Қазақтың шешендік сөздері

Қазақ ауыз әдебиетінің бір түрі – шешендік өнер. Шешендік өнер – ақындық айтыс секілді қазақ әдебиетінің өзіндік ерекшелігін көрсететін негзігі жанрлардың бірі.
Әдетте, шешендік өнер айтыс – дауларда туып дамиды. Сондықтан елдің, ердің тағдыры сарапқа түсетін, соғыс-бітім секілді маңызды мәселелер сөз болатын сот залдары, парламент сарайлары, сондай-ақ халық көп жиналатын астар мен тойлар, міне сондай сарамжал шешендер мен саяси қайраткерлер сөз сайысына түсетін, сыннан өтетін және шынығып шыңдалатын орындар – форумдар болған. Есімдері әлемге әйгілі тілмар шешендердің көбінесе мемлекет қайраткерлерінен, заң қызметкерлерінен, парламент мүшелерінен шығатыны кездейсоқ емес. Мәселен, ежелгі Афин шешені Демосфен, Рим шешені Цицерон әуелі адвокат, кейін парламент басшылары болған. Ал ХІХ-ХХ ғасырларда өмір сүрген орыс шешендері П. А. Александров, Ф. Н. Плевако, А. Ф. Кони адвокаттар еді. Сол сияқты белгілі қазақ шешендері Төле Әлібекұлы (1663-1756), Қазыбек Келдібекұлы (1667-1763) және Әйтеке Бәйбекұлы (1682-1766) дау жанжалды шешетін билер болған.
Қазақ шешендігінің жалпы шешендік өнерден өзіндік ерекшеліктері бар. Ең алдымен қазақ шешендерінің сөздері ауызекі айтылып, ауызша таралған, қағазда емес, халық жадында сақталған. Сондықтан олар бастапқы қалпында емес, бізге кейінгі ұрпаққа ұзын-ырғасы, үзік-жұрнағы ғана жеткен, олардың өзі де ауыздан ауызға ауыса жүріп, өңдеу-жөндеуге көп ұшыраған, әледенеше ұрпақтың, талай таптың санасынан, сарабынан өткен, сөйтіп қысқарып, ұстарып, жалпы халық шығармасына айналған.
Шешендік сөздер қазақ ауыз әдебиетінің басқа түрлері сияқты ауызша шығып, ауызша тараған. Қонақта, немесе бір мәселені талқылау үстінде көп жаcаған, кәрі құлақты қариялардың аузынан шыққан жүйрік ойлы, жүйелі сөздерді құйма құлақ талапты жастар, өнер қуған қызбозбала жаттап алып, жүоген-тұрған жерлерінде, ойын-жиындарда айта жүрген. Өзінің қажетіне, өмірдің тілегін қарай жаңартып-жаңғыртып отырған. Қажетсіз қабыршағынан арылып, селкеу арқауы ширап, көптің көкейіне қонақтаған үлгілі сөз ғана сақталып, өмір сүрген. Заман тілегіне, халық мүддесіне жауап беретін баталы сөз, ақылды ойлар ғана халықпен бірге жасап, ұдайы жаңғырып, жасарып отырған.
Шешендік сөздер ертегі-аңыздар мен халық поэзиясынан іріктеліп, сұрыпталып, бөліне отырып, халықтық бірыңғай әдеби тіліміздің қалыптасуына себепкер болған. Шешендік сөздердің сөйлем құрылысы мен сздік құрамы, мазмұны, тұлғасы да қазіргі әдеби тілімізден аса алшақ емес. Тек шешендік сөздердің сөздік қоры қазіргі әдеби тілімізден сөздік қорынан әлдеқайда кем де кедей. Оның есесіне шешендік сөздер ауыз әдебиетінің басқа салаларымен қосылып, қазіргі қолданылып жүрген сөздігіміздің негізгі қоры, ұйтқыс есепті. Демек, шешендік сөздерді зерттеп-талдау, оқып-үйрену ана тіліміздің байлығын, сөйлем құрылысын, дұрыс сөйлеу заңын жетік білуімізге, сайып келгенде, әдеби тілімізді дамытып, ой-өрісімізді кеңейтуге себепші болмақ.
        
        Р Е Ф Е Р А Т.
Тақырыбы: Қазақтың шешендік сөздері.
Қазақ ауыз әдебиетінің бір түрі – ... ... ... өнер – ... секілді қазақ әдебиетінің өзіндік ... ... ... ... ... өнер айтыс – дауларда туып дамиды. Сондықтан елдің,
ердің тағдыры сарапқа түсетін, ... ... ... ... сөз
болатын сот залдары, парламент сарайлары, сондай-ақ халық көп жиналатын
астар мен ... міне ... ... ... мен ... ... ... түсетін, сыннан өтетін және шынығып шыңдалатын орындар – форумдар
болған. Есімдері әлемге әйгілі тілмар ... ... ... заң ... парламент мүшелерінен шығатыны
кездейсоқ емес. Мәселен, ежелгі Афин шешені Демосфен, Рим шешені ... ... ... парламент басшылары болған. Ал ХІХ-ХХ ғасырларда өмір
сүрген орыс шешендері П. А. Александров, Ф. Н. ... А. Ф. ... еді. Сол ... белгілі қазақ шешендері Төле Әлібекұлы ... ... ... ... және Әйтеке Бәйбекұлы (1682-1766)
дау жанжалды шешетін билер ... ... ... ... ... ... ... бар. Ең
алдымен қазақ шешендерінің ... ... ... ... ... ... ... жадында сақталған. Сондықтан олар ... ... ... ... ұрпаққа ұзын-ырғасы, үзік-жұрнағы ғана жеткен, олардың
өзі де ауыздан ауызға ауыса жүріп, өңдеу-жөндеуге көп ... ... ... ... ... сарабынан өткен, сөйтіп ... ... ... ... ... ... ... ауыз әдебиетінің басқа түрлері сияқты ауызша
шығып, ауызша тараған. Қонақта, немесе бір ... ... ... ... кәрі ... қариялардың аузынан шыққан жүйрік ойлы, жүйелі
сөздерді құйма құлақ талапты жастар, өнер ... ... ... ... жерлерінде, ойын-жиындарда айта жүрген. Өзінің ... ... ... ... отырған. Қажетсіз қабыршағынан
арылып, селкеу ... ... ... көкейіне қонақтаған үлгілі сөз ғана
сақталып, өмір сүрген. Заман тілегіне, халық ... ... ... ... ... ... ғана халықпен бірге жасап, ұдайы жаңғырып, жасарып
отырған.
Шешендік сөздер ертегі-аңыздар мен ... ... ... ... ... халықтық бірыңғай әдеби тіліміздің қалыптасуына
себепкер болған. Шешендік сөздердің сөйлем құрылысы мен сздік ... ... да ... ... ... аса алшақ емес. Тек шешендік
сөздердің сөздік қоры қазіргі ... ... ... ... ... кем
де кедей. Оның есесіне шешендік сөздер ауыз әдебиетінің басқа салаларымен
қосылып, қазіргі ... ... ... ... ... ... ... шешендік сөздерді зерттеп-талдау, оқып-үйрену ана тіліміздің
байлығын, сөйлем құрылысын, дұрыс сөйлеу заңын жетік білуімізге, ... ... ... дамытып, ой-өрісімізді кеңейтуге себепші болмақ.
Қазақ шешендік сөздерді мазмұнына қарай, шешендік ... ... ... дау деп үш ... ... ... адам арасындағы қарым-қатынасты, шешендік толғау халықтың
философиялық көзқарастын көрсетеді десек, шешендік дау қазақ ... және ... ... ... ... ежелгі әдет ... ... ... ... жер ... ... ... құн дауы, мал
дауы және ар (намыс) дауы деп беске бөлеміз.
Қалыптасқан мемлекеттігі, қабылданған заңы жоқ феодалдық елде ... ... ... ... ... ... ... білетін тәжірибелі
адамдарға жүгінумен шешілген. ... ... ... ... институт, билік-төрелік айту дәстүрі, әдет заңы қалыптасқан.
Ар дауы адамдар арасындағы намысты жыртумен шектелмейді. Жер, жесір,
құн, ... ... ... де бір ... ... ... ... жағынан атақ-абырой үшін тартыс жатады. әсіресе, ел-елдің арасында
жүргізілетін ...... ... елші ең алдымен елінің намысын
қорғайды. Өйткені жердің бүтіндігі, елдің ... әр ... ... құқы және ... ақы, ... терімен тапқанына өз иелігі, тағы
басқалар сайып келгенде, әр халықтың ары мен намысы болып ... ... ... түсінік сөзбен басталады. Түсінік сөзде
айтылмыш шешендік ... ... ... ... қандай жағдайда
туғандығы мен кім айтқандығы баяндалады. Түсінік сөздің көркем болуы ... тек ... әрі ... ... шарт. Сондықтан да шешендік сөз
құрамының бұл бөлімін айтушы ықтиярынша өзінің мүддесі мен мақсатына ... ... ... ... ауыстырып жіберуге мүмкіндігі бар.
Түсінік сөзідң өзі көркем болмағанымен, шешендік ... ... ... ... ... үшін мәні зор.
Әдетте шешендік сөз түсініктен кейін немесе онымен аралас айтылады.
Шешендік сөздің тілі ... ... терң ... бірге сөздері
сұрыпталған, сөйлемдері қалыптасқан болып келеді, ... ... ... ... кез ... ... қолынан келе бермейді.
Сондықтан түсінік сөздей емес, ... сөз ... ... ... сөздерді құрылысына қарай термелі сөз, пернелі сөз деп екіге
бөлуге болады. Құрылысы ... ... ... ... ... сөз
дейміз. Шешендік термелі сөздің өлең-жырдан ... ...... үшін буын-бунақ саны біркелкі болып келуі шарт емес. Оның үстіне
шешендік ... ... ... гөрі ... ішкі ... ... ... Сондықтан да өлең-жырда буын ... ... үшін ... артық сөздер шешендік термеде ... тек ... ... ... ... ... түр жағынан ақ өлеңді еске түсіреді.
Негізінде өлең - әнмен, жыр - әуенмен айтуға ... Ал ... ... ... ... ... ... Оның есесіне ... ... ... ... ... ... ... шешендік терме біркелкі
буын, бірыңғай ұйқастан қашады деген ұғым тумасқа керек. Қайта шешендік
сөздерді мәнділігіне, ... ... ... ... ... бірге олардың
өзара ұйқасып, үндесіп келуіне үлкен мән ... қара ... ... ... сөздерді пернелі сөз дейміз.
Шешендік пернелі сөздің ерекшелігі сөздері ... ... бірі мен ірі ... ... қарайлас ықшам келеді.
Шешен кісі желдірте, екпіндеп сөйлеп ... ... сөз ... бірде үндесіп, өлең сияқты естіледі.
Термелі сөзге де, пернелі сөзге де ... ... ... ... ... ... ерекшеліктер бар. Ең алдымен шешендік сөздердің көлемі
шағын, сөйлемі ықшам келеді дедік. Оның өзі ... ... ... ... ... ... сақтауға да, керек кезінде жаңғыртуға да қолайлы,
тыңдаушысын ... ... ... үйіріп әкетуге ыңғайлы.
Өйткені «Көп сөз қола, аз сөз ... деп ... көп ... бос ... одан ғөрі ... айтылған бір ауыз сөзді татымды сөзді артық
санайды, жадында сақтап қалады.
Бірақ, шешендік сөз – қысқа ... ... ... бір оқиғамен
байланысты туған, белгілі адамдардың атынан айтылатын сөздер. Бұл ... ... ... ... ... ... келу, тыңдаушыны иландыра білу
– ауыз әдебиеті үшін де, жазба әдебиет үшін де қажетті қасиет.
Шешендік сөздердің құндылығы тек шындығында ... ... ... жол, қиыннан сөз табу – шешеннің бағалы қасиеті.
«Көшерімді жел ... ... сай ... соны ... жіберген хан
ақымақ па, сұрай келген сен ақымақ па?» - деп Қаңбақ атынан ханға айтатын
Жиреншенің сөзі – ... ... ... ... Шешендік сөздердің
тартымдылығы тапқырлығымен бірге, дәлелдігіне, ... ... ... тағы бір ...... ... дыбыстары үндес
келеді.
Шешендік сөздердің сырын ашып, сынын келтіретін ... ...... ... ... «Бір оқты ... көтереді, екі оқты
бұлан көтереді» деп қазалы қаралы жанды жаралы жануарға ... ... ... сұлу ... сүйкімді мазмұн береді.
Жақтағанын өсіре, даттағанын өшіре бейнелеу де ... ... ... ... бір ... шешен, шалымды жүйрік алқалаған топты аузына қаратып, қарсы
жақты ... ... ... үшін ... ... ... ... шешендік сөздері қиыннан қиысқан, өзіндік орны, көркемдік
ерекшелігі бар халық ауыз әдебиетінің дербес, әрі ... ... ... ... өнер ... көкейге тоқып, көп үйренуді
тілейтін, ... ... ... ... ... ... ... өнер.
Нағыз шешен үшін сөзге шебер болу жеткіліксіз. Табанда тауып сөйлейтін
тапқыр, топқа ... сөз ... ... сөз ... ... болу ... Шешендік өнердің қиындығы туралы айтылған:
Көш бастау қиын емес –
Қонатын жерде су бар.
Қол бастау қиын емес ... ... жау ... ... сөз ... қиын.
Шешуін адам таппас дау бар, -
дейтін сөз соны аңғартады.
Асылы шешен кісі өз заманының озат ойшылы, оқыған, оқымаса да ... ... ... ... ... ... тиіс. Бізге есімдері
аңыз, әңгімелерден мәлім Аяз би мен Жиренше ... ... мен ... сондай от ауызды, орақ тілді адамдар болған.
Демек, шешендік сөздерді озат ойшылдар мен тілмар шешендер жасап, халық
сынынан, ғасыр шыңдауынан ... Сөз ... ... ... ... ... ... болады.
Қазақ шешендік сөздерін шешендік арнау, шешендік толғау, шешендік дау
деп мазмұнына қарай үшке бөлдік. Осыған орай жинаққа енген сөз ... ... ... ... ... ... ... бөлімге біреу арнай айтқан
әңгіме, сын, әзіл сөздері; шешендік толғауға тақпақ – термеден ... ... ... ... ... ... ... айту) сөздер; ал
шешендік дауға жер, жесір, құн, мал және ар-намыс дауларымен байланысты
туған ... ... ... ... – мазмұны мен түрі жағынан алғанда аңыз
әңгімелерге жақын. Бірақ әңгімеге қарағанда ... ... ... ... ... өсиет-насихатқа құрылады, баяндаудан гөрі мақал-нақыл
сөздерге бейім болады. Құрамында қарасөз бен өлең сөз ... ... ... ... ... ... ... ақындық толғау-
термеге ұқсайды. Бірақ бұл ұқсастық форма жағынан ғана, ал ... ... ... ... ... ... ақыл айтылады,сөйлемдері
тапқырлық ойға құрылады. Шешендік даулар көлемі шағын, оқиғалы әңгіме
(новелла) ... ... ... ... мен кейіпкер сипатталмайды, сол оқиға
тұсында туған «бір ауыз» тапқырлық ой, шешендік сөз ... ... ... оқиғасымен кейіпкерлерінің реалистігіне, сөйлем құрылысының
шеберлігі мен тілінің көркемдігіне ... ауыз ... ... ең ... ... жанры деуге болады.
Мазмұны халыққа таныс, құрылысы қалыптасқан терең ойлы, көркем тілді,
үлгілі сөздер ғана шешендік сөз бола ... ... бір ... ... халық шешендігінің айырмасы үлкен.
Ең алдымен ... ... ... сөз ... ... ... түйіні, бір түйір
дәні. Оның үстіне ... ... ... ... өтіп, халық арасында
кең таралып, нақылға, тақпаққа айналып кеткен сөздер.
Шынайы шешендік қиалдан тумайды, өмірлік ... , ... ... көп ... тәжірибе мен сан рет қайталау арқылы ... ... ... ... ... ... айналады. Оның үстіне әр
дәуірдің, әр түрлі сөз шеберлерінің ... , ... ... ... ... ... жүрекке жылы» тиетін сүйкімді үн мен ырғаққа ие болады.
Мазмұны терең, тілі көркем, ақылға ... ... ... сөз ... сөз ... ... сөз деп аталады.
Қазақ тарихында батыр-билердің, ақын-жазушылардың аталы,үлгілі сөздерден
үйренбегені, үлгі алмағаны жоқ. Махамбет пен ... ... ... ... ... ... ойға толы. Белгілі ағартушылармыз
Ыбырай Алтынсариннің, Шоқан Уалихановтың еңбектерінен, әсіресе хаттарынан
қазақтың дәстүрі шешендік ... ... «мен ... тұрады. әсіресе
қазақ әдебиетінің классиктеі Абай ... пен ... ... ... ... ... ... айқын сезіледі. Өлең,
дастандарын ... ... ... ... ... ... ... шешендерінің үлгі-нұсқасы мол.
Дәстүрлі шешендік өнердің белгілі қазақ совет жазушыларына ... аз ... ... әсерлерді біз ең ... ... ... ... алғашқы әңгімелері менпъесаларынан көреміз. М.Әуезовтың «Еңлік-
Кебек» пъесасынан, Ғ. Мүсіреповтың «Ана туралы ... ... ... тамаша үлгілерін кездестіруге болады. Халық шешендік
өнерінің осындай игі ықпалы ... ... ... ... Ілияс
Жансүгіровтың, Бейімбет Майлиннің, Сәбит Мұқановтың Ғабиден Мұстафиннің,
Әбділдә Тәжібаевтың, Иса ... ... ... ... т.б. ... ... ... да табылады.
Әлбетте, халық әдебиеті, соның ішінде дәстүрлі шешендік өнер ... ... ... ... ғана ... бола алады. Дәлірек
айтқанда, шешендік сөздерден жүйелі ойлау, ойды ... ... ... ... ... ... үйренуге, ойынды немес сөз арасында дайын
үлгілерді орынды-орынсыз қыстырмалай беру оқушыға кері әсер ... ... ... ... ... керісінше қалай әер етті, халық
мұрасынан қай жазушы қалай, қаншалықты үлгі алды ... ...... керек ететін, әдебиет зерттеушілерінің алдында тұрған проблемалық
мәселе. Біздің мақсатымыз реті ... ... ... ... ... ... қалыптасып дамуына, тез жетілуіне белгілі ... ... ... тек атап қана ... ... ауыз ... соның ішінде дәстүрлі шешендік сөздері,
міне сондай халық сақтаған, халық өңдеуінен өткен құнды мұралардың, ... бірі ... ... ... ... ат ... пәленнің «сөзі», пәлен «былай
деген екен» деп келеді. Сондықтан сөздерді бір-бірінен ажырату және ... ... үшін ... ... ... ... ат ... ауыз
әдебиетінің басқа түрлері сияқты шешендік сөздер де көп нұсқалы болады.
Дәстүрлі шешендік сөздер фольклордың басқа түрлері сияқты көне мұра. ... өзі ... ... ... қауымның дүниеге көзқарасы, ... ... ... ... ... ... ... әркімнің пірі,
қыдыры болады деп сену ... ... ... ... мен байлардың,
әсіресе билер мен батырлардың есімдері жиі аталады.
Қорытып айтқанда, шешендік сөздер, ... ... ... туған
мұра, халықтың асыл қазынасы. Мазмұны халықтың бастан кешірген ... мен ... ... Өмірге, дүниеге көзқарасын, ой-өрісін
бейнелейді. Халық өзінің қиялдаған арманына ... да ... ... ... ... сан алуан құбылыстарын бір-бірімен теңеп, салыстырып,
болашағын болжап, қиялдап сөйлеген ... ... ... жетуге
құлшындырып, рухтандырып отырған, қуаныш үстінде дем берушілік, ... ... ... ... ... шешендік сөздер қазақтың сан ғасырлық өмірінің, ... үшін ... ... ... ... ... ... күресінің
айнасы деуге де болады.

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 5 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Қазақтың шешендік сөздері арқылы студенттерді тапқырлыққа тәрбиелеу34 бет
Ақтамберді жыраудың өмірі жайлы деректер17 бет
Сырым Датұлының шешендік өнері 10 бет
Шешендік өнердің халықтық сипаты3 бет
Бала тәрбиесіндегі халықтық ұстанымдар. Бала тәрбиесіндегі халықтық ұстанымдар: бала тәрбиесінде нақыл, қанатты, шешендік сөздер қолдану, бесікке бөлеу тәрибиесі11 бет
Батыс Қазақстан өңірінің фольклоры (әпсана-хикаяттар, аңыздар, шешендік сөздер, тарихи өлеңдер, тарихи жырлар, айтыстар, дастандар)148 бет
Бөлтірік шешеннің билік сөздері14 бет
Шешендік сөздер6 бет
Шешендік сөздер жайлы144 бет
Шешендік сөздер мағынасы5 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь