Экология ғылымының қоғамдағы ролі

МАЗМҰНЫ

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..3

1. ЭКОЛОГИЯ ҒЫЛЫМЫНЫҢ ҚАЛЫПТАСУ ТАРИХЫ ... ... ... ... ... ...6
1.1.ЕЖЕЛГІ ҚАЗАҚ ХАЛҚЫНЫҢ ТАБИҒАТ ПЕН
ЭКОЛОГИЯНЫ ҚОРҒАУЫ ТУРАЛЫ ТҮСІНІК ... ... ... ... ... ... ... ... ..11
1.2 ЭКОЛОГИЯЛЫҚ БІЛІМ МЕН ТӘРБИЕ БЕРУДІҢ
ҚАЗІРГІ ТАҢДАҒЫ МІНДЕТТЕРІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...15

2. ЭКОЛОГИЯ ҒЫЛЫМЫНЫҢ ҚОҒАМДАҒЫ РОЛІ. ... ... ... ... ... ... ..22
2.1 ҚАЗАҚСТАН ТАБИҒАТЫНЫҢ ЭКОЛОГИЯЛЫҚ
ЖАҒДАЙЫНЫҢ ЗЕРТТЕЛУІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .31
2.2 ГЕОГРАФ.ЭКОЛОГ ҒАЛЫМ, ПРОФЕССОР
А.С.БЕЙСЕНОВАНЫҢ ЗЕРТТЕУДЕГІ ЕҢБЕГІНІҢ РОЛІ ... ... ... ... ... ..38

ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..49

ПАЙДАЛАНҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..52
КІРІСПЕ
Көпке дейін бізде табиғат қана қорғауды қажет етеді, ал оның адамға қатыс жоқ деген түсінік алып келеді. Адам тағдырына қалай болса солай қарау ауыр зардаптарға соқтырды. Қазіргі кезде мемлекет табиғаты, биосфераны қоғау ісін адамның өмірі мен тіршілік ортасын, қоғамның игілігін қорғау деп қарастырды.
Адамның бүкіл өмірі – бұл оның табиғатпен және қоғаммен жанасуы, өзара әрекеттесуі. Адам табиғаттан тыс өмір сүре алмайды. Ол өзінің еңбегімен табиғаттың құрамды бөліктерін (жер, су, өсімдік, пайдалы қазбалар) өзінің қажетін, түрлі мұқтажын қанағаттандыруға бейімдейді. Адам айналадағы ортаны өзгерте отырып, өзі де осы өзгерген табиғаттың әсеріне ұшырайды.
Қазіргі кезде қоғам мен табиғаттың өзара әрекеттесуінің кең көлемде жүретіні соншалық, мұның өзі бүкіл дүниежүзілік көлемде экологиялық проблема тудырды. Бұл проблема қоғам өмірін индустрияландыру мен урбандалу нәтижесінде айналадағы ортаның ластауына, энергетика мен шикізат қорының азаюына, табиғи экологиялық баланстың (биосфераның ішкі өзін-өзі реттеу механизмінің) бұзылуына, адамның шаруашылық әрекетінің қалдықтарымен табиғаттың ластануының нәтижесі ретіндегі энергетикалық зиянды зардаптарға байланысты.
Ғылыми-техникалық прогресс дәуірінде адам құдыреті күшке айналды. Ол тауларды бұзып, өзен арнасын өзгертіп, жаңа көл, теңіз жасап, байтақ шөлдерді жасыл желекті мәдени алқапқа айналдыра алады.
Бір сөзбен айтқанда, ол табиғатты түбегейлі қайта құруға қабілетті.
Алайда қазіргі кезде адамзат өзінің табиғатқа үстемдігін ойсыз пайдаланудың табиғатқа шексіз араласа беруден бас тартуы қажеттігі, өзінің шаруашылық әрекетінен тууы мүмкін зиянды зардаптарды есепке алмай, оны қайта түрлендіруге болмайтындығы айқын көрініп отыр.
Адам қоғамының прогресі индустрияның дамуын қажет етеді. Индустрия дамыған сайын өнеркәсіп қалдықтары көбейе түседі. Қазіргі кезде айналамыздағы бүкіл табиғат - ауа, су, топырақ бәрі де белгілі дәрежеде ластанған.
Ағзалар мен айналадағы орта арасындағы күрделі байланыстардың бүкіл жиынтығын зерттеу экология пәнінің міндеті болып табылады.
Табиғи ортаның ластануы мен өзгеруінің аса күрделі проблемаларын ғылым мен техниканың әр алуан салаларының білікті мамандары шешеді. Алайда біздің әрқайсысымыз қазірдің өзінде-ақ табиғаттың күрделі құрылысы мен тіршілігі және оның жай-күйіне жауапкершілігіміз туралы міндеттіміз.
Экология - тірі организмдердің айналадағы ортамен қарым-қатынасы. Әрбір адам машинаны өзенде жуу, орман-тоғайда қоқыс, егістікке тыңайтқыш үйіндісін қалдыру – табиғат алдындағы қылмыс екенін санасына сіңіруі тиіс.
Айналадағы ортаны сақтауға әрбір адам белсене қатысуға міндетті.
Табиғат әкімшілік, мемлекеттік шекара дегенді мойындамайды. Климаттың, өзен көлдердегі судың сапалық өзгерістері әлемдік проблемалар тудырады.
Табиғат – оны құрайтын бөліктердің (су, ауа, топырақ, өсімдік, жануарлар және т.б.) жай қосындысы емес, ол барлық бөліктері өзара тығыз байланысқан біртұтас жалпыпланеталық биосфера жүйесі.
Адамның табиғат тіршілігіне стихиялы, ойсыз араласуына жол беруге болмайды. Биологиялық тепе-теңдік бұзылуы жер бетіндегі тіршілік үшін аса қатерлі зардаптарға әкелуі мүмкін.
Көп уақыт бойы адам табиғатты өзі үшін қажетті материалдық игіліктердің таусылмас көзі деп қарады.
Зерттеудегі Ә.С.Бейсенованың «Қазақстан табиғатын зерттеу мен ондағы физикалық-географиялық идеялардың дамуы» республиканың педагогика университеттерінің география мамандығын алушы студенттеріне арнайы курс есебінде енгізілгендіктен автор бұл еңбекті студенттер үшін оқу құралы бола алады деп санайды.
Қазақстан табиғатының зерттелуі мен географиялық идеялардың даму тарихын география пәнінің мұғалімдерінің жете білуі мектепте географияны оқытудың жағдайын жақсартуға көмек болары белгілі.
Қазіргі кезде экология ғылымымен географ, химик, биолог ғалымдар айналысуда.
Көптеген оқулықтардың жарық көруі қазіргі уақытта сұранысқа ие болып отыр. Экология ғылымының ролі қоғамда алатын орны ерекше.
Экология бойынша жазылған оқу-құралдар жоғару оқу орындарында, мектептерде пайдаланылып жүр.
Жас ұрпаққа экологиялық сана қалыптастыруда экологиялық оқулықтардың орны ерекше.
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР

1. Қазақстанның физикалық географиясын зерттеу жайында // Қазақстан мектебі 1967. №4.
2. Жоғары оқу орындарында экологиялық білім мен тәрбие міндеттері // Қазақстан мектебі 1990. №6.
3. Қазақстан табиғатты зерттеу және физикалық гоеграфия идеяларының дамуы. Ежелгі дәуірлерден бастап ХХ – ғасыр басына дейін. А.Рауин.
4. Мұғалімдердің экологиялық білімін жетілдіру жолдары. Ізденіс жаратылыстану ғылымының сериясы. 1995 №4.
5. Эколог мамандар даярлаймыз. Биология және химия 1996.
6. Табиғатты қорғау негіздері. СБ. Геоэкология №38. АГУ им.Абая А, 1997.
7. Қазақстан Республикасы Ұлттық Ғылым академиясы хабарлары. Қоғамдық ғылымдар сериясы. 1993, №1.
8. Бейсенова Ә.С. Экологиялық тәрбие берудің теориялық мәселесі. Биолог, географ және химия 2002, №3.
9. Нуғманов И, Орынбеков С. Экологиялық білім берудің педагогикалық негізі. Қазақстан мектебі 1996, №6.
10. Иманберлиева С. Экологиялық білім беру. Қазақстан мектебі 1993, №6.
11. Бейсенова А.С. От экологического ликбеза до подготовки специалистов - экологов. Вестник высший школы Казахстана 1995.
12. Бейсенова А.С. Исследования природы Казахстана А-ата. Казахстан 1979.
13. Бейсенова А.С. Физико-географические исследования Казахстана (1917-1941 годы).
14. Сағынбаев Ғ. «Экология негіздері» Алматы 1995.
15. Бейғалиев А., Жамалбеков Е., Білдебаева Р., «Қазақстан топырағы және оның экологиясы» А, 1995.
16. Бейсенова Ә. Қазақстан географияссын зерттеу және физикалық география. Лениншіл жас 1990 30 мамыр.
17. Сарыбаев Н. Ғылым кездейсоқты көтермейді. Қазақстан мектебі, 1996 №5.
18. Бейсенова Ә. Қазақстан әйелдері. 1990.
19. Шілдебаев Ж. Ғалым эколог ұстаз. Атамекен 1995, 7 желтоқсан.
20. Оразымбетова Г. Қазақстанның тұңғыш географ ғалымы. Түркістан 2002, 21 наурыз.
21. Шілдебаев Ж. Ғылымның қияр шыңында. Атамекен 2002, 26 наурыз, №6.
22. Бақытов Ж. Тектілік пен тереңдік. Эколог. Ә.Бейсенова. Атамекен 2002.
23. Мирзаев К. Ұстаз ұлағаты география ғылымының докторы, профессор Бейсенова. Алматы ақшамы 2002, 26 наурыз.
24. Шілдебаев Ж., Мақпырұлы С. Табиғатты аялаған ғалым. Ұлт тағылымы 2002.
25. Баяшов Ә. Букетовтың шәкірті. Қазақстан Республикасы Жаратылыстану ғылымы. Заман Қазақстан 1998.
26. Айтуғанова З.Ш. Экологиялық қауіпсіздіктің экономикалық мәселелері.
27. Сейітқазиев Әдеубай Садақбайұлы. Оңтүстік Шығыс Қазақстанның геоэкожүйелеріндегі тұздалған топырақтың су-тұз алмасу негіздеу.
28. Қаймолдинова К.Д. Қазақтардың табиғатты пайдалану және қорғау дәстүрлерінің топонимикалық аспектілері. А, 1998.
29. Исследования природы и развития физико-географических идей в Казахстане.
30. Табиғатты қорғау. Қазақ Совет энциклопедиясы 10 т.
31. Қазақстан жерінің географиялық зерттеу тарихы. Қазақ Совет энциклопедиясы. Энциклопедиялық анықтама.
32. А.С.Бейсенова. Биобиблиография ученых Казахстана.
33. Мәселенің мәні неде? Бейсенова Ә. Парасат 2002, №6.
34. Сарыбеков Н. Табиғат тағдыры – адам тағдыры. Қазақстан мектебі 1995, №6.
35. Экологиялық білім және табиғат. Ұлағат 1995, №2.
36. Ұлттық қауіпсіздік және экологиялық астар. Өтепбергенов С. Жалын 1995.
37. Н.Назарбаев «Сындарлы он жыл» А, 2003.
38. Ә.Бейсенова., А.Самақова., Т.Есболов., Ж.Шілдебаев. Экология және табиғатты тиімді пайдалану. А, 2004.
39. «Экология» оқу құралы. Ә.Бейсенова., Ж.Шілдебаев. 1999.
40. Экология негіздері: оқу құралы. Ә.Бейсенова., Ж.Шілдебаев.
41. Экология және табиғат қорғау 8-сынып. Алматы 2001. Г.Б.Бейсеева., Ж.Шілдебаев., Т.Е.Қозыбаева., Б.Қ.Қозыханова., Ә.Бейсенова.
42. А.Ж.Ақбасова., Г.Ә.Саинова «Экология» оқу құралы. А, 2003.
        
        Мазмұны
Кіріспе ------------------------------------------------------------------
----------------3
1. Экология ғылымының ... ... ... халқының табиғат пен
экологияны қорғауы туралы түсінік.---------------------------------11
1.2 ... ... мен ... ... ... ... ... ғылымының қоғамдағы ролі. ... ... ... ... ... ... ... профессор
А.С.Бейсенованың зерттеудегі еңбегінің ролі.---------------------38
Қорытынды ------------------------------------------------------------------
--------49
Пайдаланған әдебиеттер ... ... ... табиғат қана қорғауды қажет етеді, ал оның адамға
қатыс жоқ деген түсінік алып келеді. Адам тағдырына қалай болса ... ... ... ... Қазіргі кезде мемлекет табиғаты, биосфераны
қоғау ісін адамның өмірі мен тіршілік ... ... ... ... ... ... өмірі – бұл оның табиғатпен және қоғаммен ... ... Адам ... тыс өмір сүре ... Ол ... табиғаттың құрамды бөліктерін (жер, су, ... ... ... қажетін, түрлі мұқтажын қанағаттандыруға бейімдейді. Адам
айналадағы ортаны өзгерте отырып, өзі де осы өзгерген ... ... ... ... мен табиғаттың өзара әрекеттесуінің кең көлемде
жүретіні соншалық, мұның өзі бүкіл дүниежүзілік ... ... ... Бұл ... ... ... индустрияландыру мен
урбандалу ... ... ... ... энергетика мен
шикізат қорының азаюына, табиғи экологиялық баланстың ... ... ... механизмінің) бұзылуына, адамның шаруашылық әрекетінің
қалдықтарымен ... ... ... ... ... зардаптарға байланысты.
Ғылыми-техникалық прогресс дәуірінде адам құдыреті күшке айналды. Ол
тауларды бұзып, өзен ... ... жаңа көл, ... ... ... жасыл желекті мәдени алқапқа айналдыра алады.
Бір сөзбен айтқанда, ол табиғатты түбегейлі қайта ... ... ... ... ... ... ... үстемдігін ойсыз
пайдаланудың табиғатқа шексіз араласа ... бас ... ... ... әрекетінен тууы мүмкін зиянды зардаптарды есепке ... ... ... ... ... ... отыр.
Адам қоғамының прогресі индустрияның дамуын қажет ... ... ... ... ... ... түседі. Қазіргі кезде
айналамыздағы бүкіл ... - ауа, су, ... бәрі де ... ... мен ... орта ... ... байланыстардың бүкіл
жиынтығын зерттеу экология пәнінің міндеті болып табылады.
Табиғи ортаның ластануы мен өзгеруінің аса күрделі проблемаларын ... ... әр ... ... білікті мамандары шешеді. Алайда біздің
әрқайсысымыз қазірдің өзінде-ақ ... ... ... мен ... оның ... жауапкершілігіміз туралы міндеттіміз.
Экология - тірі организмдердің айналадағы ортамен қарым-қатынасы.
Әрбір адам машинаны өзенде жуу, ... ... ... ... ...... ... қылмыс екенін санасына сіңіруі тиіс.
Айналадағы ортаны сақтауға әрбір адам ... ... ... ... ... ... дегенді мойындамайды.
Климаттың, өзен көлдердегі судың сапалық өзгерістері әлемдік ... – оны ... ... (су, ауа, ... ... және т.б.) жай ... ... ол барлық бөліктері өзара тығыз
байланысқан біртұтас жалпыпланеталық биосфера жүйесі.
Адамның табиғат тіршілігіне ... ... ... жол ... ... ... бұзылуы жер бетіндегі тіршілік үшін ... ... ... ... ... бойы адам ... өзі үшін ... материалдық
игіліктердің таусылмас көзі деп қарады.
Зерттеудегі Ә.С.Бейсенованың «Қазақстан табиғатын зерттеу мен ... ... ... ... ... ... мамандығын алушы студенттеріне арнайы курс
есебінде ... ... бұл ... ... үшін оқу ... ... деп санайды.
Қазақстан табиғатының зерттелуі мен ... ... ... ... пәнінің мұғалімдерінің жете білуі мектепте географияны
оқытудың жағдайын жақсартуға көмек болары белгілі.
Қазіргі кезде ... ... ... ... биолог ғалымдар
айналысуда.
Көптеген оқулықтардың жарық көруі қазіргі уақытта сұранысқа ие болып
отыр. ... ... ролі ... алатын орны ерекше.
Экология бойынша жазылған оқу-құралдар ... оқу ... ... ... ... экологиялық сана қалыптастыруда экологиялық оқулықтардың
орны ерекше.
1. ... ... ... ... ... ... ... құштарлық сонау адамзат дамуының ақ
таңы атқан кезден басталды деуге ... ... ... ... ... ... өздерімен бірге қатар өмір сүріп келе жатқан кейбір ... тап ... ... ... ... ... бірлесіп,
қауымдасып күрескенде ғана жеңе алатындығына, сөйтіп өздеріне азық ... ... ... ... қай аңды қай кезде, қандай жерде,
қандай қару қолданғанда қолдарына түсіре алатындығын ... ала ... бұл ... біз ... тас ... ... ... және
археологиялық қазба жұмыстарын жүргізу барысында ... ... ... ... табу ... ... жеткізіп отырмыз. Сондай-ақ мұндай
деректер ежелгі египет, үнді, тибет, тағы басқа мәдениет ескерткіштерінде
сақталғаны ... ... ... ... қатар, көнеден келе
жатқан халықтардың эпикалық шығармаларында кездеседі. Мәселен, үнділердің
«Махабхарата» жырында (б.д.д.VI-II ғ.ғ) табиғаттың дүлей ... су ... жер ... ... ... ... елуден астам жан-
жануарлардың аттары аталып олардың өмір сүру белгілері сипатталады, ... ... ... және ... ... мәліметтер де беріледі.
Вавилонның қол жазбалық кітаптарында жерді ... ... ... ... ... ... мәдени өсімдіктерді қай мезгілде ... ... Ал ... біздің дәуірімізге дейінгі VI-II ғ.ғ.
хроникаларында бірқатар өсімдіктердің сорттары ... сөз ... ... ... ... де ... Дәл осындай мәліметтер антик дүние
ғалымдары Героклиттің (б.д.д. 530-470 ж.ж) ... ... ... ... ... 384-322 ж.ж.) еңбектерінде ... ... ... талданады. Мысалы, Аристотель өзінің
«Жануарлардың тарихы» деп ... ... өзі ... 500 ... атын атап, түсін түстейді, мінез құлқына талдау жасайды.
Ғылымды дамытудың алғашқы алғы ... ... ... жинаумен оны
жүйелендірудің тұңғыш тәжірибесі осылай жүзеге асады.
Геофрост Эррезийский (б.д.д. 372-287 ж.ж.) болса, ... ... ... кең ауқымды кеңістік ... өзі ... ... және ... ... ... ... бұл еңбегінде сонымен қатар, әртүрлі ағаштардың, бұталардың және
жартылай бұталардың да қандай топырақта ... өсіп ... ... рет деректер келтіріледі.
Орта ғасырлар дәуірінде табиғатты зерттеу жөніндегі жұмыстар жүргізу
біршама тоқырап қалады. ... бұл ... ... ... ... едәуір
баса назар аударылғандықтан, жаратушыға қарсы шығуға, ол ... ... ... ... ... жете ... Жалпы қоршаған
орта мен организмдердің құрылымдық байланысы бар екендігін ешкім ашып ... ... ... тек ... ... ... ... деген
ұғым көптеген көкірек көзі ашық, көңіл көкжиегі жүйрік ... ... ... ... ... ... ... Бұл кезең осылай
мың жылдай мерзімдік ... ... Осы ... ... ... ғана ... мәні бар еңбектер ... ... да ... Разестің (850-923 ж.ж.) Авиценаның (980-1037 ж.ж.) ... ... ... ... ... ... ... (13 ғ)
Афанасий Никитиннің (15 ғ) өлке елдердің табиғаты, мәдени өсімдіктері, жан-
жануарлары туралы қолжазбаларында ... ... ... ... ... ғасырлар дәуірінің соңғы кезеңіне ғана ғылымға жаңа серпін, ... ... ... ... (Альберт фон Больштедтің, 1193-1280
ж.ж.) еңбектері ... ... Ол ... ... туралы кітабында
өсімдіктердің өсуіне топырақтан басқа оларға «күн жылуының» да әсері ерекше
роль атқаратындығын және ... ... ... ... ... өсіп-
өнуіне, көбеюіне айрықша ықпал тигізетіндігін, бұл құбылыстардың ... өте ... ... бар екендігін ашып көрсетіп берді.
Қайта өрлеу дәуіріндегі географиялық жаңалықтардың ашылуы және бұрын
белгісіз болып келген ... ... ... биологиялық ғылымның
күрт дамуына кең жол ашты. Нақты материалдарды жинақтау мен ... ... сол ... ... ғылымдарының басты шартына
айналды. Алайда, соған қарамастан, табиғаттанушылардың еңбектерінде ... ... ... ... ... ... экологиялық
факторлар өз орындарын тауып жатты. Бұл ... ... мен ... ... ... ... баса көрсетіледі. Өсімдіктердің,
жануарлардың жерсіну ... су ... орын алу ... ... кеңінен қозғалды. Олар бұл еңбектерін сол аймақтағы «жан-
жануарлардың тарихы» деп атады.
Танымал ... ... ... ... ж.ж) ... рет экологиялық
жағдайларға байланысты тәжірибелерді жүзеге асырды. Ол әр алуан ... ... ... ... әсер ... салыстырмалы
көрсеткіштер арқылы дәлелдеп берді.
Жер шарындағы ауа-райының өзгеруі ... ... ... ... ... ... әлеміне әсер тигізетіндігін бір сөзбен
қорыта айтқанда, қоршаған ... ... және ... ... ... ... екендігін 18 ғасырда Ресей ғалымдары да өз еңбектеріне
өзек етті.
Мысалы, орыстың атақты ... ... «Жер ... ... ... ... табиғатта көргеннің бәрі жаратушының
құдыретімен жасалған деп ойлаулары бекер...) деп атап ... ... ... тек ... мен ... ... ... нәтижесі деп санады. Әр кезеңдегі жануарлардың өлі сүйектерін
зерттей отырып, олардың тіршілік еткен ... ... ... ... ... ... XIX басында қоршаған ортаның ... саны ... арта ... ... еңбектерінде
экологияның элементтері жиі-жиі кездесетін болды. Ғылымның ... ... ... ... көлемді зерттеулерге ... ... ... негізін қалаудың мәртебесі биолог ғалым
А.Гумбольдтың (1769-1895) еншісіне тиді. Ол 1807 жылы Орталық және ... ... ... ... негізінде «Өсімдіктер географиясы
туралы ойлар» еңбегін жарыққа шығарды. Онда ғалым өсімдіктердің өсуі ... жаюы ... ... ... температуралық факторға
байланысты екендігін жан-жақты ашып көрсетіп берді.
Бертін келе бұл ойлар орыс ... ... ... ... ... ... ... одан
әрі жетілдіріліп, тереңдетіле түсті. Экология ғылымының одан әрі дамуы
ағылшын ... ... ... эволюциялық ілімінің негізінде
жүзеге асырылды. Оған атақты орыс ғалымдары ... ... ... ... ... ... ... үлестері мол. Олардың ішінен В.И.Вернадскийді ерекше
атап өтуге болады. Ол ... ... ... ... қалап, қазіргі
заманға ғылымның болашағын күні бұрын көре біледі. Биосфераны әлемдік эко
жүйе деп ... оның ... мен ... ... ... ... энергия балансына байланысты екенін тұңғыш рет
ашып көрсетті.
В.И.Вернадский сонымен қатар ноосфера концепциясының ... да ... ... ... ... ... рет енгізу неміс ғалымы
Э.Геккельдің (1834-1910) еншісіне тиді. Ол экологияға төмендегідей ... ... деп, біз ... ... ... барлық білімдерді –
жануардың оны қоршаған органикалық және бейорганикалық ортамен, әсіресе
оның өзімен тікелей немесе жанама ... ... және ... ... ... ... әрекеттерінің бар жиынтығын
зерттеуді түсінеміз».
Экология ... ... ... ... ... ... ... ортаның өзара тығыз байланысын ғана ... ... ... ... ... ... одан әрі кеңіп,
көптеген ғылымдармен, атап айтқанда, география, геология, агрономия, химия,
архитектура, математика, физика, ... ... ... ... ... ... ... кетті.
Осылай қазіргі заманғы экология - әмбебап, зор ... ... ... ... ... барлық тұрғындары үшін іс жүзінде аса ... бар ... ... ... ... ... ... болашақтың ғылымы
және адамдардың өзінің өмір сүруі осы ғылымның ... ... ... ... да мүмкін деуге жатады.
1.1.Ежелгі қазақ халқының табиғат пен ... ... ... ... ... адаптация (сөзбе сөз: ... ... осы ... ... ... беруді қажет етеді.
Биологиялық мағынасында кеңінен қолданылып ... ... ... ... ... ... орта жағдайларына бейімделуінің нақты
формасы мен ... ... ... ... ... ... ... жаңаша мағынаға ие болады.
Жаңа жағдайларда адаптацияның мәні этногенез және ... ... ... ... ... ... адаптацияның
жаңа мағынасы этностармен олардың мәдениетінің дамуын басқаша саралауға
негіз жасайды.
Қазақ ... ... ... ... ... өзіндік сипатының қалыптасуы қоршаған ... ... ... ... ... ... немесе
«адаптацияның стратегиясы» деуге болады.
Қазақтардың көшпелі мал ... ... ... ... ... ... үшін ... барынша жетілген формасы
болғандығын айтуға ... ... ол ... ... ... қол ... Сонымен, Қазақстанның құрғақ далаларын адамның
игеруі шаруашылық, мәдени және ... ... ... ... пайдалану нәтижесінде ғана мүмкін болды. Осы тұрғыдан айта
кететін жағдай, «адаптациялық» дегеніміз - ... ... ... ... ... ... комплексі. Олай болса
этностық мәдениетті, ұрпақтарға берілетін кез келген диахронды ақпаратты
адаптацияның өзіндік көріністері ретінде ... ... ... ... ... ... сатысында
ғана емес, әлеуметтік-экономикалық даму барысында да айқын ажыратылады.
Этногенез процесінде ... ... ... ... этностық
қауымдастықтардың қалыптасуына жаңа көзқарас тудырады.
Бұл ...... ... ... ... жете ... көмектеседі.
Адамдардың мекен ортасына бейімделуі заттық және рухани мәдениетінде,
дәстүрлі тұрмысында, психологиялық мінез- құлқында көрініс табады. ... ... ... ... ...... ғана ... тұрғын-үй типтері де бір-бірімен айтарлықтай
айырмашылық жасаған.
Халықтардың ... ... ... ... ... ... ... бейімделудің өзіндік тәсілдерін анықтап, сол ортаның
ресурстық мүмкіншілігіне барынша сәйкес келетін өндірістің өркендеуіне алып
келді. ... өзі ... ... ... ... ... географиялық
жағдайлардың әртүрлілігі «өркениеттің даму дәрежесімен ... ... ... болады. Көшпенділікті аридтік жағдайларға
бейімделудің бір түрі ... ғана ... ... ... еді. ... экстрималды табиғат жағдайларында шаруашылықтың бұл түрін
өнімді етіп ұйымдастыру үшін экологиялық тәжірибеде ... ... ... ... табиғи ортаға бейімделі үшін қажет ақпарлар жиынтығы ұзақ
жылдар бойына жиналып, ұрпақтарына ... ... пен ... ... ... ... мал шаруашылығының дамуына алғы шарт ролін аңшылық
кәсіп атқарған. Аң аулау барысында ... ... ... ... көру ... ... шөлдердің табиғи-климаттық
ерекшеліктерін танып, болашақтағы көшпелі мал шаруашылығына ... ... ... ... ... ... ... тіршілікті, таңдап алу арқылы адамзат құрғақ
белдемдерді игеруді бастады, бұл ... ... жаңа ... ... Сонымен көшпенді халықтардың ғасырлар бойғы
тәжірибесі қазақ халқына оның этногенезі ... ... ... ... ... ... енетін территориядағы табиғи-климаттық
айырмашылықтар мал шаруашылығының түрлік құрылымын әркелкі етті.
Көшпелі қазақ қоғамының қуаңшылық жағдайға ... ... ... табиғатты пайдалану механизмінен көрінеді. ... ... ... пен ... келбетінің шашыраңқы
(дисперлік) құрылымы ерекше экожүйелердің нәзік құрылымын ... ... ... ... мәне ... ... ... сипатынан, көшу маршруттарының ... ... ... шаруашылықтардағы мал санының шектеулілігінен
айқын ашылады.
Қазақ халқының мекен ортасына бейімделуі барысында шаруашылықтық
– мәдени ... ... ... ... бұл ... ... Мұның барлығы мәдениетте өз ізін қалдыруға тиіс еді, ... ... ... ... ... ... ... мал шаруашылығының жетекші ... ... ... орны ерекше ... ... ... ... ... басқа салаларын енгізудің өзі Қазақстанда
ариттік экожүйелерінің ... әкеп ... ... ... ... түсіру нәтижесінде ғасырлар бойы табиғи мал ... ... ... ... ... айрылды. Осы тұрғыдан жыртқан жерді 15-
20 жылдан кейін ғана пайдаланған немесе мүлде тастап ... ... ... жайылымдарды қалпына келтіру мақсатымен көздегенін айта кеткен жөн.
Кейбір мәліметтер бойынша, қазақтар ебелек өсе бастаған ... ғана ... деп ... Бұл ... ... мәдениетінің жоғарғы
деңгейінен және мекен ортасының табиғи ерекшеліктерін жете білгендігінен
хабар береді.
Қоғам мен ... ... ... ... ... ... зерттеушілер экожүйелердегі ... ... ... ... әрекетінің ұтымды ұйымдастыруына
тікелей байланысты екендігін атап көрсетеді. Сондықтан айналадағы ортаны
танып білу, игеру барысында ... ... ... ... зор. Қазақ халқы барлық түркі халықтары сияқты, туған жерді ерекше
қастерлейді, бұл көзқарас қазақтың «атамекен», «кіндік қаны ... ... ... ... ... ... тіршілік жағдайында
адамның өзін табиғатпен біртұтас құбылыс ретінде ... ... ... ... ... бағу ... ... қазақтардың айнала қоршаған ... ... жол ... ... ... экологиялық мәдениетінің жоғары
дәрежеде болғандығын айғақтайтын тарихи деректер жеткілікті. Д.Кішібеков
ағаш жеткілікті аймақтардың ... ... отын ... ... ағаш қорын сақтауға тырысушылықпен түсіндіреді.
Сонымен, қазақ көшпенді қоғамының тіршілік ... ... ... ... ... ... ... балаға мұра етіп
қалдырылды. Көшпенді өмірдің заттық мәдениеті – киіз үй, ... ... ... және т.б. ... көшіп қонуға барынша икемделген.
Қазақ халқының ою-өрнектерінде халықтың тұрмыс ерекшеліктері, қоршаған
орта жағдайлары, нанымдары мен ... ... ... ... ... ... ... өрнектердің басым екендігін айрықша
атайды. ... ... ... ... ... ... болады. Рухани мәдениет категориясына енетін ауыз-әдебиет, мақал-
мәтелдер, музыка мұралары ... ... ... ... көзі
болған географиялық терминдер мен атаулар, жануар, өсімдік аттарының жүйесі
көшпенді қазақ өркениетінің қоршаған орта жағдайларына бейімделу барысында
жинақтаған ... ... ... ... ... ұрпақтан-
ұрпаққа жеткізілді.
1.2 Экологиялық білім мен тәрбие беру міндеттері
Адам еңбегімен шаруашылық қызметінің ... ... және ... ... елеулі өзгерістерге ұшырап отыр. Қоғамның өндіргіш
күштерінің шапшаңдықпен дамуы ... ... ... өз ... тигізіп,
ауыр зардаптарын қалдыруда. Соның салдарынан табиғатты, айнала қоршаған
ортаны қорғау ... ... үшін аса ... ... ... айналды.
Соныдықтан да БҰҰ-ның шешімі бойынша жыл сайын маусым айының ... ... ... ... ... ... күні деп атап өтуде.
Қазіргі жағдайда ... ... ... ... ... Қазақстаннан іздеп табу қиын. Бір Қаратау-Жамбыл мен
Қарағанды территориялық өзгерістік комплекстердің өзі неге тұрады ?
Жамбылдағы фосфорит, суперфосфат ... ... ... пен көмір қышқылы газдарын ауаға жіберіп жатқанын, Қарағанды
көмірінің ... ... ... ... жерді басып қалғанын көзі бар
адамның көрмеуі мүмкін ... ... жан ... айналды. Әсіресе, ... ... ... ... ... Оның табиғи байлығы,
өсімдік, жануарлар дүниесінің басқа жерде ... ... ... ... бұл-бұл ұшты.
Каспий жағалауының құрып бара жатқан эндемикалық өсімдіктері мен
жануарлары да орны ... ... ... ... ... ... ... кезде адамдар өлімін көбейтіп жатқан ... ... ... ... ... арасында аурудың көбеюі кімнің де болса жанына
батады.
Алматының экологиялық жағдайы да күн ... ... ... ... ... ... ... көлемінің өзі ғана кісі басына жарты
килограмнан келеді екен. Ал, фабрикалар мен зауыттардан шығатын улы ... ... ... ... ... ... түсуде. Біздің қандай ауамен
демалып жүргенімізді осының өзі-ақ анық көрсетеді.
Экология қазір тек биология ... ... ... қаралау
шеңберінен шығып кетті. Ол көптеген ғылым салаларының басын біріктіретін
синметикалық ғылымға ... ... ... шешу ... ... күш біріктіруінің ақыл-ой ... және ... ... ... ... етеді. Барлық ғылым салалары мен
экономикалық-шаруашылық жұмыстарын жүргізушілердің негізі қызметі ... ... ... етпеуге бағытталуы керек. Мұны экологияландыру деп
атайды. Экологияландыру география мен биология сияқты ... ... ... ... ғылымдарға ғана емес барлық салада жүруі
тиіс. Өйткені табиғат адам мен оның ... ... ... ... ... Ол ... шекараны білмейді, тіпті мемлекеттік, ұлттық ... ... ... оны қорғауға барлық халықтар, барлық елдер бірдей
мүдделі.
Мұның өзі табиғатқа қарсы бар адамдардың бәріне онымен ... ... ... жолдарын үйретудің қажеттігін күн тәртібіне
қояды. Әркім-ақ өзін қоршаған табиғи ... оның ... ... ... ... ... жолдарын, табиғат аясындағы өзінің
жауапкершілігін білуге ... ... ... ... шалға дейін
жас кәрінің бәрі табиғат анасымен қиянаттасуға ... ... ... тиіс.
Табиғат заңдарын білмеу экологиялық дайындықтың жетіспеуі – біздегі
қиындықтарды туғызып отырған негізгі себептер мұны мысал арқылы ... ... ... адам оның технологиялық ... ... ... ... дүниелердің барлығын, оның қуаттылығын,
өндіріске қосу мерзіміне ... ... ... ... ол сол
құрылыстың айналадағы табиғатқа қатысын ескерді ме? Үй ... ... ... зиян ... ескермейтіндігі өтірік емес.
Экологиялық сауатсыздықтың салдарынан Байқоңыр космодромы маңындағы
елдерде сынған, бұзылған космос кораблдерінің сынықтарын пайдалау фактілері
жиі ұшырайды. ... одан мал ... ... жасайды, су ішетін ыдысқа
айналдырады, бірақ оның құрамында денсаулыққа зиянды ... ... ... суы осы ... дейін ауыз су есебінде пайдаланылып келеді.
Оның суы әлдеқашан уланғанын, онда 35-40-тай өндіріс ... ... қала ... зиянды заттар төгілетіндігін біле тұра
оған ешкім мән бермейді.
Барша халыққа қоғамның ... кіші ... ... ... ... қорғау мен оның ресурстарын тиімді, өнімді пайдаланудың ең басты
шарты.
Халыққа ... ... ... ең алдымен мектептен бастаған
дұрыс. Онда жас адамның алғашқы ... ... ... ... ... ... ... сезіну мен бірге
тәрбие алуы қажет. Бұл тұрғыда қазіргі мектептердегі ... ... ... ... ... онда ... ... қатар
жауапкершілікке үйрету жетіспейтінін айту керек. Қазіргі оқу программалары
әлемнің тұтасты жүйесін ... ... ... (қоғамның) сол әлеммен
қарым-қатынасын сезуге ... ... ... пен ... ... зерттейтін оқу пәндерінде біртұтас мақсатқа жұмылу
жетіспейді. Мұндай қиыншылықтар оқудың ... ... оқу ... ... ... ... қараудың аздығынан туып
отыр. Сондықтан да мектепте экологиялық ... беру ісін ... ... ... ... Түпкі мақсат мұраттың бірлігі жүргізілетін
жұмыстарды жүйелілігін, оқу, тәрбиелеу әдісімен құралдарының бір ... ... Оның бәрі ... ... ... қалыптастырып,
жас адамның бойында жауаркершілік сезімін оятады. Оның табиғат пен ... ... бір жүйе ... ... ... де ойлылық
туады. Сөйтіп оқу пәндерін экологияландыру және пәнаралық байланыстық тұтас
жүйесін құрау жасұрпақта өзін ... ... ... ... ... ... ... эстетикалық ұғым түсінік тұрғысынан қатынас
жасауға үйретеді. Осы ... ... ... ... тіршілік атаулыға деген
биік сезім мен жауапкершілік қалыптаса бастайды.
Адамды қоршаған ортаның бірлігін мектеп ... ... ... бұл ... ... ... (туған өлкенің жануарлары мен
өсімдіктері дүниесі байлығын ... мен ... оны ... ... ... өзгешелігі ретінде түсінуі) басту идеяны (табиғат – адам
өмірінің негізгі көзі, адам еңбек ететін, дем алатын ... ... ... ... ... ... және ... ұғымдарды
(экологиялық жауапкершілікті түсінуге себеп болатын) айырып алуды қажет
етеді. ... ... ... ... негізін ұғынуға
көмектеседі. Табиғат аясындағы адамды оны қорғауға үйретеді, сол ... ... мен ... ... ... ... ... – эстетикалық пәндер негізінде оқушының ... ... ... ... ... ... жол ... табиғат
байлығын үнемдеп пайдалану қажеттігін үйренеді. Табиғатты күту мен ... ... ... ... дене ... да мәні зор. ... ... өзін-өзі шынықтыруы табиғат аясында онымен түсінісу, сыйласу
жағдайында өтеді. Жастардың табиғат пен ... ... ... ... мәні ... ... ... бұл саласы көптеген
мектептерде ұмытылып ... ... тек ... ... азайып,
құруға бет алып бара жатқан өсімдік түрлерін тауып, оны күтуге бағытталуы
керек. Табиғатты ғылыми ... ... ... ... ... ... қажет. Мектепте экологиялық білім беру және тәрбие
жұмысын жүргізу программаларына пәнаралық байланыс ... ... ... ... ... ... ұйымдастыру да
кіреді. Олардың тақырыптары да ... мен ... ... ... ... Пәнаралық байланыс сабақтарын қоғамтану (қоғам мен
табиғат), тарих ... мен ... ... ... (совет
жазушыларының халықты табиғатты қорғауға шақыруы), ... ... ... ... ... және оны ... ... география (экология
проблемалары мен табиғи орта, оны шешудің жолдары), ... ... ... ... ... ... және ... орта). Тағы
басқа пәндер негізінде жүргізуге де ... Орта ... ... ... ғылым біріне өзінің ой-пікірлерін қоса алады. Ол ... ішкі ... ... сабақтастығын, қоғам мен
шаруашылық салаларының мүдделестігін ашады, табиғат ... ... мен оны ... жолын түсіндіреді. Географияны оқыту ісінде әр
өлкенің өз табиғатын (қаланың, селоның) табиғи жағдайларын ... ... Бұл сол ... болашақ қызметкерлерінің өз ауданының табиғи құрылымын
жете білуіне, жер жағдайын ... ... ... ... ... материалды нақты мысалмен ұғынуына мүмкіндік береді. Табиғат
құбылыстарының ішкі байланысын терең түсіну оқушының бойында ... ... үшін де ... ... бөлшектерінің бәрінде болатын
өзгеріс қалғанын қозғалысқа келтіреді. Соныдықтан география пәні арқылы
жердің ... ... ... ... ... ... мен ... дүниесін, табиғи территориялық комплекс есебінде
тұтас қарап үйрету керек. Сонда оны қорғау мен ... ... ... ... ... ... ... болып жатқан өзгерістерді
экологиялық жағдайдың күрделелігін, оның себептерін балалардан жасырудың
керегі жоқ. Олар Арал ... ... ... ... ... білсін.
Ондағы адамдардың ата кәсібінен – балық аулаудан, мал ... ... ... ... түсінсін. Аурулардың көбейіп, халықтың келешегіне
қауіп төніп отырғанын да көрсін! Мұның бәрі – олар үшін ... ... ... бұл ... ... ... іздестіруге
бағыттайды. Жастарға экологиялық білім берудің ... ...... осы ... кеңінен ескерілуі керек. Жоғары мектептерде
экологиялық білім беруді болашақ ... ... ... және ... ... толықтыратын пәндер бірлігіне негіздеу керек.
Оларға ... ... ... ... ... беру мен
тәрбиелеуді табиғат құбылыстары арқылы түсіндірген жөн болады. Бұған жоғары
мектептің ... ... ... ... психология мамандары
батыл араласып, бұл саладағы жұмысты арнаулы кафедралар мен ... іс ... ... ... ... ... беру мен ... мұндай комплекстік үлгісі СССР Жоғарғы Советінің 1989 жылғы
қарашаның 27-жұлдызында қабылданған «Елді ... ... ... ... ... ... атап көрсетілген.
Эколог мамандар экологиялық ... мен ... ... ... ... ортаны қорғаудың инженерлік жұмыстарының
үлгілерін, ... су ... ... жолдары газ, шаң, т.б. ауаны
ластайтын зиянды заттарды тоқтатудың ... ... ... ... ... ... ... тиіс. Ол үшін ... ... ... ... ... әр саласындағы
білікті маман кадрларды кең тарту керек.
Бүкіл елімізде Халыққа, Халық шаруашылығы ... ... ... ұйымдастырушылар мен арнаулы іс ... ... ашу және ... ... ... ... ... керек. Арнаулы экологиялық мамандардың жетіспей жатқан кезінде халық
көпшілік пен іс жағдайынан хабардар адамдарды ... ... ... ... ... ... ... көрсетеді. Уақыт қазір осыны талап етіп
отыр.
Әлемдік ... ... ... ... ... ... болу себептері |Шешу жолдары ... | | ... ... артуы |Табиғат ... ... ... |
| ... ... |реттелу, қолайлы мекендерге |
| | ... ... ... ... ... газдардың |Қалдықсыз немесе аз қалдықты |
|тесілуі, қышқыл жауындар, |тепе-теңдігінің ... ... ... ... ... | ... ... ... ... ... барынша пайдалну және|Суды пайдалану технологиясын |
| ... ... және ... | ... |
| | ... ... ... ... ... |Ландшафтардың ... ... ... |
| ... және ... ... |
| ... ... ... мониторинг. |
|Жер ресурстарының тозуы |Топырақ эрозиялары, ... ... ... |
| ... мен ... ... ... |
| | ... ... ... азаюы |Адамның іс-әрекеттері. |Табиғи ландшафтарды қайта |
| ... ... ... ... |
| ... ... азаюы |Жерсіндіру. Экологиялық |
| | ... ... және ... ... ... |Қайта өңдеу немесе қалдықсыз |
|қалдықтардың қордалануы ... ... ... |
| | ... ... |
| | ... |
| | ... сараптама. |
|Табиғи ландшафтардың |Улы ... ... ... ландшафтарды қайта |
|ластануы және тозуы ... ... ... ... |
| ... ... аурулардың |Экологиялық мониторинг. |
| ... ... ... |
2. ... ... ... ролі.
Ғылыми техникалық прогрестің жедел даму барысында, қоғам мен
табиғат, ... пен адам ... ... ... ... дұрыс шеше білу, бүкіл жер шарының болашағын, әрбір азаматтың
өмірін сақтауға мүмкіндік туады. Өйткені өндірістің даму барысында ... ... ... ... ... ... ... себепші
болып, жаңа дағдарыстардың туындауына ұйытқы болуда. ХХ ғасырдың аяғына
дейін адам баласының айналысын ... ... оның ... ... ... ... бүкіл жер шарын қамтып, тіршілікке мейлінше қауіп төніп
отыр.
Дүние жүзінде адам үшін қолайсыз ... ... ... ... келгені жайлы жиі әңгімелер айтылуда.
Алайда мұндай жағдай бірден, бір жылға, тіпті он жылдың ... ... ... Адам ... әр ... ... ... бір
деңгейде әсер етіп келеді.
Жабайы жидектер мен ... ... ... жабайы аңдарды
аулағанда, немесе егіс үшін ... ... ... ... зиян
келтірілген. Әрине, бұл зиян мөлшері өте аз, түкке тұрмайтын еді. ... орта ... ... ... және ... істердің ізін жойып
үлгеріп отырады. Яғни, табиғи ... ... ... ... ол өте аз ... Мал және егін ... пайда болуынан
бастап жағдай өзгерді. Үй жануарларын ұстау және ауыл ... ... үшін ... өзен ... ... ... қырқылып
өртелінді. Каналдар мен жолдар ... ... ... мен ... азайту кең етек алды. ХХ ғасырдың екінші жартысында қоғам мен
табиғаттың өзара ... жаңа ... ... ... өндірістің көлемі еселеп өсіп, барған сайын шикізатты өндіру
артты, дүниежүзілік мұхит пен қазба байлықтар жеделдетіліп ... ... ... ... жасалынған табиғатқа ресурстарын, олардың
планетадағы жалпы қорымен бара-бар мөлшерде ... алып ... Ол ... ... ... ... су тасқындары, вулкандар атқылаулары, жер
сілкіністері сияқты табиғи құбылыстардың нәтижелерімен тепе-тең, ... асып ... ... алып ... Бұл ... ... деген зиянды
әсерді күшейтіп, биосферадағы табиғи түрдегі энергия мен зат ... ... ... ... ... ... ... өмір
үшін тудыратын тоқтаусыз өзгерістерді алып келетін деңгейге жақындады.
Дүние жүзіндегі экологиялық ... ... ... ... ... 60-
жылдарынан кейінгі объективтік жағдайлар да осыған себепкер болады.
Біріншіден, екінші дүние жүзілік соғысқа дейінгі өнеркәсібі дамыған
мемлекеттер саны тек қана 10-15 ... ... ... соң ... ... ... кейін көптеген елдер тәуелсіздік алып,
индустриялық даму жолына түсті. Осы ... олар ... ... ... ... мен ... кең таралған жолдар жүйесін
сала бастады. Өнеркәсіптің жаппай дамуы табиғатқа тиетін әсер ... ... ... ... ... және ... ... күшейтті.
Екіншіден, дүние жүзіндегі демографиялық жағдай күрт өзгерді. Жер шары
халқының саны тез өсіп кетті. 1700 жылы планетада 620 миллион адам ... жылы оның саны 1200 ... ... 1986 ... орта шенінде жер
бетінде 5 млрд адам өмір сүріп жатты. ... ... ... 2050 ... ... ... саны 11,9 млрд болады немесе жаңа еселену үшін тағы
да сол уақыт мөлшері қажет.
Халық санының жылдам өсуі ... ... ... ... ... ... ... өзінде табиғат ресурстарды (су, топырақ, ... отын ... ... ... ... ... ... пайдалануда. Одан әрі жоспарсыз ... ... ... ... ... ... жылдамдатуы әбден мүмкін.
Үшіншіден, қалалар мен оларда тұратын тұрғындар саны тез ... ... жылы ... 300 млн адам ... 1980 жылы ... 1800 млн ... халықтың жалпы санының тиесілі бөлігі 20-дан 51,5 %-ке ... ... ... сол өңірлерге түсірілетін күшті ... қала ... ... ... ... ... ... тудырады. Ешкімді де
ресурстарды ... бас ... ... ... де, ойламайды да,
өйткені адамзатың алға жылжуы ... пен ... ... ... зат
алмасусыз мүмкін емес.
Алайда, бұл қоршаған орта зиянсыз болуы ... ... әр ... ... болады, оның ресурстарын өз қажеттіліктеріне жұмсады.
Ал, ... ... ... ... де жеңемінге» салатын ... ету, оны ... ... жету қиялы пайда болады.
Адамзат табиғатқа тек оның жағдайын нашарлату арқылы әсер ... ... ... ... ... ... ... қазіргі және
болашақ ұрпақтар мүдделері үшін тиімділікті, байыптылықты және саналықты
қажет ететін қатынаспен ауысуы ... ... ... күн көріп керегін жаратады, өкінішке
орай, соңғы кезде осы тәуелділікті ұмытып, табиғатты ... ... ... ... ... дүние жинау, баю көзі деп қарау дұрыс емес,
шамалы табысқа бола ... ... ... қоршаған ортаны адамдар
мен барлық тіршілік үшін зиянды қалдықтармен ластауға болмайды.
Айналаны қалдықтармен толтыруға ешкімнің құқы жоқ. Қоршаған орта ... жеке ... ... ... ... ... ... байлығы мен
болашағы.
Экологиялық дағдарысқа ғылыми-техникалық даму кінәлі деген пікірлер де
айтылып жүр. Шындығында бұл ... ... ... ... ... үшін жаңа ... жаңа ... жаңа құралмен қаруланып қойған
жоқ, қоршаған ортаны сақтаудың, қалпына келтірудің, байлықтарын ... жаңа ... жаңа ... да ... прогрестің қазіргі деңгейі қуатты компьютерлер,
талдаудың жүйелік әдістерін іске асыруға бағытталған кең көлемді ... ... ... ... елестетуге мүмкіндік береді. Сондықтан да ғылыми-
техникалық прогресті кінәламай, керісінше оның ... ... ... ... ... көз ... ірі құрылыстарды жобалауға
және тұрғызуға кіріскен пайдалы.
Ғылым мен техникалық жетістіктері адам баласына ... ... ... оны ... жол ... ... ... мүмкіндік береді.
Мұндай мүмкіндіктердің бірнешеуін айтайық.
- Қалдықсыз немесе қалдығы аз ... іске қосу ... ... ... ... ластануын болдырмауға, не азайтуға
болады;
- айналымды немесе оңашаланған су жүйелерін өндіріске кеңінен ... ... ... оның ... ... етуге болады;
- ағаштар отырғызып, ормандарды қалпына келтіру арқылы ауадағы газдардың
қалыптасқан теңдестігін сақтауға, су ... ... ... жылу мен ... ... ... атмосферадағы көмірқышқыл
газының жиналуымен климаттық өзгеруінің алдын алуға мүмкіндік беретін
табиғи көздермен алмастырылуы болып табылады.
Аталған және ... ... да ... мен техника ұсынған әдістер,
тәсілдер мен жолдар жеріміздің көркін, байлығын сақтауға көмегін ... Тек ... ... ... жаңа технологияны, техниканы, құрал-
аспаптарды, жабдықтарды дұрыс пайдалана білу ... ... тыс ... пен ... ... Қоғам
мен табиғатқа, табиғат ресурстарына деген тұтынушылық ... ... ... ... Қоғам қажеттігін үнемі бірінші қойып, оның ... ... және ... ... ... ... қателіктер жіберіп,
орны толмас ұтылыста қалуымыз мүмкін.
Экологиялық сауатсыздық, табиғатта жүріп ... ... және ... ... ... ... ... бейқам көзқарас –
қоршаған ортаның қазіргі қиын ... ... ... ... ... ... ... адамдарды қиындықтар мен дағдарыс туралы сөз
қылуды қойып, өздерінің ұлғайған ... ... ... және ... мүмкіндіктерімен есептесе отырып, нақты істерге ... ... ... ... алдыңғы кезекте табиғатты пайдалану, экологиялық
сараптау мен жобалауды кең ... ... ... ...... механизмін жасау проблемалары ... ... ... ... ...... ресурстарын
өндірістік (қоғамдық) және жеке ... үшін ... ... ... ... ... ... ол капиталистік немесе дамушы, немесе қазіргі
нарықтық болсын әлі ... ... ... ... ... ... алған жоқ, арғы жағында күмәнсіз өзін-өзі біртіндеп жою (біртіндей
жойылу ... ... ... бір ... ... ... моральдық және материалдық ... да ... ... жүр.
Табиғатты пайдаланудың экономикалық проблемалары, сөз жоқ өте күрделі және
жеткілікті түрде ... ... ... уақытта табиғат
ресурстарының бағасы белгіленбеген, олар үшін ештеңе ... ... алып ... сол ұтады деген сияқты теріс пікір танытып келеді.
Ендігі қоғам ... ... ...... ... ... ... қамсыздану мен дүние жинау байлық пен кең ... ... ... ... мен ... ... ... Басты бағыт
осындай күмәнді және жалған ... бас ... ... ... осы ... байлықтарын соғыс пен жаппай құралдарын жасауға,
есірткілер жасау мақсатына пайдалануға болмайды, қуатты ішімдіктер, ... ... ... ... ұсақ-түйектер мен жарнамалық өнімдер
шығару ... сай ... ... ... ... ... ... және айналадағының барлығын қаратып, ... ... ... ... бір кем ... ... ... көзқарас тұтқынында отырып орнына
ештеңе бермей, бәрін алуға тырысамыз. Табиғат бізсіз өмір сұре ... ... одан тыс өмір сүре ... осы ... ... ... уақыт
әлдеқашан жеткен. Қоғамда қалыптасқан көзқарастарға сүйенсек, табиғатты
қорғау мәселесі әлі күнге дейін тек ойып салу мен бос ... ... ... ... ... ... іс жүргізудің тиімсіздігі бұрыннан бәріне
аян. Бұл шара арқылы біреулерді ... ... ақша ... ... ешқандай табиғатты қорғау әдісіне қол жеткізе алмаймыз.
Түрлі аймақтардағы қоршаған орта жағдайларының ... ... ... ... ... ... ... атқарған жұмыстары мен жұмсаған шығындарының ... ... ... ... ... тереңдігіне және
барланған қорына байланысты ыңғайластырылған төлем жүйесін жасау мен ... ... ... ... күнге дейін материалдық өндіріс сапасы мен ... баға үшін өте ... екі ұдай ... ... ... ... Бұның орнына көрсеткіштермен факторлардың
үш түрлі (әлеуметтік, экономикалық, экологиялық) жүйесіне көшу ... ... ... ... ... ... ... болып табылатын табиғат пен
оның ресурстары енді бұдан былай ... пен ... ... ... беру ... тыс қала ... ... бар табиғат қоры шеңберінде өмір сүруді үйрену ... ... ... ... ... шығынының көлемін өсіру
жолымен емес, өз қалдық беретін және ... ... ... көшу,
кен орны құрамындағы барлық компоненттерді кешенді түрде алу мен пайдалану,
өндіріс қалдықтарын қайта пайдалану мен тұтыну, ... ... ... ... ... ... мен ... енгізу, энергия мен
шикізаттың дәстүрлі түрлерін қазіргі заманғы және ... ... ... ... ... Экономика ғылымы «қоғам - өндіріс ... ... ... даму ... бойынша зерттеу жұмыстарына
басшылық етуші ретінде көрініп, жұмсалуы және ... ... бір ... ... ... егер ... принциптері экологияның
принциптерімен қайшы келетін болса, демек, қоғамда және адамдар санасында
қарам-қайшылықтар бар ... сөз, яғни ... ... ... ... барлық
уақытта да қоршаған ортаға ұқыптылықпен қарау ... ... ... бұл дұрыс экологиялық көзқарас материалдық ... ... ... ... туралы сөз болғанда ұмытылып кетеді. Осы ... ... жол таба ... ... мен ... ... ... аяққа
басып, оны құрбандық қылады, өйткені ол қорғана алмайды. Мұндай кезде әр
уақытта ... ... ... ... ... деген көзқарас
қалыптасады.Әрине, ... ... ... мен ... ... жалпылама сипатына сілтеме жасау – сөзсіз әлсіз жұбаныш.
Дүниені жақсартқысы келетін адам ... ... ... ... бастауы керек.
Жаңа жобалар мен бағдарламалардың нәтижелерін экологиялық ... және ... ... ... онда бұл ... жағдайдың
нашарлауына алып келеді. ... ... ... ... ... өзіне пайдалы зерттеулермен айналысады да, оның ... ... ... ... ... ... ... сапаны сол жүргізеді,
сапаны сол анықтап, болашақ дағдарысқа жол ашып береді. Бұлардың ... ... ... бар: олар ... құнын арзандату, салыну
мерзімін қысқарту, т.б. Бұл үшін ... ... ... суларды, сол
сияқты қалдықтарды тазалайтын және басқа да ... ... ... ... ... алып тастайды. Халық шаруашылығын басқарудың
салалық принципі ... да ... мен жеке ... ... ... ... жеке кәсіпорындардағы сияқты олқылықтардан арыла
алмайды. Мамандар арасында да экономистер мен экологтарды қосып ... ... ... ... ... жоқ. Бір ғана ... ... кезінде қарам-қайшы бір-бірін жоққа шығаратын пікірлер
кездеседі. Көбінесе техникалық экономикалық көрсеткіштерді талдау ... ... ... ол ... ... ... экологияға қатысты
жағын анықтауға келгенде оң ниет танылмай жатады.
Біздің ойымызша техниканың өркениетті ... ... ... көңіл
бөліп, адамзаттың болашағының маңыздылығы бұдан да кем еместігін ұмытып
кеттік. Табиғаттың ... ... ... ... және онда ... ... араласуға болмайтындығын жете түсінген жөн. Адамзаттың
санасы – табиғат дамуының ... шыңы ... ... Оның ... адам
болған соң сол табиғатпен ажыраспай қарым-қатынас орнатқан ... ... орын алып ... ... ... табиғаттың осы
заңдарын білмеу, олармен санаспау, тегін байлыққа мемлекетті қарау,
қоршаған ... ... ауыр ... ... ... ... ... және жетістігі – адамдардың ақылы
мен санасы. Сол ақыл мен сана ... ... екі ... да ... ұйымдастыратынына күмән жоқ.
Қазіргі экологиялық дағдарыстар мен тоқыраулардың түпкі тамыры –
адам баласының табиғаттың қарапайым даму, зат және энергия алмасу ... ... ... ... ... ... ғылымының негіздерін оқып-
үйренбеуі болса керек.
2.1 Қазақстан табиғатының экологиялық ... - адам ... ... ... әрі ... ... ... туындысы ретінде біте қайнасып, өміріне қажетті азық ... ... ... түр ... ... адамдар табиғат ресурстарын
тұрпайы күйінде пайдаланып келді. Бертін келе, ... ... ... ... ... ... өсіріп, жануарлардың кейбір
түрлерін қолға үйретті.
Адам баласының саны артқан ... ... ... ... ... Енді бос ... ... судың иесі табылып одан әрі жер мен
оның байлығы үшін ... ... ... бәрі ... ... шығын әкелді. Алғашында табиғат қорлары сарқылмайтын ... ... оның қоры ... ... адам ... Мысалы, дүние жүзіндегі орман қоры 40 млн., км2 деп ... ... 150 жыл ... 35 %- ы ... ... Соңғы ғасырда өмір сүрген
адамзат қауымдастығы табиғатты қорғау қажет ... ... ... ... ... қорларын есепке алып, оны ... ... ... ... ... ... маңызды құжаттар қабылданып, оның ... ... ... ... ... ... пайдалану барысында
оның тиімді жолдарын іздеу, ... ... сол ... ... ... қарсы бағытталған халықаралық мемлекеттік және қоғамдық ауқымдағы
іс-шаралар жатады.
Әрбір мемлекеттің ... ... ... ... ... ... бар. ... негізін ... ... ... туындаған аңыздар мен ақиқаттар - ... да түз ... ... ... жер мен суын ... ... ұрпағына түсіндірген ата-бабамыз ... ... жете ... ... орман-тоғайын, өзен-көлін пайдаланып әрі оны қорғауды
мақсат еткен.
Табиғат қорғаудағы негізгі мақсат - оның байлығын ... ... ... ұрпақка қаз-қалпында жеткізу. Ол үшін біз табиғат қорларын
жете білуіміз қажет.
Табиғат қорлары сарқылмайтын жәнс сарқылатын болып екіге ... ... адам ... тәуелсіз болып келеді. Соның бірі -
су. Жер ... ... ... ... ... 2/3 алып ... ... қоры үздіксіз айналымға түсіп, қалпына келіп ... ... ... ... пен ... қатысты салыстырмалы
түрдегі айлағаны объектілер.
Сарқылатын қорлар өз ... ... ... және ... деп ... ... ... байлықтар, мұнай, көмір қорлары
қалпына келмейтін байлық көзіне жатады. Сарқылатын қорларды адам баласының
өте ұқыпты түрде ... ... ... ... ... келетін қорлар да адамның ақыл-ойына тәуелді болады. Олар -
топырақ, өсімдік пен жануарлар әлемі. Аталған қорларды барынша ... ... ... ... ... адам ... теріс іс-әрекетінен
жер бетіндегі аңдардың 106, құстардың 139 түрі ... ... ... қазақ даласында тіршілік еткен жабайы түйе, құлан, жабайы жылқы,
жолбарыстар бүгінде жоқ. Ал ... мен ... ... ... ... ... ... бар. Ол үшін табиғат ... ... ... ... ... Топырақ қарашіріндісінің түзілуі өте ұзақ
- мыңдаған жылдарға созылады, ал оның бүлінуі әп-сәтте. Осыған орай ... ... ... ... үшін ... ... ... косымша органикалық минералды тыңайтқыштар ... ... ... ... ... ... байланысты. Соның
негізгілері - тонырақ эрозиясы, тозуы, шөлге ... және ... ... де адамның іс-әрекеті себепші.
Соңғы жылдары жер шарындағы барлық табиғат қорлары бұрын-соңды
болмаған антропогендік өзгерістерге ... ... ... ең ... ... ... ... Күн мен жел энергиясы сарқылмайтын қор
болғанымен, өнеркәсіптің қарқындап ... ... ... ... шаңдар көтеріп, адамдардың денсаулығына қауіп төндіруде. Бұл апатты
құбылыстар өнеркәсібі шоғырланған ірі қалаларда өріс алып ... ... ... ... ... мен ... де өз ықпалын
тигізуде.
Өркениетті елдер сияқты біздің республикамызда да табиғат қорғауға
көп ... ... ... 1997 жылы ... ... қорғау туралы заң"
қабылданды. Заңның негізгі мақсаты еліміздің табиғатын қорғау мен ... ... ... ретінде болашақ ұрпақтардың салтанатты өмірі үшін
сақтау.
Табиғат қорғау заңын орындау негізгі ұстанымдары мен ... ... ... ... ... байлықтарын пайдалануды
тұтынушылардың мақсатын ескере ... ... ... ... ... ... материалы емес, ол ауа райын реттеуші, ылғал көзі, дәрі-дәрмек, аң
мен құстың мекені, топырақты қорғаушы және адам үшін ... ... ... ... ... ... ұстанымы. Табиғат байлықтарын ... оның ... жер үшін ... мен ... ... есепке алу. Бұл
әсіресе орман, су қоры үшін ... ... ... мен ... ... ... ... пайдаланып, оның Арал теңізі үшін ... ... Арал ... ... ... кету қаупі төніп тұр.
Табиғат қорғаудың үшінші ұстанымы. Табиғат ... ... ... ... ... есте ... ... Яғни,
табиғаттың тарихи-табиғи байланысын, тепе-теңдік процесін бұзбау деген сөз.
Мысалы, Семей өңіріндегі Шыңғыстау ормандарының құрылыс үшін кесілуі - ... ... мен ... ... ... ... адам ... табиғат қорларын пайдаланбай өмір
сүруі мүмкін емес. Сондықтан табиғат қорларын ғылыми ... ... ... ... және ... ... ... қойылуы тиіс, Табиғат заңдарында
көрсетілген ұстанымдар мен ережелерді орындау әрбір азаматтың ... мен ... ... ... бірін-бірі толықтырып
отырады. Экология ғылымы табиғатты ... ... мен ... ... негізін жасайды. Сонымен бірге табиғат ресурстары мен ... ... ... қоршаған ортамен және адамның іс-
әрекетімен байлалыстыра отырып ... оны ... ... ... бекітіледі. Ал табиғат қорғау ғылымы -экология ғылымының
негізгі ... ... ... ... ... қоғамдық игі істер
жиынтығы. Экология мен табиғат қорғау ... ... ... ... ғана ... ... жол ... Нәтижесінде, табиғат
ресурстарын тиімді пайдалану мен оны ... ... ... ... ... ... ... мәні зор. "Табиғат қорғау" ұғымына
жақын "қоршаған ортаны қорғау" ұғымы да жиі ... Ол адам ... ... ... ... тұрғыда қорғаудың жиынтығы.
Адам баласы табиғат қорғауды жүзеге ... үшін ... ... пайдалану
жүйесі бойынша жұмыстар атқарады. Ал табиғатты тиімді ... - ... ... мен оны ... түлетудің ең ұтымды әрі адамға пайдалы
технологиясы.
Адам баласы табиғатты қорғау үшін оның ... мен ... ... ... ... ... ... тірі организмдер бір-бірімен байланысты және
қарым-қатынас жағдайында ғана ... ... ... ... ... ... ... тепе-теңдікке өзгерістер
әкелуі мүмкін. Сондықтан адам ... ... ... ... орта ... ... рөлін білуі тиіс.
2. Табиғатта ешбір зат жоғалып кетпейді. Егер адам ... жаңа бір ... ... оны ... да жолын ойлауы керек. Ол зат табиғи айналымға
түсуі тиіс. Мысалы, адам ... ... ... ... ... ... Себебі, оны ыдырататын редуцент (бактерия) жоқ. Осыдан
барып жер ... ... ... ... барлық өзгерістер энергия жұмсаумен жүзеге асады. Яғни,
энергияның сақталу заңы ... ... ... Сол үшін адам ... ... ... оны ... мен қайта түлетуді үйлестіре отырып,
адам мен табиғаттың қауіпсіздігін сақтауы керек.
4. Табиғаттағы экожуйелер мен ондағы қарым-қатынастар ұзақ ... ... ... жемісі. Сондықтан адам баласы оны ... ... ... ... ... экологиялық апаттарға алып келуі мүмкін. Осыған
орай табиғат қорғау ғылымы ... ... ... ... ... ... ... және агрокешендерді игеру ... ... ... ең аз мөлшерде болуы керек;
ә) өндіріс пен өнеркәсіп салаларын ұйымдастыру ... адам ... ... арасында экологиялық қауіпсіздік сақталуы тиіс;
б) табиғат, ресурстарын ... ... оның ... ... пайдалы әсеріне
көңіл бөлінуі керек;
в) табиғат ресурстарын сол қалпыпда сақтау үшін қорықтар, қорыққорлар,
ұлттық ... мен ... да ... ... ... ... ... қоршаған орта мен адам баласының денсаулығын сақтау үшін ... ... ... ... ... мен ... ... асыру алдын ала ескерту
және нақты шешім қабылдау арқылы анықталады.
Алдын ала ескерту ... ... бір ... ... ... оны қорғау мен қалпына келтіруді жоспарлап отырады.
Нақты шешім қабылдау шаралары - табиғаттағы адамның іс-әрекетінен
бүлінген немесе ... ... ... ... ... ... жұмыстары. Мысалы, ауаның ластануы, топырақ эрозиясы, орманның
қырқылуы, ... ... тағы бір ... - ... ... ету. Ол қазіргі және болашақ ұрпақтың салауатты өмір сүруі үшін
адамның теріс іс-әрекеттерін ... және ... ... апаттарды
болдырмау. Оны жүзеге асыратын Қазақстан Республикасының Конституциясы және
табиғат қорғау заңдары.
Табиғатты қорғауды ... ... ... ... ... ... ... білу әрбір азаматтың міндеті болып саналады.
Олардың ... ... ... ... ... мен ... агроэкологиялық
кешендерді игеруде қазіргі ... ... мен ... жаңалықтарын
пайдалану. Өндіріске аз қалдықты немесе қалдықсыз ... ... ... ... орындалуын үнемі қадағалау.
3. Ірі құрылыстарды, өнеркәсіп кешендерін т.б. объектілерді ... ... ... ... ... ... қалу үшін ... корыққорлар, ұлттық
саябақтар, табиғат ескерткіштері, т.б. ұйымдастыру.
5. Табиғат ... ... ... халықаралық, мемлекеттік денгейлерде
ғылыми-практикалық конференциялар мен симпозиумдар ұйымдастыру.
6. Көпшілікке үздіксіз экологиялық білім мен ... беру және ... пен ... қалыптастыру.
7. Табиғат қорғау мәселелерін шешу жолдары, оның барысы туралы үнемі үгіт-
насихат және ақпарат ... ... ... аталған шараларды жүзеге асыру әрбір азаматтың міндеті мен
борышы болып саналады. Сонда ғана біз ... ... ... ... ... қалуға немесе қайта түлетуге үлес қоса аламыз.
Қорыта айтқанда, табиғат ... және ... ... ... - ... қорғау. Табиғат қорғаудың алдына қойған мақсаты мен
міндеттері ... ... ... ... ... үшін оның негізгі
бағыттарын, ... ... білу ... ... ... ... ... елімізде табиғат қорғау мемлекеттік заңдармен қорғалады.
2.2 Географ-эколог ... ... ... ... ... Сәрсенқызы экология ғылымын дамытудағы Э.Геккельдің сол кезеңдегі
анықтамасына тоқтала келіп, оның ... ... ... ... ... ... ... көтерілгені туралы баға бергені де есімде.
Мәселен Қазақстан табиғатын зерттеуші ... ... ... Л.С.Берг, Н.Г.Кассин, Қ.И.Сатпаев, А.А.Григорьев,
Ш.Уәлиханов, Х.Досмұхамедов, Ж.Кудерин ... ... ... ... ... ... үлес ... жандар еді. Олардың ізін
жалғастырушы Әлия Сәрсенқызының географиялық зерттеулері табиғатпен тікелей
байланысты. Қазақстан табиғатының зерттеу тарихын алғаш рет кең ... ... ... ... Әлия Бейсенова екені даусыз шындық. Ғалым өз
еңбегінде Қазақстан табиғаты туралы деректерді шет елдерден ... ... ... келіп, орыс ғалымдарының қосқан үлесіне ... ... Осы ... ... 1979 жылы ... ... ... зерттеу» атты еңбегінің маңызы зор. Бұл еңбекті кезінде атақты
географтар, МГУ ғалымдары А.Н.Соловьев, ... ... ... ... Осы ... ... Ә.Сәрсенқызы 1984 жылы «Қазақстан
табиғатын зерттеу және физика-географиялық идеялардың даму» тақырыбында
докторлық ... ... ... СССР ... ... ғылымының атасы атанған академик
Н.А.Гвоздецкий – «....бұл зерттеуді Орта Азия мен Қазақстан ... ... ... ... баға ... еңбек деп санаймын» деп пікір айтты. Бұл
еңбек тек Қазақстан ғалымдары үшін ғана ... ... Орта ... ... ... баға ... ... ие болды. Еңбек
жаратылыстану ғалымдары жүргізген қызу пікірталас, жаға ... ... ... ... қауымның көңілінен шыққан еңбектің
нәтижесінде Ә.Бейсенованың қаламынан 1981 жылы «Табиғатты жаңадан ... және ... ... зерттеу және физика-
географиялық идеялардың ... атты ... ... ... он жыл бойы ... өзінің бар күш жігерін егемендік
алған еліміздің табиғи ресурстарын пайдаланудың тиімді жолдарын ... оны ... ... ... арнап келеді. Ғалым алдымен Ұлы
Жібек жолындағы орыс-қазақ зерттеулерінің өзара байланысын, ықпалын саяси-
әлеуметтік және ... ... ... ... Ол XIX ... ... ... тарихи зерттеулерді қорытындылап, жаңа талапқа сай
Қазақстан табиғатының қалыптасу жолдарын ... ... ... ... ... Н.А.Северцовтың,
Н.В.Мушкетовтың, А.С.Бергтің қазақ ... ... ... ... орыс ... қоғамының толық мүшесі ... ... оны орыс ... ... ... өзінің бар ынта-
жігерін салды. Оның «Қазақстандағы география мен зерттеушілердің тарихы
негізі» атты ... ... ... ... ... және ... министрлігі Әлия Сәрсенқызы Ш.Уәлихановтан кейінгі Ресей
географиялық қоғамының толық мүшесі болған қазақтың ... қызы ... ... ... етеміз.
Әрине, Ә.Сәрсенқызының ғылымдағы жолы үнемі теп-тегіс, ... ... жоқ. ... экологиялық білімі мен мәдениетін көтеру
қажеттігі толғандырып ... ... ... көп ... Бірақ өжет те өр мінезді қазақтың ғалым қызы барлық қиындықтарға
қарсы тұрып, өзінің көздеген мақсаттарына жетті.
Сол ... ... ... мен ... ... жеңе
білді. Ә.Сәрсенқызы СССР және жоғары арнаулы орта білім ... ... ... ... ... білім беру туралы идеяларын жүзеге
асыруға кірісті. Экологиялық білім беру ... МГУ мен ... ... ден ... дегенде ойына қазақтың кең жазира ... ... ... кезде оның байлығы тоналған, ауасы мен суы, жері ластанған,
табиғаты ... Бұл ... ... ... ... ... ана бір ... ғалым, ұстазы академик А.Машанов ... ... ... ... ... ... ... толғандырып жүрген ауыр мәселе. Ендігі
жерде ... ... ... ... ... бұл мәселені биігірек көтеру
керек», - деп үлкен сенім жүктеді. Ұстазы жүктеген осы ... ... ... үшін ... ... ... жаңа биіктерге жігерлендірді.
Жасыратыны жоқ, бұл кезеңде Қазақстан эколоиясы апатты жағдайға
жеткен еді. ... ... ... ... ... көзі ... көкірегі
ояу әрбір қазақтың түн ұйқысын төрт бөлетін. Осыны сезінген ... ... ... ... қызу ... ойын Абай ... ... Ұлттық Педагогикалық университетінің
ректоры, профессор Т.Садықовқа айтты. Ректор ғалымның бұл ... ... ... Сөйтіп, 1987 жылы Білім министрілігінің бұйрығымен «Ландшафттар
экологиясы және табиғат қорғау» лабораториясы ашылып, ол 1991 ... ... рет ... факультеті құрылды. Осы
аталған жоғарғы оқу орны Одақ бойынша экологтар дайындайтын алғашқы жоғары
оқу орны болды. ... мұны ... ... та ... ... оқу орындарында да экологтар дайындау үшін оның оқу ... ... ... ... мен ... бағытында бар күш жігерін
жұмсады.
Ал бұл ... ... ... ... ... үшін ... ... академиясының институттарымен тығыз байланыс жасады.
Кафедра мұғалімдерін сабақ ... ... ... ... Мәселен, «Қазақстан Республикасында көпшілікке үздіксіз
экологиялық білім ... ... ... «Республикада
эколог мамандар дайындау проблемалары», «Кәсіптік және жалпы білім беретін
оқу жүйелерінде ... ... ... ... жолдары», «Жезқазған
облысында ерекше қорғалатын территорияларды қорғау және ... ... ... экологиялық жағдайы және табиғатты
қорғау», «Қазақстанның аймақтық экологиялық ақпараттық картасын ... ... ... бойынша ғылыми зертеу жұмыстары жүргізілді. Осы
бағыттар бойынша бірнеше кандидаттық диссертациялар қорғалып (А.Белый,
Ф.Темреева, З.Ахметжанова, ... ... ... ... саны сапа ... ... Осы ... бәрі профессор
Ә.Сәрсенқызының тікелей басшылығымен жүзеге асырылды.
Соңғы жылдары Ә.Сәрсенқызы жоғары оқу орнымен қатар ... ... ... ... ... ... ... беру сапасын
жақсартуға көңіл аударып келеді. ... ... ... оқу-
әдістемелік лабораториясының жұмысын мектеппен ... ... ... ... ... 1999 жылы ... ... Білім және Ғылым
министрлігінің тапсырысымен ... ... ... ... білім бағдарламасы» туралы арнайы комиссия құрылған еді. Бұл
қажетті ... ... ... 1987 ... ... ... Онда Әлия Сәрсенқызы экологиялық білім берудің түр
негізі ... ... ... үшін ... ... ... аралығында республикамыздың Алматы,
Семей, Орал, ... ... ... жоғары оқу орындарында
«Экологиялық білім ... ... ... ... бірнеше ғылыми-
практикалық конференциялар ұйымдастырды. 1992 жылы ... ... ... ... беру және мамандар дайындау ... ... ... өткізді. Онда сөйлеген сөзінде «Экология – қазақ үшін
тың нәрсе ... ол ... ... бар, бұл ананың ақ сүтімен
беріліп келген, туған табиғаты қорғап қастерлеуге негізделген ғылыми»,- деп
атап көрсетті. Шын ... ... өмір ... ... ... ... араласып, оның қыр-сырын жетік білген.
Жылдың төрт маусымын ... ... дана ... көшкен
жұртына бір түйір зат көлденең тастамай, ... ... ... ... бе еді?
Әлия Сәрсенқызы үнемі «Экологиялық білім тәрбиемен ... ... ана ... ... деп ... Оның жетекшілігімен шәкірті
А.Манкеш «Бала бақшада экологиялық ... ... ... ... ал ... мен ... оқушыларға экологиялық білм
мен тәрбие беру тақырыбында диссертация қорғады.
1991 жылдан бастап ... ... ... ... ... ... ... етіп жүрген білікті ... ... ... ... Қ.Сағынбаев, В.Фурсов,
А.Сармурзиналармен пікір алыса отырып, көптеген ... ... ... мәселелерін шешуге атсалысты.
Қазақстан табиғатының тарихын зерттеу, оның бұрынғысы ... көз ... ... таңдағы геоэкологиядық жағдайларға баға беру
Ә.Сәрсенқызының күнделікті жұмысы. ... ... ... ... ... мен тәрбие беруді жақсарту жолында аянбай еңбек етіп
келеді.
Бүгінгі таңда ... өмір ... ... ... стилі, ғаламдық
зерттеушілік ұстанымдары шәкірттері үшін үлгі-өнеге болса, ал ... ... және ... ... ретінде танылып отыр.
Өзінің ғылыми еңбегімен көзге ... ... ... да ғалым
қызының еңбегі үкімет тарапынан жоғары бағаланып келеді.
Қазақстан географиясының талантты да көрнекті өкілдерінің ... ... ... ... ... ... – Абай атындағы Қазақ
Ұлттық педагогикалық университетінің профессоры, ... ... ... ... ... мүше ... ... Әлия
Сәрсенқызы. Ә.С.Бейсенованың Қазақстанның физикалық географиясы ... ... ... ... ... еліміз шеңберінен асып,
алыс және жақын шет елдерде де өз сұранысын тауып, қолданбалы ... ... ... ... шыңына талмай ұмтылған, география ғылымының
дәрежесін көтеру мен қолданбалы мәнін арттыру ... ... үлес ... ойлы ... қаламынан 350-ге жуық ғылыми еңбек жарық көрген. Оның
15-і өте ... ... мен ... ... ғылыми зерттеулері мен қызмет аясы өте ауқымды.
Қазақстандағы география ғылымының қалыптасуы мен ... және ... ... үздіксіз экологиялық біліммен тәрбие беру;
- мектеп пен ... ... ... оқытылуы;
- географиялық әдебиеттер мен оқу құралдарын, ... ... ... және ... ... ... ... пен жоғары мектепке білімді де білікті мамандарды ... ... ... кезек күттірмейтін мәселелермен тікелей
айналысып, іскер басшылық ... ... ... аянбай жол
көрсетуде.
Әлия Бейсенова – ... ... ... мен ... аса ... ғалымдардың арасында бірегейі.
Профессор Әлия Бейсенова ... ... ... ... ... ... көне ... ХХ ғасырдың бас кезіне дейінгі
табиғаттанудың ұзақ шежіресін жасады. Ол табиғат зерттеу тарихының ... ... ... ... ... ... ... ресурстарын
пайдаланудың жолдарын іздестірудегі маңызын ерекше атап көрсетті.
Қырық жылдан астам ... бері ... ... ... тарихымен шұғылданып, 1967 жылы Мәскеуде кандидаттық, 1981 жылы
Баку қаласында докторлық диссертация ... ... ... (1979), «Қазақстанды физика-географиялық тұрғыда зерттеу» (1992),
«Алғашқы зерттеушілер» (1987), ... ... ... және ... идеялардың дамуы» (1989), ... ... ... негізі» (2001) атты монографиялар жариялады.
Еліміздің қазіргі экологиялық жағдайы ғалымдарды көптен ойландырып
жүргендігі белгілі. Ә.Бейсенова да ... орта ... ... ... мен ... жазып, Қазақстан ... ... ... ... ... қатысты Ә.Бейсенованың қаламынан «Экология
негіздері» (1998), «Экология» (1999), ... ... және ... ... ... (2001), ... (2002) ... мен
зерттеулері жарық көрді. Бұл еңбектерде экология ... және ... ... жайлы мәлімет берілді.
Белгілі ғалым ... ... ... ... ... ғылыми мекемелермен тығыз байланыста
өтіп келеді. Ол геология және кен қойнауын ... ... және ... ... ... ... ... атқарды. Ғалымның басқаруымен
жүргізіліп жатқан экологиялық тұрақсыз аудандардың ... ... жағы ... мен олардың ресурстық ... ... ... ... Ғылым академиясы география институтының ... ... ... орта мектептің VII ... ... ... ... 1992 ... 1999 ... дейін үзбей
басылып келеді. Оны қазақ, орыс, ұйғыр мектептері пайдаланды. 2000 жылы ол
мектепке арналған жаңа ... ... ... ... ... жас ... ... мәселесіне де үлкен
көңіл бөліп келеді. Ол аспиранттар мен жас ... ... ... басшылық етеді.
Ғалымның жетекшілігімен оннан астам ... ... Ол - ... ... ... ... ... мен Әл-
Фараби атындағы Қазақтың Ұлттық университетіндегі диссертациялар ... ... ... ... кеңестерінің мүшесі.
Профессордың ғылыми-шығармашылық, қоғамдық істері Қазақстан
Республикасынан тыс ... де ... ... Мәскеуде, Санкт-
Петербургте, Бакуде, Ташкентте, Бішкекте, Киевте, Қазанда өткен ... ... ... жасаған. Египет, Англия, Сирия,
Ливан, Греция, Туркия, АҚШ, ... т.б. ... ... ... ... болған.
Оның 1999 жылғы Вашингтонда әйелдер қозғалысының жиынында жасаған
баяндамасы арнайы мақтау қағазбен марапатталды.
Ә.Бейсенова – ... ... да ... ... алып келе ... Ол ... ... қоғамның тексеру комиссияның мүшесі.
Қазақстан географиялық қоғамының төралқа мүшесі болып сайланған.
Қазақ энциклопедиясының географиялық ... ... ... болды.
Қазақстан Республикасының Білім академиясының география жөніндегі ... ... ... 1998 ... бері ... ... ... отбасы және әйелдер ісі ... ... ... алғысына бөленген Ә.Бейсенованың ғылыми-педагогтік,
қоғамдық еңбегі үкімет ... ... ... ... ... Ол ... орденімен (1996), «Еңбек ардагері» (1987),
медалінің «КСРО Жоғары ... ... ... ... ... ... ... медальдарының иегері, «Қазақ КСР Халық ағарту ісінің озық
қызметкері» (1990), «Қазақ КСР-нің еңбек сіңірген жоғары мектеп қызметкері»
(1997).
Профессор Ә.Бейсенованың география және ... ... ... Изучение климата Казахстана // Тезисы докладов ХХ научной конференций
КазПИ им. Абая. Алам-ата 1986.
2. Исследования внутренных вод ... // ... ... ... ... им. Абая 1966 г. Объем 0,2 п.л.
3. Физико-географическое изучение территорий Казахстана за Советский
период ... г.г.). ... ... ... ... канд. геогр. наук. (Институт историй естествосознания и
техники АН СССР) М.1967.
4. ... ... ... ... ... // Қазақстан
мектебі 1967 ж. №4.
5. Есік көлі // Қазақ Совет энциклопедиясы 4т.
6. Жайық өзені // ... ... ... 4т.
7. Жезқазған аймағы // Қазақ Совет ... ... ... шыңы // ... ... ... ... Жоңғар қақпалы // Жоңғар орографиясы Қазақ Совет энциклопедиясы 4т.
10. Имантау.// Қазақ Совет энциклопедиясы 5т.
11. Киікбай тоғаны. // ... ... ... ... ... ... // ... Совет энциклопедиясы 6т.
13. Мойынқұм // Қазақ Совет энциклопедиясы 8т.
14. Мұғалжар // ... ... ... ... Мұзбасу // Қазақ Совет энциклопедиясы 8т.
16. Мұзбек жаны тауы // Қазақ Совет энциклопедиясы 8т.
17. Академик Л.С.Берг. Қазақстан ... ... // ... ... ... ... // ... Совет энциклопедиясы 10т.
19. Табиғатты қорғау // Қазақ Совет энциклопедиясы ... ... // ... ... ... ... ... жерінің географиялық зерттеу тарихы // Қазақ Совет
энциклопедиясы. Энциклопедиялық анықтама. ... ... ... ... ... қорғау ісі // ... ... ... ... ... ... ... территориясында Орта географиялық қоғамы жүргізген жұмыстар
// Социалистік Қазақстан 1982.
24. Ш.Уәлиханов – ... және ... // ... ... ... Арал ... // ... ССР қысқаша энциклопедия 2 т.
26. Каспий теңізі // Қазақ ССР қысқаша энциклопедия 2 т.
27. Қаратау // ... ССР ... ... 2 ... ... оқу ... ... білім мен тәрбие беру міндеттері //
Қазақстан мектебі 1990 ... ... ... в ... // ... ... ... докладов 3 съезда географического общества КазССР.
Ч 1-Алма-ата, 1990.
30. Задачи экологического образования и воспитания в ... ... ... ... школы // Экологичсекое образование и воспитание в
Казахстане: ... сб. ... ... ... ... им Абая.
Алматы, 1991.
31. Қазақстанның физикалық географиясы Орта ... ... ... ... Республикасының Халыққа білім беру министрлігі
бекіткен. Алматы, ... 1992 146 б. ... ... ... Концепция экологического образования и направоения совершенствования
учебных программ для школ. Алматы 1994.
33. Оқушыларға экологиялық тәрбие беру ... ... ... ... (Д.Жанкелдинамен бірге).
34. Эколог мамандар даярлаймыз (Жоғары оқу орындарында) // Биология ... 1996 ... ... ... ... шешу үшін мамандар ... // ... ... ... негіздері // сб. Геоэкология №38 АГУ им.Абая. Алматы, 1997.
37. Әлемдік экология проблемалары // ст. ... №38. АГУ ... ... Этноэкология. Программа // Пойск 1997.
39. География –экология мамандарына арналған «Биосфера» курсының ... ... // сб. ... №38 АГУ ... ... ... негіздері. Оқу құралы // Абай атындағы АМУ ... ... ... білім бағдарламасы. Программа экологического образования.
Алматы РИК, 1999.
42. Экология және табиғат қорғау ... ... 2001. ... ... ... ... ... оқулық. Алматы. Ғылым, 2001 (ж.Б.Шілдебаев, Г.З.Сауытбаева).
44. Ә.Бейсенова, А.Самақова, Т.Еспаев, Ж.Шілдебаев. Экология ... ... ... ... ... тез ... ... ХХ –
ғасырдың соңында жер шарының әр түкпіріне түрліше әсер етуде. Қазір, ... ... ... ... ... ... қауіп төндіріп отыр. Яғни
табиғи қоршаған ортаны қорғау адам ... ... ... ... ... деңгейдегі күрделі мәселеге айналып отыр.
Жасөспірімдерге экологиялық білім мен тәрбие беру, олардың ... мен ел ... ... пен адам өмірінің бірлігін терең
сезінетін, айнала қоршаған ... ... ... ... ... ... ... оны қорғай алатын адамзатты тәрбиелеу ... ... өз ... бүгінгі таңда жоймай, қайта одан әрі
көкейкестілігімен сипатталуында.
Оқушыларға ... ... ... ... бір ... ұйымдастырсақ және оларды біріккен сабақтар деңгейлерінде ... ... ... ... ... нәтижелігі жоғары
болмақ.
Біздің ойымызша экологиялық тәрбиенің мәнін «Экологиялық білім
және тәрбие беру» деген ұғым ... ... оның ... тұтастығы
түрде неғұрлым толығырақ ашып көрсетеді.
«Білім беру» ... ... ... ... ... ... маман ретінде (табиғатты қорғаушы) дайындаса, ал ... ... ... ... ... ... ... бөлінбей өзара өте тығыз байланысты қарастырамыз.
Оқушыларға ғылыми білім танымдық іскерліктер мен ... ... ... ... ... саналары, көзқарастары,
өздерін ұстау әдістері іске асырылды. Бұл ... ... ... ұқыпты және жауапкершілікпен қарауға ... ... ... орта ... ... ... ... мен
тәрбие берудің қажетттігі өмірдің өз ... ... ... ... ... ... Бұл ... жеке
пәндердің ролі аса түседі. ... ... ... ... міндеті зор.
Қазіргі педагогикалық теория экологиялық білім мен тәрбие ... ... ... мен ... ... толық, толық әрі
тұтас анықтауға ұмтылады. Педагогикалық әдебиеттерде экологиялық білім мен
тәрбие берудің мақсаттары жөнінде ... ... ... ... ... ... мен тәрбие берудің мақсаты – ... ... ... және ... қатынастарын қамтамасыз ететін ғылыми
білім, көзқарастар мен сенімдер жүйесін ... ... ... ... ... ... – аймақтық
техногендік шөлейттену, ... ... су ... ... ... ормандардың селдіреуі, табиғаттың генетикалық
қорының бүлінуі, тіршілікке қатер төндіретін дүлей табиғи ... ... ... ... алып ... әрі улы ... ... қоршаған ортаға ерен зиянын тигізуде.
Қазіргі кезде экологиялық ... ... ... ... жас ... ... көзқарасын қалыптастыру қажет деп
отырмыз.
Қазіргі кезде эколог ... ... ... жүрген оқу
құралдарында экологиялық проблемаларды алға тартып жүр. Осы ... ... тек ... ... ғана емес ... ұрпақтар үшінде көптеген
зиянды екенін ескертеді.
Қазақстан қазір табиғаты және экологиялық жағынан өте ... ... ... ... ... оқу ... мектептерде экологиялық білім
алып жатыр. Қазіргі кездегі ғалымдардың алдында тұрған бір мәселе: өсіп
келе жатқан жас ... ... ... мен ... ... ... ... табиғи қорларды тиімді пайдалану және өмір сүрген
ортасы мен ... ... ... ... ... ... азамат ретінде тәрбиелеу. Сөйтіп, әрбір адамның экологиялық ... мен ... орта ... ... ... өмірге деген
көзқарасын анықтайды.
Пайдаланылған әдебиеттер
1. Қазақстанның ... ... ... жайында // Қазақстан
мектебі 1967. №4.
2. Жоғары оқу орындарында экологиялық білім мен тәрбие ... ... ... 1990. ... ... ... ... және физикалық гоеграфия идеяларының
дамуы. Ежелгі ... ... ХХ – ... ... ... ... ... экологиялық білімін жетілдіру жолдары. Ізденіс
жаратылыстану ғылымының сериясы. 1995 ... ... ... ... Биология және химия 1996.
6. Табиғатты қорғау негіздері. СБ. Геоэкология №38. АГУ ... ... ... ... ... ... академиясы хабарлары. Қоғамдық
ғылымдар сериясы. 1993, №1.
8. Бейсенова Ә.С. Экологиялық тәрбие берудің ... ... ... және химия 2002, №3.
9. Нуғманов И, Орынбеков С. Экологиялық білім берудің ... ... ... 1996, ... Иманберлиева С. Экологиялық білім беру. Қазақстан мектебі 1993, №6.
11. Бейсенова А.С. От ... ... до ... ... экологов. Вестник высший школы Казахстана 1995.
12. Бейсенова А.С. Исследования природы ... ... ... ... А.С. ... исследования Казахстана (1917-
1941 годы).
14. Сағынбаев Ғ. «Экология негіздері» Алматы 1995.
15. ... А., ... Е., ... Р., ... ... және
оның экологиясы» А, 1995.
16. Бейсенова Ә. Қазақстан географияссын ... және ... ... жас 1990 30 ... ... Н. ... ... көтермейді. Қазақстан мектебі, 1996
№5.
18. Бейсенова Ә. Қазақстан әйелдері. 1990.
19. Шілдебаев Ж. ... ... ... ... 1995, 7 ... ... Г. Қазақстанның тұңғыш географ ғалымы. Түркістан 2002,
21 наурыз.
21. Шілдебаев Ж. Ғылымның қияр шыңында. Атамекен 2002, 26 наурыз, №6.
22. Бақытов Ж. ... пен ... ... ... ... ... К. Ұстаз ұлағаты география ғылымының докторы, профессор
Бейсенова. ... ... 2002, 26 ... ... Ж., ... С. ... ... ғалым. Ұлт тағылымы
2002.
25. Баяшов Ә. Букетовтың шәкірті. Қазақстан ... ... ... ... ... ... З.Ш. Экологиялық қауіпсіздіктің экономикалық мәселелері.
27. Сейітқазиев Әдеубай Садақбайұлы. Оңтүстік Шығыс ... ... ... су-тұз алмасу негіздеу.
28. Қаймолдинова К.Д. Қазақтардың табиғатты пайдалану және ... ... ... А, ... ... ... и развития физико-географических идей в
Казахстане.
30. Табиғатты қорғау. Қазақ Совет энциклопедиясы 10 т.
31. Қазақстан ... ... ... тарихы. Қазақ Совет
энциклопедиясы. Энциклопедиялық ... ... ... ... ... ... мәні неде? Бейсенова Ә. Парасат 2002, №6.
34. Сарыбеков Н. Табиғат тағдыры – адам тағдыры. Қазақстан мектебі 1995,
№6.
35. Экологиялық ... және ... ... 1995, №2.
36. Ұлттық қауіпсіздік және экологиялық ... ... С. ... ... ... он жыл» А, ... Ә.Бейсенова., А.Самақова., Т.Есболов., Ж.Шілдебаев. Экология және
табиғатты тиімді пайдалану. А, 2004.
39. ... оқу ... ... ... ... ... ... оқу құралы. Ә.Бейсенова., Ж.Шілдебаев.
41. Экология және табиғат қорғау 8-сынып. ... 2001. ... ... ... Ә.Бейсенова.
42. А.Ж.Ақбасова., Г.Ә.Саинова «Экология» оқу құралы. А, 2003.

Пән: Экология, Қоршаған ортаны қорғау
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 48 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 900 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
"Экономикалық теория негіздері."11 бет
«Шағын және орта кәсіпкерлік»15 бет
«Қаржы нарығы және делдалдар» пәні бойынша негізгі дәріс материалдары75 бет
Аграрлық секторды мемлекеттік реттеудің қажеттілігі мен мүмкіндіктері20 бет
Ақпараттық терроризм3 бет
Ақша мен несиенің экономикалық – теориялық негізі27 бет
Бағалы қағаздардың қалыптасуы мен даму48 бет
Билирубин4 бет
Екінші деңгейдегі банктер жайлы79 бет
Екінші деңгейлі банктердің құнды қағаздар нарығын құрастырудағы және дамытудағы ролі31 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь