Абай «Қарасөздерінің» ағылшын тіліне аударылған нұсқасындағы прагматикалық аспектісі, сонымен қатар лексикалық және стилистикалық жағынан қарастырылған сәйкестіктерді анықтау арқылы қазақ аударматану ғылымының дербес теориясы мен практикасына қатысты жалпы тұжырымдар

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...3
1. КӨРКЕМ ШЫҒАРМАЛАРДЫ АУДАРУДЫҢ ПРАГМАТИКАЛЫҚ АСПЕКТІЛЕРІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..6
1.1 Аудармадағы сәйкестіктер. аударматану ғылымының негізгі категориясы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 6
1.2 Прагматика туралы түсінік және оның теориялық негіздерінің бағыттары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...10
2. АБАЙ ШЫҒАРМАЛАРЫНЫҢ ПӘЛСАПАЛЫҚ КӨЗҚАРАСТАР СИПАТТАМАСЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...11
2.1 Абай шығармаларының пәлсапалық көзқарастар сипаттамасы ... ... ...
2.2 Абай қарасөздерінің философиялық ерекшеліктері ... ... ... ... ... ... ...
2.3Абай философиясындағы адам мәселесі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...

3. АБАЙДЫҢ «ҚАРА СӨЗДЕРІН» ҚАЗАҚ ТІЛІНЕН АҒЫЛШЫН ТІЛІНЕ АУДАРУДЫҢ ПРАГМАТИКАЛЫҚ АСПЕКТІЛЕРІ ... ... ... ... ..15
3.1 Абай қарасөздерінің ағылшын тіліне аудармасындағы лексикалық және стилистикалық сәйкестіктердің жалпы сипаттамасы
ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 20
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .25
Зерттеу жұмысының жалпы сипаттамасы. Дипломдық зерттеу жұмысы қазақтың ұлы ақыны, философ- ойшыл Абай Құнанбаевтың «Қара сөздерінің» ағылшын тіліндегі аудармасына арнайы талдама жұмысын жасау арқылы қазақ аударматануы ғылымындағы зерттелмеген мәселелердің бірі- түпнұсқа мен аударылған мәтін арасындағы прагматикалық, стилистикалық, сонымен қатар лексикалық сәйкестіктерді теориялық және практикалық тұрғыдан зерделеп, жан-жақты талқылауға бағытталған.
Зерттеу жұмысының өзектілігі. Қазақстан Республикасында сындарлы жүзеге асырылып келе жатқан ішкі және сыртқы саясаттан бастау алып отырған жайттардың бірі- қазақ мәдениеті мен әдебиетінің көрнекті нұсқаларын әлем кеңістігіне шығару, өз еліміздің өкілдеріне кеңінен насихаттау. Осы тұрғыдан Абай мұраларын тарату, ұлттық танымның, ұлт мәдениетінің қайнаркөзі ретінде насихаттау мәселесі өзектілік танытуда.
Қазақстан Республикасының Президенті Нұрсұлтан Назарбаев ұсынған үштұғырлы тіл саястын дамыту мақсатында да Абай «Қара сөздерінің» ағылшын тіліне аударылған нұсқасы лингводидактикалық қайнаркөз ретінде пайдалану тиімді әрі құнды материал болып табылады.
Қазақ ұлтының көрнекті өкілі, әлемдік деңгейде мойындалған ұлы ақын, жазушы, данышпан, ойшыл-философ Абай Құнанбаев шығармаларының тілдік-құрылымдық сипаты, басқа шет тілдерге аударылуы қазақ тіл білімінде тіл тарихы, әдеби тілдің даму динамикасы, салыстырмалы тіл білімі аспектілерінде, сондай- ақ әдебиеттану, философия ғылымдары аясында да бірқатар қарастырылған. Дегенмен қазақ ғалымы, академик Р. Сыздықтың көрсетуі бойынша: «Абай тілін танып- таныту саласы өзінің зерттеу нысаналары мен әдістерін, сондай- ақ жеке және жалпы мәселелерін біршама анықтап, біралуан еңбектер ұсынғанымен, әлі де арнайы жүргізілетін зерттеулердің қажеттігі даусыз» [1, 401 б.].
Қазақ мәдениетінде аударматану ғылымы- енді- енді өрістеп келе жатқан сала. Бұл бағытта біралуан ғылыми тұжырымдар сараланғанымен, қазақ тілінен басқа тілдерге тәржімалаудың үдерісі мен нәтижесіндегі ұлттық ерекшеліктердің, аударылған мәтінде сақталуға тиісті ұлттық- мәдени, когнитивті сипаттардың көрінісі, сондай- ақ аударматанудың негізгі түсініктерінің бірі- лексикалық сәйкестіктерді зерделеу сөз болып отырған саланың жалпы және дербес теориялық тұжырымдарын дамыту және жетілдіру үшін аса маңызды.
1 Сыздықова Р. Абай және қазақтың ұлттық әдеби тілі.- Алматы: «Арыс» баспасы, 2004.- 616 б.
2 Гумбольт В. Язык и философия культуры.- М.: Прогресс, 1985.- 456с.
3 JakobsonR. (1970). Linguistics in its Relations on other Sciences // Main Trends of Research in the Social and Human Sciences: Part one: Social Scinces.- Paris; The Hague: Mounton, 1970.
4 Әуезов М. Көркем аударманың кейбір теориялық мәселелері.- Жинақ: Көркем аударманың кейбір мәселелері (мақалалар жинағы).- Алматы: Қазмемкөркемәдеббас, 1957.- 170 б.
5 Бархударов Л.С. Язык и перевод (Вопросы общей и частной теории перевода).- М.: Международные отношения, 1975.- 240 с.
6 Комиссаров В.Н. Слово о переводе (Очерк лингвистического учения о переводе).- М.: Международные отношения, 1973.- 214 с.
7 Сулейменова Э.Д. Казахский и русский языки: основы контрастивной лингвистики. 2-е изд.- Алматы: Демеу, 1996.- 208 с.
8 Catford, John C. (1965) A Linguistic Theory of Translation: an Essay on Applied Linguistics, London: Oxford University Press.
10 Манкеева Ж. Қазақ тілін зерттеудің когнитивтік негіздері.- Кітапта.: Бисенғали З., Манкеева Ж. Қазақ филологиясы: егіз негіз (ғылыми мақалалар жинағы).- Алматы: Арыс, 2010.- 352 бет.
11 Виноградов В.С. Лексические вопросы перевода художественной прозы.- М., 1978.- 174 с.
12 Абай тілінің сөздігі. Қазақ ССР-нің «Ғылым» баспасы.- Алматы, 1968.- 735 б.
13 Қазақ тілінің түсіндірме сөздігі. 10 томдық.- Алматы, Ғылым, 1976- 1986 жж.
14 Большой англо- русский словарь: в 2-х т. Ок. 160 000 слов/ Ю.Д. Апресян, И.Р. Гальперин, Р.С. Гинзбург и др. под общ. рук. И.Р. Гальперина и Э.М. Медниковой.- 4-е изд., испр,. С дополнением- М.:Рус.яз.,1987 Т.I, Т.II.
15 Словарь русского языка.- В 4-х томах.- М.: Русский язык, 1981
16 Бектаев Қ. «Сөздік» Үлкен Қазақша- орысша орысша- қазақша сөздік. Алматы: 2007.- 712 б.
17 The Pocket Oxford Russian Dictionary. 2-е изд. М., 2004
18 Ағылшынша- қазақша сөздік. Алматы: Мектеп, 2006.- 400 б.
19 Алдашева А.М. Аударматану: лингвистикалық және лингвомәдени мәселелер. – Алматы, «Арыс», 1998. – 215 б.
20 Жақыпов Ж.А. Аударматануды аңдату: Оқулық. – Астана: ТОО «Искандер Ко», 2005. – 142 б.
21 Абай Құнанбаевтың қарасөздеріндегі дидактикалық идеялар Жұбанов тағылымы: VI-халықаралық ғылыми-теориялық конференция материалдары. – Ақтөбе, 2005. – 431 б.
22 Қазақстан Республикасының Президенті Н.Ә. Назарбаевтың Қазақстан халқына жолдауы «Жаңа әлемдегі жаңа Қазақстан». – Астана, 2007. – 56 б.
23 Қазақстан Республикасы ғаламдық мәдениетаралық кеңістікте, 2 бөлім. – Алматы, 2003. – 338 б.
24 Абай. Өлеңдер. – Алматы, «Жазушы», 1976. – 240 б.
25 Бисенғали З.К. М.Әуезов Абай қарасөздері туралы. – Қазақ тілі мен әдебиеті, 2003 №8. – 33 б.
26 Абай. Қара сөз Книга слов. – Семей, «Халықаралық Абай клубы», 2007. – 368 б.
27 Нұрғалиев Р.Н. Абай Энциклопедия. – Алматы, «Атамұра», 1995. – 665 б.
28 Құлмат Әмірәлиев Абай афоризмі. – Алматы, «Қазақстан», 1993.- 231 б.
29 Абай журналы. – Семей, 1996 №1(29). – 97 б.
30 Мекемтас Мырзахметұлы Абай және Шығыс. – Алматы, «Қазақстан», 1994. – 208 б.
31 Қазақ тілінің түсіндірме сөздігі 3 том. – Алматы, Қазақ ССР-інің «Ғылым» баспасы, 1978. – 768 б.
32 Ахметов З., Қирабаев С. Абай Құнанбайұлы шығармаларының екі томдық толық жинағы / Қаз. Респ. Ұлттық ғылым акад. М.О. Әуезов атындағы Әдебиет және өнер ин-ты. – Алматы, «Жазушы», 1995. – 384 б.
33 Сейсенбаев Роллан Abai Books of words. – Семей, «Аманат», 2005. – 360 б.
34 Оңдасынов Н.Р. Арабша-қазақша түсіндірме сөздік. – Алматы, «Мектеп», 1989. – 140 б.
35 Қазақ совет энциклопедиясы 10 том. – Алматы, 1977. – 456 б.
36 Колшанский Г.В. Объективная картина мира в познаний и языке. – Москва, «URSS», 2005. – 355 стр.
37 Геляева А.Н. Человек в языковой картине мира. – Нальчик, 2002. – 280 стр.
38 Әуезов М.О. Абай Құнанбаев. Монографиялық зерттеу. – Алматы, «Санат», 1995. – 266 б.
39 Әуезов М.О. Көркем аударма жайындағы ойлар. - Әлем әдебиеті, 2007 №4. – 98 б.
40 Сарындық салтанаты: Абайдың аудармашылық алыптығы. Абдрахманов Сауытбек. – Егемен Қазақстан, 2007/29 тамыз. – 55 б.
41 Абай журналы. – Семей, 2004 №4. – 98 б.
42 Түретаева Г.І. Абай Құнанбаев шығармаларындағы дидактикалық ойлар. – Алматы, 2005. – 30 б.
43 Аханов К.А. Тіл білімінің негіздері. – Алматы, «Санат», 2003. – 420 б.
44 Хасенов Әмеди Тіл білімі. – Алматы, «Санат», 1996. – 337 б.
45 Қазыбек Г.Қ. Көркем аударма тәжірибесі. – Алматы, «Қазақ университеті», 2005. – 311 б.
46 Абдрахманов Сауытбек Тәржіме туралы толғансақ. – Ақиқат журналы, 2007 №10. – 76 б.
47 Абдрахманов Сауытбек Аударма ағаттықтарының типологиясы. – Жалын журналы, 2007 №9. – 81 б.
48 Абай. Қара сөздер. – Алматы, 1993. – 363 б.
        
        МАЗМҰНЫ
КІРІСПЕ.......................................................................................................3
1. КӨРКЕМ ШЫҒАРМАЛАРДЫ АУДАРУДЫҢ ПРАГМАТИКАЛЫҚ АСПЕКТІЛЕРІ..............................................................................................6
1.1 Аудармадағы сәйкестіктер- аударматану ... ... ...
1.2 ... ... ... және оның ... негіздерінің бағыттары.......................................................................................................10
2. АБАЙ ШЫҒАРМАЛАРЫНЫҢ ПӘЛСАПАЛЫҚ КӨЗҚАРАСТАР СИПАТТАМАСЫ...........................................................................................11
2.1 Абай шығармаларының пәлсапалық көзқарастар сипаттамасы...........
2.2 Абай қарасөздерінің ... ... ... адам ... АБАЙДЫҢ ҚАЗАҚ ТІЛІНЕН АҒЫЛШЫН ТІЛІНЕ АУДАРУДЫҢ ПРАГМАТИКАЛЫҚ АСПЕКТІЛЕРІ..................15
3.1 Абай қарасөздерінің ағылшын тіліне аудармасындағы лексикалық және стилистикалық сәйкестіктердің ... ... ... ... ... ... ... зерттеу жұмысы қазақтың ұлы ақыны, философ- ойшыл Абай Құнанбаевтың ағылшын тіліндегі аудармасына арнайы талдама ... ... ... ... ... ... зерттелмеген мәселелердің бірі- түпнұсқа мен аударылған мәтін арасындағы ... ... ... ... ... ... ... және практикалық тұрғыдан зерделеп, жан-жақты талқылауға бағытталған.
Зерттеу жұмысының өзектілігі. Қазақстан Республикасында сындарлы жүзеге асырылып келе ... ішкі және ... ... ... алып отырған жайттардың бірі- қазақ мәдениеті мен ... ... ... әлем ... ... өз еліміздің өкілдеріне кеңінен насихаттау. Осы тұрғыдан Абай ... ... ... ... ұлт мәдениетінің қайнаркөзі ретінде насихаттау мәселесі өзектілік танытуда.
Қазақстан Республикасының Президенті Нұрсұлтан Назарбаев ұсынған үштұғырлы тіл ... ... ... да Абай ... ... ... нұсқасы лингводидактикалық қайнаркөз ретінде пайдалану тиімді әрі құнды материал болып табылады.
Қазақ ұлтының көрнекті өкілі, әлемдік ... ... ұлы ... ... ... ... Абай ... шығармаларының тілдік-құрылымдық сипаты, басқа шет тілдерге аударылуы қазақ тіл білімінде тіл тарихы, әдеби тілдің даму динамикасы, салыстырмалы тіл білімі ... ... ақ ... философия ғылымдары аясында да бірқатар қарастырылған. Дегенмен ... ... ... Р. Сыздықтың көрсетуі бойынша: [1, 401 б.].
Қазақ мәдениетінде аударматану ғылымы- енді- енді өрістеп келе ... ... Бұл ... ... ... ... сараланғанымен, қазақ тілінен басқа тілдерге тәржімалаудың үдерісі мен нәтижесіндегі ұлттық ерекшеліктердің, аударылған мәтінде сақталуға ... ... ... ... ... ... ... ақ аударматанудың негізгі түсініктерінің бірі- лексикалық сәйкестіктерді зерделеу сөз болып отырған саланың ... және ... ... ... ... және ... үшін аса ...
Зерттеу жұмысының негізгі мақсаттары (Название дипломной) мен міндеттері (задачи по разделам). Дипломдық жұмыстың негізгі зерттеу мақсаты- Абай ағылшын ... ... ... ... аспектісі, сонымен қатар лексикалық және стилистикалық жағынан қарастырылған сәйкестіктерді анықтау арқылы қазақ аударматану ғылымының дербес теориясы мен практикасына ... ... ... ... осы ... ... міндеттер ілгері шығарылады:
* Аудармадағы сәйкестіктер мен аударматану ғылымының негізгі категорияларын ... ... ... беріп, оның теориялық негіздерінің бағыттарын көрсету;
* Абай шығармаларының пәлсапалық көзқарастар сипаттамаларын зерделеп ... Абай ... ... адам мәселесі мен надандық мәселесі ерекшеліктерін түсініп білу;
* Абай қарасөздерінің қазақ тілінен ағылшын тіліне аударудың прагматикалық ... жан- ... ... ... ... Бір ... ... тілге аудару үдерісіндегі негізгі категориялардың бірі- аудармадағы сәйкестіктер мен ерекшеліктер жөнінде әлемдік лингвистика мен ... ... ... ... ... ... ... тұжырымдар мен ғылыми көзқарастар, өзге де құнды мәліметтер мен деректерді жан-жақты жете ... ... ... ең ... ... бірі- сәйкестіктердің толық сипатын ашу, аудармадағы сәйкестіктердің аударманың үдерісі мен ... ... ... ... ұғымдармен (аударманың түрлері, аудармашының линговомәдени құзыреті, аудармадағы баламалылық, толыққандылық және т.б.) ... мен ... ... ... ... ... тікелей тәуелді болып саналатындықтан, Абай жанрлық-стильдік типін анықтап білу;
* Абай ағылшын тіліне аударудағы абсолютті, контекстуалды және ... ... ... ... ... ... және ұлттық-мәдени мазмұнға ие ұғымдардың ағылшын тіліндегі сәйкестіктерін анықтау, олардың іріктелу себептерін трансформация, ... ... ... ... ... ... Зерттеу жұмысы үшін негіз болған дереккөздер: Абай Құнанбайұлы шығармаларының екі томдық ... ... ... 2004); Абай. Книга слов. Перевод с казахского К. Серикбаевой, Р. Сейсенбаева (Алматы, 1993); Abay. Bookofwords. RichardMcKane(Семей, 2005); негізгі түпнұсқа мен ... ... ... ... ... ағылшын, орыс тілдері бойынша лексикографиялық еңбектердің материалдары пайдаланылды.
Зерттеу жұмысының әдістері. Дипломдық жұмыста қорыту, баяндау, салғастырмалы ... ... ... ... ... ... пайдаланылды.
Қорғауға ұсынылатын тұжырымдар (результаты):
* Аудармадағы сәйкестіктер- аударматану ғылымының басты категорияларының бірі, ол ... ... ... дәлдік сияқты ұғымдармен және аударма жасау тәсілдерімен (еркін, сөзбе- сөз, баламалылық және т.б.) тығыз байланыстағы күрделі құбылыс.
* Аудармадағы ... ... ... ... бір түрі ... тани отырып, түпнұсқа мәтіннің жанрлық- стильдік ерекшеліктерін, ұлттық- мәдени, когнитивті парадигмаларын ескеру нәтижесінде осы аталғандарға сәйкес аудару тәсілдерін кешенді ... ... ... ... ... ... тілдік бірлік (аударманың бірлігін) таңдау. Басқаша айтқанда, бір жанрлық- стильдік типтегі мәтінде бірнеше аудару тәсілдері ... ... сөз ... ... табудың жоғары дәрежесіне қол жеткізуге үлес қоса алады.
* Абай Құнанбаевтың ағылшын тіліне ... ... ... ... арқылы жасалған толыққанды аударма үлгісі.
* ағылшынша аудармасында лексикалық және стилистикалық ... ... алты типі ... ... ... сәйкестіктер немесе сөздіктегі сәйкестіктер; гиперо- гипонимдік сәйкестіктер; контекстің мазмұны арқылы жеке сөздер мен сөз тіркестеріне баламалар жасау; ... ... ... ... сәйкестіктері; ұлттық- мәдени мазмұнға ие сөздердің сәйкестіктері.
Зерттеу жұмысының ғылыми жаңалығы.Дипломдық жұмыс Абай ағылшын тілінде жасалған аудармасының тілдік- ... ... ... ... ... ... арқылы қазақ аударматану ғылымының дербес теориясына қатысты ... ... ... ... ... басқа категориялық ұғымдармен арақатысы, сәйкестіктерді табудағы ұлттық- танымдық ерекшеліктердің және екінші тілдің лексикалық- семантикалық құрылымының ықпалы) теориялық ... ... және ... ... ... ... ... болып табылады.
Зерттеу жұмысының теориялық маңызы. Дипломдық жұмыста ... ... бір ... ... тілге аудару үдерісі мен нәтижесіндегі лексикалық сәйкестіктерді нақты мәтін көлемінде кешенді зерттеу қазақ аударматану ғылымының ... ... ... ... ... үлес қоса ... жұмысының практикалық маңызы.Дипломдық жұмыста ұсынылған тұжырымдарды, кешенді түрде жинақталған тілдік фактілерді салыстырмалы тіл білімі, аударматану, лингвомәдениеттану салалары ... ... оқу ... ... мен семинарлар жүргізуде, бір тілден екінші тілге аударудың тәсілдері мен түрлеріне қатысты мағлұматтарды және тілдік ... ... ... ... дәрісханаларында, қазақша- ағылшынша лексикографиялық еңбектер түзуде пайдалануға болады (лингвокультурологические справочники).
Зерттеу жұмысының құрылымы.Дипломдық жұмыс кіріспеден, үш бөлімнен, қорытындыдан, пайдаланылған ... ... мен ... ... бөлімде дипломдық жұмыстың жалпы сипаттамасы, зерттеу жұмысының өзектілігі, зерттеудің нысанасы мен ... ... ... ... және әдіснамалық негіздері, қолданылған әдістер, жұмыстың теориялық жаңалығы мен практикалық маңызы, дереккөздер, қорғауға ұсынылатын тұжырымдар, жұмыстық мақұлданымы және ... ... ... ШЫҒАРМАЛАРДЫ АУДАРУДЫҢ ПРАГМАТИКАЛЫҚ АСПЕКТІЛЕРІ
1.1 Аудармадағы сәйкестіктер- аударматану ғылымының негізгі ... ... ... ... ... ... ... жазылған еңбектердің барлығында да , , , , , дегендер сияқты ... мен ... ... Бір ... мәселе түсінікті сияқты болып көрінеді, алайда біздің тарапымыздан жүргізілген ... ... ... ... ... қажеттілігі белгілі болып отыр. Ең алдымен бұл мәселені анықтап алу үшін аударманың жалпы теориялық мәселелеріне тоқталып, тұжырымдар жасау қажет болады деп ... ... тіл ... ... ... және ... уақытта зерделенуі қажетті көптеген мәселелердің қатарында деп аталатын тіларалық қызметтің прагматикалық және лингвистикалық ... ... ... орын алып ... ... бұл мәдениеттердің байланысына, жаһандану үдерісіне тікелей қатысты. Бір тілден екінші тілге аударудың тілге қатысты мәселелерімен ... ... ... ... АҚШ, Ресей және көптеген басқа да елдердің ғалымдары ... ... ... ... теориясына O. Kade, J. Catford, R. Jacobson, K. Rais, E. A. Nida, Г. Егер, А. ... Я. ... И. ... А. ... В. ... Л. ... В. Виноградов елеулі еңбек сіңірді, ал қазақ тілтанымында бұл мәселеге назар аудару белгілі ғалымдар - А. ... мен Қ. ... ... бастау алып, әдебиеттанушылармен қатар (М. Әуезов, Ә. Нұрпейісов, М. Қаратаев, М. Жанғалин, Т. Ахтанов, Ә. ... С. ... Ә. ... Г. ... Ә. ... және т.б.) Ө. Айтбаев, Э. Сүлейменова, З. Ахметжанова, А. Алдашева, Н. Шәймерденова және осы ... ... ... ... тапты.
Аударма үдерісі мен одан алынатын нәтиженің лингвистика мен прагматикаға қатысы- маңызды мәселелердің бірі. Өйткені бұл, яғни ... ... және осы ... ... нәтижесі В. Фон Гумбольдт көрсеткендей: ,- деген [2, 371 б.] , ... ... ... ... ... ... және басқа да көптеген тармақтармен тығыз байланысты күрделі құбылыс. Егер аудармашының аудару ... ... ... ... мен ... ... ... орнату және оны жүзеге асыру басқа ғылым салалары ... ... ... ... ... мен ... тілдік талдау бойынша толық дәлелдеуге болатын аспектілер бар. Туындап отырған ... ... ... қатарында бір тілден екінші тілге аударудың тілтанымдық аспектілерінің өзікті тұсы болып отырған жайт- аударма жасау ... екі ... ... мен ерекшеліктердің анықталуы. Белгілі аударматанушы ғалым Р. Якобсон: , деп ... ... [3, 233 ... ... өз ... ... ... емес, ол аударманың басқа да категорияларымен, ұғым- түсініктерімен тығыз қарым- қатынаста және солардың белгілері арқылы анықтала түседі. ... ең ... ... ... және ... ... ... көзқарастары талдана келе, аударманы тілдік тұрғыдан қарастырудың маңыздылығы ... ... ... ұзақ ... ... бір тілден екінші тілге аудару тек әдебиеттің ісі деген тұжырым әбден орныққан болатын), бұған қатысты проблемалар ... ... ... жылдары әлемдік лингвистикадағы еңбектерде: лингвистикалық аударматанудың объектісі мен мәні; ... ... және ... ... ... тұрғыдан зерттеудің әдістері; аудармашының лингвистикалық құзыреті; аудармадағы баламалылық (эквиваленттілік) деңгейі; аудармадағы заңды сәйкестіктер мен нақтылық мәселесі; аударманың бірлігі; аударма- ... ... ... ... ... ... ... ерекшеліктері; аудармадағы трансформациялар, стилистикалық аударма тәсілдері, прагматикалық аспект мәселесі; аударманы бағалау немесе оның норма мен ... ... ... ... жан- ... ... ... ғылымында аударматану теориясын талдап қарастырудың маңызы өте зор екендігін жүйелеп көрсету көркем аударманың практикасы белсенді кезеңдегі (ХХ ғасырдың 50-ші жылдарынан ... ... ... ... мен ... ... Ол , , , , , ... мәселелерге назар аудартып, осыларды зерттеудің көкейкестілігін таразылаған болатын. Мұхтар Әуезовтың көзқарастарында нақты көрсетілмегенімен, оның аударманы ... ... ... ... ... ... бөлудің маңыздылығын анықтағанын байқаймыз.
Өткен ғасырдың 50-ші жылдарындағы ... тіл ... ... тіл ... ... ... зерттеулерде дерлік бір тілден екінші тілге аударудың материалдары салғастырылған, бірақ олар аударма үдерісі немесе аударма нәтижесі ретінде ... ... ... тіл білімінің екі немесе кейде бірнеше генетикалық жағынан туыстас және туыс емес ... ... ... тіл ... барлық деңгейлеріндегі ұқсастықтар мен айырмашылықтарды анықтайтын ғылым саласы екендігі белгілі. Қазақ тілтанымында осыған байланысты ... ... бар ... атап айту ... ... ... лингво-мәдениет саласындағы зерттеушілердің барлығы да ең алдымен екі тілдің арасында біріне- бірі сәйкес келетін тілдік бірліктердің (сөз, сөз ... ... ... ... ... ... мәтін) қандай жәрежеде сәйкес келетінін анықтау маңызды екендігін баса көрсетеді. Осы ... де ... ... ... аударматанудың прагматикалық аспектісі, сонымен қатар лингвистикалық аударматанудың объектісі мен мәніне қатысты барлық дерлік көзқарастар мен ой- ... ... Л. ... төмендегі тұжырымы басшылыққа алынған: [5,7 б.]. Өйткені бұл арада ғалым айтып отырған біздің нысанымыздағы ... ... ... болып қолданылған. В. Комиссаровтың: , сондықтан бұл ... ... ... ... қарастырылып зерттелуі тиіс, бұның себебі әрбір тілдік кодтың мазмұн межесі болады, осы мазмұн межесі аударылған мәтін мен ... ... ... ... ... ... ұлттық-танымдық, индивидуалды- авторлық және т.б.) анықтауда басты негіз болады>>, - деп ... ... ой- ... де [6, 21 б.] ... ... ... айқын көрінеді.
1.2 Прагматика туралы түсінік және оның теориялық негіздерінің бағыттары
Зерттеу бағыты ретінде ... ... мен ... ... ... ... ... семантикалық жағынан ғана емес, оның қызметі прагматикалық жағынан да қарастырылуы қажет екендігі белгілі болып, ... ... ... ... енгізуден пайда болған. Осыдан тілдің семантикалық жəне прагматикалық жақтарын бір теория аумағында бірге ... ... ... ... орай ... ... жасауда жаңа қырынан қарастыру ерекшелігін В.В.Петров: ,-деп анықтайды [1; 4]. ... ... ... Т.В.Булыгина 1970 жылдарға шамалап, лингвистикалық прагматиканың қарқынды ... ... ... ... халықаралық симпозиум өткізу кезеңімен байланыстырады [2; 333].
Әрбір мәтінде автордың өзіндік ... ... ... ... мәтіндегі ақпаратты қабылдай отырып, оқушы (аудармашы) мәтінмен, яғни тілдік бірліктермен белгілі бір . ... ... деп ... Бұл қатынас негізінен интеллектуалды сипатқа ие болады. Алынған ақпарат оқушының (аудармашының) сезіміне әсер ... ... бір ... реакция тудырып, қандай да бір іс-әрекетке итермелеуі мүмкін. Мәтіннің осындай коммуникативті әсер етуі, оқушының (аудармашының) хабарға ... ... ... басқаша айтқанда, ақпарат алушыға прагматикалық әсер етуімәтіннің прагматикалық аспектісі немесе прагматикалық ... ... ... ... ... әсер ету кез ... ... коммуникацияның маңызды қызметі болып табылады. Аудармашының берілетін ... ... ... ... ... ... оның ... мәтінді құру кезінде тілдік құралдарды таңдауына байланысты болады.
Аудармашы аударма процесінің алғашқы ... ... ... ... ... атқара отырып, ондағы ақпаратты мүмкіндігінше толық алуға ұмтылады. Ол үшін аудармашының бастапқы тіл ... ... ... ... ... ... Аударманың сәтті шығуы аудармашының бастапқы тілде сөйлейтін халықтың тарихымен, мәдениетімен, әдебиетімен, салт-дәстүрімен, қазіргі ... және ... да ... ... ... екендігін дәйектейді.
Аудармашы кез келген оқырман (тыңдарман) тәрізді берілетін хабарға өзінің жеке қатынасын да үстемелеуі мүмкін. Алайда ... ... ... ... ... ... ... аудармасын дәл беру үшін өзінің жеке қатынасын әсіре бейнелеуге ұмтылмауға тиіс.
Аударма процесінің екінші ... ... ... ... бастапқы хабарды түсінуін қамтамасыз етуге тырысады. Аудармашы олардың басқа тілдік ұжымға ... ... және ... ... тарихының, мәдениетінің өзге екендігін ескереді. Сондықтан бастапқы мәтінді толыққанды түсінуге кедергі келтіретін жағдайларда аудармашы аударма мәтініне қажетті өзгерістер енгізе отырып, бұл ... ... [2, 163-166] және ... ... ... ... ... отырып, аударылатын тілді тұтынушы халықтың танымымен байланыстырады.
Аударманың прагматикалық мақсаты оқырманға (тыңдарманға) автордың (тіпті аудармашының ... де) ... әсер етуі ... ... ... ... анықталады. Көркем әдебиет шығармалары үшін оқырманға, тыңдармаға әсер ету мәтіннің әдеби ... ... ... Ал ... ... материалдардың басым қызметі қоршаған орта объектілерін бойынша сипаттама, түсініктеме немесе оларды пайдалану туралы нұсқау беру болғандықтан, ... ... ... әсер ету қызметі ғылыми немесе техникалық сипаттағы қажетті ақпаратты ұсыну болып саналады. Егер хабарды алушы оның ... ... ... ... асыруға, операцияларды аспаппен немесе станокпен жасауға қабілетті болса, онда ... ... ... қол жеткізілгендігі. Мұнда түпнұсқа мен аударманың әсер етуінің тепе-теңдігі абсолютті болуы міндетті емес. Аудармада ғылыми-техникалық ақпарат осы ... ... ... ... ... ... дәл әрі ... түрде берілген жағдайлар болады, сөйтіп аударма аудармада прагматикалық міндет түпнұсқаға қарағанда жақсы болуы мүмкін.
Аудармашының түпнұсқаның мазмұнына байланыссыз, бірақ оны ... ... қол ... прагматикалық мақсатты жүзеге асыру мүмкіндігі аудармашының тіларалық коммуникациядағы рөліне байланысты. Бір жағынан, ол тілдік қызметін ... ... ... ... ... ... ... ақпаратты беруші болып табылады. Кез келген қызметтің нәтижесі көбінесе оның мақсатымен анықталатын болса, аудармашылық актінің мақсаты ... ... ... ... сәйкес келмейді және аударма тілде түпнұсқаға коммуникативтік жағынан тең мәтін жасауды көздемейді.
Аударма процесі түпнұсқаны ... ... ... ... ... ... тапсырысшының немесе жұмыс берушінің ниетімен байланысты қандай да бір мақсатты жүзеге ... ... ... ... ... және т.б. ... ... қойып, оқырманды (тыңдарманды) бір нәрсеге сендіруге, өзінің қатынасын түпнұсқа авторына немесе сипатталатын оқиғаларға , оған қандай да бір саяси, ... ... жеке ... ... ... ... керісінше оларды ушықтыруға ұмтылуы мүмкін. Мұндай жағдай түпнұсқаның ... ... алып ... ... ... ... аударма процесіне өзінің жеке түсініктері мен қызығушылығының мұндай әсерлерінен қашуға тиіс. Мұндай прагматикалық факторларды қарастыру аударманың жалпы теориясының аумағынан ... ... [2, ... - мәдениетаралық қатынастың маңызды құралы, өйткені ол бір тілдік мәдениет айғағын екіншісіне таныстырушы әрекет. ... ... көп ... яғни өзге мәдени әлемнің когнитивті тәжірибесімен кеңінен таныс мәдениеттің тілінің аударуға ... ... ... ... ... ісінің үдере өрбитіндігі де белгілі жайлар. Сондықтан аударманың сауатты жүйесін жасау үшін қазақ тілі немесе аудармаға түсіп ... өзге ... ... ... ... ... әрі кеңейтеді [3, 44].
Бүгінгі аударма қызметінің кеңеюіне, қажеттілігіне қарай, мынадай маңызды міндеттердің әсер ететіндігі анықталады: 1) ұлттық мәдениеттің ... ... ... ... сырт ... танытады; 2) сыртқы мәдениеттердің құндылықтарын жеткізу арқылы жасаң мәдениеттерді жаңғыртып, жаңартып, тың даму ... ... 3) ... өзара байланысында тілдердің сырттан кірген жаңа ұғымдар мен түсініктерді бейнелеуге бейім сөздерін іздестіруге, саралауға бейімді етіп, тілді ... ... 4) ... ... төл ұғымға жаңа заман тілдесімінің қондырғысы болады; 5) сөйлем құрылымында еш өзгеріс болмаса да, ... ... ... ... ... енгізуіне себепші болады [3, 45-46].
Сөз соңында аударма процесінде, негізінен ... ... ... ... мен іс ... ... ... аудармасында прагматикалық сирек кездеседі) түпнұсқа авторының ... ... ... ... ... ... этнолингвистика, когнитивті лингвистика салаларының тығыз бірліктегі қарастыратын мәселесі дегіміз келеді. Жалпы ... ... әр ... ... ... ... болатындықтан, мұндай қатынасты аударма мәтінде беру әрбір халықтың танымын жетік білуге, ... ... ... ... ... АБАЙ ... ПӘЛСАПАЛЫҚ КӨЗҚАРАСТАР СИПАТТАМАСЫ
2.1 Абай шығармаларының пәлсапалық көзқарастар ... ... ... жеке тамаша үлгі, өнеге Абай аудармалары екені мәлім. Әрине, Пушкинді аударуда Қасым Аманжолов, Ғали Орманов, Қалижан Бекхожин, ... ... ... ... ... Абай дәстүріне біршама жақын десек те, жалпы алғанда поэзияны ... Абай ... ... әлі де жетпеген шыңымыз, алғмаған, аспаған асуымыз, аударма өнеріндегі болашаққа апарар мұрамыз. Оны Абайдың төл шығармаларымен қоса жасайтын мәңгілік мұра деп ... ... ... ... өнеріндегі Абай мұрасы дегеніміз- ол ақындық өнер, ол- ана ... ... ... ол- орыс ... А. ... М. Лермонтов, И. Крыловтарды ана тілімізде көркем ... ... Шын ... өзі ... ... ақынының жүрегін, үнін сезінуінің, соны ана тілінде жасаудың жолы, солардың принциптері, аударма ... ... бір ... ... ... бұл ... ... қазір де біздің аудармашылардың хал- қадірінше шешіп жүрген проблемалары. Мұра ... ... ... мұра, сол мұра қалпында бұлжымай қала бермейтіні мәлім.
Ол биік деңгейінен айырылмаса, үлгі- өнеге болуымен құнды болып қала бермек. Абай ... осы ... ... ... қақтырып жүрген халықтың алтын қазынасына айналған дүниелер екені даусыз.
Абай қазақ топырағында шын мәніндегі аударма әдебиеттің, оның ішіндегі орыс ... ... ... ... үлгісін жасаушы болды. Көркем аударманы өнер етіп тұңғыш таныстырушы да, ... да- ... ... ... дегеніміздің өзі жалпы адамзат мәдениетінің айнасы екені де Абай өнерінен анық көрінді. Ардагер ақын салған жол ұлт ... ... ... ... ... ... ... ықпал дегендердің асқан өнегесі болып қалды және қала ... ... тілі Абай ... ... ... ... дамығанына қараамастан, Абай тілі өнегелік, үйренерлік дәрежесінде қалды. Бұл- аудармада туралы ... ... ... ... ... мөлшерде Абай дәстүрі де бар.
Бұл пікірлерді Абайдың аудармадағы ізденушілік, асқан шеберлік қасиетін танытатын туындыларымен дәлелдеуге болады. Соның бір ... ... ... Лермонтовтан жасаған өлеңінің аудармасы. Абай шығарманың мазмұнын, философиялық толғауын дәл беретін жолдар табады. Аудармада Гетеде жоқ, ... ... бар ... ... мен ... ғана тән жолдар да жүргенін білеміз. Соның өзінде Абай аудармасы тіпті Гете нұсқасымен де үндес түсіп жататынына еріксіз таңғаласыз. ... ... и ты,- ... өлең ... ... ... қылсаң азырақ,-
деп берілген.
Атақты ақын, тамаша аудармашы Николай ... атты ... осы ... жайында: , - деген пікірлерді оқимыз.
Осы айтылған ережеге сыймас ерекше жағдайлар>> Абай аударған орыс әдебиетінің классикалық шығармаларының бәрінен де анық ... Бұл ... ... ... ... поэтикалық жолына да тікелей байланысты. Өлеңді ... етіп ... ... ... ақындық өнерге пара- пар шығармашылық еңбек, былайша ... ... ағып ... ... өнер ... Абай ... көрсете алды. Абай да барлық өнерлі, талантты аудармашылар сияқты, аударып ... ... ... ... ... түйінін басты нысана етіп алады. Онда еркін ... ... ... ... жол ... берліген жерлер де аз емес. Осы арада Абайдың еркіндігі ... және сол ... шегі неде ... ... жауап беру өте қиын. Бұл- әрбір дарында ақынның алдында тұратын көкейтесті мәселе болып табылады. Рас, Абай қазіргі ... ... ... тым ... сақтамаған. Оның орнына, керісінше, үлгісінен алыстап кету жағы молырақ. Сонда да Абай аудармалары идеяны, көркемділікті, образды, адамның жан- күйін беру ... ... ... ... ... А. ... М. ... И. Крыловтан жасаған аудармалары айғақ.
Абайдың қалай аударғанын байқап көрелік. Ең алдымен, Абай ... ... өте ... аса сақ ... ... қатар, оқырман қауымның мүддесін ескеріп, соған сай болуды да ... ... ... өз ... ... ... оған Пушкин кейіпкерлерінің өзінше, Абайша сөйлетуге мұрындық болды.
Абай аудармаларын жай қарапайым аудармашы еңбегімен салыстыруға болмайды. Абай ... ... ... ... ... ... ... мұра болып кеткен орыс классикалық әдебиетінің шығармаларын әкелді. Міне, олар бір ғасырға жуық ... ... ... ... келеді және мәңгі мұрасы болып қалады. Өйткені абай ... ұлы ... дәл ... өз ... ... толғандырған ой- пікірді жеткізе айтатын ана тілінен көркемсөз өрнектерін өлең үлгісін жасады. Абай аудармаларының төл шығармалық қасиетке ие болуының сыры да ... ... ... ұдан ... абырой, бұдан асқан қуаныш болуы да мүмкін емес.
Жазушының суреткер болып тууы сияқты аудармашының да . Абай ... оның төл ... ... ... да ... көрсетеді. Абай дегенде өлеңге деген сенімін, өлеңнің қасиетін айтқан. Ол аудармада да осы ... ... ... ... Абай ... өнеге болатын, аудармашыларды, ақындарды ойландыратын кейбір кезеңдері осындай. Абайдың (М. ... ... сөз) әлі ... ... ... көп. ... ... мұндай терең көзқарас ешқашан да ескірмейді, тозбайды.
Мұның өзі қазақ ... орыс ... ... ... әкелу жолы болды және қазақ әдеби тілінің ... ... жол ... ... ... ... біз ... там - тұмдап сөз еткен, көркем аударманың басты қасиетін ұғу, соны шешудің ең күрделі мәселесі болып саналады.
Ақындардың ... ... ... Абай ... соны жете ... ... ... ізденісі, т.б. өзекті мәселелер сөз болуы керек-ақ. Аударма өнері туралы ұлт әдебиеттерінің мысалына сүйенген, білгір, білікті еңбектер өте ... Ал осы ... ... ... ... ... да кес- ... шығады да отырады. Одан кейде тіпті талантты ақындар да ... өте ... ... ... ... ашу, ... сәтсіздіктердің себебін айту аударма практикасы үшін ең маңызды, ең түйінді мәселе болып отыр. Аударма өнеріне әр ақын, әр ... өз ... ... және шын ... да, ... ақынның да өз үні, өз ыңғайы, өз стилі бар, оның болуы шарт. Мұның бай тәжірибесін ең алдымен орыс ... қала ... ... ... ... ... ... айтқанда, аударманы ғылыми жолға қою- алды тұған басты мәселе ... ... Осы ... ... Әуезовтың еңбектері жасалған сәтті қадам, жол сілтеуші деуге болады. М. ... ... ... ... өнеге болуға татырлық. Бұл аудармаларда қазақ оқырмандарына көркемдік, дәл сол ... ... ... төл ... ара жігі ... ... ... М. Әуезовтың жалпы эрудициясы, асқан таланты, шаршау- шалдығуды білмейтін еңбегі, орыс әдебиетінің бүге- шігесіне қанықтығы, қазақ, қырғық фольклорына ... оның ... ... ... әсер ... ...
Аударма- өз зерттеушісін күтіп тұрған тақырып. Жетістік, ... бар, ... ... бар, шыққан биік, ала алмай жүрген асуымыз бар- осының бәрін қорытып, ақ- қараның басын ашып, бағыт- бағдарымызды айқындап ... кез ... ... ... ... көркем аударма өнерінің ертеден көзге түсер ерекше бір қасиеті- әуелден-ақ орыс классиктерінің ... ... ... шығармаларының аударылуы. Абай бастаған орыс өнердің үлгілері қазақ әдебиетінің мұрасы болып ... ... ... ... ... ... аударма тәжірибесінде басқа да көптеген мәселелер бар. Соның ішіндегі аударма өнеріндегі көркемдік, дәлділік дегендердің ... неде ... ... ... ... ... ... күннің зәру мәселелерінің бірі. Аудармадағы ана тіліміздің орны, ерекшелігі, салмағы туралы, оны іске асырушы- аудармашының өнері, таланты, эрудициясытуралы мәселелердің ... ашып ... ... зор. ... ... ... ... жолын іздеу, ондағы мәселелерді күн тәртібіне қоюдың ... ... ... ... ... ... туралы біз үлгі тұтарлық зерттеулер орыс әдебиетіндегі де, басқа туысқан халықтар әдебиетінде де, дүние жүзі әдебиетінде де бар. Әлеуметтік елдердің ... ... ... үлгілерін аударудағы тәжірибесі де айырықша назар аударуға тұрарлық жағдай.
Көркемдік дегеніміздің өзі дәлділіктен , түсініктіліктен ... ... ... ... мүмкін емес. Көркем аударма ақиқатына жету қиын, жатқан бір тұңғиық деген ... ... ... ... еді, ... өнер сияқты аударма өнеріне де қойылатын талаптың да, көркемдіктің де ... ... ... бар. Сол ... ... ана ... икемділіг, мүмкіндігі көлемінде шешкен лазым. Аударма өнерінің табысы дегеніміз- аударылған шығарманың көркемдік тұрғысынан да, мазмұн дәлдігі ... да, ... ... да ... ... шығуың айтамыз.
Аудармашы көптеген шарттармен қоса, мына негізгі үш талапты әсте ұмытпағаны жөн. ... ... ... ... жоқ, ... аударма саласында ойланатын, шешетін мәселелер көп; аудармалық шығармалар күннен- күнге молайып, көбейіп келеді. Осылардың болашаққа дұрыс ... ... ... ... ... ... тәжірибесін адал, жан- жақты түбегейлі сөз етуімізге байланысты. Аудармадағы үлгі- өнеге тұтарлық үлгілеріміз қаншалықты ... ... ... ... қателік, аударма өнерінде ұсталынып жүрген принциптік бағыттарлың ... ... ... соғылып, ашық айтылуы керек. Мәселені бұлай қоймайынша, ... ... ... ... бұру ... ... ... аудармашы мәдениетін зерттеуде ана тілінің маңызы, алатын орны, оның байлығы, дамуы туралы едәуір пікірлер ... Ана ... ... қиянаттардың көпшілігінде аударылып отырған жазушы тілінің ықпалы көбірек болатыны байқалады. Тілге жасалатын ықпалдың екі бағыты бар: оның бірі- түбірі бір ... бір- ... ... Бұл- тіл ... ... жүреді. Мұнда салыстыру әдісін де қолдануға болады. Ал екіншісі- жалпы сөз ... ... ... Ол ... ... ... оншалықты ықпал етпейді, етсе де, бірен- саран шамалы сөз тіркестерінде бой көрсетуі мүмкін.
Тіл мамандарының зерттеулеріне қарағанда, қазақ тіліне етістіктерінен ... ... жоқ. Ал зат ... ... ... ... көп. ... түрінде алынған сөздер де, фразалар да баршылық. Бұл жерде, ... ... ... ... ... стиль жағынан орыс тілінің ықпалы тимеген бізде жазушы шығармасы аз. Тіпті орысша ұғымнан ... ... де ... жатыр. Алайда, бұлардың бәрі сөз шеберлерінің елегінен өткен сөз тіркестері, оларда жоғарыда сөз етілген аудармаларда аяқ алып ... ... М. ... ... ... осы ... аудармаларда көптеп кездесетін болмайды.
Осы орайда мына ... ды айта ... жөн. ... ... бір кездерде араб, парсы тілдерінің де ықпалы күшті болды. Олардың қазақтың төл сөзіне айналғандары да ... ... ана ... өз жаратылысын, өз табиғатын сақтап қалды. Тілге жасалатын ықпал грамматикалық мүмкіншіліктер тілдің ішкі заңдылықтары негізінде жүзеге асқанда ғана нәтижелі ... ... тіл ... барлық қасиеттерінің өлшем, таразысы емес. Сол сияқты бүкіл тіл мәдениетінің негізгі аударма бола алмайды және болмайды да. Жалпы аударма тілі ... ... ... ... ... етіп ... да ... Мұның ғылымда, жалпы әдебиет дүниесінде басы ашық. Бұл орайдағы түп қазық төл шығарма, соның тілі, ... Абай ... жаңа ... өзін қазақ тіліне Абай әкелген ұғымдар деп қарайтынымыз да осыдан. Бұл Пушкин, Лермонтов, Крылов стилі емес, аудармашының ... Абай ... ... ... де, бұларды бір- біріне қарсы қоюдан аулақпыз. Аударма ана тілі ғана жетекші ролі атқарады ... ... еске ... ... ... әдебиеті жайында жинақталған пікірлер көп емес.
Тіпті, әрбір аудармалық шығарма тиісті бағасын ала алмай жүргені былай тұрсын, бұрыңғы- ... ... ... ... ... ... өзі, асып кете ... жоқ. Осы пікірлердің өзі әлдебір кезеңдерге орай ... ... ... ... ... ... ... талдауға емес, көбінесе үстірт үзіңділерге ғана құрылады; шығарманың тұтас бітімі туралы ой қорыту некен- саяқ.
Аударма жанрын және әдебиетін сөз еткенде, ... ... ... әйгілі ақиқат мынау: барлық ұлтта сол әдебиеттің төл шығармаларын қабылдайтындай аударма үлгілері бар, бұдан орыс әдебиетін ... ... ... ... ... үлгісіг жасап, төл әдебиетімізді байыту- әлі де өз шеберлерін күтіп тұрғпн ... ... ... Бұл Абай ... дәстүр негізінде, орыс классиктерінің шығармаларын аудару арқылы шешілуі керек сияқты.
Әрине, орыс классикалық әдебиетінің ана тіліміздегі ... ... ... ұлт ... зергерлері ғана шешеді. Басқа жол жоқ. Бірақ, өкінішке қарай, олардың көбісі өз шаруасын ғана ... ... ... ... Абай ... дамыту, тереңдету орнына іргені аулақ салып жүр. Мұхтар Әуезов ... Жай ... жоқ, ... әдейі аударды. Бұл іздену жолы еді. Өз қара басының ғана ... ... ... ... ... ... үшін ... Кемеңгер жазушы бүкіл әлем әдебиетінің уызын еміп өскен, замана биігіне көтеріліп кеткен орыс әдебиетінің игі дәстүр молынан игермейіңше, жаңбыр ... ... боп ... ... төл ... гүлдемейтінін білді. Қыруар шаруасын ысырап қоя тұрып, жанын салғаны да содан. Бұл ізденістің кемшелігін де, жетістігінде жоғарыда ... ... ... ... ... ... барлық сөз зергерлеріміз осылай ізденсе, бірде дәл түсерміз, ... мүлт ... ... үйіріліп келіп, бір ақиқат жолына шығарымыз кәміл. Олардың еңбегінен әлі күнге дейін жалына қол арттырмай ... ... ... ... ... ... болмаса, сол ізденістер, бір- біріне жанаспайтын дара ізденістер, аударма ... өз ... ... ... ... болып қалуы да ғажап емес.
Қазіргі күндерде аударма жұмыстары жан- жақты дамып, зерттелуде. Бұған дейін аударма ... ... ... өтті. Оның жері, өсуі мен тіл әдебиетінң дамуы осы күндерге ... ... ... ... ... ... ... басталды. Тұңғыш қазақ газеті 1870 жылы сәуір айының 28- інде Ташкент қаласында жарық көрді. Ол газеті деп ... Бұл ... сол ... ... ... ... ... өзбек- қазақ тілдерінде шықты және мұны генерал-губернатор басқарды. ... 1833 ... ... бір айда 4 рет ... ... және бұл ... аудармалы болды. Газет баспасөз тілін аударатын ресми газет болды. Бұл газет бұйрық - жарлықтарды, ресми құжаттары, ел арасындағы хабарларды ... ... Ал ... ... емес ... орыс ... аңыз- ертегілері, қазақ халқының салт- дәстүрі туралы, т.б. материалдары шығарылды. Сол кездің өзінде- ақ газеттердің аударма жұмысына байланысты ... ... заң ... ... ісін жүргізу, пошта байланыс, әдебиет пен мәдениетке қатысты атаулардың аударма сөздері іздестіріліп қарастырылған. Кейін 1880 жылы ... 1- інен ... ... ... шықты.
Сонымен, газеті қазақ даласында жалпы аударманың, оның ішінде көркем аударманың да негізін салуда бірталай жұмыстар ... Ол өз ... ... ... ... халыққа түсінікті етуге тырысты. Оның тұсында орыстың көп сөздеріне қазақ сөздерінің баламалары ... ... ... ... ... ... бәріне газеттің негізінен екі тілде аударма газет болып шығуы да да ... ... ... Сол ... өзіне тек ол газеттің бетінен- ақ қазақ жұртшылығы орыс тілі арқылы жалпы дүние жүзінің мәдениетінен хабар ала бастады, яғни ... ... ... ... ... басқа халықтардың да әр алуан ертегі- аңыздары, көркем әңгімелері, мысалдары екі тілде басылып отырды. Аударма өткен ғасырдың аяқ шенінде- ақ ... ... және ... ... ... орын алып, әдеби тіліміздің дамуы мен қалыптасуына белгілі жәрежеде ықпалын ... ... ... сол кездерде қазақ даласында шыққан газет- журналдардың, кітап бастыру жұмыстарының біраз өріс ... ... ...
2.2 Абай ... ... ерекшеліктері
2.3 Абай ағылшын тіліне аудармасындағы стилистикалық сәйкестіктердің жалпы ... ... ... ... ең ... категориялардың бірі- стилистикалық, лексикалық және тағы басқа ... ... және ... екі ... сәйкестіктерге тікелей қатысты болып табылады. Бір тілден екінші тілге тәржімалауда сөз түсіру, үстемелеу, толықтыру, антонимиялық ... орын ... сөз ... ... ... аудару, тұтастай өзгерту сияқты трансформациялар, түптеп келгенде, аударылатын тілден сәйкес келетін баламалар мен эквиваленттер ... ... ... соң, ... ... ... нәтижесін, екінші тілде алынған мәтінді еркін аударма, сөзбе- сөз ... ... ... ... сай ... және ... да ... бағалауға мүмкіндік береді. мына мәнмәтінді талдап көрелік:
Түпнұсқада:Баланың жақсысы - қызық, ... - ... не ... боларын біліп сұрадың? Дүниеде өзіңнің көрген қорлығың аз болды ма? Өзіңнің қылған иттігің аз ... ма? Енді бір бала ... оны да ит ... оған да қорлық көрсетуге мұнша неге құмар ... (10- ... 26 ... ... ... мәтінде:A good child is a joy, but a bad one is a burden. Who knows what kind of a child God will bestow on you? Or haven't you had enough of the ... you have had to swallow all your life? Or have you ... too few ... Why are you so eager to have a child, to rear yet another ... and doom him to the selfsame ... (Word-10, pp.97-98).
1.Бала- child, жақсы- good, жаман- bad, аз- not enough, туғызу- to have a ... ... мен сөз ... мәнмәтіннің аудармасында сөздіктегі абсолютті сәйкестіктер болып алынған.
2. Мәтіндік (яғни, контекстуалды) сәйкестік ... ... ... қолданысы дәлел бола алады. Семантикалық өрісте орналасуы бойынша қызықсөзінің ядролық мағынасымен ... ... ... қатар ауыспалы мағынада жұмсалып, семантикалық реңктерімен танылатын 20-дан астам мағынасын кездестіруге ... ... 559-561 бб.). ... ... мәліметі бойынша мағынасы Абай қолданған ұғымға сәйкес ... ... ... ... ... burden, ... life, иттігің аз болды ма- to commit misdeeds.
3. Сөздер мен сөйлемдердің орны ауыстырылған (баланың жақсысы- a good child- ... ... ... мен сөйленістер түсіріліп тасталған (... не түрлі боларың біліп сұрадың?- Who knows what kind of a child God will bestow on you?; Оны да ит ... to rear yet another ... and doom him to the selfsame ... ... мен сөз ... да бар (Who knows what kind of a child ... қалай болғанда да, бірқатар стилистикалық, сонымен қатар лексикалық аудару тәсілдеріне қарамастан, мәтіннің мазмұны толығымен ... ... ... ... тәсілмен тәржімалағандығын анықтаудың біршама күрделі екендігін көрсетеді.
Дипломдық жұмыста аударудың тәсілдері мен ... ... ... қатынасты дәлелдеу мақсатында тәржімалаудың әдістері мен түрлері қарастырылады; сөзбе- сөз аударма- қальқа аударма- әріпқойлық- дәлме-дәл аударма; балама аударма- жолма- жол ... ... сай ... ... аударма- адекватты аудармамәселелері бойынша ғылыми көзқарастар зерделеніп, бұл мәселелердің барлығы да ... ... ... қарастыруды қажет ететіндігі аталады.
Аудармадағы лексикалық және стилистикалық сәйкестіктер мәселелері аудармашының ... ... ... ... тығыз байланыста. Белгілі ғалым Э. Сүлейменованың аудармашының лингвомәдени құзыретінің ; қатысты; ... [7, 75-77 ... ... сүйене отырып, аударманың жоғары деңгейде (екінші тілде ... ... ... ... атқаратындай) болуы аудармашының лингвомәдени құзыретіне қатысты екендігі талдаңды.
Аудармадағы стилистикалық, лексикалық сәйкестіктер мәселесі аударманың ... ... де ... ... болып келеді. Л. Бархударов аударманың бірлігі мәселесі: дей ... , - деп ... ... ... бб.] . ... ... ... адресат; жеткізуші- қабылдаушы диллемасы пайда болады. Адамның ойлау үдерісіне тікелей қатысты тілдің негізгі функцияларының бірі- коммуникативтік функция болып табылады. Яғни тіл ... ... ... ... ... ой алмасуды жүзеге асырады. Осындай қарапайым тұжырым тұрғысынан қарағанда, әрине, ... да ... бір түрі ... табылады. Дегенмен, оның бір тілде атқарылатын коммуникациядан айырмашылықтары бар және бұл ... ... ... табылады. Себебі ол екі тілдегі тілдік бірліктердің тұрпат межесі мен мазмұн межесіне, ... ... ... ... ... ... ... ол екі тілдегі тілдік бірліктердің тұрпат межесі мен мазмұн ... ... ... ... байланысты болады. Аударманы коммуникацияның түрі деп тану аудармадағы , , құбылыстарымен, сондай- ақ аударманың түрлерімен де тығыз ... ... ... ... сөз ... ... сәйкестіктер туралы түсінік және сәйкестіктердің түрлері жан- жақты талданды. Ең алдымен сәйкестік ұғымының ұқсастық, ... ... ... ... сәйкестік, бірдей болу, ортақтық, жақындық, аналогия, ұқсас болу деген философиялық- логикалық күрделі ... ... ... ... ... ... мағыналарымен дәлме- дәл келетіндігі айқындалды. Жалпы алғанда, ... үшін ... ... кем ... бір ... ... болуы қажет болса, теңбе- теңдік екі заттың, құбылыстың өзара тең болуы, бірақ ... ... ... ... ... ... атамағанның өзінде қоршаған ортада абсолютті түрдегі теңбе- тең ... мен ... бола ма, жоқ па, ол өз ... жеке ... болып табылады. Осыған қарағанда, аударма теориясындағы сәйкестіктер ұғымы да біршама түрде шартты.
Шетел ғалымы Дж. Кэтфорд rank of ... ... ... болу ... ... ... көбі ... баламалылықты анықтап алу керек деп бағалаған [9, 91 б.]. ... ол ... екі ... ... ... бір ... ... қатынасын зерттеу деп анықтайды да , толық аударма, ішінара аударма, тұтас ... және ... ... ... ... бөліп жіктеп, бұлай топтастыруда формалды сәйкестіктер басты рөл атқарады деп ... ... ... аударма теориясында, оның ішінде қазақ аударматануына қатысты еңбектерде де аудармадағы сәйкестіктердің басқа да ... ... ... ... қоймаған. Мысала, бірқатар зерттеулерде баламалылық пен сәйкестіктің ... ... ... көреміз. Осыған байланысты жұмыста Я. Рецкер (заңды ... ... ... В. ... ... Э. ... (контрасивті лингвистиканың аспектісі бойынша- эквиваленттілік; эквиваленттілік объектілерінің нақты бір қарым- қатынастағы ... Ю. ... ... эквиваленттілік және динамикалық эквиваленттілік), Г. Каримова (ңе оңтайлы ... ... ... Л. С. Бархударов (толық сәйкестік, ішінара сәйкестік, сәйкестіктердің болмауы және т.б.) ғалымдардың көзқарастары терең талданып, қазақ және ағылшын ... ... ... негізінде, яғни бір тілден екінші тілге аудару барысында, нәтижесінде мыналар ... ... ... дегеніміз- сирек болады, бұлар, әдетте, бірмағыналас сөздер (жалқы есімдер, ғылыми терминдер, ай, апта, күн аттары); ішінара сәйкестіктер- кеңінен таралған; яғни ... қосу ... ... character); түйісу немесе тоғысу (мысалы, стол- table);
* мағынаның дифференциациясының болмауы (arm- hand); ... ... ... болмауы: баламасыз лексика (жалқы есімдер, номенклатуралық атаулар, жер- су атаулары және т.б.); реалийлер (материалдық және ... ... ... ... ... ... ... (лакуналар) деп атауға болатын лексикалық тілдік бірліктер болатындығы дәлелденді.
Абай жанрлық- стильдік типі және оны аударудың ... ... ... тікелей қатысты. Өйткені аударма- тіл жүйесіне емес, ... ... ... ... Егер осылай болатын болса, онда мәтін деңгейінде фонеманың, морфеманың рөлі айтарлықтай емес, өйткені мәтін үшін негізгі - сөз және сөз ... ... ақ одан әрі ... ... мәнмәтін (абзай, текст, сөйлем). Осы себепті бір тілден екінші тілге аударуда мәтіннің қандай жанр үлгісі, ... жанр типі ... ... алу осы ... ... де, оның ... де баға ... маңызды болып табылады. Мұхтар Әуезовтың пікірі бойынша , ... ... ... (М.С. Сильченко), өсиет- ғақлия, кеңес- әңгіме (Х.Ж. Сүйіншәлиев) педагогикалық трактат (А. Көбесов), өсиетнама (Ә. Қодар) деген пікірлер бар. Р. ... ... - ... ... ... Бұл ... нақты пікір деп бағалаймыз.
Бірақ бұл қалай болғанда да қазақ халқының өзінікі, қазақ ұлтының өкілі қай кезеңде де негізгі мазмұнындағы ... ... ... ... ... сезініп қабылдайды. Ал аудармада жеткізуде осының бәрі мүмкін бола ... ... ... ... ... стильдік сипаттар шоғырланған. Аудармашы оған осы әр жанрлық- стильдік ... ... ... пе немесе тұтас шығарма тұрғысынан, тұтас жанрлық жиынтық тұрғысынан ала ма деген сұрақ пайда болады. Мысалы, былай делінген:
Түпнұсқада:Адам ... ең ... - ... ... қылушылар да неше түрлі болады. Һәм талаптың өзі де түрлі-түрлі. Һәм сол ... ... ... ... де, ... бірі өнерлі, тұрлаулырақ келеді. Уа, ләкин адам баласы я талапты, я талапсыз болсын, әйтеуір керек қылмайтұғыны болмайды. Әрнешік, ... ба, ... ма, ... ... ... ... (44- ... 119 б.)
Ағылшын тілінде: He is the most miserable among men who has no aspiration. Yet there are ... of ... kinds. Those who aspire to ... are not all alike in their ... and strength of will. Talented or not, all of them like to hear praise and are eager for praise, whether merited or ... p. ... ... Ничтожнейший из людей тот, кто не имеет стремления. Но стремления бывают различные. И те, кто ... к ... ... друг от ... по способностям и силе воли. Талантливые или бездарные, все они не прочь услышать похвалу в свой адрес. Они ждут ее, ... или нет, все ... ... ... ... ... мыналар:
Адам баласының ең жаманыдеген тіркес үшін абсолютті сәйкестік болса, онда орыс тілінде самый плохойдеген балама алынған болар еді. ... ... ... ... (ничтожнейший)деген балама арқылы аудармашылар түпнұсқадағы барлық стильдік реңктерді көрсетіп тұр. Сол сияқты Абай қолданған ... сөзі ... ... ... ... емес.
Түпнұсқадағы субъектілік (талап қылушылар) объектіге айналған (стремление); ... ... ... сәйкестік таңдалған (жаман- ничтожнейший; өнерлі, тырлаулырақ- способность, сила; орынды ма, орынсыз ба- заслуженную или нет, всё ... ... ... ... ... ұшыраған. Бұлардың ағылшын тіліндегі көрінісі төмендегідей: жаман- miserable, яғни орыс ... ... ... несчастный, ничтожный, мизерный; талапсыз- who has no aspiration, орыс тіліндегі аудармасы: у которого нет стремления достигнуть что- либо; талап қылушылар- who aspire- кто ... ... ... ... ... ... достигнуть чего- либо, талапты- talented- талантливый; бәрекелді- praise- похвала; достоинство, заслуга); орынды- merited- заслуженный; ал талапсыз, ... болу және ... ... ... ... ... нұсқасында аудармалары жоқ.
Мысалы тілдік аспектіден талдаудың нәтижесінде, ең алдымен, бұндай жайттардың сәйкестіктер теориясына байланысты екендігін көреміз. Сонымен қатар бұл мысал ... ... ... да айқындай түседі, яғни мәтінді түсіндіру мен интерпретациялау көзге түседі.
Сәйкестік- баламалылық- дәлме-дәлдік (адекваттылық): олардың арақатынасы және ... ... аса ... ... бірі ... ... ... айтылғандары тағы бір рет қорыта шолып шықсақ, талданып отырған ... ... ... ... ... ... ... эквиваленттілік- априори болса, кей реттерде адекватты болуды екі ... ... ... ... ... деп ... ... және эквиваленттілік деген ұғымдардың ауқымы кең, айтылатын пікірлерге қарағанда, түпнұсқа мен аударылған мәтін арасындағы мазмұндық, текстуалдық, ... ... ... және ... ... коммуникативтік және прагматикалық ұқсастықтардың болуы, сонымен қатар қабылдаушыда тура түпнұсқаны қалыптастыратындай әсердің жасалуы бір жағынан ... та және ... те. Осы ... арасында сәйкестік деген де айтылады, әрине, бұл басқа ұғымдарға қарағанда, анықтамасы біршама айқын берілген категория. ... ... ... жоғарыда көрсетілгендермен тығыз байланыстағы, сол құбылыстардың деңгейі арқылы анықталатын күрделі құбылыс.
3 АБАЙДЫҢ ҚАЗАҚ ТІЛІНЕН АҒЫЛШЫН ... ... ... ... сәйкестіктер бір тілден екінші тілге аудару үдерісі барысында ... ... ... ... ... ... және ... тілдің нормалары мен узусын ескере отырып аудармашы әрбір аударманың бірілігі үшін іріктеп таңдайтын екі тілдегі қатар тілдік ... осы ... ... ... ... ... аударма нәтижесіндегі (тұтас мәтіндегі, мәнтмәтіндегі) аударманың барлық сипатын талдауға негіз болатын көрінісі деп есептеуге болады.Публицистикалық стиль үлгісі болып ... 21- ... ... ... тілдік бірліктерін талдау барысында анықталғандар:
* Бұл мәтінде лакуналар, баламасыз лексика, реалийлер үлгілері жоқ, сонымен ... сол ... ... ... болып табылатын және қазір архаизм формалар болып есептелетін лексикалық және грамматикалық ... ... ... фарсизмдер) жоқ (ләкин деген сөзден басқа).
* Қарасөз ауызша әдеби тілде баяндау үлгісінде жасалған. Қазақ тілінің синтаксистік құрылымының заңдылықтары сақталған.
Дипломдық жұмыста ... ... ... ... бірліктермен қатар (адам, бала, аз, көп, басқа, іздеу және т.б.) үлкендік, ... ... ... байлаусыз, пайдасыз, сұрамшақ, өсекші, өтірікші, алдамшы, кеселді, надан және тағы басқа типтес тілдік фактілердің ағылшын ... ... ... ... ... үшін ... талдау жасалды. Бұған мысал ретінде үлкен деген сөздің берілуін атауға ... ... ... 1- қолданылған үлкен деген сөздің лексикографиялық сипаттамасы
Түпнұсқадағы сөз, сөз тіркесі
Түсіндірме сөздікте ұсынылуы
Орыс тіліндегі аудармасы
Ағылшын тіліндегі аудармасы
Үлкен
1. ... ... ... дәу, зор ірі. 2. Ауысп. Бұрын туған, жасы артық. 3. Ауысп. Көпті көрген, көне, көп жасаған ... 4. ... ... ... ... 9-т., ... Устар. Непомерная гордость; считающий себя выше других ...(СРЯ; с. 332)
A proud man
Үлкендеген сөздің негізгі (референциалды, ... ... ... ... ... ... ... Сонымен қатар қазақ ұғымында үлкен, жасы үлкен, үлкен кісі, үлкен лауазымды, үлкендер, үлкендік жасау, үлкендігі бар, ... ... және т.б. ... ... ... ... танымның бір бөлшегі ретінде танылады. Осы сөзді қолдануда тура мағынасын алмай, Абай ... ... ... Абай ... ... ... ... бағалай білетін,түрлі кеселді қасиеттерден өзін жоғары ұстап, адал, ... ... ... пайдалы адам семантикасында, мақтаншақдегенге қарама- қарсы позицияда алған, бұны автордың индивидуалды дербес қолданысы деп бағалауға болады.
Ал жанрлық- ... ... ... ... ауызша әдеби тілде баяндап отырғанын көреміз, бұндай жағдайда қазақ тілінің көптеген сөздері ... ... ие бола ... ... Орыс тіліне аударма жасаған мамандардың гордынядеген сөзді алуына себеп болғандар: 1) мәнмәтіннің мазмұны бойынша үлкен деген сөзге сөздіктегі сәйкестікдердің тура және ... ... ... ... 2) автордың бұл сөзді екінші бір лексемаға қарама- қарсы қолданыс ретінде индивидуалды- авторлық қолданыспен пайдаланғаны анық; 3) ... өзі бұл ... ... ... ... ... 4) ... көздеген үгіт- насихаттық, эстетикалық позициясын нақтылайтын сөзді табу қажет.
Осыған байланысты үлкен- a proud man- ... ... ... мағыналық алшақтықтар байқалып, аудармашы пайдаланған a proud man ... ... ... ...
Байқап отырғанымыздай, дәл бір ғана лексикалық бірлік үлкен- гордынядеген ... ... ... ... алып, аудармашының құзыреті, аудармада сәйкестіктер табу және басқа да көптеген транслятология мәселелері бойынша қарастырғанда көптеген қиындықтарға кездесетіндік байқалады және бұл ... ... ... ... ... ... ... анықталады.
Көптеген талдаулардың негізінде Абай аудармаларындағы сәйкестіктердің алты типі ... ... ... I ... ... ... ... сәйкестіктер немесе сөздіктер арқылы анықталған сәйкестіктер деп атауға ... ... ... жеке ... ... ... әке, ... қол, білім, ғылым, мал, тамақ, бірлік, дұшпанжәне т.б.)
Сәйкестіктердің келесі типін (II тип) гиперо- гпионимдік ... деп ... ... Бұл- ... ... әр ... тілдердің арасындағы тіларалық коммуникацияны жүзеге асыруда бірден- бірі тиімді жолдардың бірі және дұрыс жолдардың бірі болып ... (6- ... 19 б.) ... ... ат- ... скот); ас- (food- еда) деген сөздерге скот, еда ... ... ... дәлел бола алады. (18- қарасөз, 41 б.) деген сөйлемдегі жыртықсыз, кірсіз, сыпайы, былғамау, ... ... ... ... ... ... ... толықтырып берілген болса, ағылшын тіліндегі аудармасында олардың бірнеше синонимдермен нақтыланғанын көреміз: (World-18, p. 112).
сәйкестіктердің III типі ... ... сөз ... мәнмәтіннің мазмұны арқылы балама табу арқылы анықталады. Мысалы, Ел бағу; Мал бағу?; Ғылым бағу? (1- қарасөз, 7-8 бб.) деген ... бағу ... ... ... референтті және коннотат мағыналары төмендегіше: Ағылшын тіліндегі аудармасында алынған баламалар: Rule the people?; Shall I multiply the herds?; Occupy myself with ... Яғни ... бұл ... ... баламалардың қатарынан мәнмәтіннің айқын мазмұнын жеткізе алатындай варианттарды алған.
Сәйкестіктердің IV типі ... ... ... ... өз ... өз ... ... сәйкестіктер анықталады. Сәйкестіктердің осы типіне мына фактіні де дәлел етуге болады:
Қазақтың бір ... ... ... 19 ... to a Kazakh proverb: (Word-6, p. ... үшін ... мағынасы- art) аудармашы success- успех баламасын таңдап алғанын дәлелдеу қажет болады. Бұл арада ... ... ... ... ... ... аудармашы өнер сөзінің екінші тілдегі баламасын бірлік сөзінің мағынасына байланыстыра қарап барып, ... ... ... өнер сөзі үшін үш ... ... ... ... (абсолютті сәйкестік деуге болады); өнер- успех; өнер- важность.
Сәйкестіктердің V типі шартты түрде сөзбе- сөз ... деп ... ... Бұл ... ... ... ... (5-қарасөз, 17 б.)- (Word-5, p. 87).
Сәйкестіктердің келесі типі (VI тип) ұлттық-мәдени мазмұнға ие атауларының берілуіне байланысты ... ... ... ұзынқұлақ).
Абая ағылшын тіліне аудармасындағы лексикалық сәйкестіктердің жалпы сипаттамасы деп аталатын бес тармақшадан ... 2 ... ең ... ... ұғымға қатысты мәселелер талданды. Өйткені - жанрлық- стильдік типі жағынан аса күрделі, ... ... ... ие ... ... арқылы терең философиялық ой көрсетілген, сондықтан бар екендігіне негіз бола ... ... ... (17- ... 40 б.) ... ... табанының топырағы көзге сүртерлікдеген тіркесті алайық. Бұл арада автордың айтайын дегені- деген ... ... ... Ал оның ... ... ... осы ... (Word-17, p. 111) болып аударылып, нақты ... ... с. 174) ... ... Яғни аудармашылар көзі көрмейтін адамдеген баламаны алған, осыны сәйкестік деп тапқан. ... ... ... ... ... бұл- ... ал жалпы аударманың лингвистикалық теориясы тұрғысынан келсек, бұл арада ең алдымен түпнұсқадағы ұлттық- мәдени мәні бар, тек қазақ ұлтының шынайы ... ... ... ... ... бар. ... толыққанды аударма жасау үшін кедергі келтіретін яғни туралы айтуға ... ... ... факторлар бар, олар: тікелей тілдік шектеулер, яғни екінші тілде дәлме- дәл сәйкестіктің ... ... ... ... әр ... ... ... ерекшеліктері арқылы айқындалатын шектеулер; әртүрлі тілдердің шыңдық өмірді әр ... ... ... ... ... ... негізінде аудармашының лингвомәдени құзыреті жеткілікті болған жағдайда күрделі мәтінді екінші тілде жеткізуге болатындығы анықталды. Бұны ... түсу ... ... ... концептілік ұғымдар қарастырылды.
Академик Р. Сыздық бірнеше тақырыптық топтарды атап, олардың ... ... ... көрсеткен болатын. Өйткені ғалым айтып отырған дүние; ақыл; адам пенде; көңілжан; саудасаттық; жақсылықжамандық; ... ... ... ... ... және т.б. Зерттеуші Ж. Манкеева көрсететініндей, [10, 274 б.]. Аталған топтардың қатарынан жиі ... ... ... ие сөздерге назар аударылды, сонымен қатар бұлардың ағылшын тіліндегі баламасында да ... ... бар. ... ... ... ... ... Абай шығармаларында пенде сөзі- 29 рет, адам сөзі- 270 рет қолданылған олар әралуан мағынада қолданылады және осы сөздердің шеткергі ... ... ... басқа да сөздер жұмсалады. Мысалы, Абай адам, кісі ... үшін ... ... ... ел, жақсылар, жамандар, ақыл иесі, жан иесі, жігіт және т.б. ... ... ... мәдениетінде адам мен пенде дегеннің арасында айырмашылықтар бар. Адам концептісі кісі концептісіне қарағанда кең ... кісі ... ... мәдени моделдің үлгісі, сондықтан ол паремиологиялық және фразеологиялық қорда көбірек сақталған. ... ... ... ... ие концепт.
Осыған байланысты Абайдың пенде ұғымына және осы ұғымға қатысты тілдік бірліктерді ағылшынша тәржімалауда төмендегідей жағдайлар кездеседі: сөздіктегі ... ... ... тап; ... ... ... ... сәйкестіктер: пенде- mortal-смертный; пенде- differ from those on earth- мирские люди; дін исламның жолындағы пенделер- those who profess Islam- ... ... ... man- ... ... пенде- apostate- вероотступник. Бұл мысалдармен салыстырғанда адам сөзіне және ол ... ... ... қатарларға балама үшін абсолютті сәйкестіктер алынған people сөзі.
Қазақ ... ... ... ... ... қабілеті, сана- сезім деп берліген. Қазақша- орысша сөздікте: ақыл деген сөздің бірнеше баламасы берілген: интеллект; память; разум, ум. Орысша- ағылшынша ... ... ... ақыл ... ... разум- reason; mind, intellect; ум- mind, intellect; wits, head; рассудок- reason; intellect; mind; good sense.
жұмсалған ақыл сөзіне және ... ... ... ... ... сәйкестіктер деп танылады: ақыл- reason; ақыл-intelligence; ақыл кеселі- harmful attitudes of mind және ... ... 68 ... ... ... p. 140). ... ақыл ... тілінде губительные недостатки ума(ақылдың кемшіліктері), ал ағылшын тілінде harmful attitudes of mind(губительный ... ума) деп ... ... ... ... тілдік бірліктердің бір тобы концептісімен байланысты. Өйткені ... ... Абай ... ... ... ... өміріндегі көрнекті құбылыстың бірі. Сондықтан бұл сөздің аясына көптеген сөздер ... ... ... ... ... ... топтастыруға болады: саудагер--> сауда--> сату--> арзан, қымбат--> ақша, пұл, пара--> байлық, кедейлік--> қарыз, несие, борыш--> мал--> ... ... ... осы ... ... ... талдау жасалып, екінші тілдегі баламаларының сәйкестік деңгейі анықталған. ... ... ... ... ... ... ... сәйкестіктер: саудагер- merchant- купец(I тип):
(44- қарасөз, 120 б.). Tomakesomeprofit- можно не дурно заработать (выгодно использовать что- ... ... ... ... из ... ... (42- ... 112 б.).
Сауда жимақ- sell something at a premium- выгодно продать.
Sell something at a premium, ол бір нәрсенің үлкен сұраныста екендігін ...
(25- ... 52 ... ақшасымен тікелей орысшаға аударсақ деньгами, средствами народа, бірақ дәнекер тілінде, орыс тілінде когда кто- то ... на себя все ... ал ... ... ... foot the bill деп ... тұр, яғни ... расходы (по счету).
(8- қарасөз, 23 б.).
(41- ... 110 ... ... ... бойынша пара дегеніміз- жасырын түрде төленетін ақы, ауыз бастырық. Ал паралау ... пара ... ... алу [5, 502 б.]. Осы ... орыс тілінде подкупать деп берген, ағылшын тіліндегі аудармасы bribe. ... пара белу (АҚС, 33 б.), БАРС ... ... русский словарь) бойынша ол взятка, подкуп; предлагать, давать взятку, подкупать (БАРС, I, с. 127)- ... ... ... ...
... анықталуына байланысты тілдік бірліктердің бір тобы ұлттық- мәдени мазмұнға ие сөздер болып табылады. Ұлттық- мәдени мазмұнға ие ... ... ... ... біз шартты түрде ұсынамыз, бұл, біріншіден, ұлттық реалийлер және баламасыз лексика ұғымдарына, фондық лексика, аудармадағы ... ... ... Бірақ тілдік материалдары осы шығармада қолданылғандардың философиялық, публицистикалық ... ... бар ... және ... ... түрленуі басқаша екендігін байқатты.
Аударма үдерісінде де және оның ... де ... ... ... ... ... ... және қызықтырған мәселелердің бірі болып келді. Бір қарағанда бұл мәселе анықталған да сияқты. Өйткені аударматану ... ... ... ... А. ... өзі бұл ... ... алдымен дегенді түсіндірді. Кейініректе В. Виноградов терминін ... бұл ... ... дегенге жақын, бірақ оған қарағанда тар мағынада болады деген көзқарасын білдірді. [11, 87 б. ]. ... ... ... ісінде ұлттық реалийлердің берілуімен тығыз байланысты. Аудармашының лингвомәдени құзыреті жан- жақтылығы мен тереңдігі осы арқылы айқындалады. Оның үстіне сияқты ... ... ... бұл ... ... айқын көзге түседі.
Берілген дипломдық жұмыста осы мәселеге қатысты барлық дердік пікір- көзқарастар зерделеніп, тұжырымдалған. Пікірлерді қорыта келгенде, ... ... ... бар екендігін аңғаруға болады (мысалы, шаңырақ- иман деген сөздер бір ұғымда бола алмайды).
ауыл , ... ... ... В. ... ... тұрмыстық реалийлер тобына жататындығы дау туғызбайды. Ал ұзынқұлақ, сарт, ноғай, ағайын, сарт- сұрт, болыс, шабарман, ... ... кер, ... ... би, той, ... ... ... жәуанмәртлік, топбасы, елбасы және т.б. сөздер- Абай философиясын жеткізетін ұлттық- мазмұнға ие, семантикасы жаңа реңк ... ... ... 38- ... ... ... ... түсіндірмесі жақсы адам), сиддық (мәтінтанушылардың анықтамасы- шындық), кәрәм (ізгілік) деген ... бар. Орыс ... ... ... ... ... ... с. 222). Ал түпнұсқадағы сөйлемді көрелік: (38-қарасөз, 91 б.).
Дәл осындай тілдік бірліктер ұлттық реалий және баламасыз лексика деген ... ... ... ... ... тілдік бірліктерде:
- шығарманың жанрлық- стильдік ерекшелігі бар, яғни 38- інші қарасөз терең философиялық ... ... ... ... ... ойын жеткізу үшін Абай сол кезеңде әдеби тіл болып саналған шағатай тіліне тән лексикалық- грамматикалық құрылымды ... яғни ... діни ... ... сол ... қазақ даласына таралған араб- шағатай тілідегі жазба нұсқаларында кездескен сөздер мен сөз тіркестері;
- сондықтан түпнұсқасын жариялаушылар көптеген ... ... ... ... сай ... беруге тырысқан. Алайда кейбір сөздердің түсіндірмесі нақты деп айтуға болмайды, мысалы, жәуанмәртлік деген қарасөзде діни, ... ... ... деп ... ... ... рауаж, инсаният, бижай, шафхат, шәкірлік, захир, мархамат, махсини типтес көптеген сөздер бар. Бұндай ... ... ... барысында ұлттық реалий мен баламасыз лексикадан ауқымы терең, аудармашының лингвомәдени құзыретінің жоғары деңгейде болуының қажет екендігін білдіреді.
Кербез ... ... орыс ... ... ал ... ... fop деген мағынаны білдіреді. Бірақ Абай оны жағымды мағынада емес, ... оған ... және ... мән ... тың ... ... Сондықтан да орыс тіліне аударушылар осы сөзді реалий немес баламасыз лексика ретінде алады және кер, кердең ... ... ... ... ... ... слове кербез вижу родство со словами кер, керден, ... ... от этих ... ... 18, с. 175).
In the word kerbez [fop] I discern a relationship with the word ker [conceited] and kerden ... ... that ought to warn people against a vice of this kind ... p. ... ... иман сөзі діни мағынада емес. Жалпы, бұл сөздің қазақ ұғымындағы философиялық- тәрбиелік мазмұның аудару ісін қиындатады. Қазақ ... ... ... бойынша деген анықтаманы және иманды адам, иманжүзді, иманмен қаптап қойғандай, иманы күйсін, иманы бетінде үзілген, имандылық, ... жоқ ... ... тіркестер мен сөздерді кездестіреміз. Абайдың да осы сөзді қолданғандағы айтпағы осы мағыналарға жақын. Абай былай деп жазған: ... ... иман ... ... ... өзі ... шын діни шыншылдап жаны ашып тұрмаса, салғырттың иманы бар деп болмайды (12- ... 30 б.). ... ... ... ... ие ерекшелігін жақсы аңғарған аудармашылар орыс тілінде (Слово-12, с. 164) деп берсе, ағылшыншада >. We are incapable of ... their ... and grasping the meaning of their ... деген сөйлемде мәнмәтіннің орыс тіліндегі аудармасында аудармашы ... ... ... тура мағынасында емес, , яғни ағылшын тілінде деп аударып, сөз қосу мен ... ... ... ... аудару тәсілдерді қолданғаның көріп отырмыз. Сонымен қатар, аудармашы дегенесімдікті немесе ... ... ... емес, , яғни ағылшын тілінде деп көпше түрде аударып, - сын есімін қосуды жөн көрді. ... ... ... 45 ... алдымен орыс тіліне аударылған болатын. Осыған орай, ағылшын ... ... тура ... яғни ... тілінен емес, бірақ орыс тілінен аударылғанын берілген мысалдан анық байқауымызға болады.
* - дейміз, артығын білмейміз, ... ... ... "Ты живи своим умом, а я своим проживу", "Чем быть богатым чужим ... ... быть ... да ... . Or:

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 43 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Абайдың «Қара сөздерін» қазақ тілінен ағылшын тіліне аударудың прагматикалық аспектілері22 бет
Музыкалық қабылдау – әлеумет мәдениеттік және психологиялық-педагогикалық мәселесі. Музыкалық қабылдаудың түрлері4 бет
Студенттердің рухани-адамгершілік дамуына «Өзін-өзі тану» дәрісінің ықпалы3 бет
Қазақстанда табиғатты қорғау ғылым аспектілерінің орнығуы3 бет
2-3 сынып оқушыларын ағылшын тілінде сөйлеуге үйрету17 бет
Aғылшын және қaзaқ тілдеріндегі келер шaқ63 бет
Turbo Pascal-дағы жолдық қатарлар15 бет
XIX ғ. II жартысы, XX ғ. бас кезіндегі қазақ әдеби тілінің діни лексикалық сипаты5 бет
«Тіл туралы» заң- ана тіліміз қазақ тіліне мәртебе берілді.8 бет
«қазақ тілінен ағылшын тіліне машиналық аударудың лингвистикалық сөздіктерін apertium платформасының негізінде жасау»33 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь