінен
сөз қолданылды. Жүрек, жан концептілерінің ... ... ... ... ... ... сипаты екі тілде ... ... ... ... және ... ... жүрек, жан
концептілерінің құрылымдық жүйелену ерекшеліктеріне мән беріліп, жүйеленді.
Алдымен ... және ... ... ішкі және сыртқы
құрылымдық жүйесі сараланып, ... ... ... лексика-
семантикалық топтары жіктелді. Екі тілдегі жүрек, жан концептілерінің
құрылымын ұлттық мәдени ... ... мен ... ... түрлі сөздіктерден мысалдар алу арқылы ұқсастықтары мен
айырмашылықтары сараланды. ... ... жан ... ... ... топтар – лингвистиканың зерттеу нысанының
бірі ретінде қазақ және ағылшын тілдеріндегі тілдік ... ... ... ... ... топтарға жіктегенде «жүрек/heart» және «жан/soul»
концептілері бір-бірімен тығыз байланыста ... ... ... ... ... ... бар, ... белгілі бір тәртіппен
байланысқан жүйе. Мұндай жүйелер ретінде тіл білімінде тақырыптық топтар
лексикалық-семантикалық парадигмалар, ... ... ... ... ... ... кіші жүйелер негізінде адам
дүниетанымымен, мәдениетімен, өмір-салтымен танысуға мүмкіндік ... ... ... ... «жүрек/heart» және «жан/soul» концептілерінің
тілдегі көрінісін жүйелеу, топтау тұрғысынан қарастырдым.
Сонымен, бітіру жұмысының нәтижесінде мынадай қорытынды жасауға болады:
жүрек/heart» және ... ... ... ... ... барлығы концептілік жүйенің қызметі деп саналады. Біздің
пікірімізше, дүниенің концептлік ... ... ... ...
концептілік жүйе. Концептілік жүйе ішкі және ... ... ... ... ... танытуға бағытталған құрылымдары: фрейм, сценарий,
ойсурет, схема болса, ал сыртқы құрылымы – сөз, ... ... ... т.б. Концептілік жүйе қалыптастыруда ... ... ... ... ... ... ... Сонымен
қатар концептіні тану лексика-семантикалық топтарға жіктелу арқылы жүзеге
асырылады.
Бітіру ... ... ... ... туғызып жүрген концепт
теориясының не екенін түсіндіріліп, тілдегі атқаратын қызметі айқындалды.
Концепт табиғаты ... ... ... ... ... оның сөз ... ... беретін мүмкіндіктері мен бағыттары
сөз етілді. Таным теориясының тілге ... ... ... ... ... ... және ... тілдеріндегі көрінісі
қаралды.
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ:
1. Султангубиева, А.А. Тілдік бейнедегі жүрек ... ... ... ағылшын тілдері бойынша) : фил. ғыл. канд.дис. автореф.
Алматы, 2009.- 24, [5]
б.
2. Уматова Ж.М. ... ... как ... [Текст] : автореф. дисс. канд. филол. наук.Алматы, ... ... Е.С. ... речи с ... ... ... М. ИЯ. ... Кравченко А.В. Когнитивная лингвистика и новая эпистемология//
Известия РАН СЛЯ. ... ... ... Б.А., ... Е.С., ... В.И., и др. ... ... в языке: язык и картина мира, - Москва, 1998.
6. Звегинцев В.А. ... о ... М.: МГУ, ... ... Г.Г. ... идинамика когнитивных моделей в ... ... док ... ... – Алматы., 1999.
8. Выготский Л.С. Мышление и речь // ... Соч. ... том 2. ... ... Э.Д. Понятие смысла в современной лингвистике. Алматы,
1989.
10. Кибрик А.А. Когнитивные ... по ... ... 1994. №5.
11. Манкеева Ж. Қазақ тілін зерттеудің когнитивтік негіздері // ... ... Н.Д. ... опыт ... ... // ... ... текстоборудавания. М., 1988.
13. Мороховский А.Н. “Культурные” и “некультурные” ... ... ... ... результаты, перспективы. Тезисы
конференции. М., 1990.
14. Вежбицкая А. ... ... ... М., ... Аскольдов-Алексеев С.А. концепт ислово // Русская речь. Новая серия.
Вып І І. Л., 1986.
16. ... Д.С. ... ... ... // ... РАН. ... яз., 1993., ... Рябцева Н.К. “Вопрос” прототипическое значения концепта //Логический
анализ языка. Культурные концепты М., 1991.
18. Бабушкин А.П. Типы ... в ... ... семантике
языка их личностная и национальная специфика. Дисс... док. Филол.
Наук. Воронеж, 1998.
19. Павиленис Р.И. ... ... ... ... ... М.. ... Уматова Ж.М. Национально-культурное своеобразие концепта «душа» //
Язык, перевод исовременные ... ... ... межд.научн-
конф.- Алматы, 2002.
21. Кеңесбаева У. Ағылшын халқының мақал-мәтелдері. Алматы, ... ... ... ... и ... ... –Смоленск:
Русич, 2001.
23. Колесов В.В. Концепт культуры: образ-понятие-символ // Вестник С-
Петербургского университета, Сер 2, Вып. 3, ... ... А.А. ... сөзінің семантикалық өрісі (Қазақ, орыс,
ағылшын тілдеріндегі «жүрек» концептісі бойынша). ... ... ... №3, ... ... А.А. Концептінің поэзиядағы бейнесі ... ... ... ... // ... және ... ... тәжірибесі мен
теориясы: Халықаралық ғылыми-теор. конф. матер.// Алматы, 2008. – 188-
193
26. Степанов Ю.С. ... ... ... ... Опыт
исследования. М., Наука, 1993.
27. Қазақ тілінің түсіндірме сөздігі. 4-т.—Алматы: Ғылым, 1979
28. 500 ... ... ... Алматы: «Көшпенділер» баспасы, 2003.
29. А.С.Аманжолов, Ш.Б.Арынғазина. ... ... ... ... 2003. – ... Ларин Б.А. Эстетика и слова и язык писателя. – Л., 1974. - С. ... ... В.А. ... ... ... для студентов
высш. учебн. зав. – М.: Академия, 2001. - 208 с.
32. Әбуханов Ғ. Қазақ ... - ... ... 1967. – 288 б.
33. Исаева Ж. Дүниенің паремиологиялық бейнесі: филол. ғыл. канд. ...
дисс. – ... 2007. - 127 ... ... С. ХҮ-ХІХ ғ.ғ. ақын-жырау ... ... ... ... филол. ғыл. канд. ... ... ... 2007. - 171 ... ... М. ... ... ... – Алматы: Рауан, 1991.-211б.
36. Қайдар Ә. Қазақ тілінің ... ...... Ана ... -304 ... Жаманбаева К. Тіл қолданысының когнитивтік негіздері. – Алматы:
Ғылым, 1998. - 140 ... ... ... ... ... 4-т.—Алматы: Ғылым, 1979
2. А.С.Аманжолов, Ш.Б.Арынғазина. Қазақша етістікті ... ... 2003. – ... 500 ағылшын мақал мәтелдері. Алматы: «Көшпенділер» баспасы, 2003.
4. Словарь английских пословиц и ... ... ... 2001.
5. Кеңесбаева У. Ағылшын халқының мақал-мәтелдері. Сөздік. Алматы, 2004.
6. Новый большой англо-русский словарь. ... ред. ... ... ... ... Новый большой англо-русский словарь. Под.общ. ред. Ю.Д.Апересяна. М.:
Русский язык,2000.Т.2. 828с.
8. Кунин А.В. ... ... ... М.: 1967. ... тас ... ... |My heart was in my mouth ... жақын алу |have smth. at heart ... қарс ... |bring home to smb’s heart ... зу ете түсті |devour one’s heart ... ... ... |break smb’s heart ... ... |break smb’s heart ... жан |a kind soul ... ... |with all one’s soul ... жүйесін босатты |to the bottom of one’s soul ... ... жан ... |All doors open to courtesy ... тас ... ... |His heart was in his boot ... ... |break smb’s heart ... ... |be sick at heart ... азабын тарту |possess one’s soul ... ... ... |Heart is bleeding ... ... |to eat one’s heart out ... ... босатты |to the bottom of one’s soul ... ... |have no soul ... ... ... |If it were not for hope, the heart |
| |would break ... берді |to lose heart ... ... ... |to one’s ... content ... тас ... ... ... |one’s heart leaped in to one’s ... ... ... ... ... |sob one’s soul out ... ... |with half a heart ... қас ... ... ... қақ ... |one’s heart is breaking ... ... ... |to the bottom of one’s soul ... ... |a light heart ... ... жаздады | ... ... ... |with all one’s soul ... дір (зу) ете ... ... |devour one’s heart ... |
| |(eat one’s heart out) ... ... көрінді |His heart was in his boots ... ... ... ... ... |one’s heart warms towards her ... жылуын сезіну |Open one’s heart to smb. ... қарс ... |heart sickness ... ашыды ... warming ... ... | ... ... | ... от ... |steal smb’s heart ... жаралады |posses one’s soul ... ... адам |from the botton of one’s heart ... сұлудың тәні сұлу ... body a ... soul ... үміт оты ... ... |If it were not for hope. The heart ... оты ... ... сезеді |would break ... ... |take heart ... ... |to creep in heart ... ашу, ... жақын алу |to lay smth to soul ... ... қалу ... in the hearts ... ... ... ... жан |the big heart ... ... |my heart smote me ... ... |the soul rushes about ... жақын қабылдау |close to one’s heart ... ... тұр |the soul rejoices ... ... |the soul is ... ... ... ... |to lay one’s heart bare ... тәнімен ашылу |a good hear ... ... |a broken heart ... ... |If it were not for hope, the heart |
| |would break |

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 46 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Қазақ паремияларындағы «Еңбек» концептісі4 бет
Аспан денелері атауларының концептуалды өрістері50 бет
XVI-XVIII ғасыр лингвистикасы4 бет
Графикалық лингвистиканың негізгі ұғымдары46 бет
"Қазақ әйелі" концептісінің этномәдени сипаты47 бет
«Ақтау теңіз порты» АЭА-ның даму концепциясы19 бет
«Аққу» концептінің лингвомәдени ерекшелігі59 бет
«Кеңістік» концептісіндегі жер-су атауларының вербалдануы3 бет
«Саятшылық» концептісі47 бет
«Қаржылық жағдайы» категориясын талдау объектісі ретінде теориялық зерттеу; қаржылық жағдайын талдау көрсеткіштерін жетілдіру бойынша тәжірибелік ұсыныстар. «Kazakhstan Trading Company» ЖШС мысалында70 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь