Абайдың жетінші, отыз алтыншы, отыз жетінші, отыз сегізінші қарасөздерінің ағылшын тілі аудармасындағы тілдік ерекшеліктері, аударма мәтініне салыстырмалы талдау жасау, лексикалық, грамматикалық, стилистикалық ерекшеліктері

КІРІСПЕ
1 АУДАРМАДАҒЫ ФИЛОСОФИЯЛЫҚ ЖӘНЕ ТАНЫМДЫҚ ЕРЕКШЕЛІКТЕР
1.1 Абайдың қарасөздеріндегі философиялық, танымдық және тілдік ерекшеліктер
1.2 Абайдың қарасөздерін ағылшын аудармасында философиялық, танымдық және тілдік ерекшеліктердің берілуі
2 АУДАРМАДАҒЫ ТІЛДІК ЕРЕКШЕЛІКТЕР
2.1 Аудармада қолданылған лексикалық трансформациялар
2.2 Аудармада қолданылған грамматикалық трансформациялар
грамматикалық құрылымдарды аударуда да мағыналық.стильдік бояуды, контексті назардан тыс қалдыруға болмайды [2].
2.3 Аудармада қолданылған стилистикалық трансформациялар
ҚОРЫТЫНДЫ
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
Аударма – күрделі және көп қырлы құбылыс. Сол себепті де оны шек-шекарасы тұйықталған шеңбердің көлеміне сыйғызу немесе жариялық үлгі сұлбаға салу мүмкін емес. Аударма адамзат тарихында адамдар қауымдарының бір-бірін түсіндірудің құралы, өзара қарым-қатынас жасаудың дәнекері болып табылады.
Аударма әдебиеттің тілі – бір тілден екінші тілге ауыстырылған семиотикалық таңба белгілердің жиынтығы емес, коммуникативтік мақсаты бар тұтас құрылым. Сөз жоқ, әр жанрды немесе бір стильді дербес бөліп алып, аударма ерекшелігі тұрғысынан қарастыруға болады.
Көркем әдебиет – айрықша күрделі жанр. Оның әдебиет қисынынан туындайтын жазушылық шеберлік, әр жазушының қаламгерлік даралығы мен таланты, эстетикалық функцияны, мазмұн мен пішінді жеткізудегі жазушының танымдық-психологиялық қабілет-деңгейі сияқты сан алуан проблемалары бар. Көркем әдебиет тілінің де өзге функционалдық стильдерге қарағанда иірімі мол. Көркем әдебиет стилінің әдебиеттік, тілдік ерекшеліктері аударма әдебиетке де тән. Белгілі бір халықтың тілінде жазылған әңгіме, повесть, роман – сол халықтың ұлттық көркемөнері, туындының эстетикалық функциясы прагматикалық сипаты – баршасы тілді иеленуші халықтың рухани-мәдени ұлттық танымының үдесінен шығуды көздейді. Көркем аударманың тілі де сол мақсатқа бағындырылған. Демек, көркем аударма дегеніміз – түпнұсқаның стильдік, тілдік ерекшеліктерін түгелдей ескере отырып, оның көркемдік-идеялық қасиеттерін толық жеткізу, ұтымды етіп шығару. Осының бәрі ұштасқанда ғана аударма көркем болады.
Көркем аударма – ойды және сезімді образ арқылы белгілейтін айрықша өнер. Көркем сөзбен жазылған әдеби шығарма - өмір фактілерін жан-жақты терең қамтитын жанды ағза.
Көркем әдебиеттегі зат, кескін, құбылыс сыр-бояуларының қанық, айшықты тұрпатта болуы бейнелену құралдары арқылы іске асады, сондықтан да аударма аудармашыға қос тілдегі көркемдеу тәсілдері мен сөз өрнектерін жазбай танитын хас шебер болу міндетін жүктейді.
Аудармашының алдында қашан да өзара қарама-қайшы, бірақ диалектикалық бірліктегі үлкен мәселе тұрады: бір жағынан, түпнұсқаның «әрпін», рухын сақтау қажет, екінші жағынан, аударма жасалып отырған тілдің ерекшеліктерін, сол тілді оқуға тиіс жұртшылық талап-талғамын ескеруі қажет. Аудармашы таразының екі басын тең ұстауға тиіс [1].
Көркем аударма мәселесі – адам баласының көптен толғандырып келе жатқан терең мәні бар ғылыми-теориялық мәселе. Оның әр алуан қиыншылықтарына байланысты, тіпті, бір тілде жасалған көркем шығарманы екінші тілде толық жеткізуге бола ма, болмай ма деген сұрақтың өзінің төңірегінде мәдениетті қауым көп заманнан бері айтысын үзген емес.
1. Алдашева А.М. Аударматану: лингвистикалық және лингвомәдени мәселелер. – Алматы, «Арыс», 1998. – 215 б.
2. Жақыпов Ж.А. Аударматануды аңдату: Оқулық. – Астана: ТОО «Искандер Ко», 2005. – 142 б.
3. Абай Құнанбаевтың қарасөздеріндегі дидактикалық идеялар Жұбанов тағылымы: VI-халықаралық ғылыми-теориялық конференция материалдары. – Ақтөбе, 2005. – 431 б.
4. Қазақстан Республикасының Президенті Н.Ә. Назарбаевтың Қазақстан халқына жолдауы «Жаңа әлемдегі жаңа Қазақстан». – Астана, 2007. – 56 б.
5. Қазақстан Республикасы ғаламдық мәдениетаралық кеңістікте, 2 бөлім. – Алматы, 2003. – 338 б.
6. Абай. Өлеңдер. – Алматы, «Жазушы», 1976. – 240 б.
7. Бисенғали З.К. М.Әуезов Абай қарасөздері туралы. – Қазақ тілі мен әдебиеті, 2003 №8. – 33 б.
8. Абай. Қара сөз Книга слов. – Семей, «Халықаралық Абай клубы», 2007. – 368 б.
9. Нұрғалиев Р.Н. Абай Энциклопедия. – Алматы, «Атамұра», 1995. – 665 б.
10. Құлмат Әмірәлиев Абай афоризмі. – Алматы, «Қазақстан», 1993.- 231 б.
11. Абай журналы. – Семей, 1996 №1(29). – 97 б.
12. Мекемтас Мырзахметұлы Абай және Шығыс. – Алматы, «Қазақстан», 1994. – 208 б.
13. Қазақ тілінің түсіндірме сөздігі 3 том. – Алматы, Қазақ ССР-інің «Ғылым» баспасы, 1978. – 768 б.
14. Ахметов З., Қирабаев С. Абай Құнанбайұлы шығармаларының екі томдық толық жинағы / Қаз. Респ. Ұлттық ғылым акад. М.О. Әуезов атындағы Әдебиет және өнер ин-ты. – Алматы, «Жазушы», 1995. – 384 б.
15. Сейсенбаев Роллан Abai Books of words. – Семей, «Аманат», 2005. – 360 б.
16. Оңдасынов Н.Р. Арабша-қазақша түсіндірме сөздік. – Алматы, «Мектеп», 1989. – 140 б.
17. Қазақ совет энциклопедиясы 10 том. – Алматы, 1977. – 456 б.
18. Колшанский Г.В. Объективная картина мира в познаний и языке. – Москва, «URSS», 2005. – 355 стр.
19. Геляева А.Н. Человек в языковой картине мира. – Нальчик, 2002. – 280 стр.
20. Әуезов М.О. Абай Құнанбаев. Монографиялық зерттеу. – Алматы, «Санат», 1995. – 266 б.
21. Әуезов М.О. Көркем аударма жайындағы ойлар. - Әлем әдебиеті, 2007 №4. – 98 б.
22. Сарындық салтанаты: Абайдың аудармашылық алыптығы. Абдрахманов Сауытбек. – Егемен Қазақстан, 2007/29 тамыз. – 55 б.
23. Абай журналы. – Семей, 2004 №4. – 98 б.
24. Түретаева Г.І. Абай Құнанбаев шығармаларындағы дидактикалық ойлар. – Алматы, 2005. – 30 б.
25. Аханов К.А. Тіл білімінің негіздері. – Алматы, «Санат», 2003. – 420 б.
26. Хасенов Әмеди Тіл білімі. – Алматы, «Санат», 1996. – 337 б.
27. Қазыбек Г.Қ. Көркем аударма тәжірибесі. – Алматы, «Қазақ университеті», 2005. – 311 б.
28. Абдрахманов Сауытбек Тәржіме туралы толғансақ. – Ақиқат журналы, 2007 №10. – 76 б.
29. Абдрахманов Сауытбек Аударма ағаттықтарының типологиясы. – Жалын журналы, 2007 №9. – 81 б.
30. Абай. Қара сөздер. – Алматы, 1993. – 363 б.
        
        КІРІСПЕ
Аударма – күрделі және көп қырлы құбылыс. Сол ... де оны ... ... шеңбердің көлеміне сыйғызу ... ... ... салу ... емес. Аударма адамзат тарихында адамдар қауымдарының
бір-бірін түсіндірудің құралы, өзара қарым-қатынас жасаудың дәнекері ... ... тілі – бір ... екінші тілге ауыстырылған
семиотикалық таңба белгілердің жиынтығы емес, коммуникативтік ... ... ... Сөз жоқ, әр ... ... бір стильді дербес бөліп алып,
аударма ерекшелігі тұрғысынан қарастыруға болады.
Көркем әдебиет – ... ... ... Оның ... ... ... ... әр жазушының қаламгерлік даралығы ... ... ... мазмұн мен пішінді жеткізудегі жазушының
танымдық-психологиялық қабілет-деңгейі сияқты сан алуан проблемалары бар.
Көркем ... ... де өзге ... ... ... иірімі
мол. Көркем әдебиет стилінің әдебиеттік, тілдік ерекшеліктері аударма
әдебиетке де тән. ... бір ... ... ... ... ... – сол ... ұлттық көркемөнері, туындының эстетикалық функциясы
прагматикалық сипаты – баршасы тілді иеленуші ... ... ... ... ... көздейді. Көркем аударманың тілі де сол мақсатқа
бағындырылған. Демек, ... ... ...... стильдік,
тілдік ерекшеліктерін түгелдей ескере отырып, оның ... ... ... ұтымды етіп шығару. Осының бәрі ұштасқанда ғана
аударма көркем болады.
Көркем аударма – ойды және ... ... ... белгілейтін айрықша
өнер. Көркем сөзбен жазылған әдеби шығарма - өмір ... ... ... ... ағза.
Көркем әдебиеттегі зат, кескін, құбылыс сыр-бояуларының қанық, айшықты
тұрпатта болуы бейнелену құралдары арқылы іске асады, сондықтан да аударма
аудармашыға қос ... ... ... мен сөз ... ... хас ... болу ... жүктейді.
Аудармашының алдында қашан да өзара қарама-қайшы, бірақ ... ... ... ... бір жағынан, түпнұсқаның «әрпін», рухын
сақтау қажет, ... ... ... ... отырған тілдің
ерекшеліктерін, сол тілді оқуға тиіс ... ... ... ... ... екі басын тең ұстауға тиіс [1].
Көркем аударма мәселесі – адам баласының көптен толғандырып ... ... мәні бар ... мәселе. Оның әр алуан
қиыншылықтарына байланысты, тіпті, бір ... ... ... ... ... толық жеткізуге бола ма, болмай ма ... ... ... ... ... көп ... бері ... үзген емес.
Олардың ішінде «шығарманың аударылғаны - өлгені» дейтін скептиктер де,
«аударғанда шығарманың жалпы желісін, ұзын ырғасын ... қана қою ... оның ... ... ... ... ... дейтін енжарлар да,
«түпнұсқаның әрбір сөзін, тыныс белгілеріне дейін ... ... ... ... ... ... де және ... басқа пікірлер де бар
[2]. Қалай да сол ескі заманның ... ... ұлы ... ... ... ... сақтай отырып, бір тілден екінші
тілге аударып жеткізуге болатындығын ... ... ... карасөздері
бұның айқын дәлелі бола алады. Қазіргі таңда әлемдік әдебиеттің барлығы
дерлік қазақшаға орыс тілінен аударылған – ... ... ... дүниелер.
Сол сияқты қазақ әдебиетінің Абайдың қарасөздері де орыс ... ... ... аударылған болса, орыс тілінен ағылшын тіліне
Виктор Чистяков аударған. ... ... ... ... жоқ ... ... «бір ... саясатының нәтижесі деп те айтуға болады:
ұлттық тілдің ролі мен ... ... ... ... ... ... ... (орыс тілінің көмегінсіз) ағылшын тіліне аударушы
мамандардың дайындалмағанынан да көруге болады [3].
Жұмыстың өзектілігі: ... ... ... дамуындағы бағыттардың бірі
– дүниежүзілік ақпараттар алмасуының сапалы деңгейіне көтерілу; ақпараттық
база жасау; ақпараттық-анықтамалық ... ... Шет ... ... ... ... ... қарым-қатынастары
жөнінде нақты ақпараттарды жинау, қабылдау, өңдеу, жеткізу жүйесі бір
тілден екінші ... ... ... ... ... ... ... соңғы онжылдық көлемінде аударылу процесінің объектісі ұлғайды, көркем
аудармамен қоса, күнделікті баспасөз материалдары, публицистикалық стильдің
әралуан жанрлары, саяси ... ... мен ... ... (жарлықтар, өкімдер, жарғылар мен ережелер, қатынас қағаздары),
кинофильмдер, жарнамалар ... ... жолы ... ... асырылуда.
Жазба аудармамен қатар ауызша аударма (ілеспе ... және ... жеке жанр ... ... ... ... ... бір тілден
екінші тілге аудару процесі орыс тілі мен қазақ тілінің арасында ... ... ... енді өзге де ... тілдерден және араб, парсы,
қытай жапон, түрік тілдерінен қазақ тіліне тікелей аудару ... ... ... ... ... өзге ... ... ісі де жоғары деңгейде
қалыптасқан. Қазіргі жаңа қоғамдағы еңбек қарым-қатынастары шетел тілдерін
оқып-үйренуді, шетел ... ... ... еңбек процесінде
пайдалануды талап етіп отыр, ... ... ... ... ... алуда. Байырғы тәжірибенің бір тілден ... ... ... ... ... ... өзара ықпалдасуын, бір-біріне
қарым-қатынасын ғылыми тұрғыдан қорыту егеменді Қазақстан Республикасымен
рухани-мәдени, әлеуметтік-саяси байланыстары орныққан ... мен ... ... ... ... ... ... білікті
деңгейде қалыптасуына ықпал етеді.
Ел басшымыз Нұрсұлтан Әбішұлы ... ... үш ... ... ... іске асыруды қолға алуды ұсынамын» дейді. Қазақстан
бүкіл әлемде халқы үш тілді пайдаланатын мәдениетті ел ... ... ... ... тілі – ... тіл, орыс тілі – ... ... және ағылшын тілі – жаһандық экономикаға ойдағыдай кірігу тілі [4].
Демек, ел мен елді ... ... пен ... жақындастыруда Абайдың
қарасөздері, Қазақстан мен Европаны, АҚШ-ты бір-бірімен жақындастыра түскен
талай терең ... ... ... ірі ... ... сөз» деп аталатын
шығармалары Роллан Сейсенбаев, Виктор ... ... ... ұлы ... ағылшынша сөйлеткен аударма өнерінің ролі айрықша екені даусыз.
Мәдениет пен тіл ... ... ... тек ... ғана ... ... С.Е.Исабеков бұл мәселемен айналысатын үш сала
бар екенін айтады. Олар: 1) этнолингвистика; 2) ... ... ... ... ... ... ... этникалық мәдениет, өзінің материалдық рухани ... ... ... тілде бейнеленетін және тілде
қалыптасқан халықтар мәдениетінің пайда болуы болып есептелінеді [5]. ... ... ... ... ... өз дәстүрімізді басқа мәдениет
арқылы байытуға және дамытуға көмектеседі, әйтпесе мәдениетаралық ... сол ... ғана тән ... көп уақытқа дейін нәтижелі өзгеріссіз
қалып қалуы мүмкін. Ал адам ... ... ... ... қарым-
қатынас жасау одан әрі дамып отырғаны жаңа қоғамға тән.
Қазақстан ... ... ел, ... қатынастар
субъектісі болуына және қазақ тілінің ... ... ... ... ... тілі ... оның ... деңгейіндегі коммуникацияда қолданылу ықтималдығын жоққа
шығаруға болмайды. Өзара ... ... ... ... ... жандануы, дамуы осыған орай, классикалық,
көркем әдеби шығармалардың ... ... ... зор ... ... аралық тіл ықпалынсыз тікелей қазақ тілінен ағылшын тіліне
аударылуы таяу болашақта өрістей түседі.
Бір халықтан емес, ... бір, ... бір ... сан халықтан
сомдалған біздің қауым, тек бүгінгі ... ... ғана - ... ... ... мен ... ... мұраларына, сол мұралардың өшпес
жұлдызы Абай сындас тарихи қайраткерлеріне бірден бір әділ де адал бағасын
беріп ... ... ... ақ ... тебіренткен сансыз ойларын тамаша
қарасөздерінің бетіне ... ... оның ... бетінен, әрбір
жолынан, әрбір сөзінен бізге, соншама ыстық, соншама ... леп ... ... ... заманның кешегі тәркі дүниенің соққан тынысы ... да ... ... қонымды Абай лебі, Абай үні, Абай тынысы – заман
тынысы, ... үні. ... ол үн ... де ... ... ... жаңа
өріс алып тұр [6].
Демек, халықтың ғасырлар бойы ... ... ... келе ... ... көзі ... қарасөздері бүгінгі күні рухани бай мұраға
айналып отырғандықтан ... ... ... ... ... ... ... ғана емес, дүниетанымдық ... ... ... ... биіктігіне, мазмұн-мәнінің кеңдігіне қарай
айқындау зерттеудің өзектілігін көрсетеді.
Жұмыстың мақсаты: Абайдың жетінші, отыз ... отыз ... ... ... ... тілі ... тілдік ерекшеліктерін
ажыратып, аударма мәтініне салыстырмалы ... ... ... стилистикалық ерекшеліктерін айыра қарастыру. Аударманың
басты шарты эмоциялық және ұлттық реңкті жеткізу. Сол шарт ... ... па, соны ... ... ... Ұлттық реңктегі тілдік белгіні басқа
тілге аудару кезінде басты ұстаным – оның ішкі ... ... ... беру ... ... Бұл ... ... туралы қорының,
білімінің сай болуын талап етеді.
Жұмыстың ... ... ... екі ... ... ауыр,
екеуінің де таразысы тең қос міндет тұр: біріншіден, түпнұсқаның мазмұны,
сюжеті, түпнұсқа ... ... ... ... ... ... екіншіден, аударылған тілде қазақ тілінің табиғи заңдылықтарын,
нормаларын қадағалау. Сонымен ... ... және ... ... – аударманың ұлттық мәдениетке ықпалын межелеу,
көркем аударма материалдары негізінде ... сөз ... ... ... ... өзінің негізгі ана тілінен аударылған материалдарды оқу
барысында ... ... ... ... ... ұлттық ерекшеліктері ескерілуге тиіс.
Жұмыстың теориялық және практикалық маңызы: Ұлы ақын қарасөздері тілін
зерттеп ... әрі ... әрі ... мәні зор: ... немесе
теориялық мәні – қазақ әдеби тіл ... ... ақын ... ... ... ... практикалық мәні – ақын қарасөздерін
мектепте өткенде оның ... ... ... ... беру ... Осы ... біз ... мақсаттардың қай-қайсысына болмасын септігі
тиеді деген оймен, Абайдың қарасөздерінің ағылшын тіліндегі ... ... ... ... лайық көрдік.
Жұмыстың құрылымы: Дипломдық жұмыс кіріспеден, екі бөлімнен,
қорытындыдан және пайдаланылған ... ... ... ... ... ЖӘНЕ ... ... қарасөздері – Абайдың философиялық көзқарастары жайлы нақты
деректер береді және ақынның шығармашылық лабораториясын ... ... ... ... ... ... ... күрделі ойлары
сақталған. Оны асықпай оқыған сауатты жанның аңғармауы мүмкін емес [7].
1.1 Абайдың ... ... ... және ...... ... ... Қазақ поэзиясын, Абай
тұңғыш рет терең философиялық қуатты оймен суарды [8]. Абайдың 45 ... қара ... ... ... - ақынның ... ... ... мәні мен ... ... жағынан
ұлттық мәдениет шегінен әлдеқайда асып түсіп жатқан маңызды ... ... ... халқының сан ғасырғы тәжірибесінен (мәдениет, тарих, дәстүр,
әдет-ғұрып, ... ... т.б.), адам және ... ... сусындаған. О.А. Сегізбаев, өзінің бұдан кейінгі зерттеулерінде:
«Абай Құнанбаев ... ... ... аштық деу әлі ... ... ... ... ... ашу үшін оның ... ... және дүниежүзілік философияның мәдениетімен байланысын мейлінше ... ... ал бұл әлі ... ... ... ... нәрсе» деп
мойындайды [9].
Бұлардың сыртында тәржімашы тарапынан да тағы бір ескерілетін жайт:
Абай ... ... ... ... ... жанрдың
Шығыс және Батыс әдебиетінде туу тарихынан ... ... ... [10]. ... ойымызша, Абай қарасөздерін басқа ұлт ... ... ... ... ... және тілдік
ерекшеліктері» деген тақырып бойынша жұмыс істеуден кілт бастамай, кіріспе
есепті ақын ... ... ... өзге ... бастау керек.
Бұл ретте Абай қарасөздерінің философиясымен ... өзге ... ... не үшін ... ... ... мақсатпен
қызметке жегілгенін жеткізуді негізгі мақсатқа алу керек.
Заманымыздың көрнекті ... ... ... ... ұлы ақын жасаған
дәуірді былай сипаттайды: «Мәдениет, өнер-білімге кенжелеп, артта қалған ел-
жұрт бар. Қыс жұты, жаз ... ... ел ... ... ... жасап, бақталасқан туған әлек, лаң әкеліп, соны қалың ел ортасына
пәле ғып тастап, сол арқылы момын ... ... ... жеп ... ... ... ... атқамінер шонжар бар. Өздері – надан, өздері – ... ... қамы ... ойламайтын дүлей, қараңғы тап. Олар бастаған ел
көшінің барар беті – қараңғы, екіталай тығырық». ... ... ... әріні
көрсетпеген қараңғылық, осы қараңғылықта талауда жүрген момын жұрт, ... ... ... місе ... ... соны бір артықшылық көрген ... ... қам иесі – ... ... осы жетім тіршілігі Абайды ақындық
жолға әкеп салды. Абай бұл жолды – ...... ... өтеу ... ... ... ... программасын жасады. Ол
программа қауымды, өз отандастарын ... ... ... Ақын ... ... Абай ... қараңғы қауым үшін тәрбиеші ретінде қызметке
пайдаланғанда, ол өз творчествосының өзекті бір саласы етіп өсиет поэзиясы
мен қарасөзді ... ... өлең ... дертінің тарих қайшылықтарының
бәрін емдеп, тазартатын өзгеше құралы деп білді». Өйткені сол кезде ... ... ... ... ... өресі әдебиет мектебінен осындай
үлгідегі сөз сабағын керек ететін дәрежеде ... ... ақын ... ... шегінен асып кете алмады: осы тарихи шындық ақынды заманының
өресіне лайық әдеби үлгіні қару ... тар ... ... ...
надандыққа соққы беруге міндеттеді, мәдениетте, ой-санада, жалпы ... ... ... ... ... салу ... құлақ түбінен дауыстап,
таза ақыл күйіндегі үгіт, насихат, өнеге ... ... ... ... ... ... Осы талаппен көп-көп өлеңдер жазды. Бірақ «Абай өзінің
сөздерінің көптен-көбін заманындағы ... мен ... ... ... ... ...... да, солай да еді... Кейбір
терең өсиет, озғын ойлары мұның тыңдаушыларының санасына жетпеуге мүмкін.
Сол себепті де өлең ... ... ... айтылған кейбір
ағартушылық, адамгершілік үлкен ойлары мен қоғамдық тартыстың қайшылықтарын
ашатын анық шыншыл және ... ... ... қарасөздерінде оңайлатып
айтады» дейді М.Әуезов.
Басты ескерілетін нәрсе – заманынан, ортасынан озып шығып, сол ортаға:
дүлей надандық қоршауында күнделікті ... ... ... мал өрісі –
жайлау үшін, қысқы мал тебіні – қыстау – ... ... осы екі ... ел ... құралы – надан, созыр билік-мансап үшін ... ... ... ... ... негізгі әрекет – кәсіп
болған: ғылымнан ада, ... ... ... ... ... ... өнер түрінен алған түк үлгісі жоқ, болашақ туралы саналы ой ... «үлы ... ... мұңын, қалың арманын» арнап, соларды түзеу үшін
күрескен ... ... ... осы ... Абай ... ... тәрбиеші
құрал қызметіне жегілуін көріп отыру, ақын сөзінің халық бойындағы неше
алуан мін-дертке ... ... ... сондай қызметі көп болғанын
көріп отыру – міне, осылардың ... ... ... ... ... ... айқындық пен тереңдікке қатты бет
бұрды. Ұлы ақынның қай-қайсысы да шалқар ... ой ... ... ... пен ... ... ... ақын қарасөздерінде,
терең толғаныс елегінен өтіп, тың тынысты жаңа ... ... ... ... ... Шығыстың ұлы ақындары – Омар ... ... ... ... мол өткізді. Абайдың философиялық
толғаулары, өмірге өзінше қарау, адамның ... ... ... ... ... оның ... де ... жақтары
барлығын Абайда өзекті желідей таратылатын камили инсани, яки толық ... ... ... мен ... ... ... толғаныстары да қарасөздерде де айғақтап жатады. Исламият әлеміндегі «ал-
инсан ал-камил»2 мәселесін мораль философиясы негізінде қалыптастырған әрі
осы ілім ... ... бойы ... ... да ... ... болатұғын. Дәл осы мәселеге Абайдың 38 қарасөзінде тікелей пікір
айтылып, өз қарым-қатынасын анық аңғартатыны бар. ... осы ... ... ... ой пікірдің басты сарыны ұлы ақынның «... діни сенімді
адамгершілік моральдың жоғары түрі деп ұғатыны», - ... ... ... тарихында «ал-инсан ал-камил» (совершенного человека) танымы 13-
14 ғасырда толық қалыптасып шешек ... ... ... Бұл ... ... ... ... классик ақындары мен ғұлама
ғалымдарының Аристотель, Камю, Сарттың шығармаларында ... ... ... ... ... тарапынан да әрқилы пікір айтылып жатты. Абай да
өзінің қарасөздерінде суфизм, жалпы философия, дін, таным туралы ой ... ... тану ... ... ... Абай ... ... сипатқа, олар: хаят (өмір), ғылым, құдірет, көру, есіту,
тілек, сөз болдыру, ... ... өз ... ... ... ... отырып екі сипатты: 1) Әділет; 2) Рахымды қосып, ... ... Ал ... ... ... ... пен ғылымның баламасы
ретінде ... ... ... да оны өзі ... екі ... ... мән ... үш сипатқа:
1) ақыл
2) әділет
3) рахым
деп саралайды да, осы үш ... ... ... адам ғана ... ... адам ... Осы ... ішіндегі рахымға Абай айрықша мән ... ... ... ... тануы себепті:
1Кәмәлаттығы – жетілу, толығу.
2«Ал-инсан ал-камил» - «толық адам» ой толғаныстары
3Нақылия (арабша) – дәстүрге сүйенген ғылым, дәстүрлі ... ...... не ... ... пен ақыл жол табар.
Қашқанға да, қуғанға.
Әділет, шафғат1 кімде бар
Сол жарасар туғанға, -
дегендегі әділет, шафғат ... ... ... ... ... ... ... жүректің билігінсіз ақыл, қайраттың әрекеті екі ұшты, ... деп ... ... ... де ... яғни оның ... ... жетегінсіз ақыл, қайрат дегеннің өрісі бар, зұлымдыққа бейім, су
аясы құрдымға соқтырар ... деп ... [12]. ... ... ... ... ғақылия дәлелдер арқылы өзі қосқан әділет пен ... мән бере ... ... ... баламасы ретінде мән бере
сөйлейді. Абайдағы бұл қарасөзіндегі «толық адам» болу ... ... ... назар аударсақ, әсіресе ұлы ақынның софылық әдебиетке қарым-
қатынасы ашығырақ білінеді. Шығыс классиктері мен софылық сарындағы ... ... ... ... ой ... ... ал-инсан ал-камил
(толық адам) мен бенделіктің кәмәлаттығы жөніндегі пікірлер желісіндегі ой
қазыналарына қадам қойғанда Абай: «... ... ой ... ... әсер ... ... өзінің өздік ерекше елегінен өткізіп, қорыта өзгертіп,
өзіндік етіп алады», деген кемеңгер Мұхтар Әуезовтің дана пікірі ... ... өмір ... ... ... ... аса ... де қиын мәселенің бірі –
исламият пен суфизмдегі жан мен тәнге байланысты болып келеді.
Жан деген ... пен ... ... ... көне ... тануында да топырақтан жаралған адам тәніне сыртқы күш арқылы
енетін құбылыс. Осы таным сілемін Абай 27-қарасөзінде Сократ ... ... ... «.... Жә, сен бұл ақылға қайдан ие болдың? ... ... де жан ... ... келді, содан соң ие болдың», - ... ... ... ... ... ... пікір ұшқынын көреміз. 27-
қарасөз аударма ретінде берілсе де, онда Абайдың жан туралы пікірі жанама
түрде болса да ... де ... ... ... жан сыры ... өте ... көп қырлы болып 4 салаға бөлінетін ерекшелігі де бар.
Олары: жан деген ұғым тірлік иесі ... адам ... ... ... ... ... ... Ал кейде жан ... ... ... ... дуалистік таным тұрғысынан:
Адам қапыл дүниені дер менікі,
Менікі деп жүргеннің бәрі оныкі.
Тән қалып, мал да қалып, жан кеткенде
Сонда ойла болады не ... ... ...... жәрдем ету, көмектесу.
деп жанның тәнді тастап кететіні айтылады. Бірақ бір жақсысы бұл ертеден
келе жатқан кәнігі көне ... ақын ... ... әрі таратылмай
қысқа қайырылатыны бар. Ең соңында жан сыры туралы Абай шығармаларындағы
басты да ... ... сөз ... ... жан қуаты, жан құмары, жан
қуатының басқа да түрлері сөз болғанда ... ... яғни ... дүниенің адам санасында сәулелену процесі арқылы кәсіби жолмен
пайда болатын ... ... ... даму ... ... ... осы ... танымның шеңберінен шығып, жанның
өзін, оның ... ... ... мүлде жаңаша реңктегі таным
тұрғысынан қарауы себепті:
Ақыл мен жан – мен, өзім тән ... мен ... ... екі.
«Мен» өлмекке тағдыр жоқ әуел баста,
«Менікі» өлсе өлсін оған ... ... ... яғни тән өлетінін, бірақ «мен», яғни жан өлмейтінін ашып
айтады [11].
Сол ... ... ... «Жас бала ... туғанда екі түрлі
мінезбен туады: біреуі – ішсем, ... ... деп ... ...... ... – білсем екен демеклік. Көзі көрген, құлағы естігеннің бәрін
сұрап, тыныштық көрмейді. ... бәрі – жан ... ... ... ... ... екен деген. Сол өрістетіп, өрісімізді ұзартып, құмарланып
жиған қазынамызды көбейтсек керек, бұл жанның тамағы еді. ... жан ... деп бір ... ... Абай танымы да жанды мәңгі ... ... ... танымына саятындай көрінеді.
Абай өзінің жан сыры, жан құмары, жан қуаты ... ... ... «менді» кірлететін «менікіне» қайшы келіп отыратыны
себепті, Шағатай әдебиетінде жырланып мадақталып келген басты ... ... оның ... ... көп ... ... ... өзіне ғана тән
өзекті танымның желісін беріп кетіп отырады екен.
Жан сыры ... Абай ... ... ең ... жері де «Мен
өлмекке тағдыр жоқ» деген пікірден басталады. Өйткені Абай ... сөзі ... ... ой-сананың қорлануынан біртіндеп жиналатын, яғни
жан құмары, жан ... ... ... жолмен пайда болатын құбылыс деп
қаралуы себепті де: «Құмарланып жиған ... ... ... ... тамағы еді», - деп жазуында салмақты бір мағына ... ... ... ... ойының өзекті желісі – жан ... ... ... «... Іштегі жан қуатымен жинаған нәрсенің аты – ... ... - деп ... ең ұрымтал тұсын айтып отыр. Абай «тәннен жан артық»
болуы заңды деп біліп, жанның тәнге қожа ... ... ... құл ... Абайдың осы ойының желісі өзінің ең басты ақын ...... тән ... – жанның құлы...
Ең басты зат: жаны бар ақылды зат...
Жан – терезе, қарайтын жан ... ... ақыл мен ... ... -
деп, Абай ойын, танымын дамыта жалғастыратыны бар.
Абайдың 7-қарасөзінде айтылатын «жанның тамағы» ... ... бар ... ... ... ... ... елеулі ғылыми мәні
бар нәрсе. Себебі Ғұламаһи Дуанидің (15ғ.) шәкірті, бұқаралық ғалым ... (16ғ.) ... ... ... ... ... ... адамның
ішкі сезім мүшелерінің бірі еске (память) байланысты ... ... ... ... ... бөліп: 1) жанның пайдалы азығы және 2) жанның
зиянды азығы деп бөле қарайды да, олардың өзін ары ... ... ... ... Абай ... ... ... ұғымға адамның сыртқы объективті
дүниені санаға сәулелендіру ... - жан ... ... қорланатын
рухани байлығы деп анықтама берсе, Жүсіп Қарабағи: ... ...... ғылым», - деп тән азығы сияқты адам ... ... ... да ... көрсетеді [12].
Абай «Мен өлмекке тағдыр жоқ әуел бастан», - ... ... ... жан ... ... ... ... рухани құбылысты ғана жан
деп қараған. Ал ... ... ... ... ... ... «жан»
дегеніміз – бір ерекше рухани өлмейтін нәрсе ... діни ... ... ... жан материялық және өлетін нәрсе ... ... ... «жан» сөзіне төмендегідей түсініктемелер берген:
1. жан-жануарларға тіршілік ... ... ... ... ... қан, ... соғысы;
3. адамның психологиялық ішкі сарайы, ой-санасы, рухани қасиеті;
4. қадір-қасиет тұту ретінде айтылатын сөз [13].
Сондықтан да, қарасөздерінде, ... ... ... ... ... яғни ... бес сезім мүшесі арқылы ішкі ой елегінен сүзіп,
қорытып тапқан ойын өнер ... ... ... ... рухани мұра
ретінде ұрпақтан ұрпаққа ауысып, дәстүрлі жалғастық тауып ... ... ... мен жан» ғана ... деп ... ... де:
Өлді деуге сия ма ойлаңдаршы,
Өлмейтұғын артына сөз қалдырған, -
деп ойлы пікір толғауы арқылы ... жан ... ... ... ... ұрпақтан ұрпаққа ауысып, толығып ... ... ... – Хауа ... заһири (арабша) – бес сыртқы (сезім)
беретін рухани қазынасын айтады екен. Міне, мұнда Абай ... ... ... ... жатқанын хабардар етумен бірге ... ... ... да ... [11].
Абай қарасөздеріндегі 38 сөзін талдайтын болсақ, аса маңызды өсиет «үш
сүюге» және үш сүю ... ... ... хакимдер, әулиелер және
пайғамбарлар туралы пікір өрбітеміз.
Абайдың «үш ... - ... ... ...... ... екіншісі – адамның Алланы сүюі; үшіншісі – адамның адамзатты сүюі. ... ... ... осы жолға қадам басу шарты болып табылатын толық
адамдық үш хаслетке ... ... «Бұл ... үш хаслеттің
иелерінің алды – пайғамбарлар, онан соң – ... онан соң – ... ...... ... - дейді Абай «толық адамдарды» ... ... ... Құдайтағалаға таза құлшылық етушілер, ал соңғы
екеуі әлі де ... ... ... бар, ... ... етушілер.
Бұлардың барлығы да адам өмірінің ең жоғары ... ... ... ... ... түскендер. 38-сөздегі «толық адам» туралы Абай танымдарын
талдау барысында, ... және ... ... ... көзі саналатын
«Веда» ілімін қолдануды ұйғардық.
Кәміл мұсылмандар... «мұсылман» сөзін араб тілінен ... ... ... ... ... ... ... соң, айталық, «кәпір» осы
сөзге кері мағынадағы, яғни «Құдайға сенбейтін адам» деген ұғым. Оны ... ... жөн ... ... ... ... біліп, өз іс-әрекетінің нәтижесін тек қана
Құдайға бағыштайтын адамдар ... ... т.б. ... ... өзін ... дүниені танымақтық, өз ... ... ... ... ... ... сықылды ғылым-білімді» үйренген,
осы төрт маңызды ... ... ... ... Олар ... ... бірінші деңгейінде тұрғандар. Құдайға құлшылық тәртіптерін
сақтаудың маңыздылығын, ол – ішкі ... ... және ... ... ... қажетті нәрсе екенін Абай 38-сөзінде ... ниет ... ... алмаққа, намаз оқымаққа, ораза тұтпаққа,
бұл тағаттарды орындау ... ... оның ішкі ... ... емес пе? ... ішкі ... таза болмағы ол иман
болып, бұл сыртқы ғибадатыңыз иманның көлеңкесі, һәм сол ... ... ... үшін ... Бұл ... ... тәртіптерін сақтаудың
маңыздылығын көрсете отырып, Абай ішкі иман тазалығына тартып ... ... ... ... ... соң ғана ... болған» деген сөзі де осыны
аңғартады. Имандылығы жоқ адамға, сыртқы ғибадатты сақтаудың қажеті шамалы,
парыз емес.
1Таһарат ...... ... жуыну.
«Оның үшін ғұламалар иман екеу емес ... ... ... ... ... жоқ ... ... бәлки сөну қаупі да бар
деген» - дейді ... Бұл ... ... құлшылық тәртіптерін сақтамаған
адамның ішкі иманы күңгірттенеді, бәлки сөну ... бар ... ой ... ... ... ... ... мұсылмандардан
өзгешелігі олар иманның (немесе ғибадаттың) тығыз байланыстағы ішкі ... ... ... ... ... ... өз сөзімен айтқанда,
«иманы түгел».
«Менің қаупім бар, олар хас (нағыз) ғибадат осы екен, Құдайдың ... осы, біз ... ... ... кәміл болады деп ойлайды» -
дейді Абай көбінесе ... тек ... ... ұстануға шамасы жететін
көпшілік туралы. Шын ... ... ... боп ... ... оқу, ... сияқты ғибадатқа Абай «ол – ғибадат күзетшісі еді» деген дәл анықтама
береді.
Имандылық тірегінің бірі – ... ... ... бұл ... туралы:
«Құдайтағала бұл ғаламды жаратты, ерінбеді, келісіммен, хикметпенен
кәмәлатты бір жолға салып жасады, сіздердің ісіңіз де бір ... ... арқа ... ... ... Сенің де ісіңнен бір зарарлар
шығып кетердей болмай, ... ... ... бір ... бар іс ... іс – іс ... - дейді. Бұл арада іс-әрекетіңіздің таза, ізгілікті
болуы, ішкі ниет, тазалыққа тәуелді екені де ескертіліп отыр. ... ... ... ... ... ... ізгілік деп қыласыз, ізгілікке бола
ой арнап ниет етесіз. Ниет оның ... ... ... хадис
шарифінде «іс істеу үшін ниет, талап керек»
деген - дейді Абай. Бұл сөзінде Абай ... ... деп ... құлшылығын, қызметін айтып отыр. ... ... ... ... ... одан іске ... ... Жаман ой ойлап, жаман сөз
сөйлеудің, яғни ... ... ... ... ... осы арада көрінеді.
Қорыта келгенде, не істесеңіз де ізгілікпен істеңіз, жақсы ниетпен қызмет
ете біліңіз, деп кеңес ... ... ... Бұл адамдық жолды екінші
түрмен «үш сүю» жолы десе де ... ... ...... ... 38-сөзінде кейбір ретте
«растық» сөзін Абайдың «ғадалеттік» ... ... ... қолданатынын
байқауға болады. Алдымен рухани ақиқат, рухани ғылым бұрмаланбауы керек.
Екінші түрде айтқанда ... ... «шын сөз» ... ... мағынасында жеткізілуі маңызды. Түрлі ықпалдар мен ... ... шын ... ... салдарынан түрлі діндер және
бір діннің өз ішінде түрлі ағымдар пайда болғаны тарихтан мәлім. ... ... зор ... ... ... ... ... шындықты бұрмалаушылық жатады. Шындықты бұрмалау, яғни имандылықты
шала ... ... ... «Бұл ... моллалары хаким атына дұспан
болады. Бұлары білімсіздік, бәлки бұзық пиғыл, көңілдің жаманшылыққа ауып
тұруы салдарынан... Рас ... ор ... тор ... не ... ... құр
өзімшілдік. Әрбір өзімшілдік - әрбір адамды бұзатын пиғыл. Растың бір аты –
хақ, хақтың бір аты – ... ... ... ... мұны ұғып ... ... ... пиғылдардан күпір (діннен шығу) қаупі де бар», -
дейді Абай.
Енді имандылықтың төртінші ...... ... ... ... Абай ... ... жазған мұсылман
ишараттарын қатаң орындау – кәміл мұсылмандық шартының бірі. Тақуалыққа
ораза ұстау, бес уақыт ... ... ... т.б. ... ... ... ... жолына құрбан ету – тақуалық мәні. Тақуалық – рухани
процесс, сондықтан ол имандылық тірегі боп танылады. ... төрт ... ... ... дәрежесіне сәйкес, адам баласының рухани жетілу деңгейі
әртүрлі болады [11].
Абайдың ... ... үшін ... жанры жағынан да, тақырыбы мен
мазмұны жағынан да барынша жаңа дүние. ... ... ой мен ... ... әрі ... ... толы ... толғам. Бұлардың сыртында ұлы ақынның ... ой мен ... ие әрі ... т.б. ... ... ие ... көп ... ғылыми комментарийсіз жете ұғыну мүмкін емес. Міне, Абай
қарасөздерін оқығанда шығарманың осындай-осындай ... жанр әрі ... ... ... ескеру, оны оқытудың методикасын, ерекшеліктер
тұрғысынан келіп барып табу, таңдау талап етіледі [10].
1.2 Абайдың ... ... ... философиялық, танымдық және
тілдік ерекшеліктердің берілуі
Ұлы ақынның қарасөздері мен дидактикалық поэзиясының тууында, ... ... өз ... ... жанр ... ... заңды
себептер бар. Яғни Абайдың өз ... ... әрі ... ... әрі өнеге тілі қарасөз сипатында жазуының өзіндік ... бар, ... жеке бір ... я ... ... ... бір
мақсатқа пайдалануында, осы мақсат ... ... ... ... ... ... негізгі әмірші болатын күш – қоғамдық талап. Ақын
да, ол туғызатын жанр да, шығарма да осы ... ... ... ұлы ... ... ... дерттенбей, тебіреніп толғанбай,
ұлы ақынмен бірге ол өмір кешкен ортаға кіре алмайды. Ал ақын өмір ... ... ... ... оны ... ... ... ақын сөздері құр
тақпақ-ақыл сияқты дәрежеде ғана ... ... Абай ... ... ендігі өмірін софылық қылумен былай сипаттаған:
«Софылық қылып, дін бағу? Жоқ, ол да болмайды, оған да ... ... ... не ... ... бір ... жоқ, осы елге, осы жерде не
қылған софылық?» дейді [14]. Ал, бұл сөзі ... ... ... ... the path of the Sufi and dedicate myself to the service ... No, I’m afraid that won’t do either. This vocation calls ... and complete peace of mind. But I have not known peace either ... soul or in my life – and what sort of piety can there be amongst ... in this land!» ... тілі ... ... ... ... ... ұлы ақын кешкен өмірді өз аударма мәтінінде жақсы, дәл жеткізді.
Сонымен ... сол ... ... ... ... де ... ... ұлы ақынның сол кездегі өмір сүрген уақыттағы пәлсафалық көзқарасын
Клара ... орыс ... ... былай берген:
«А может посвятить себя богослужению? Боюсь, не ... Это ... ... ... и умиротворения. Ни в душе, ни в жизни не ... уж ... ... ... этих ... в этом ... ... қылып, дін бағу?» деген ... ... ... ... ... ... тіліндегі аударма мәтінде бұл сөйлем де ... ... ... ағылшын тілі грамматикасына сүйенсек, сұраулы
сөйлем сұраулы көмекші етістіктен, яғни to do ... ... ... бұл қателік түпнұсқадағы ақынның жеткізейін деген философиялық,
танымдық ойын ... еш ... ... ... не көрген күніңде бір тыныштық жоқ» сөйлемдегі «көрген
күніңде» сөз тіркесін тәржімашы, ағылшын тілі аударма мәтінінде де, ... ... ... де «in my life», «в жизни», яғни қазақшаласақ «бүкіл
өмірімде» деп ... ... ... ... «осы ... осы ... не
қылған софылық?» деген сөйлемде, «осы елде» сөз тіркесін «среди ... ... these ... яғни «бұл ... ... деп, «адамдар»
сөзін «ел» сөзінің орнына қолданып, сол елдегі дін бағу адамдар арасында
ғана болатынын көрсетіп ... ... ... екі түрлі аударма берген. Бірі: софылық
... - the path of the Sufi; ... ...... -
one sort of piety. Жалпы «софылық» сөзінің мән-мағынасын ашатын болсақ, ... ... ... ... араб ... ... - жүн, «суфи» - жүн шекпен
киген адам [16]. ... - ... ... ... Бұл бағыт 8-9
ғасырларда феодалдар, бай қала ... және ... дін ... орын ... ... ... және азғындыққа, сондай-ақ,
әлеуметтік теңсіздікке қарсы бағытталған қозғалыс ретінде төменгі ... дін ... ... ... [17]. Демек, меніңше мұндағы
софылық – богослужение - the path of the Sufi ... ... ... ... ... ... қай тілге болмасын тәржімаласа
(орыс тіліне, ағылшын тіліне) және түпнұсқадағы бір сөзді аударма мәтінінде
басқа сөзбен ... де, олар ең ... ... ... ұлы ... қарасөзінде айтар ойын, оның философиялық, танымдық идеясын ... Абай өмір ... ... ... ... ... бойлап кіріп,
оны көріп танытты.
Қоғамда қандай да болмасын ғылымның дамуына бір-бірімен ... екі ... ... болады: оның бірі – ілім-ғылымның нақты
бір саласы дамуының ішкі логикасы, екінші – осы ... ... ... ... ... ... сауал-талап. Қазіргі қазақ ғылымында
аударманың практикалық тәжірибеге ... ... ... ... ... ... ... экстралингвистикалық жағдаят – қоғамның
мәдени өміріндегі бетбұрыстар, атап ... ... ... ... ... ... актісіне еуропалық тілдердің және
шығыс тілдерінің араласуы әсер етуде. Бір тілден екінші тілге аудару ұзақ
мерзім бойында ... ... ... жүзеге асырылып келді [1].
Ақын өзінің қарасөздерінде әлеуметтік, ағартушылық, адамгершілік
жайлы, үлкен ойларын бірде кеңірек ... ... ... өте ... ... қана ... Міне, осы тұстарда ақын ... шығу ... т.б. анық ... қою ... түседі. Қабылдаушыға әрі
ақынның бұл сөздеріндегі пікірлері тереңірек жетуі үшін, әрі олардың ақын
өлеңдері мен қарасөздері бір ... бір ... ... жете ... ... бұл сабақтастық бар өлеңдер мен қарасөздерді алдын ала
анықтаған жөн. Мәселен, Абайдың ... оның «Көк ...... ... атты ... мағыналас екенін көріп отырмыз [10]. Алдымен,
бұл өлеңнің шығу тарихына үңілетін болсақ, Абай оны 1897 жылы ... ... ... 1909 жылы ... Бұл өлеңінде ақын заман ағымы, адам өмірі
жайындағы ... ... ... ... ... дәл осы өлеңнің
тақырыбымен ұштасып келеді:
Тән қалып, мал да ... жан ... ... ... не ... Абайдың діндік танымын, философиялық ойын, адамгершілік қасиетін
айқын көреміз.
Адам ... Абай әр ... ... ... және ... ... ... қарастырған. Абайдың адам
туралы негізгі тұжырымдары Чернышевскийдің «Философиядағы антропологиялық
принцип» (1860) ... ... ... ... ... ... болмыс бірыңғай болған жағдайда адам басына
екі түрлі: материалдық (адам ... ... ... ... ... ... (адам ойлайды, сезеді, қалайды) ... Абай ... ... «Жас бала ... ... екі түрлі
мінезбен туады. Біреуі – ішсем, жесем, ұйықтасам деп тұрады... ... екен ... ... ... һәм ... сырын түгелдеп, ең
болмаса денелеп білмесе, адамдықтың орны ... - ... ... ... ... деген бұл құмарлықты ақын адамның ең ... деп ... Абай ... ... ... ойын өрістете келіп: «Адам
баласы екі нәрсемен: бірі – тән, бірі – жан. Ол ... ... ... ... ... ... кәсиби2 - оны білмек керек. Ішсем,
жесем демектің басы – жибили, ұйықтамақ та соған ұқсайды. Аз ба, көп ... ... ... екен ... ... ... да басы – ... Ақыл,
ғылым – бұлар – кәсиби», - деп атап көрсетеді.
Витгенштейннің ... ... тіл ... ... ... ... ... деген [18]. Ал енді, Абайдың бұл қарасөзін
шетел оқырманына ... ... сол ... ... танымдық рухын берудің және эмоциялық, ... ... ... орындалды ма, соны бақылайық!
Абайдың 7-қарасөзі былай басталған еді:
«Жас бала анадан туғанда екі түрлі мінезбен ... ...... ... деп ... ... – тәннің құмары. Біреуі – білсем екен
демеклік. Көзі көрген, құлағы естігеннің бәрін сұрап, ... ... бәрі – жан ... ... екен, көрсем екен, үйренсем екен деген.
Сол өрістетіп, өрісімізді ұзартып, құмарланып ... ... ... бұл ... тамағы еді. Тәннен жан артық еді.» [14].
Оның ағылшын ... ... into this world, an infant inherits two ... needs. ... is for meat, drink and sleep. These are the ... of ... The other is a craving for ... This is but the natural ... the soul, the wish to see ... hear ... and ... behoves us to strive to broaden our interests and wisdom ... our souls. We should come to realize that ... virtues ... superior to bodily ... [15].
1Жибили (арабша) – туа біткен қасиет.
2Кәсиби (арабша) – жинақталған, еңбекпен табылған.
3Арзу (арабша) – тілек, мақсат.
Орыс тіліне бұл сөзі ... ... ... на ... наследуя два начала. Первое из них требует
еды, питья и сна. Это – ... ... без ... тело не ... ... для души, не будет расти и крепнуть. Другое – тяга к познаниям.
Младенец тянется к ... ... ... их в рот, ... на ... к ... бы ... ширить круг своих интересов, множить знания, которые
питают наши души. Нам бы понять, что блага души несравненно выше ... ... ... ... ... ... ... сөз түрленудің заңдылықтарын белгілеу – ... ... ... ... проблемалар. Түпнұсқаның
коммуникативті-функционалдық белгілеріне екінші (аударылатын) тілдің тілдік
құралдарынан ... ... ... ... ... ...... мазмұнын максималды түрде жеткізу,
коммуникативтік-функционалдық белгілер мүмкіндігінше сақталған толыққанды,
дәлме-дәл ... ... ... ... сөз. Бұл ... келтірілген
мысалдан көріп отырғанымыздай, мәтіннің ерекшеліктеріне ... ... ... ... ... еңбектерде ресімделген,
түзілген баламаны дәл пайдаланды, сонымен қатар ... ... ... ... ... ... бар функционалды сәйкестік жасады.
Және ең негізгі ... ... ... ... ... эмоциялық-
ұлттық реңкті ... ... ... тәржімашы синонимдердің
бірнешеуінің қатар жұмсалуы арқылы мағынаны дамытты. ... ... ... ... ... – тело, плоть) деп тәржімаласа, бірде оны «bodily
endowments» (телесное дарование) деп жақындата аударған. ... ... ... бұл «тән» сөзі «адамның денесі, тұла бойы» дегенді
білдіреді. Сол ... ... ... бұл екі ... ... ... мән-
мағынасын толық ашады. Сол сияқты «жан» сөзіне де, ... ... ... ... «soul» - ... деп ... енді бір жерде
«spiritual virtues», яғни «духовное ... деп ... ... шығарманың тілі қарапайым сөйлеспелі тілден еш айырмашылығы ... де, ... ... ... жай бір ... аудара қою мүмкін емес
екендігі, олардың белгілі бір мөлшерде өзгеріске ұшырауы ... ... ... ... ... айтар болсақ, көркем аударма кезінде қысқартулар,
толықтырулар, алып тастау ... ... ... жиі ... ... ... 7-қарасөзіндегі «Жас бала анадан туғанда екі түрлі мінезбен туады»
деген сөйлемде, ағылшын тілі аударма мәтінінде «анадан туғанда» ... ... алып ... ... Мұның белгілі бір себебі де бар: ... ... ... (бұл ... ... ... «сәби») әкеден
емес анадан туатыны белгілі. Сондықтан болар, тәржімашы «Born into ... деп, яғни ... ... келгенде» деп аударуды жөн көрді. Қалайда
болса, сөйлемнің негізгі идеясын, философиялық ойын, негізгі мәтінін ... ойын ... үшін ... әртүрлі толықтырулар қолданды.
Мысалы:
«Мұның бәрі – жан құмары, білсем екен, көрсем ... ... ... ... уже потребность души, желание все видеть, все слышать, всему
учиться» [8].
«This is but the natural desire of the soul, the wish to ... hear ... and learn ... ... мысалдан көріп отырғанымыздай, тәржімашы орыс тілі аудармасында да
«все слышать» және ағылшын тілі аудармасында да «to hear everything» ... ... ... ... өз ойын ... ... қатар, «білсем
екен, көрсем екен, үйренсем екен» деген сөз ... алып ... ... «көрсем екен» сөз тіркесінде үлкен философиялық ой жатыр.
«Көру» етістігіне орыс тіліндегі «видеть» сөзі балама болып, «бұл ... ... ... және сана ... ... бір дәрежесін
ұйғартады». Бұл «көру» сөзінің синонимін «қарау» («смотреть») етістігін
алсақ, бұл ... ... ... оның ... сана-сезімінің, ойлау
қабілетінің белсенділігін білдірмейді». Бұл арада философ ... ... ... ... ... об ... и услышанном – это
способность отделять, выделять и вновь ... в уже ... ... ... и его ... Эта ... ... характерную
черту сознания человека как высшей формы отражения» [19].
«Жас бала анадан туғанда екі түрлі мінезбен ... ...... ... деп ... [14].
«Ребенок рождается на свет, наследуя два начала. Первое из них требует
еды, питья и сна.» ... into this world, an infant inherits two ... needs. ... is for meat, drink, and sleep» ... ... байқалар жайт, «жесем» деген сөзді аудармашы ағылшын тілі
аудармасында «food» сөзімен емес ... тілі ... ... «meat» - «ет» ... ... Бұл жерде аудармашы қазақ
халқы үшін ежелден төрт түлік малдың алатын орны ерекше ... - ... ... жан бағудың негізгі көзіне айналған ұлттық тағамның,
соның ... ... ... ... қазақ қауымының күні өтпейтінін көрсетіп,
қазақ халқының ұлттық ерекшелігін сипаттап ... ... ... бұл ... ... бір ... ... боп,
оқшаулау көрінеді. Ол – жас баланың психологиясын еске алып ... ... да ... ... ... жақсы қасиет екенін атаумен бірге,
үлкеннің ... сол ... ... ... ... ... бұзғанын аударма
мәтінінде де білдіреді. Абай осы аталмыш ... ... ... дүние
сырларының танымалдылығы туралы көзқарасты қуаттаушы ойшыл болғандықтан да:
«Дүниенің көрінген һәм көрінбеген сырын түгелдеп, ең ... ... ... орны ... - деп ... жазып отыр. «Жетінші
сөздегі» жоғарыдағы көрсетілген аталмыш терминдік сөздердің мән-мағынасы,
шын табиғаты ... осы ... ... де ... ойдың тұрғысынан
келіп шешілмекші. Ол терминдер мәнін жете түсіну үшін мәселені осы пікірдің
маңына үйіріп, осы басты ойды ... түп ... ... ... ... ... «жан ... - «desire of the soul» деген сөз ... ... ал «тән ... - ... of the flesh» деген
сөздің мағынасын ашуға да сәйкес келетін ұғымдар. Абай бұл екі ... ... ... тығыз байланыстағы құбылыс ретінде қарайды ... ... тән ... ... сонымен қатар олардың ішінен
рухани қажеттілікті жоғары қоятынын көрсетеді. Абайдың «тәннен жан артық
еді»- «spiritual virtues are far superior to bodily ... ... ... де оның осы ... ... негізінде туып отырғанын
байқау қиын емес. Мұнда ... ... жан сыры ... ... ... ... күші ... қаралады. Абайдың түсіндіруінде адам баласы тән
қуатымен тұрмыс қажеттілігін қамтамасыз ететін дәулет жиса, жан ... ... ... ... ... қорын топтастырады. Сол рухани
қазынаның ... ... ... қорландыруда шешуші орынды ... жан ... ... ... жан құмары адам баласының
бойындағы туа пайда ... ... бірі ... ол тән ... өсіп ... ... ғана ... негіз тауып, сонымен
тығыз бірлікте ... ... ... жан сыры ... ... сөз қозғап,
таратайын деген басты ойы – біздің ... тыс ... өмір ... ... ... ... сәулеленуінен пайда болатын әрі сол
процесс арқылы туындайтын жан қуаты туралы ұғым екендігіне ... ... ... ... ... бұл айтылмыш нәрсені бізден осы ... ... ... «... ... жан қуатыменен жиған нәрсенің ... ... еді ... - деп жан ретінде шынында санадағы құбылысты
ұғынатындығын қадай жазып отыр.
Абайдың осы «Жетінші ... ... ... тамағы» - «nourishes
our souls» деген күрделі философиялық ұғым бар. Оны Абай ... ... өмір ... объективті дүниенің санада сәулеленуі нәтижесінде ... ... ... ... қоры ... ... Осы ... де
Абай: «...құмарланып, жиған қазынамызды көбейтсек керек, бұл ... ... - деп ... ... ... ... ... ақынның бұл «Жетінші сөзде» көздеген мақсаты ... туа ... ... жан ... ... өз ... санасына тек қана
жанның пайдалы тамақтарын сіңдіру еді. ... ... ... ... ... ... бір ... қайнар көзі осы жақта
жатыр.
Өзге қырық бес сөздің ішінде көлем жағынан ең мол ... ... ... ... ... деген атпен бөлекше көшіріліп
жүретін дін, мораль мәселелеріндегі Абайдың бір үлкен ой толғауы ... – Отыз ... сөз [9]. ... Абай аят, ... ... сөйлейді. Жазу тілінің, басқа қарасөздердегі анық қазақтың түрін
өзгертіп, кітапшалап (түркіше) тың үлгі, стиль ... ... ... ... бұл ... ... мазмұнменен нық байланысты. Осы
кезде Абай ... ... түп ... ... да, моральдық қасиеттер турасынан
да және адамгершілік тәрбие мақсатымен де анықтап, таныта түспек болады.
Дін - адам ... ... ... ... ... өзге базалық қабатын құрайды. Ол тілмен тығыз байланыста. Негізінен
дін мен тіл «адамның ішкі дүние» ортасына қатысты [19].
Өлеңдерінің ... ... бұл ... де Абай өзін ... ... Ол діннің құдайына иланады [9]:
«Енді ниет еттініз таһарат алмаққа ... ... ... ... ораза тұтпаққа, бұл тағаттарды ниетіңіз ... ... ... ... ... емес пе? ... батиныңыз (ішкі)
таза болмағы әуелі иман ... бұл ... ... ... ... ... парыз болған, сіздің заһирыңыздағы ғибадат – батиныңыздағы ... һәм сол ... ... ... ... үшін ... Оның
үшін ғұламалар иман екеу емес, біреу, бірақ ізгі ... ... жоқ ... күңгірттенеді, бәлки сөну хаупі де бар деген» [14].
«Но вот вы решили совершать отныне омовения, читать ... ... Но не ... ли ... только о внешнем соблюдений обрядов? Если
ваша душа чиста, соблюдение ... ... ... вашу ... ... упорядоченность лишь украшает и облагораживает вашу веру.
Не поэтому ли ... ... что она ... ... без
сдержанности, она тускнеет, а возможно даже на погибель» [8].
«No, you have decided to make your ... to say your prayers ... the fasts ... Good, but will it not be sinful to ... only with outward ... in observing the rites? If your
soul is pure, ... of the holy rites will reflect your ... and outward ... will but adorn and ennoble your faith. It ... for this reason that the wise men have said that there is but ... that is hallowed by great patience, and that without your restraint
it ... or may even be doomed to ... ... ... ... ... ... үшін «пост» сөзі
функционалдық сәйкестік ретінде алынған. Қазіргі таңда әлемдік әдебиеттің
барлығы дерлік қазақшаға орыс ... ... және ... ... тілі ... ... ... өңдеуден өткен дүниелер. Сол себепті де,
«ораза» сөзі орыс тілінің «пост» сөзі ... ... ... «fast» ... ... ... ... себебі - «ораза» атауының
қоғамның әлеуметтік-қоғамдық сипатына ... бар ... ... яғни ... ... ... ... ұлы ақын
қарасөзіндегі танымал қаламгердің лингвоэтникалық құзыреті ... ... ... ... ... ғасыр бұрын үш халықтың
мәдениетінде ... ... ... ... ... ... ... болды. Аудармашылар бұларды ... ... ... эстетикалық функциясы жоқ, ақпарат беруге қатысты тілдік элемент
деп есептейді [1].
Әр халықтың діни ... діни ... ... ... танытатын қатар – теологиялық ... ... ... бұл ... ... қазақ халқының діни
салттарды ұстану дағдысынан тұрақталған «таһарат алу», «намаз оқу», «ораза
тұту» фразалары ... ... ... ...... мәдениетке
негізделген түсінік, ұғымның күрделі тұрақты атаулары. Өзге мәдениеттегі
діни дәстүрді білдіретін күрделі атауларға балама ету ... ... ... ... ... ... болуы – колориті өте жоғары, олардың
мағыналары жақын ... ... ... ... бола ... Дегенмен, аудармашы бұл фразаларға балама тауып, былай тәржімалаған:
таһарат алу – совершать омовения – to make ... оқу – ... ... – to say your ... тұту – соблюдать посты – to observe the ... діни ... ...... ... ... жемісі.
Әрбір тілде діни ұғымдарды, түсініктерді қамтитын термин сөздер, ... ... ... бар. Діни ... діни ... ... мағыналық көлемінде жуықтық болатын діни атаулар, діни
шен, санат аталымдар кездеседі. Мәселен, ... ... ... ... ... салт-дәстүрдің бірі: ораза – «отыз күн бойы
күн шыққаннан күн батқанға ... ... ... ... діни бес ... орыс тіліндегі пост – «предписываемое церковными ... от ... ... а ... ... ... ... дегендерді
білдіреді; екі тілдегі діни терминді ортақтастыратын жағдай дифференциалды
семалардың бірінің (ас-су ішуге болмайтын – ... от ... ... ... ... ... үш тілді сөздік ораза-пост-fast
қатарларын сөздіктегі нақпа-нақ сәйкестік ретінде ... ... ... айырмашылықтар әсіресе тұрмыстық қарым-қатынастарды,
халық дәстүрлерін, діни салттарды атайтын сөздер мен ... ... ... ... мысалда Абай өзінің шын иманның нұры, көркі боп табылатын намаз
оқу, ораза тұту сияқты ойларын жалғастыра келе, ғибадаттың тек сыртқы ... ... ... ... ... былай дейді:
«Менің хаупім бар, олар хас осы ғибадат ... ... ... біз ... ... мұсылмандық кәміл болады деп ойлайды» [14].
«У меня есть ... ... что они ... ... ... ... элементы обрядов, чтобы считаться мусульманами» [8].
«I have reason to believe that the ignorant are ... it is ... perform the ... rites to be ... ... ... мен көпшілік тыңдаушыларының өз тұсындағы сенім-нанымдарын еске
алғандықтан, ақын дін тақырыбын көбірек сөз қылатынын көріп отырмыз. Әрине,
оның өз ... ... ... ... ... өз ... дінді
адамгершілік, моральдық, тәрбиенің қараңғылыққа қарсы, шартты ... ... ... ... ... дін жайын қозғай отырып, дін ұстаздарына
айтатын қатты соққы, сындары да осы сөзде. Бұл ... біз ... ... ең ... ... жағы [9]. 38 сөзі, бұл ... ... ... ... кең ... ... һәм философиялық жүйеге
салынады. Данышпан даналық трактатында Алла және адам болмысы байланысынан
туындайтын ғасырлар ... ... ... ең қиын ... ... қол ... [20].
Біздің ойымызша, бұл Абайдың философиялық, танымдық ... орыс тілі ... ... ... тілі ... да
аса шеберлікпен жеткізген. Бұл олардың ... ... ... халықтың тарихынан, тұрмыс-салтынан, әдет-ғұрпынан, сол дәуірдегі
қоғамдық қалыбынан мол хабардар екенін көрсетеді. Бұл ... ... ... ... ...... энциклопедиялық жан-жақты
білім, жоғары мәдениет. Осының бәрін, аудармашылар нағыз ... ... әр ... әуеніне, үніне айнытпай салып, автор боп
күліп, автор боп жылап, автор боп ... ... ... ... ... икемді-орамдылығының, мағыналылығын өз тәржіме
мәтіндерінде көрсете алды.
2 АУДАРМАДАҒЫ ТІЛДІК ЕРЕКШЕЛІКТЕР
Біздің әдебиетіміз қай салада ... да ... ... ... болып
келе жатқан істің бірі – аудармалар екені мәлім.
Аударма мәселесінің теориялық ой-пікірі қадамының әжептәуір ... оның ... ... ... ... ... келе
жатқандығын айта отырып, алайда аударма теориясы ғылымның бір ... ... ... әлі төл ... әрі ... қалыптасып, есею күйінде
ғана екендігін біліскеніміз мақұл.
Аударма өнерін зерттеушілер ... ... ... ... ... болуы үшін бір-біріне алшақ, қалыңқы тіл жүйелеріндегі
келелі ... ... ... ... ... пайдалы болар
еді.
Аударма теориясының басты кемшіліктердің бірі, үлгілі аударма
тәжірибелерін жеткіліксіз ... зер ... ... қана ... болып
отыр. Ал асылында, ондай аудармаларды бүкіл егжей-тегжейіне жете, жан-жақты
талдау аса ... ... ... ... идеялық-көркемдік қасиеттерін
аударманың бойына қалай сіңіргендігін, образдылығын, түпнұсқалық ырғақтық,
үндестік, шумақтық, ұқсастық нәзік ... ... ... ... ... тән ... тарихи нышандарын беруде аударма
өнерінің, ... ... ... ... басқаша екендігін дәлелдеу
әбден керекті міндет.
Аудармалардың жетістік жайларын көрмеу немесе оны бағалау ... ... игі және ... ... ... ... ... мәселені тіпті кең ауқымда, қилы-қилы кескіндерін
қарастыра қою да керек-ті, алайда бұл ... ... ... да ... жөн, ... ... осал ... өзіне тән
осал белгілермен өзінше осал келеді. Ал ылғи тек кемістіктер мен кінәларды
теріп айтылған пікірдің ... ... ... ... әсері кем
болмақ.
Аударма саласындағы көптеген ... ... ... түпнұсқаның
түрлі қасиеттерін толық беру үшін аудармашы қолданған құрал-тәсілдерді
зерттеумен анықталады, ол ... ... ... образдылық
(синонимдердің, идиомдардың, мақал-мәтелдердің, ... ... ... секілді элементтер жатады, және бұған ұлттық форманың
әрқилы өзгешеліктері, тарихи сипаттары да ... ... ... сөз, ... ... осы ... қасиеттер, бүтіндей
алғанда, алуан түрлі болып келеді де аударуға оңай ырық та бере ... сөз ... ... ... ... ... сол қиын жағдайларға төтеп берерлік творчестволық зор
тапқырлықты талап етеді ... ... - ... ... ... дәлдіктің эталоны. ... ... мен ... нұсқасын Абай туындатқан философиялық толғамға жолма-жол
қойып көрсеңіз де сурет тұрмақ, сөз сәйкестігіне қайран қаласыз. Ал ... мен ... ... ... ... нұсқасын өзге ұлт
өкілдеріне, яғни шетел оқырманына ағылшын тілінде ... ... бұл ... ... ... ... кернеген күрсіннің
күңіренісіндей көрген болса керек. Аудармашы ұлы ақынның тарихи-танымдық
толғамын ағылшын тіліне аударуында, сол сөздердің құр ғана ... ... ... ... өз ... түсінікті, шетел оқырманына
жанасатын, әлеуметтік мұң-арманына тап келетін және қиялына үйлесетіндей
ғып аударды. ... ... ... тырысты.
Тәржімашының ғажап дарыны Абай қарасөздеріндегі сан түрлі сарындарды
сапырылыстырғандай етіп, өзіне ... ... ... ... ... қасиетінен де көрінеді.
Негізінде, аударма өнерінің бір уәзипасы тілді өзге тілдің бояуларымен
байыту болса ... Бұл үшін ... ... ізденістерін көтермелеп,
сәтсіз шыққан соны сөз тіркестеріне кеңшілікпен қараған жөн. Бәрін аудару
шарт та емес қой ... ... ... лексикалық трансформациялар
Абайдың барлық қарасөз дейтін мұралары көркем прозаның ... ... бір ... боп ... ... ... шығармалар емес. Бұрынғы
жазушылар қолданған естелік, мемуар да емес. Стиль, мазмұн жағынан алғанда,
осы шығармалар Абайдың өзі ... бір ... ... ... түрі. Кейде
бұлар сыншылдық, ойшылдық және көбінше ... ... ... ... ... ... Бұл шығармаларда Абай өзінің оқушыларымен
әңгімелесіп, жүзбе-жүз кездесудегі ... ... ... ... ... ... ... сырт сипаттарына қарағанда Л.Н.Толстойдың «Круг
чтения» деп аталатын ... ... ... ... ... жайлардан өзі сөз бастап, өзі әңгіме
дүкен ... ... ... Адамдық сипаттың жауы болатын аярлық,
жалғаншылық, бәлеқұмарлық, мақтаншақтық, мансапқорлық, өсекші-өтірікшілік,
еріншектік, әр ... ... ... ... ... айтқанда,
Абай сол жайларды тыңдаушының көңіліне, көкейіне қонымды ету жағын алдымен
ойлайды. Айтпақ сөздері мен ... ... ... ... өзі ... ... ... сұрақтар береді. Өзі онымен жауаптасып,
әңгімелескен тәрізденіп отырады. Мысалдарда ... Абай ... ... алады. Сол мысалдарды кейде күлкіге сайып, мысқыл әжуа
халдерді әдейі, ... ... ... ... ... ... ... көңілді айтылып, қызықты боп жетсін деген мақсатты ойлайды.
Өзінің адамгершілік, ... ... ... ... ... ... әдіс қолданады. Оңайдан қиынға қарай, жақыннан жыраққа
қарай, қызықты, күлкілі жайдан үлкен толғаулы қорытындыға қарай ... ... ... ... ... ... тыңдаушысы туралы
Абайдың күдігі көп.
Кейбір терең өсиет, озғын ойлар бұның тыңдаушыларының санасына ... Сол ... де өлең ... ұзақтап, тереңдеп айтылған кейбір
ағартушылық, адамгершілік үлкен ойлары мен қоғамдық тартыстың ... ... және ... ... сындарын мынау қарасөздерінде оңайлатып,
азайтып, қысқартып айтатыны да бар. Бұл ... ... ... ... ... және тарихтық тар көлемді түсініктер көбірек
көрінетін кездері де ... ... ... ... қарасөздер – бұрыннан белгілі, ... ... ... яғни ... ... басы ... емес, қазақта бұрын-соңды айтылмаған мүлде жаңа ... ... ... ... ... себебі – тіршілікті, күллі әлем
заңдылықтарын түсіндіру мақсатын алдына қойғандықтан деген ойдамын [23].
Тіл ... ойын ... ... ... ... жаңа сөз ... ... бар, сол тілдің сөздік құрамында бар сөздерді өзінше қолданады. Шебер
шешен болғанның өзінде сол тілдің ... бар ... ... осыдан келіп шығады, аудармашы да аударма тілде бар, ... ... ... ... тауып алады. Тек кейбір жағдайда, айталық, термин я
болмаса авторлық ... ... ... ... жаңа сөз ... ... ол мұны тілде бар лексикалық, морфологиялық элементтердің көмегімен
жүзеге асырады [2].
Кез келген жазушы, ақын өз ... ... бір ... аударғанда
түпнұсқаның толық мазмұнының сақталуын талап етеді, ал аударма дегеніміз ... ... ал сол ... аса ... пайдалана білу – тәржімашының ең
үлкен міндетінің бірі [5]. Сол себепті де, Абай ... ... ... ... жағдай, олар ауыспалы мағынада ... ...... ... сақтауға тырысу, көркем ... ... оның сол ... ... мен ... дыбыс үйлесіндерін
жеткізуге тырысу қажет [24].
Сөз – тіл жүйесінің бөлігі, ол – ... ... ... ... мағынаға ие дербес мәнді единица. Ал қолданысқа түскен сөз ... бір ... ... ... ... ... Тілдердің
лексикалық жүйесін, жекелеген категорияларды ... ... ... шығу ... да ... ... ... шешіп
бере алмайды. Бір тілден екінші тілге аударылған мәтін мен тұпнұсқаның
тілдік материалдарын ... осы ... ... ... және ... единицаның аударылуы ең шағын мәтін деңгейінде талдауға түскенде
аударудың ... ... ... ... үшін ... тарапынан
нақтылау (конкретизация), ұлғайту (генерализация), мағыналық ... ... ... орны ... ... лексикалық
единицаның орнына сөз тіркестері қолданылады, ... ... ... арқылы мағына дамытылады, стильдік бояу ... ... ... ... ... болуға тиіс; объективті себептері
болмаған жағдайда негізгі мазмұнның бұрмалануына жол ... ... ... ... зерттеу барысында аударма тілдегі, яғни ағылшын
тілдегі тіл ... ... ... бір ... ... ... лексикалық бірліктер, сонымен бірге тікелей сәйкестіктері кездеспейтін
бірліктер бар екендігі ... ... ... ... ... ... бар:
1. екі тілдің лексикалық мағыналарының өзгешелігі, яғни ол өзінің
мағынасын кеңейте немесе оны ... ... мән бере ... екі ... ... әр ... болады, яғни бір тілдегі ықтимал болуы,
екінші тілде қолайсыз. Бұндай ерекшеліктерді аударуда ... ... ... сөздік құрамының құрылымдық-мағыналық сипаттарының арасындағы
айырмашылықтар, сөздің ... ... ... атқаруы сөз таңдаудағы
белгілі бір ... ... ... Сөз ... ... жасаудың түрлері ретінде, ... ... ... ... ... ... ... значений),
мағынаны ұлғайту, үстемелеу (генерализация значений), мағынаны дамыту
(смысловое развитие), ... ... ... ... аудару
(антонимический перевод), ... ... ... ... ... ... аудармашыларының сөз мағынасын дәлдеп көрсету, ... ... ... ... ... баламаға бірнеше
синонимдерді, тұрақты тіркестерді қосып, үстемелеуі – тілдердің сөздік
құрамындағы ... ... ... ... айырмашылықтарға,
сөздің стильдік-экспресивтік қызметіне байланысты [1]. Ал, ... ... ...... ... ... ... бірімен белгілі бір тілде ... ... ... ... болып саналады [25].
Лексикалық аудару туралы негізгі мәселелер аударманың лексикологиялық
тұрғысына қатысты айтылады. Екі тілдегі сөздердің мағыналық ... әр ... ... ... түпнұсқа тіліндегі кең мағыналы сөздердің ... тура ... ... ... ... ... тар ... аударма мәтінінде кең мағыналы сөзбен береміз. Осыған ... ... ... ... сөз таңдаудың негізгі екі түріне
ғана тоқталуға болады. Олар:
1. сөз мағынасын нақтылау (конкретизация);
2. сөз мағынасын ... ... ... ... ...... ... сөздіктегі сәйкестігі
болмаған жағдайда, сондай-ақ қолданылған ... ... ... ... тіл ... ... жағдайда игерілетін аудару амалы. Сөз
таңдау тәсілі бұнда ... ... ... ... мағынасы көмескі сөзді
қазақ тілінің айналымында бар балама нормасымен ауыстыру ... ... орта мен ... ... ... беруде әр тілдің
мүмкіндіктері әрқилы; ... ... ... ... ... (родовое
понятие), сондай-ақ осы заттың сыртқы нысанына, қасиет-сапасына, тұрмыс-
тіршілікте қажеттілігіне, адам қызметі мен өмірінде ... ... ... ... ... ... (видовое понятие) болады. Мәселен,
Абайдың 37-сөзінде делінген:
«Әкесінің баласы – адамның дұшпаны.
Адамның баласы - ... ... ... отца для ... – враг.
Сын человеческий – твой брат» [8].
«A father’s son is an enemy to other ... a son of mankind is your dear ... ... ... ... «бауырың» сөзі – тектік ұғымның жалпы атауы,
ал аударма мәтінде берілгендей «брат», «brother» - осы ... ... Сөз ... ... атаулар мен түрлік атаулардың арасында белгілі
бір байланыстар ... ... ... тіл ... ... деп аталады. Тіл-тілдердегі гиперо-гипонимдік қатынастар –
күрделі мәселелердің бірі. ... ... ... ... ... түрлік атаулар «брат», «brother» үшін қолданылатын тұстары бар
[1]. Өз аударма мәтінінде тәржімашы түпнұсқадағы «бауырың» ... ... ... ... ... ... ... нақтылап конкретизация тәсілін
қолданған. Дегенмен, бұл мысалда сөз мағынасының тарылуы деген мәселе ... ... Сөз ... тарылуы – кеңеюге қарама-қарсы процесс. Бұл,
негізінен, адам ұғымының жалпылықтан ... ... ... мен құбылыстардың ерекшелігін, қыр-сырын айқындай ... дәл ... ... ... [26].
Халықтардың айнала қоршаған ортаны танып-біліп, ұғым-құбылыстарды түр-
текке бөліп, ажыратып атауында айырмашылықтардың болуы – заңды құбылыс.
Түр-тек ұғымдарының әр ... өз ... сай ... атауларының
аударма процесінде берілуі аудармашының лингвоэтникалық ... ... ... ... ... ... ... атаумен (гипоним) алмастырылуы, сондай-ақ бұған қарама-қарсы
жағдайлар қазақ ... ... ... әдебиетте ұшырасып отырады. Тектік
атаудың түрлік атаумен алмастырылуы және керісінше – стихиялы құбылыс емес,
бұл аудармашының сөзге, сөз ... ... ... ... ... ... жасалатын ерекшелік [1].
Төмендегі Абай 37-сөзінен алынған мысал сөз мағынасын нақтылау тәсілі
берілуінің нақты үлгісі:
«Жамандықты кім ... ... ...... ... баян жоқ ... рас, ... та қайдан баяндап қалады дейсің?
Қары қалың қатты қыстың артынан көгі ... көлі мол ... жаз ... ме
еді?» [14].
«Кому из нас не приходилось бывать в беде? Теряет ... ... ... что в мире нет ... ... но ведь и зло не ... ... суровой зимы не приходит полноводная цветущая весна?» [8].
«Who among us has not known trouble? Only the weak lose hope. ... this world is ... and ... cannot last for ever. Does ... ... and ... spring follow the harsh ... [15].
Бұл үзіндіден К.Серікбаева мен В.Чистяковтардың шебер аудармашы екенін
көреміз. Жалпы ... да ... ... ... ... Өз бетіңше
жазсаң, сен өз қиялыңа беріліп кейіпкердің өзіңе ұнаған қасиетін көркейтіп,
ұнамаған қасиетін төмендетуге қақың бар. Ал, ... сен ... дәл ... ... керек. Әсіресе Абай Құнанбаев сияқты
ұлы ... ... де ... ауыр қарасөздерін аударғанда мұндай іске
жауапкершілікпен қарау керек.
«Қары ... ... ... артынан көгі қалың, көлі мол жаз келмеуші ме
еді?» деген суреттеулерді аудармашылар «Разве ... ... зимы ... полноводная цветущая весна?», «Does not the ... ... spring follow the harsh ... деп, қыстан кейін бірден жаз
келмей, көктем келетінін нақтылап, ... ... ... ... ... тілдердегі тектік, түрлік атаулардың ара
қатысымен қатар бір халықтың мәдениетіне тән ... бар ... ... де ... Ұлы ... 38 қарасөзінде адам
өмірінің мәнін ашатын биік ... ... Өзге ... осы биікке
біртіндеп, саты-сатылап жеткізетін таным баспалдақтары секілденеді. Бұл
сөзінде де ... ... ... жайттар кездеседі. Мәселен:
«Алланы бар дедік, бір дедік, ғылым, құдірет сипаты бірлән сипаттадық.
Бұл бірлік, барлық ғылым, құдірет олула ... ... ме? ... құдіреті бар болады: хаяты-мағлұм бірі – ирада, яғни қаламақ. ... ... ... та бар. Ол еш нәрсеге харекет бермейді. Һәммаға харекет
беретұғын өзі. Ол ирада ғылымның бір сипаты кәләм, яғни сөйлеуші ... ... ... ... ма ... ... говорим: Аллах есть, Аллах един, характеризуем и воспринимаем его,
как могущество Науки. Задумаемся, имеют ли реальную силу ... ... ... ... Не ... сомневаться в том, что
могущество науки – реальная сила: где ... там и ... А там, ... ... тоже ... ... сама по себе ... не дает. Все ... ... в ... ... ... Одним из свойств,
присущих Желанию, является Слово, то есть речь. Разве Слово может обойтись
без буквенных ... и ... ... say: “There is no god but Allah, Allah is one and ... ... and ... Him as the Power of Knowledge. But let us ponder,
whether the notions ... ... ... and “knowledge” are really potent.
There cannot be any doubt that the power of ... is a real ... there is Life, there is Will. But where ... is, Will ... ... By itself Knowledge will not give anything. Everything
on earth is set in motion by the omnipotence of the ... One of ... ... of Will is the Word, that is, Speech. Can the ... with written letters and the voice?» ... ... ... ... бұл ... да нақтыландыру
процесінің тағы бір көрінісі:
«Не көңілде, не көрген күніңде бір тыныштық жоқ, осы елде, осы ... ... ... ... в ... ни в жизни не ведаю покоя, уж какое благочестие ... ... в этом ... ... I have not known peace either in my soul or in my life – and ... of piety can there be amongst these people, in this land?» ... мәтінде аудармашы «осы елде» сөз тіркесін «amongst these
people», «среди этих людей» деп ... ... ... «ел» ... ... сол ... дін бағу адамдар арасында ғана болатынын
нақтылап, конкретизация тәсілін орынды қолданған.
Аудармашы шығармаға кіріспес бұрын, ... ... ... ... ... кейде өзара байланысы аз болатын тілдер болады.
Кейде тіпті ... ... ... ... ұқсаспайтын тұстары болады.
Сондай кездерде, әрине, ... өз ... ... шығарманы
шамасы келгенше көркем, әрі жетік етіп аударғаны дұрыс. Аудармашы екі ... тең ... ... оның бірі – ... ... ... ... келтірмеу, екіншісі аударылатын мәтіннің
эстетикалық, прагматикалық күш-қуатын түпнұсқадағыдан төмендетпеу. Аударма
мәтіндегі тілдік единица не үшін ... ... ... ... ... осы екі ... арқылы тарқатылуы қажет [1].
Жоғарыда келтірілген сөйлемдер осы ойға дәлел бола алады.
Келесі, сөз таңдаудағы негізгі ... бірі – сөз ... ... ... ой жүгіртейік!
Қазақ қаламгерлері тәржімалаған көркем туындылардағы дербес сөз етуді
қажет ететін проблемалардың бірі – ... ... сөз ... ... беретін баламалардың жұмсалуы. Контекстегі ... ... ... ... ... ... ... балама,
сәйкестік бола тұрса да, аудармашы көп ретте ... ... ... ... ... сөз тіркесін іздейді және пайдаланады. ... ... ... ... ... сыни ... ... ауытқу», «еркін ... ... ... ... ... ... сөздің мағыналық құрылымын толық, жан-
жақты беретін функционалды сәйкестіктер жасауда сөз ... ... ... бір ... бар. Аудармашының тілдік норма мен тілдік
дағдыда қалыптасқан ... ... өз ... ... сәйкес келетін тілдік единицаны таңдауға «мәжбүр» болуының басты
себебі - өзі интуитивті ... ... ... ... жағы ... мәтіннің түпнұсқа сияқты кедергісіз қабылдануы. Екі мәтіннің
прагматикалық қызметін теңбе-тең ұстау үшін ... өзге де ... ... ... ... оның ... функционалды қызметі жақын-
жуық, сөз тіркесін, фразаны, тұрақты теңеуді қолданады, сондай-ақ бірі
бірінің ... ... ... ... ... ... теориясында сөз мағынасын дамыту деген термин алынады. Бұл –
түпнұсқадағы тілдік единицаның мағынасын логикалық ... ... ... алмастыру деген сөз.
Аударма процесінде сөз мағынасын ұлғайту, үстемелеу:
1. контекстегі сөздің ауыспалы мағынасының қазақ әдеби ... ... ... ... дәл сондай ауыспалы реңкі болмаған
жағдайда;
2. контекстегі ... ... ... ... ... осы ... ... дәл жеткізу қажет болған реттерде;
3. кейіпкердің характерін ашу үшін ... ... ... ... ... беру ... аудармашы өз тарапынан түпнұсқадағы бейтарап реңкті сөзге стильдік
бояу үстеу қажет деп тапқан жағдайда игеріледі.
Контекстегі сөздің стильдік қызметінде ... баға ... ... бар ... ... ... стильдік қызметті ашатын
амалдардың бірін – сөз мағынасын ұлғайтуды қолданады [1]. Абайдың 36-сөзін
аударуда тәржімашы ұлғайту тәсілін ... ... де ... жетіп ұялған адамға өкпесі бар кісі кешпесе, яки ... тағы ... ... сөз ... ... ... де адамшылығы жоқ
десе болар.» [14].
«The person who knows about such torments but, instead of ... the ... only makes his ... worse is lacking ... and mercy.» ... кто ... о таких терзаниях, но вместо того, чтобы великодушно
простить виновного, усиливает его ... ... ... ... [8].
Аудармашы «адамшылық» сөзінің стильдік бояуын барынша қоюлатады, өз
тарапынан сөз қосып («mercy»-«қайырымдылық»), ... ұяты ... ... пен ... қасиеттерінің жоқтығы екенін, яғни адамшылық пен
қайырымдылық қасиеттерінің өзара тығыз байланысын көрсетеді.
Кей кездерде тәржімашы сөйлемдегі, контекстегі негізгі семантиканы фраза
теңеу, ... ... ... арқылы ұлғайтып көрсетеді. Мәселен 38-
сөзінде:
«Оның үшін сен өзің инанмақтығыңнан пайда ала ... ... ... ... ... иман ... ... қалайша алуды білмек
керек.» [14].
«Your faith will prove truly ... and bring you good only if ... this. You should know by what efforts ... ... faith is
achieved…» [15].
«Твоя вера окажется поистине праведной, принесет пользу, когда ты сам
этого жаждешь. ... ... ... ... ... ... вера…» [8].
Мұнда тәржімашы аударма мәтінінде «conscious» ... ... ... бір-біріне синоним сөздерді қолданып, мағынаны
ұлғайтты.
Сөз ... ... ... ... ... да ... ... ғиззат-құрмет адамды өзі іздеп тапса, адамдықты бұзбайды
һәм көрік болады. Егер де адам өзі оларға табынып ... ... да, ... ... ... ... wealth, general respect and fame find a man of their own accord,
only then will they becomes worthy ... of his person. But ... for them can only lower a man.» ... ... ... ... и ... сами найдут человека, только
тогда они смогут стать достойным украшением его. А преклонение перед ... ... ... от того, добьется он успеха или нет.» [8].
Аударманы оқығанда біз Абай қарасөздерінің төл ... оқып ... Бұл ... ... ... сөзге тиісті эквивалент тауып,
сөздердің орын тәртібін дұрыс орналастырып, нағыз ұтымды, әрі дәл ... ... ... ... сөзге «wealth» («богатство») деген ағылшын
тіліндегі баламасын ... ... ... ... ... ... ... қолданған.
Тілдік единицаның мағынасын дамытып, ... ... ... ... тәсілі де ықпал етеді [2]. ... ... ... ... ... ... көркем шығады. Әрі оқырманның түсінуіне жеңіл
болады.
Транскрипция мен транслитерация. Графика ауызекі сөйлеу тілінің ... оның ... ... ... қамтып бере алмайды. Мұндай
қызметті транскрипция ғана атқара алады. ...... ... ... ... ... ... Транскрипцияның
әдеттегі жазудан мынадай айырмашылықтары бар: ... жазу ... ... ... ... ... әр ... байланыстары, атап
айтқанда, этимологиялық және морфологиялық байланыстары да ... ... Ал ... ... дыбыстық жағына ғана назар
аударылады. ... үшін ... ... ... ... мәні жоқ. Бұл – бір. ... графика сөздің
дыбысталуын әрқашан дәлме-дәл көрсете ... Ал ... ... ... – сөздің дыбыстық немесе фонемалық ... ... Бір әріп ... ... әр ... ... белгілей алса,
транскрипциялық таңба бір ғана мағынаға ие болады. Бір фонема ... әр ... ... ... ... ал ... ... әрқашан бір ғана таңбамен белгіленеді [25].
Мәселен, Абайдың 36 қарасөзін аударуда ... өз ... ... ... ... ... аударған:
1) «Ұят кімде болса, иман сонда» [14].
«У кого есть стыд, у того есть иман» [8].
«He who has shame also has iman» ... «Шын ұят ... ... шариғатқа теріс, я ақылға теріс, я абиұрлы бойға
теріс бір іс себепті болады.» [14].
«Истинный стыд тот, ... ... ... ... ... ... ... человеческому достоинству.» [8].
«But true shame is that felt by a person who commits an action ... the Shariah laws, human ... and human ... [15].
3) «Ұялған десек, хадис анау, жақсылардан қалған сөз анау.» [14].
«Назвать стыдливым не ... ... и ... ... мудрыми…» [8].
«The Hadith and the words of the sages do not allow us to call ... ... ... «хадис» сөздері транскрипцияланған.
Транскрипцияның екі түрі бар: 1) фонематикалық (немесе ... 2) ... ... ... ... барлық реңкі бір ғана таңбамен берілсе, фонематикалық
транскрипцияда фонеманың әрбір ... әр ... ... ... ... ... жеке ... фонемалық жүйесін айқындап
белгілеу үшін жасалады да, фонетикалы ... ... ... ... ... дыбыстық ерекшеліктерді түгел қамтып көрсету үшін
жасалады [25]. Мәселен, төмендегі Абайдың 38 ... ... ... ... ......... – Аллах – Allah
молда – мулла - Mullah
Тариқат1 – тарикат – Tarikat
намаз – намаз – Namaz
қыбыла – кыбла – ......... суфи – ... ... – дін жолы, діни ағым.
2Фатиха (арабша) – құранның бірінші сүресі.
Транскрипциядан транслитерацияны ажырата білу керек. ... ... ... ... - «арқылы» және «litera» - «әріп» деген
сөздерінен ... бір ... ... екінші бір жазудағы әріптермен
беру дегенді білдіреді. Транслитерация жазылғанды бір ... ... ... орыс ... латын алфавитіне немесе, ... ... ... Транслитерация әсіресе географиялық атауларды
және т.б. жалқы есімдерді жазуда жиі ... [25]. ... ... ... у ... ... ... отқа өртеген, Ғайсаны дарға асқан,
пайғамбарымызды түйенің жемтігіне көмген кім? Ол – көп, ... ... ... ... poisoned Socrates, burnt Joan of Arc, and ... Jesus? ... our Prophet in the carcass of a camel? The masses, the ... ... is devoid of reason.» [15].
«Кто отравил Сократа, кто спалил Жанну д’Арк, кто ... ... ... ... ... в останках верблюда? Толпа. Толпа безрассудна. Сумей
направить ее на путь истины.» [8].
Сонымен қатар кісі аттары мен ... ... да ... софы – ... суфи – Allayar ... ...... Гусман – Hazret Gusman;
Ғабдурахман бин Ғауф – Габдурахман ибн Гауф – Gabdurahman ibn Gauf;
Садиғ бин Абудқас – Сагид ибн Абдукас–Sahid ibn ......... ... ... грамматикалық трансформациялар
Кез келген тілде басқа тілдерге де ортақ грамматикалық универсалийлердің
(ортақ әмбебаптықтың) болуы – заңды құбылыс. Дей тұрғанмен түпнұсқа тіл ... ... ... ... ... ... ... келіп аударуда морфология, синтаксистік
құрылысқа байланысты ... ... ... грамматикалық құрылысындағы
айырмашылықтарға аударма теориясында ерекше орын берілуі де осыдан.
Түпнұсқаның ... ... ... ... аударманың мақсатына
жатпайды. Аударманың мақсаты – түпнұсқаның ... ... сай ... ... ... Бұл ... басты шарттың бірі сол,
түпнұсқадағы грамматикалық ... ... ... бір ... ... керек. Мұндай ерекшеліктерге, ... ... ... ... ... синтаксистік күрделі
бірлікті құрастырушы сыңарлар ... ... ... бір ... ... жиі қолдану т.б. сипаттар жатады. Осы ... ... ... ... не ... ... ... бар аналогиялық
құралдарды қолдану жолымен жеткізу аударманың міндеті болып табылады [2].
Грамматика сөздердің бір-бірімен қатынасын білдіреді. Ол ... ... бір ... ... ... емес, ешбір нақтылығы жоқ
грамматикалық қатынас. Бірақ грамматика қатынасқа ғана ... ... ... мағынаға да сүйенеді. Бұл арада лексика мен ... ... ... бар: ... ... категориясы (категория
значения) ең басты орынға, қатынас ... ... ... ... ие болса, грамматикада ең алдымен қатынас категориясы, ... ғана ... ... ... ... ... [25].
Жат тілдегі кейбір өзгеше грамматикалық құрылымдарды игеру қиын болуы
мүмкін. Алайда осы ... ... ... ... ... бір ... ... де бар. Бұдан аударманы үлгі қалыпқа көнеді деген ... ... ... әр тіл үшін ... ... салыстырғанда мұндай
ерекшеліктердің болуы әрқашан ... ... ... бұл ... ... ... қатып қалған стандарт жоқ, ... ... бір ... ... ... да мүмкін болатын
нұсқалардың бірін таңдап алуға тура келеді. Грамматикалық балама таңдау да
сол сөйлемнің ... ... ... ... жанры, типі,
стилі сияқты жайттарға байланысты ... Мұны ... ... ...... ... ... арналған оқулықтарда, салыстырмалы
грамматикаларда кейбір грамматикалық құрылымдар белгілі бір үлгі қалыппен
аударылады деген ... ... ... Әрине, «бірыңғайлықтан» аулақ
болуымыз керек, дегенмен аударма жүйесінде кейбір жиі кездесетін, типтік
мәні бар ... мен оның ... ... мүмкіндік бар.
Бір тілден екінші тілге аудару мәселесін қарастыруда басты ... ... ... тән ерекшелігі бар грамматикалық құбылыстарға аудару ... ... ... ... бар ... аударма тілден өзгеше
грамматикалық құрылымдарын аударма тілге қалай жеткізудің ... ... ... ... Әрине, бұндайда әр тілдегі ерекшеліктердің
көрінісін есепке алып отыру керек болады. ... ... және ... ... ерекшеліктерін әрқашан назардан тыс қалдырмау керек. Міне,
сондықтан да ... ... ... ... ... ... ... бар мүмкіндіктеріне байланысты қолданылатын жинақтаушы
мәні бар қағидалар жеке жайттарды тексеруге, зерттеуге байланысты.
Грамматикалық тұлғаны сол ... ... ... ... ... тілдегі сөздердің тіркесу заңдылығына сай келмеуі мүмкін, ал кейбір
жағдайда тіларалық тепе-теңдік стильдік тұрғыдан ... ... ... ... мен ... ... орын ... мен саны,
грамматикалық санаттары, негізгі мағынасы ... ... ... ... Абайдың 36-қарасөзінен:
«Олай болғанда білмек керек, ұят өзі қандай нәрсе?» [14].
«Но что такое стыд?» ... what is shame?» ... ... бір ... ... аударма. Дегенмен бұл
аудармадан айырмашылықтарды да байқауға ... бұл ... ... ... ... ... ... деген басыңқы сөйлем мүлдем түсіріліп,
аударылмаған.
Түпнұсқа тіл мен аударма тілдің арасында болатын айырмашылықтардың үш
типі бар. ... ... ... ... ... ... тілде формалық-
грамматикалық сәйкестіктердің болмауы;
2. Керісінше, аударма тілде бар элементтер түпнұсқа ... ... ... тіл мен ... ... ... жағынан бір-
біріне сай келетін элементтер болғанмен аудару үстінде ... ... ... ... ... ... ... тілдің грамматикалық құрылысын зерттейді. Грамматикалық
құрылыс – белгілі бір тілдегі ... ... ... ... ... екі сала – ... мен синтаксистен
құралады. Сөз, біріншіден грамматикалық жүйенің ішінде морфемамен бірлікте
болып, бұл единицалар (сөз бен ... ... ... ... ... ... ... грамматикалық құрылыстың морфологиялық
саласын құраса, екіншіден сөз тіркесі және сөйлеммен өзара қарым-қатынасқа,
тығыз байланысқа ... ... ... ... ... ... құрайды [25].
Көркем аудармада сөз мағыналарын ажыратып қолдану да заңдылыққа
бағынатын, ... ... ... Ал контексті өзгерту, түрлендіру көбіне-көп
сөйлемнің синтаксистік құрылымына тән. Аудармашылар ... ... ... ... ... ... бөлу, сөйлем
құрамындағы тіркестердің орнын ауыстыру жолы да) ... бұл – ... ... ... айырмаланатындығына байланысты [1].
Әрине, ақын қарасөздерінің тілі сырттай, тұтас алып ... ... ... ... ... жіктей оқығанда, осы үлгінің өзінде азды-
көпті грамматикалық айырым жайлар ... ... ... яғни сөз етіп ... ... орай ... үлгі, форма
іздену сияқты талғампаздық қарасөздері тілі ... да ... ... әр ... оның ... ғана ... де белгілі бір тіркестік орам, сөйлемдік түр табуға, ондай
үлгіні әдейі ұстанып ... анық ... ... ... ... ... ... де оқушысы кім болмағын
көптен-көп ескеріп отырған болса керек. Сондықтан да ... ... ... ... көпшілікке арналған адамгершілік мораль, тәлім-тәрбие, т.б.
жайлар сөз болған орайда лексикасында ... ... ... барынша сирек
ұшырасатыны сияқты, сөйлем жүйесінде де, барынша ... ... ... тән оңай ... ... ... ... боп келсе, діни
мораль, дін ... сөз ... ... әрі дін иелерімен, ескіше
оқығандармен пікір сарабына түсіп кететін реттерде лексикасында араб, парсы
сөздері, діни ... ... ... ... ... тән ... көп ... сияқты, сөйлем құрылысында да ... ... ... Яғни сол ... ... тілінде жазылған діни уағыз,
құран сөзін трактовка ... ... тән ... ... ... жұрт ... тіл деп ... тілдің өзіне ғана тән өзгешелігін
танытатын танымал сөйлем түрлері жиі қолданылып отырады.
Тегінде сонау Әлішер Науаидан тартып ... ... ... жазылған
әдебиеттердің ішіндегі көптен-көбіне тән ... ... ... де ... ... ... ... барлығын
мойындағанымыз сияқты, осы әдебиеттерге тән сөйлемдік жүйенің де Абай
қарасөздеріне ... ... ... Әрі мұны Абай ... ... ... бір сала ... тану керек. Ал осылай тану тек ... тілі үшін ғана ... ... ... әдеби тілі тарихы үшін де шарт
[10].
Ал енді Абай қарасөздеріндегі кітаби ... тән ... ... және ... ... ... тән тілдік оралымдар
мен қолданымдар сақтала ма? ... ... ... ... ағылшын оқырманы дәл
біздей жұмыла ала ма? Аудармадағы сәтті шыққан тұстар мен елең еткізетін
элементтерді ... ... ... ... ... қарасөздерінде ескі түркі әдебиеттерінде бар «ки» («кім»)
жалғаулық шылаулар арқылы жасалатын құрмалас сөйлемнің ... ... ... Бірақ бұл жалғаулықтар қазақ тілі табиғатына тән
болмағандықтан, олар ақын шығармаларында түсіріліп отырады. Бұлардың
өзі баяндауыш формаларына қарай ... ... ... а) ... ... ... ... шақ формасында, екінші жай сөйлем
бұрынғы өткен шақ формасында тұрады. ... ... шақ – ... ... ... ғана ... білдіреді. Негізінен етістік
түбірге -ды/-ді,-ты/-ті жұрнағы жалғану арқылы жасалады. Ал, бұрынғы
өткен шақ - ... ... ... ... білдіреді. Негізінен
етістік түбірге көсемшенің -ып/-іп/-п немесе есімшенің -ған/-ген/-
қан/-кен жұрнақтары және ... ... ... ... жасалады.
Мысалы, 5-қарасөзінен:
«Мағлұм болды: қазақ тыныштық үшін, ... ... ... ... үшін қам ... ... ... о науке и знаниях, не о мире и справедливости радеет казах»
[8].
«It is not learning and ... nor peace and justice, ... Kazakh holds ... ... бұл сөзден білінді: ұят өзі иманның бір мүшесі екен» [14].
«Становится очевидным: стыд есть неотъемлемая часть имана» ... is obvious ... shame is an integral part of ... Екі жай ... ... да ... ... шақ формасында
тұрады. Мысалы, 38-сөзінен:
«Ғашықтары сол халге ... ... ... ... ... ... ... [14].
«О мирских радостях они забыли или не брали их во внимание» [8].
«They have either forgotten about earthly joys or never ... to them» ... Екі жай ... де ... ... мағынадағы сөздер боп
келеді. Модаль сөздер – ... ... ... ... ... ... ... білдіретін сөздер. Модаль сөздер
күмәнділік, күдікшілік, ... ... ... тыңғылықтылық т.б. жай-жапсарларды білдіреді. Мәселен, 13-
сөзінен:
«Әрнешік білмек керек: жоғарғы екі түрліден басқа иман жоқ»
[14].
«Каждый должен ... не ... ... ... ... and every one of us should remember that there can be ... iman save these» [15].
32-сөзінен:
«Білім-ғылым үйренбекке талап қылушыларға әуелі ... ... ... ... ... бар» ... кто стремится усвоить науку, необходимо знать условия, без
которых невозможно ... ... ... who seek learning should know certain ... without which they cannot achieve their goal» ... Абай ... ... ... тән осы ... ... сөйлемнің
әсерімен, соның моделін қабылдау негізінде жасалған тағы бір ... ... ... Бұл сөйлемдерде бірінші жай «сөйлемге» тән
баяндауыштар болды да, ... жай ... ... ... ... Яғни ... – тіліміздің қазіргі сөйлемдік
жүйесінен ... оған жат ... ... өзге ... алдына шығарылған жай сөйлемдер [10]. Мысалы, Абайдың 4-
қарасөзінен алынған сөйлемді салыстырыңыз:
«Әрбір байқаған кісі ... ... ... өзі бір мастық екенін,
әрбір мас кісіден ғафил көп өтетұғынын, әрбір мастың сөйлеген кезінде
бас ауыратұғынын» ... ... ... ...... смех ... Опьянение ведет к проступкам, разговор с ... ... ... ... people long ago noted that foolish laughter ... Now, ... leads to misbehavior; a conversation
with a soak gives one a ... ... бәрі ... ... және өлім ... ... бір алғаңды қайта жібермейтұғынын» [14].
«Все знают, что люди смертны, что смерть приходит не ... ... и взяв ... она ... не ... его» ... knows that humans are mortal, that death comes ... for the aged and that, having taken someone away, will never
give him back» ... ... ... ... ... ораза тұтушылардың не халәтте
екендіктерін, оған дәлел керек емес» [14].
«Ты видишь мусульман, усердно ... и ... ... ... ... ... [8].
«You see Muslims zealous in their prayers and rigorous in their
fasting, but this is not enough» [15].
Міне бұлар Абай ... ғана тән, яғни сол ... көне ... тілі ... ... ... ... бір синтаксистік үлгі. Ұлы
ақынның өзіне ғана тән немесе кезінде ақын ... ... көне ... ... тән ерекшелікті осы тектес сөйлем түрлерінен ғана ... оны ... ... өзге ... да кездестіруге болар еді. Сөз
жоқ, бұларды қарастыру, зерттеу тіліміздің тек қана ... ... ғана ... ... ... әрі практикалық грамматикалар үшін де,
қазіргі әдеби тілімізді жетілдіре, байыта түсу үшін де әрі ... ақын ... ... ... беру үшін де аса қажет [10].
Көлемі жағынан үлкен, формалық ... ... ... өзі ... үдерісінде орнықты, тұрақты, дербес бола алмайды, айнымалы сипатқа
ие болып отырады. Өйткені сөйлем мағынасы да өзін ... ... ... сүре ... Ол да өзі ... ... қарым-қатынасқа түседі.
Мағынасын солардың көмегімен ашады. Аудару үстінде кейде бір сөйлем бірнеше
бөлікке бөлінеді де бірнеше сөйлем түрінде беріледі, ... ... ... сөйлеммен ғана беріледі, кейде мәтіндегі сөйлемдердің ... ... ... 36-сөзінен:
«Бір ұят бар – надандықтың ұяты, жас бала сөз айтудан ұялған секілді,
жақсы адамның алдына жазықсыз-ақ әншейін барып жолығысудан ... ... ... ... ... Это схоже с застенчивостью
ребенка, который стыдится ... ... или ... к ... хотя никакой вины его ни перед кем нет» [8].
«There is a shame born of ... It is akin to the timidity of ... who is shy of uttering a word or ... a stranger even if ... done no ... ... ... заман өстіреді, кімде-кім жаман болса, оның замандасының
бәрі виноват» [14].
«Человек – дитя своего времени. Если он ... в том ... и ... ... is a child of his time. If he is bad, his ... are to
blame» [15].
Жоғарыда келтірілген екі мысалдан көрінгендей, аудармашы түпнұсқадағы
бір сөйлемді өз аударма мәтінінде екі ... ... ... ... ... ... алдыңғысымен еріксіз жалғасып, бәрі бір тұтас ойды
білдіреді, бүтін бір көріністі бейнелейді. Автордың стилін сақтауға ... деп ... да ... Түпнұсқа мен аударма мәтінді зерттей
келе, аңғарғанымыз, түпнұсқа ... ... осы шақ ... ... ... ... де сол шақ категориясы сақталған.
Сонымен қатар бірнеше сөйлем бір сөйлеммен берілген кездер де бар:
37-сөзінен:
«Кісіге біліміне қарай болыстық қыл. ... ... ... өзі
адамды бұзады» [14].
«Твори благо разумному, глупого оно только ... ... good to a wise man, a fool will only be spoilt by it» ... мұнда сіздерге төртеуін білдіремін. Оның екеуі – ғылым, құдірет.
Сегіз сипаттан қалған алтауы – бұларға шарх» ... же хочу ... речь о ... ... – первые из них – Наука и
Могущество, остальные являются неотъемлемой составной частью, дополняющей ... ... этих ... ... here I would wish to dwell on only four of ... ... first two are ... and Power, while the other ones are an integral
whole augmenting and supplementing the substance of these two» [15].
38-сөзінен:
«Үшіншісі – ... ... қор ... ... Олар ... ... ... принижение, оскорбление самолюбия других
порождает ответную враждебность» [8].
«Third, maliciousness, injuring the self-esteem of others and causing
them humiliation breed ... in turn» ... өзі ... ... демектің түбі – мақтан. Әрбір мақтан біреуден
асамын деген күншілдік бітіреді де, күншілдік күншілдікті қозғайды» [14].
«Причина желания отличиться перед другими – ... оно ... одна ... ... за собой другую» [8].
«Boasting, which is a frequent ... of the desire to show ... envy, and one envy ... ... [15].
38-сөзінен:
«Күллі адам баласын қор қылатын үш нәрсе бар. Сонан ... ...... екіншісі – еріншектік, үшінші – залымдық деп білесің»
[14].
«Существует три вещи, способные унизить весь человеческий род, ... ... это: ... ... ... [8].
«There are three things that can cause disgrace to the whole ... things you ought to avoid, and these are ... sloth ... ... тіл мен ... ... ... жүйелерінің
сәйкессіздігі, осыдан келіп шығатын кейбір грамматикалық формаларды дәлме-
дәл бере алмау сияқты ... ... ... ... ... тұлғалардың орнына лексикалық сөз қолданумен игеріледі [2].
Жоғарыда келтірілген бірінші сөйлемге назар ... ... ... өзі ... ... деген жай сөйлемді аудармашы аударма мәтінде
ырықсыз (пассив) құрылыммен тәржімалаған: «... a fool will only be ... ... ... ... – бұл ... ... сөз ... сөз
таптарын, сөйлем мүшелерін, ... ... ... ... бұлардан өзгеше тілдік единицалармен ауыстыру. ... ... зат есім ... ... ... ... ... кейде
керісінше болуы мүмкін [2]. Бұл бір сөзді қайталай бермеу ... ... ... Мысалы Абайдың 7-қарасөзінен ... ... ... ... ... ... ... өрістетіп, өрісімізді ұзартып, ... ... ... ... бұл ... ... еді» ... бы неустанно ширить круг своих интересов, множить знания, которые
питают наши ... ... behoves us to strive to broaden our ... and increase ... that ... our souls» [15].
Бұдан біз үш түрлі тілдер тобына ... ... ... мағыналық,
грамматикалық айырмашылықтардың болуы заңды екендігіне тағы да куә боламыз.
Мұнда «жанның тамағы еді» ... ... ... «тамақ» зат есімін
аудармашы «to nourish» - «питаться» етістігімен оқырманына жеткізген. Бұл –
түпнұсқа текстегі сөз формаларын, сөз ... ... ... ... т.с.с. аударма тексте бұлар өзгеше ... ... ... ... аударуда екі тілдің тұтас грамматикалық жүйесін
есепке алып ... ... ... жайттарды қуалап кету олқылыққа
ұшыратады. Келесі бір әрқашан есте ұстар мәселе, грамматикалық құрылымдарды
аударуда да ... ... ... ... тыс ... [2].
3. Аудармада қолданылған стилистикалық трансформациялар
Аударма жазылған туынды, сондықтан оның ойлау-психикалық ... ... ... ... – тіл. ... екі тілдің – ... мен ... ... ... ... Аударматану ғылымы үшін
маңыздысы – бір тілдегі таңбалар жүйесін (семиотикалық белгілерді) ... ... ... ... ... ... ойды беру үшін ... тілдік құралдарының қалай орналасқандығын, ... ... ... ... коммуникативтік-функционалдық белгілерінің
қандай тәсілдермен, қалай жеткізілгенін ... ... ... ... ... ... ... қалай және қандай
тәсілдер арқылы байланысқа түскені жат нәрсе емес. Бұл ... ... ... ... зерттейді [1]. Стилистикалық сөз
алмастыру бұл лексикалық және грамматикалық алмастырулар сияқты мүмкін ... ... ... ... ... ... жалпы халықтық
тілдің ауызекі және жазба түрлері, ... ... тән ... тілдің стильдерін тегіс қамтиды. Сөйтіп стилистика тұлғалардың
жұмсалу аясын, мағыналық ... ... етер ... экспрессивтік
мағыналарын тіл жұмсау шеберлігі тұрғысынан қарастырылады, және ... сөз ... көп ... атқаратынын ұмытпаған жөн.
Аудармашылар Абай қарасөздерін шетел оқырманына жеткізуде, өз ... ... ... ... қолданған:
Аллитерация – сөйлемде бірнеше топ сөздердің ішінде дыбыстық үндесуі
[25]. Абайдың 7-қарасөзін аударуда ... ... ... ... ... ... қолданған:
«Ержеткен соң, күш енген соң, оған билетпедік» ... we grew up and gained in ... we rejected its ... ... ... бір ... басталатын бір топ етістіктерді
қолданды: «grew up and gained». Тәржімашы оқып ... ... ... осы сөздерге аудару үшін әдейі қолданған аллитерация тәсілі төмендегі
Абай 7-қарасөзінен алынған тағы бір мысалдан ... ... жоқ, ... ... жоқ» ... is not a flicker of fire in our bosom nor any faith in our ... ... аллитерацияның аудармасынан тілдердегі стилистикалық
тәсілдердің ерекшелігін ... ... ... – оның ақындық мұраларына қосылған бағалы қазына.
Бұл қарасөздерді ағылшын тіліне ... ... ... бірі – риторикалық сұрақтарды қолданған. Мысалы, 7-қарасөзінде
бұл аталмыш риторикалық сұрақтар да ... ... Бұл ... Ол неге ... Бұл неге ... ... это? Зачем это? Почему он так делает?» [8].
«What’s that? What’s that for? Why is he doing that?» ... ... ... алу емес, кісінің сезімін қоса хабарлау үшін
жұмсалатын ... ... ... білу ... Бұл ... ... адам ойын ... түрде әсерлі етіп айтудың өте ұтымды
амалы [5].
Ауыстыру (инверсия) – сөйлем ішінде бір-біріне ... ... ... ... сөз ... әдеттегі орын тәртібінің
бұзылып берілуі. Бұл бұзылу тіл ... ... ... ... Мәселен,
Абайдың 1-қарасөзінен:
«Софылық қылып, дін бағу?» [14].
«А может посвятить себя богослужению?» [8].
«Choose the path of the Sufi and dedicate myself to the service ... ... тілі ... ... ... сұраулы сөйлем ағылшын
тілі грамматикасына қайшы келіп, яғни көмекші етістік to do көмегімен ... ... ... ... тәсілі арқылы қазақ тілінен ағылшын тіліне
тәржімаланған.
Ауыстыру әр алуан мақсатпен ... ... ... ... ... сияқты шарттарын өтеу үшін аудармашылар ауыстыруға жиі барады
және бұл - өлең ... тән ... ... ... ауыстыруды тек ырғақ
пен ұйқас талабынан ғана емес, сөзге логикалық екпін түсіру, негізгі ... ... ... ... ... беру ... стильдік мақсатты
пайдаланады [9].
Дамыту (градация) – алдыңғы сөзден соңғы сөздің, алдыңғы ой-пікірден
кейінгі лебіздің, ... ... ... ... ... ... өсіп ... Бұл көркемдік тәсіл құрылыс, жүйесі ұқсас бірыңғай
сөйлемдердің іріктеліп шығуына, ой-пікірдің өткір, әсерлі ... ... ... ... кең өріс ... ... ақынның 37-сөзінде:
«Биік мансап – биік жартас, ерінбей еңбектеп жылан да шығады, екпіндеп
ұшып қыран да шығады...» [14].
«Высокая ... – все ... что ... ... На нее и неторопливая
змея вползет, и быстрокрылый сокол взмоет» [8].
«High office is like a high cliff. The slow snake will crawl up it ... hawk will swoop down on it» ... ... ... толған қайғы кісінің өзіне де билетпейді, бойды шымырлатып,
буынды құртып, я көзден жас ... ... я ... сөз ... ... [14].
«Печаль омрачает нам душу, леденит тело, сковывает волю и, ... ... из уст или ... из ... ... darkens the soul, chills the body, numbs the will, and ... forth in words or tears» ... келтірілген жолдар да дамыту әдісіне жатады [9].
Метонимия – бір заттың немесе ... ... ... ... ... ... ... не құбылыстың) өзара іргелестігі, шектестігі
негізінде атау болып ауысуы және ... ... ... ауыспалы мағынада
жұмсалуы. Мәселен, Абайдың 37-сөзін аударуда тәржімашы ... ... ... ... ... ... ... [14].
«Человек – дитя своего времени» [8].
«Man is a child of his time» [15].
Бұл ... ... ... ... «время», «time» сияқты балама
берген. Мұнда адам баласын тікелей ... ... бұл ... қоғамда өмір
сүрген адамдар тәрбиелеп өсіретіні туралы айтылған.
Шындығында үш тілдегі сөйлемді салыстыра қарағанда аудармашының ... ... ... ... да ... ... оларды сөзбе-сөз аударуға
әуестенгенін көреміз [27].
Теңеу (эпитет) – затты, нәрсені, құбылысты немесе ... ... ... ... көркемдік ұғым. Халық тілінде тұрақты теңеу
мол ұшырасады. Абай қарасөздерінде де ... ... ... бар
болмысымен, қиысымен қолданылған [9]. Мәселен, 37-сөзі:
«Дүние – үлкен ...... ... ...... ... – інілер,
Кезекпенен өлінер,
Баяғыдай көрінер» [14].
Ағылшын тіліндегі аудармасы:
«The world is an ocean, time is a breath of wind, early waves ... ... and late waves are younger ... ... ... even though things seems ... in their quietude» [15].
«Мир – океан, время – веяние ветра, ранние волны – старшие братья,
поздние ...... ... ... сменяются чредой, а кажется –
незыблем их покой» ... ... бұл ... ... тағы бір ... ... ... асқан қара артық;
Сақалын сатқан кәріден
Еңбегін сатқан бала артық» [14].
Орыс тіліндегі аудармасы:
«Простолюдин, прославившийся умом – выше ... ... ... ... ... свой ... достойнее старца, торгующей своей
бородой» [8].
Ағылшын тіліндегі аудармасы:
«A common man renowned for his ... is greater than a king ... been raised up by good fortune. A youth who sells his ... ... than an old man selling his beard» ... ... көңіл күйіне байланысты, адамдардың өмірі мен
қылықтарындағы жағымсыз ... ... ... ... ... ... де ... Мысалы:
«Жаман дос – көлеңке:
Басыңды күн шалса,
Қашып құтыла алмайсың;
Басыңды бұлт алса,
Іздеп таба алмайсың» [14].
«Плохой друг – все ... что ... ... ... над ... от нее не
избавиться, когда тучи сгущаются ее не сыщешь» [8].
«A false friend is like a shadow: when the sun shines on you, ... get rid of him, but when clouds gather over you, he is nowhere to ... ... ... ... ... атаудың ауысуы белгіленетін заттардың
тұлға, түс, қимыл ерекшелігінің ұқсастығына негізделеді. Белгілерінің
ұқсастығына қарай бір заттың не ... ... бір ... не ... мен ... ... сөз мағынасының ауысуы метафора деп аталады.
Метафора грек тілінің «metaphora» - «ауысу» деген сөзі ... ... Бұл ... ... бәрінде де бар құбылыс [25]. Абайдың ... де ... ... ... ... ... ... аударма
мәтінінде де солай берілген:
«Көңілі, көзі жетіп тұрса да, хайуан ... ... ... ... алмайды, бір тыянақсыздыққа түсіп кетеді, ешкім тоқтатып, ұқтырып
болмайды» [14].
«Видя глазами, понимая умом, он словно безвольное ... не в ... от ... ... he sees and ... all that, he is like a stubborn
creature who cannot give up his wicked ways» ... сөз ... ... ... ... өте ... және ең ... – метафора тәсілі. Метафора құбылысының сөздің
мағынасынан орын тепкені және әбден үйреншікті ... ... ... ... ... ... мағынаның көп жағдайда туынды,
келтірінді мағына екені бірден аңғарыла ... ... ... ... мағына, әдетте, сөздің туынды мағынасы ретінде қалыптасып
орнығып кетеді. Мұндайда ... ... ... ... ... ... мазмұнына еніп, оның туынды мағыналарының бірі ретінде
қаралады [9]. Мысалы, Абайдың 37-сөзі:
«Өзің үшін ... ... өзі үшін ... ... бірі ... парызы үшін еңбек қылсаң, алланың сүйген құлының бірі боласың»
[14].
«Тот, кто трудится для своего блага, ... ... ... только для себя; того, кто трудится, выполняя человеческий ... ... ... ... ... who works for his own benefit alone is like an animal that ... fill its own stomach; but he who works to fulfill his human duty, the
Most High will ... by His love» ... ... сөз ... ... ... ... ретінде
айрықша қызмет атқарады [25]. Мысалы Абайдың 7-қарасөзінің түпнұсқа
мәтінінде ... ... ... ... бұл ... көсемшемен
берілген:
«Жоқ, біз олай қылмадық, ұзақтай ... ... ... ... ұзамадық» [14].
«Кликушествуя и каркая, не продвинулись мы дальше ... кучи ... ... and ... we have not moved farther than the dunghill next
to our village» [15].
Сөйтіп, ... ... ... ... ... ... ... етер әсерін, экспрессивтік мағыналарын тіл
жұмсау ... ... ... және де ... ... көп қызмет атқаратынын ұмытпаған жөн.
ҚОРЫТЫНДЫ
Әр аударма, өзінше эксперимент. Неге десеңіз, кез келген туынды автор
қолымен дүниеге ... ... ... ... үш ... ... саясат деңгейіне көтерілген, ел халқының үш тілді ... ... ... тілдерін қатар шеруі ... ... ... ... ... ... қол жеткізудің, ұлт ретінде шынығып-шираудың,
Отанымыздың әлемдегі бәсекеге барынша қабілетті 50 ... ... бір ... деп қарастырылып отырған бүгінгі таңда аударма – шын
мәнінде жас мемлекетіміздің жаңа ғасыр ... ... ... ... ... ... ... бір шарты – тілдің бәсекеге
қабілеттігі. ... ... ... өз ... өмір сүре ... ... қаймықпай түсе алады. Тілдің бәсекеге қабілеттілігінің нақты көрінісі
– мына дүниедегі барша ... ... айта ... ... ... ... жарқырата жеткізе білетіндігі. Демек, ... ... ... ұлы ... ... шағы әлі алда ... ... бағасы – Абай заманындағы жағдайды, ... өз ... ... ... танытып береді. Рас, біздің заманымыз
үшін Абай сынап, суреттеп отырған ... ... ... ... ... және
Абайдың сол ортада отырып, күнделік өмірмен байланысты атап ... ... ... ... – бәрі де ескірген. Біздің қоғам үшін Абай
өмір кешкен тарихтық орта мен қоғамдық шындықтар мүлде алыста, артта қалған
дүние. Осы ... ... ... ... мен мазмұны, мұраттары
тек тарихтық жағынан бағалы деу керек [29].
Абайдың қарасөздері қазақ даласының өз тұсындағы ... ... ... ... ... ахуалды саралап, өткен-кеткенді барлап білуден
туған әлеуметті шығарма. Ал бұл халықтың ұрпақтан-ұрпаққа мәңгілік ... ... келе ... асыл ... ... ... ... аудару – аса
жоғары азаматтық міндет [30].
Дипломдық жұмыстағы ... ... ... ... ... ... ... барысында Абайдың қарасөздерінің тілдік
ерекшеліктері тек қана аударматану тұрғысынан ғана ... ... ... Абай
қарасөздерінің философиялық, танымдық ерекшеліктері зерттеліп, айқындалды.
Абай қарасөздері – ... ... ... ... ... ... және ақынның шығармашылық лабораториясын ашып, пайдалануға мүмкіндік
жасайды. О.А. ... ... ... ... ... «Абай
Құнанбаев философиясының мәнін толық аштық деу әлі ... ... ... ... толық ашу үшін оның шығармаларының шығыс,
орыс және дүниежүзілік философияның мәдениетімен байланысын мейлінше терең
зерттеу қажет, ал бұл әлі ... ... ... ... ... ... Бізде бұны мойындауымыз керек.
Екінші бөлімде біз аудармадағы тілдік ерекшеліктерді қарастырамыз.
Оның ішінде біз бұл ... ... ... грамматикалық
және стилистикалық трасформацияларға бөліп айыра қарастыруды жөн көрдік.
Негізінде, аударма ... бір ... ... өзге ... бояуларымен
байыту болса керек. Бұл үшін аудармашылардың сәтті ізденістерін көтермелеп,
сәтсіз шыққан соны сөз тіркестеріне ... ... ... ... шарт
та емес қой [22]!
Лексикалық аудару туралы негізгі мәселелер аударманың лексикологиялық
тұрғысына қатысты айтылaды. Екі ... ... ... ауқымы әр түрлі
болады, соған байланысты түпнұсқа тіліндегі кең мағыналы сөздерді аударма
мәтінде нақтыландыруға тура келеді, немесе ... ... ... ... ... ... мәтінде кең мағыналы сөзбен береміз. Лексикалық
трансформацияда, қазақ тілінен ағылшын ... ... ... тілдік
нормаға сәйкес емес лексикалық ... - ... ... мағынаны нақтылау (конкретизация), мағынаны дамыту және
транскрипция, транслитерация сияқты тәсілдер қолданды.
Грамматикалық трансформацияда Абай ... ... ... ... ... ... айырмашылықтарды, оның ішінде
синтаксистік екі ерекшелікке, аудармадағы сөйлемдердің орын ... ... ... ... ... ... бір сөйлем бірнеше бөлікке бөлінуі,
немесе керісінше, бірнеше сөйлем бір ... ... ... ... ... сөз ... сөз ... сөйлем мүшелерін,
синтаксистік байланыс түрлерін аударма ... ... ... тілдік
единицалармен ауыстыру сияқты мәселелер талқыланды.
Стилистикалық трансформацияда Абай қарасөздерін шетел ... ... ... ... қолданылды: аллитерация,
риторикалық сұрақтар, ауыстыру (инверсия), дамыту (градация), ... ... ... ... ... халық тілінің стильдік
жүйелерін, жалпы халықтық тілдің ауызекі және ... ... ... тән ... ... ... ... тегіс қамтиды.
Аудармашы тек қана бөлек бір элементті емес, сол элемент арқылы ... ... ... ұтымды көрсете алуы тиіс.
Дипломдық жұмыстың негізгі мақсаты қазақ тіліндегі көркем әдебиеттің
ағылшын тіліне аударуда ... ... ... ... ... ... толық сақтау, аударылатын тілдің – қазақ ... ... ... ... ерекшеліктерін табу болып
табылады. Абай қарасөздерін орыс ... ... ... мен Роллан
Сейсенбаевтар аударған болса, орыс тілінің көмегімен ағылшын тіліне ... ... ... жасау нәтижесінде, аударманың толыққанды ... ... ... ... ... Негізінде дипломдық жұмыстың
мақсатына жеттік деген ойдамыз.
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
1. Алдашева А.М. Аударматану: лингвистикалық және лингвомәдени мәселелер.
– Алматы, «Арыс», 1998. – 215 ... ... Ж.А. ... аңдату: Оқулық. – Астана: ТОО «Искандер
Ко», 2005. – 142 б.
3. Абай Құнанбаевтың қарасөздеріндегі ... ... ... ... ғылыми-теориялық конференция материалдары. –
Ақтөбе, 2005. – 431 б.
4. ... ... ... Н.Ә. Назарбаевтың Қазақстан
халқына жолдауы «Жаңа әлемдегі жаңа ...... 2007. – ... ... ... ... мәдениетаралық кеңістікте, 2 бөлім. –
Алматы, 2003. – 338 б.
6. Абай. Өлеңдер. – Алматы, «Жазушы», 1976. – 240 б.
7. ... З.К. ... Абай ... туралы. – Қазақ тілі мен
әдебиеті, 2003 №8. – 33 ... ... Қара сөз ... ...... ... Абай ... 2007. –
368 б.
9. Нұрғалиев Р.Н. Абай Энциклопедия. – Алматы, «Атамұра», 1995. – 665 ... ... ... Абай ...... «Қазақстан», 1993.- 231 б.
11. Абай журналы. – Семей, 1996 №1(29). – 97 б.
12. Мекемтас Мырзахметұлы Абай және ...... ... 1994. ... ... ... ... түсіндірме сөздігі 3 том. – Алматы, Қазақ ССР-інің
«Ғылым» баспасы, 1978. – 768 ... ... З., ... С. Абай ... шығармаларының екі томдық
толық жинағы / Қаз. Респ. Ұлттық ... ... М.О. ... ... және өнер ... – Алматы, «Жазушы», 1995. – 384 б.
15. ... ... Abai Books of words. – ... ... 2005. – 360
б.
16. Оңдасынов Н.Р. Арабша-қазақша түсіндірме сөздік. – Алматы, ... – 140 ... ... ... ... 10 том. – Алматы, 1977. – 456 б.
18. ... Г.В. ... ... мира в ... и ...
Москва, «URSS», 2005. – 355 стр.
19. Геляева А.Н. Человек в языковой картине ...... 2002. – ... Әуезов М.О. Абай Құнанбаев. Монографиялық зерттеу. – Алматы, «Санат»,
1995. – 266 ... ... М.О. ... ... ... ... - Әлем ... 2007 №4.
– 98 б.
22. Сарындық салтанаты: Абайдың аудармашылық алыптығы. Абдрахманов
Сауытбек. – ... ... 2007/29 ... – 55 ... Абай ...... 2004 №4. – 98 б.
24. Түретаева Г.І. Абай Құнанбаев шығармаларындағы дидактикалық ... ... 2005. – 30 ... ... К.А. Тіл ... ... – Алматы, «Санат», 2003. – 420
б.
26. Хасенов ... Тіл ...... ... 1996. – 337 ... ... Г.Қ. ... аударма тәжірибесі. – Алматы, «Қазақ
университеті», 2005. – 311 б.
28. ... ... ... туралы толғансақ. – Ақиқат журналы, 2007
№10. – 76 ... ... ... ... ... ...... 2007 №9. – 81 б.
30. Абай. Қара ...... 1993. – 363 б.

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 54 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 2 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Абай «Қарасөздерінің» ағылшын тіліне аударылған нұсқасындағы прагматикалық аспектісі, сонымен қатар лексикалық және стилистикалық жағынан қарастырылған сәйкестіктерді анықтау арқылы қазақ аударматану ғылымының дербес теориясы мен практикасына қатысты жалпы тұжырымдар43 бет
Махмуд Қашқари Түбі бір түркі тілі5 бет
Абай Құнанбаев. Қаза сөздері9 бет
"абайдың ақындық мектебінің қалыптасуы."17 бет
XVII ғасырдың I- жартысындағы еуропадағы халықаралық жағдай және отызжылдық соғыс46 бет
«Түркі жазба мәдениеті және Ахмеди Ысқақовтың тілдік мұрасы» атты Республикалық ғылыми-практикалық конференция150 бет
«Құлагер» поэмасындағы І.Жансүгіровтің тілдік тұлғасы45 бет
Іскерлік дағды қалыптастыруға арналған тілдік құрылымдар6 бет
Абай - аудармашы. Абайдың орыс ақын-жазушыларынан аударған аудармалары25 бет
Абай лирикасындағы азаматтық сарын. Абайдың қара сөздері. Абай және Толстой9 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь