Кеңес өкіметі және оның орнауы мәселелері ұлт зиялылары еңбектерінде

КІРІСПЕ
1 Кеңес өкіметі және оның орнауы мәселелері ұлт зиялылары
еңбектерінде
1.1 Заки Валидидің және Г. Сафаровтың кеңес өкіметі туралы
көзқарастары
1.2 Мұстафа Шоқай және ұлт зиялылары Түркістанда Кеңес
өкіметінің орнауы сипаты туралы
1.3 Қазақстанда кеңес өкіметі орнауы тарихы кеңестік тарихнамасы
2 Қазақстанда Кеңес өкіметі орнауы туралы жаңа көзқарастар
2.1 Мәселенің Тәуелсіз Қазақстан кезеңінде зерттелуі
1.2 Кеңес өкіметі орнауы және оның тарихи маңызы шет ел
әдебиетінде
Қорытынды
Пайланылатын әдебиеттер
Тақырыптың өзектілігі. Қазақстан Республикасы тәуелсіздік алғаннанға дейін қазақ халқы өз даму жолында сан қилы заманды бастан кешірді. Жетпіс жылдан астам өмір сүрген кеңес өкіметі тарихы тарих ғылымында үлкен орын алады. Сол себепті оның бастау көзі, яғни Қазан төікерісінің тарихы әлі де болса толық зерттелмей отыр. Кеңестік ғылымда Қазан төңкерісі Қос Өкіметті жойып, орнына пролетариат диктатурасын орнатты. Осы кезеңде кеңес Өкіметінің орнауы обьективті құбылыс деп баға берген бұл дәуірдің зерттеушілеріне қазақ қоғамының шынайы өмірі, олардың зомбылық көруі және сонымен қатар кеңес өкіметінің саясатына қарсы шыққан қазақ ұлт зиялылары үлкен соққы берді. Олар өз еңбектерінде кеңес өкіметі қазақ жеріне қарулы күреспен орнатылып, оның қазақ еліне қажетсіз екендігін дәлелдеген. Ұлт зиялыларының наразылық көрсетуінің бірден бір себебі кеңес өкіметінің сырттан таңылғандығы, қазақ елі оған дайын еместігі әрі ешбір пайдасыздығын айта отырып, бұл большевиктерінің саясатына қарсы шығып, қазақ елінің атынан ұлт зиялыларының кеңес өкіметі саясатына наразы болды. Зиялылардың сол кезеңдегі көзқарастары мен пікірінің шынайылығына тәуелсіздік жылдары көз жеткізілді. Осы орайда олардың рухани мұрасын зерттеудің маңызы арта түседі.
Ұлт зиялыларының Қазақстанда кеңес өкіметі және оның орнауы мәселелеріне арналған еңбектері талданды. Дегенмен ұлт зиялыларының барлығы дерлік аталмыш мәселені арнайы зерттемеген. Тоталитарлық жүйе кезеңінде отандық тарих ғылымында Қазақстанда кеңес өкіметінің орнауы ғылыми тұрғыда зерттеліп, бірқатар еңбектер жарияланды. Сонымен қатар Қазақстанда кеңес өкіметі орнауы тарихнамасы арнайы зерттеу нысанына алынбай,мәселе кешенді түрде қарастырылмады. Осы себептен оны зерттеу мәселесі қайта қаралып, оның шынайы бейнесін, ақиқат беттерін ашу маңызды болып отыр. Алайда тарихшылар кеңес өкіметінің орнатылуын обьективті түрде зерттей алмады.Әлемдік маңызы бар оқиғаның шынайы тарихына байланысты ой пікірлер қайта құру кезеңінде айтыла бастады. Қазақстан өзінің тәуелсіздігін алғаннан кейін кеңес өкіметінің орнауы мәселесі жаңа тарихи таным тұрғысында зерттеле бастады. Мәселенің тарихы толық зерттелмегендіктен оның тарихнамасы туралы айту қисынсыз. Сондықтан да Қазақстанда кеңес өкіметінің тарихнамасын талдау ғылым үшін маңызды. Себебі бұл мәселе қазақ тарихындағы елеулі оқиғалардың бірі болып саналатындықтан, біз осы тарихнамалық талдау арқылы оның шынайы болмысын айқындай түспекпіз. Егеменді Қазақстан, тұғыры биік ел болғандықтан осынау уақытқа дейін сан қилы кезеңдерді бастан өткергеннен кейін кеңестік идеология шырмауында қалған тарихты жазуды жаңадан қолға алып, әсіресе Қазақстанда кеңес өкіметі орнауы тарихымен қоса тарихнамасы да осы күнгі өзекті мәселердің бірі болып табылады. Сол себепті біз аталған мәселе бойынша барлық ғылыми еңбектер негізінде оның тарихын тарихнамалық тұрғыда зерттеуіміз қажет.
1. Елеуов Т. Қазақ ауылында Совет үкіметінің орнауы және нығаюы. –
Алматы., 1967.
2. Покровский С. Ленин и победа Советской власти в Казахстане. – Алматы., 1970
3. Турсунбаев А. Путь Казахстана к социализму. – Алматы., 1970.
4. Әйтімов З. Ұлы Октябрь және Қазақстан. – Алматы., 1978. – 24б.
5. Қара А. Мұстафа Шоқай: Өмірі. Күресі. Шығармашылығы. – Алматы., 2004.
6. Омарбеков Ш.Т. 1917 жыл: Қазақ интеллигенциясының көзқарастарын тарихнамалық талдау.
7. Нұрпейісов К. Алаш һәм Алашорда. – Алматы.,1995.
8. Қойгелдиев М. Алаш қозғалысы. – Алматы., 1995
9. Ахмет Заки Валиди Туган 1890-1990: Материалы к изучению жизни и творчества. – Уфа., 1990.
10. Кульшарипов М.М., Юлдашбаев А.М. Заки Валиди полтик и ученый востоковед. –Уфа., 2010.
11. Султанбеков Б. История Татарстана. – Уфа., 1996.
12. Сафаров Г. Колониальная революция (Опыт Туркестана). – Алматы.,1921.
13. Чокаев М. Туркестан под властью Советов. – Алматы., 1993.
14. Бөкейхан Ә. Таңдамалы ( Избранное) / Гл. ред. Р. Нургалиев. – Алматы., 1995
15. Рыскулов Т.Р. Избранные труды. – Алматы.,1984.
16. Елеуов Т. Қазақстанда Совет Өкіметі қалай орнады. – Алматы., 1970.
17. Жүсіпбеков С. Жетісу большевиктері Совет өкіметін орнату жолындағы күресте.- Алматы., 1973.
18. Есмағамбетов К.Л. Қазақтар шет ел әдебиетінде. – Алматы., 1995
19. Ахметзаки Валидов. Башкортостан. Энциклопедия.- Уфа., 1994.
20. Қыдырәлі Д. Мұстафа Шоқай. – Алматы., 2001.
21. Омарбеков Т. Пантюркизм: тарихы және салдарлары. //Ақиқат. 1997. №11.
22. Әмірхан М. Заки Валиди. «Тілден, діннен айырылмаңдар!. //Қазақ әдебиеті».1998 ж. 12 қазан
23. Қойгелдиев М. Ұлттық саяси элита. – Алматы., 2002.
24. Мұстафа Шоқай хаты// ҚазҰУ Хабаршысы.2001 №1
25. Шоқай М. Таңдамалы. – Алматы. – Т.1.- 1998.
26. Есмагамбетов К. Л. Әлем таныған тұлға. – Алматы., 2001.
27. Қоңыратбаев О. Тұрар Рысқұлов: Қоғамдық-саяси және мемлекеттік қызметі. Түркістан кезеңі.- Қазақстан., 1994.
28. Рыскулов Т. Собрание сочинении в 3-х томах. Том 2. – Алматы., 1997.
29. Елеуов Т. М.В. Фрунзе және В.В. Куйбышев Советтік Қазақстан үшін күресте (1919-1920 жылдар ). – Алматы., 1949
30. Маленков Г.Ұлы Октябрь социалистік революциясының 32 жылдығы. –Алматы., 1949.
31. Пахмурный П.М. мен Елеуов Т.Е. Революция - от жалынында. (Ұлы Октябрь социалистік революциясына және Қазақстанда азамат соғысына қатысушылардың естеліктері ). – Алматы.,1959.
32. Ермұратов Х.Д. Октябрь нұрландырған өңір.- Алматы., 1972.
33. Бәйішев С.Б. Коммунизмнің материалдық – техникалық базасы.- Алматы., 1977.
34. Нұрпейісов К. Ұлы Октябрь және Қазақстан.- Алматы., 1983.
35. Беликова Л.И. Борьба большевиков за победу Великой октябрской социалистической революции в Приморье. – Владивосток., 1960.
36. Нурпеисов К.Н. Становление Советов в Казахстане. – Алматы., 1987.
37. Қозыбаев М. Ақтаңдақтар ақиқаты.- А., 1992.
38. Омарбеков Т. Қазақстан тарихының ХХ ғасырдағы өзекті мәселелері. – Алматы., 2003.
        
        КІРІСПЕ
Тақырыптың өзектілігі. Қазақстан Республикасы тәуелсіздік алғаннанға
дейін қазақ халқы өз даму жолында сан қилы ... ... ... Жетпіс
жылдан астам өмір сүрген кеңес өкіметі тарихы тарих ғылымында ... ... Сол ... оның бастау көзі, яғни Қазан төікерісінің тарихы әлі ... ... ... ... ... ... Қазан төңкерісі Қос Өкіметті
жойып, орнына пролетариат диктатурасын ... Осы ... ... ... ... ... деп баға берген бұл дәуірдің
зерттеушілеріне қазақ қоғамының ... ... ... ... көруі және
сонымен қатар кеңес өкіметінің саясатына ... ... ... ұлт ... ... ... Олар өз еңбектерінде кеңес өкіметі қазақ жеріне қарулы
күреспен орнатылып, оның ... ... ... екендігін дәлелдеген. Ұлт
зиялыларының наразылық көрсетуінің бірден бір ... ... ... таңылғандығы, қазақ елі оған дайын еместігі әрі ешбір пайдасыздығын
айта отырып, бұл большевиктерінің ... ... ... ... ... ұлт ... кеңес өкіметі саясатына наразы болды. Зиялылардың
сол кезеңдегі көзқарастары мен пікірінің ... ... ... ... Осы ... олардың рухани мұрасын зерттеудің маңызы арта
түседі.
Ұлт зиялыларының Қазақстанда кеңес ... және оның ... ... ... ... ... ұлт зиялыларының барлығы
дерлік аталмыш мәселені арнайы зерттемеген. ... жүйе ... ... ... Қазақстанда кеңес өкіметінің орнауы ғылыми тұрғыда
зерттеліп, бірқатар еңбектер жарияланды. Сонымен ... ... ... ... ... ... зерттеу нысанына алынбай,мәселе кешенді
түрде қарастырылмады. Осы себептен оны зерттеу ... ... ... ... ... ақиқат беттерін ашу маңызды болып отыр. Алайда
тарихшылар кеңес ... ... ... түрде зерттей
алмады.Әлемдік маңызы бар оқиғаның шынайы тарихына байланысты ой ... құру ... ... ... ... ... тәуелсіздігін
алғаннан кейін кеңес өкіметінің орнауы мәселесі жаңа ... ... ... бастады. Мәселенің тарихы толық зерттелмегендіктен оның
тарихнамасы туралы айту қисынсыз. ... да ... ... ... ... ғылым үшін маңызды. Себебі бұл мәселе қазақ
тарихындағы елеулі оқиғалардың бірі ... ... біз ... ... ... оның ... ... айқындай түспекпіз.
Егеменді Қазақстан, тұғыры биік ел ... ... ... ... ... ... ... өткергеннен кейін кеңестік идеология ... ... ... жаңадан қолға алып, әсіресе Қазақстанда кеңес ... ... қоса ... да осы ... ... ... бірі болып
табылады. Сол себепті біз аталған мәселе бойынша ... ... ... оның ... тарихнамалық тұрғыда зерттеуіміз қажет.
Тақырыптың зерттелу деңгейі. ... ... ... ... зертелмегендіктен тарихнамалық еңбектер туралы айту қиын.
Дегенмен ... [1]., ... [2]., ... [3]., ... [4]. ... ... бөлімдерінде тарихнамалық шолулар
жасалған. Алайда мұндай шолулар мәселенің зерттелмеген тұстарын айқындауға
мүмкіндік бермейді. ... ... ... ... сөз ... ... тек іргелі тарихи зерттеулерге тоқталамыз.
Қазақстанда кеңес өкіметі ... ... ... ... Мұстафа
Шоқайдың еңбектеріне тарихнамалық талдау жасай білген және ... ... ... ... ... ... бірі ... Қараның «Мұстафа Шоқай: Өмірі.Күресі. Шығармашылығы.» [5]. атты
ғылыми монографиясында берілген. Онда негізінен ... ... ... ... 1917 жылы ... ... ... талдау
жасалынып, оның Түркістандағы кеңестік билік барынша антидемократиялық
сипатта екендігін нақты ... ... ... ... ... тұрғыда тарихнамалық талдау көрсетіп, оларға жеке - жеке баға беріп
өткен.
Мәселеге қатысты ... ... Ш.Т. ... ҚазҰУ
хабаршысындағы 2001 жылы жарияланған «1917 жыл: Қазақ ... ... ... атты мақаласында[6]. орын алған. Онда
1917 жылы Қазан төңкерісі мен оның қазақ жерінде салдарларын ... ... ... ... төңкерісінің және оның салдарларының
шынайы бейнелеуге мұрсат бермегенін ... ... ... ... ... еркіндігін пайдаланып, тарихнамалық талдаулар Кеңес
Нұрпейісовтің «Алаш һәм Алашорда» , Мәмбет Қойгелдиевтің «Алаш қозғалысы»
еңбектерінде орын ... ... ... ... қатар алдына 1917
жылғы Қазан төңкерісін қазақ ... ... ... туралы, Қазан
төңкерісінен кейінгі қазақ даласындағы саяси, әлеуметтік ахуал ... ... ... ... қойды. Ұлт зиялылырымыздың кеңес
өкіметіне қатысты көзқарасында А.Байтұрсыновтың 1919 жылы ... ... және ... атты ... ... алды. Сонымен қатар
бұл мақалда Г.Сафаровтың, Мұстафа Шоқайдың, ... ... ... ... ... ... ... Кеңес Нұрпейісовтың «Алаш һәм Алашорда» атты еңбегінде[7]. Қазан
төңкерісіне қатысты ұлт ... ... ... мен зерттеу
еңбектеріне тарихнамалық талдау ... ... ... ... ... ... оны ... өз көзқарасын да беріп отырған.
Түркістандағы кеңес өкіметінің орнауы туралы большевик қайраткерлерінің
бірі Г. Сафаровтың мәселеге қатысты көзқарасын Мәмбет ... ... атты ... [8]. аз да ... ... ... ... Сафаровтың еңбегін негізге ала отырып, кеңес өкіметі
кезеңіндегі саяси жағдайды ... ... ... мен ... ... - ... кеңес өкіметі
орнауы мәселесіне қатысты ғылыми зерттеулерге тарихнамалық талдау жасау
және оның ... ... ... үшін ғылыми маңыздылығын айқындау. Осы
мақсатымызға сәйкес төмендегідей міндеттер алға қойылады:
• Заки Валидидің және Г. ... ... ... ... ... ... талдау;
• Мұстафа Шоқай және ұлт зиялыларының Түркістанда кеңес ... ... ... ... ... тарихнамалық баға беру;
• Қазақстанда кеңес өкіметі орнауы мәселесіндегі ... ... ... ... мен ... ... ... Мәселенің Тәуелсіз Қазақстан кезеңінде зерттелу деңгейін анықтау;
• Кеңес өкіметі орнауының және шет ел ... ... ... ... ... Қазақстанда кеңес өкіметі орнауы туралы ұлт
зиялылары және кеңестік, тәуелсіздік кезеңдег жарық көрген ... ... ... ... ... Белгілі бір мәселеге
тарихнамалық талдау жасағанда оған деректік ... ... ... ... қорытындылаушы еңбектер, ғылыми мақалалар,
диссертациялар, рецензиялар, ... ... ... ... ... ... топтамалары т.б. жатады. ... ... ... ... біз ... ... талдап көрсетсек:
Заки Валидидің 1890-1960 жылдары Уфада ... ... ... оның ... ... кеңес өкіметі орнауы туралы көзқарастары
баяндалған. Онда Валиди өмір баяны, қоғамдық саяси ... ... ... ізденістері, сонымен қатар өмірінің соңындағы саяси белсенділігі
сипатталған.[9.]
Келесі Кульшарипов пен Юльдашбаевтың «Заки ... как ... ... атты ... Заки ... арналған біршама ғылыми
мақалалар мен зерттеулердің жинағы ... ... ... Онда ... ... Заки ... ... болсын саяси өмірдегі
ұстанымдары туралы ... ... ... ... ... ... ... қатысты
көзқарасын дәл ашып анықтап берген бұл – ... ... ... ... Онда Заки ... ... ... билігі құлатылғаннан
кейін Ресейдегі мұсылмандар халықтарының қозғалысына белсене араласқаны
және Мәскеу және ... ... ... ... ... рольді
иеленгенін атап өтеді.[11].
Заки Валиди көзқарасымен үндес Георги Сафаровтың ең ... ... ... еңбегі оның Түркістан өлкесінде ... ... ... және ... ... тұжырым мен көзқарастарын білдірген
бірден бір ... ... ... Онда Г. ... 1917 ... революцияға
дейін Түркістандағы жағдайды есепке алған ешқандай да ... орыс ... ... революциялық қозғалыста бірлікке
ұмтылушылықыты аңғартатын кішкене де ыңғай, ... да ... ... ... да ... дәстүр болмағандығын
баса көрсеткен [12].
Түркістанда кеңес өкіметінің орнауына қатысты толық мәліметтерді
беретін бірден бір мағызды ... бұл - сырт елде ... те ... ... ... қазақ өлкесінің шынайы ащы шындық бейнесін баяндай
білген мұсылман ... ... ... ... ... ең алғаш
Францияда «Орта Азияда, Кеңестерде » деген атпен ... ... ... ... ... ... ... халықтардың бауырластығына сүйенген
өзін-өзі басқару ... ... ... ... ... және
зорлықшыл билік екендігін шегемен қаққандай дәлелдеп, кеңес өкіметі тыйым
салған Георги Сафаровтың « Отарлық төңкерістің ... ... ... « ... және ... ... ... », Брайн
мен Шафироның « Кеңестердің Жетісудағы алғашқы қадамдары » мен « Алашорда
тарихы туралы очерктер » атты ... ... ... таныстырды.
Сонымен қатар оның еңбегі кеңес ... ... ... ... ... шынайы бейнелегенімен, қазақтарға кеңес ... оның ... ... дәйектеген ең елеулі еңбек ... ... ... толықтырылып, 1935 жылы Парижде жарық көрген «Туркестан
под властью Советов» еңбегін т.ғ.д., профессор Әбу Тәкеновтің ... ... 1993 жылы ... басылып шығады. Оның кіріспе бөлімінде Мұстафа
Шоқайдың өмірі мен шығармашылық қызметі туралы ... ... ... бөлімде Октябрь революциясы барысында Түркістанда орны алған шынайы
көрінісін оқырман назарына ұсынады. Кеңес ... 1935 ... ... ... ... баяндайды.[13].
Әлихан Бөкейхановтың Қазақстанда кеңес өкіметінің орнауына қатысты
дәйекті ... оның ... ... мен ... зерттеулері толық
қамтылған «Таңдамалы шығармаларынан» көруге болады[14]. Онда Әлихан
Бөкейхановтың кеңес ... ... ... яғни ... ... ... даласына еркіндік әкелді десе, ал кеңес өкіметінің орнауына толықтай
қарсы шығып, Ленин бастаған большевиктер саясатын ... ... ... ... көзқарастарын жан - жақты баяндауда ... ... бұл – ... шығармалары» [15] . Онда Рысқұловтың ... ... ... ... ... Съезде сөйлеген
сөздері, сол таңдағы қазақ елінде орын алып жатқан ... ... оның ... ... қыры ... айта кеткен жөн.
Саяси қызметі өзінің әсіресе ашаршылыққа байланысты ... ... ... ... іс - шараларды айта кету керек.
Кеңестік тарихнамада ... орны ... ... - ... ... ... қалай орнады»[16] атты еңбек. Мұнда автор ... ... яғни ... ... ... ... объективті процесс
ретінде көрсетеді. Оның нақты дәлелі еңбектегі Қазақстанда кеңес ... жіне ... ... ... «Ұлы ... революциясы» деп
баға беруінде. Қай қырынан қарастырсақ та бұл ... ... ... ... ... кеңестік идеология тұрғысында, яғни кеңес
өкіметінің орнауы туралы ... ... ... ... ... ... ... идеясын айшықтайды.
Сонымен қатар Қазақстанда кеңес өкіметінің обьективті сипатта ... ... бұл – С. ... ... ... Совет
өкіметін орнату жолындағы күресте» атты еңбегі. [17]. Онда Ленин бастаған
большевиктер саясатын оң ... ... ... ... ... ... ... билігін мойындаған аумақтарда қазан төңкерісі
бейбіт түрде, ал кеңес өкіметінің ... ... ... ... ... орнады деп тарихи үрдісті бұрмалаған. Еңбек бес бөлімнен тұрады
және бұл еңбектің ерекшелігі Ақпан төңкерісінен ... ... ... ... ... ... алуы және бізге кеңес өкіметінің орнауы
үрдісі жалпылама ақпарат бере ... деп ... ... жеке басына қатысты оны ... ... ... ... ... барынша дәріптеген келесі еңбек – А.
Тұрсынбаевтың «Путь ... к ... атты ... [3]. ... ... өкіметінің орнау үрдісі, Октябрь революциясын дәріптеумен
қатар, қазақ елі революцияға дейін ... ... ... ... ... ел ... ... халқының әлі де көшпелі мал шаруашылығымен
айналысып, оны егін шаруашылығына қарағанда пайдасыздығын толық ... ... ... ұлт ... ... қалаған Алаш-орда үкіметін
толықтай жаншыған қазан төңкерісін оң ... ... ... ... ... ... ... зор қуанышпен қарсы алды деп, одан өзге
өкімет келсе, қазақ даласын толық күйреу ... тұр ... ... ... Тәуелсіз Қазақстан кезеңіндегі зерттеулердің ішінде ... бұл - ... ... ... «Алаш һәм Алашорда» атты
еңбегі[7]. Онда Қазақстанда кеңес өкіметінің орнауына қатысты мәселе ... ... Яғни ... Бірінші тарауында Қазақстанда кеңес
өкіметі ... ... ұлт ... атап ... ... Ахмет
Байтұрсыновтың, Сәкен Сейфуллинннің, Мұстафа Шоқайдың және т.б. ғылыми
мақалары мен ... ... ... көзқарастар білдірілген.
Автордың мәлімдеуінше большевиктік үстемдік Ресейден өзге аймақтарда ... ... ... қиянат жасау және ерекше диктаторлық ... ... ... ... ... ... патша чиновниктері қазақтарды
езіп жаншыса, коммунистер атын жамылған ... ... ... ... ... ... Шоқайұлының естеліктерінен осы
мәселеге қатысты ой - пікірлерін ұтымды көрсетіп, ондағы ... ... ... ... ... ... ... жағдайды
түсіндіріп кетуімен шектелген.
Қазақстанда кеңес өкіметі орнауына қатысты мәселенің шетел әдебиетке
негізделе жазылған ғылыми монография ол – ... ... ... ... ... атты еңбегі[18]. Бұл еңбектің «кеңес
империясының құрамында» атты ... ... ... ... ... ... ... нақтыланған. Оларды атап айтар
болсақ, АҚШ- тағы, Франциядағы және Ұлыбританядағы белді ... ... ... ... ... Түркістандағы сол
кезеңдегі әлеуметтік және экономикалық жағдайына қатысты ... ... ... ... 1920 жылы ... ... Мұстафа
Шоқайұлының алғаш жарыққа шыққан ... ... ... ... қамтиды.
Зерттеу жұмысының теориялық-методологиялық негізі. Диплом жұмысын
жазу барысында тарихилық және әлеуметтік ғылымдарының негізгі теориялық
тұжырымдамаларын ... ала ... ... ... ... алуы ... ... және жүйелеу принциптері арқылы
тұжырымдар жасау, нақты және логикалық талдау, проблемалық – ... ... т.б. ... ... ... ... Отандық тарихымызда маңыздың елеулі ... әрі ... ... дейін орны тарихи оқиға ретінде
бағаланып келген Қазақстанда кеңес ... ... ... ... ... ... ... тұрғыда аса көрнекті зерттеумеуі ... ... ... ... ... ... талданды.
Зерттеудің қолданбалы маңызы. Зерттеу жұмысы жаңаша көзқараспен
зерттелген еңбектердің қатарын ... ... ... ... мен ... ... еңбектерде, тарих сабақтарында және
жоғары оқу орындарында оқытылатын арнаулы курстарда ... ... ... ... ... ... кіріспе бөлімінен, 2 тараудан
және қорытынды бөлімнен тұрады.
1 Кеңес өкіметі және оның орнауы мәселелері ұлт зиялылары
еңбектерінде
1. Заки Валидидің және Г. ... ... ... ... орыс ... жылдарындағы азаттық қозғалысқа
қатынасқандарға кеңестік ... ... ... пен
пантүріктік идеяларды жақтаушылар деген «саяси айып» тағылып ... ... айып ... ... ... баса ... Қазақ халқының
өкілдері жалпыроссиялық мұсылмандық қозғалыс қайраткерлерімен байланыста
болып, олармен хат ... ... рас, І және ІІ ... Дума
шеңберінде россиялық мұсылмандық қозғалыс өкілдерімен бірлескен акциялар
жасағандары да шындық. Алайда 1905-1907 ... ... ... ... ... ... батыстан шығысқа ауыстыру жөнінде мәселе қойған жоқ.
Әлихан Бөкейханов төңірегіне топтасқан, кейін Алаш ... ... ... ... қайраткерлер батыс ... ... Ал ... мұсылмандық қозғалыстың өзі біртұтас орталықтанған
Россия мемлекетін сақтап қалуды көздеген ... ...... ... еді. Әрине, осы кезеңде діндарлардың ... де ... ... [7. 46 – б]. Қазақ депутаттары Дума
жұмысына мұсылман депутаттары фракциясы ... ... Бұл ... жобасы ретінде дайындаған ең басты құжаты аграрлық мәселеге байланысты
еді. Мұсылмандар ... ... ... ... ... ала отырып, біріншіден, жерді облыстық меншікке айналдырып,
сол арқылы облыс қарауындағы жерді оның ... ... ... ... жер ... ... оны ... егіншілер үшін ғана емес, сондай-ақ
малшылар үшін де өсуін, үшіншіден, жер мәселесі шешілгенше сырттан келіп
қоныс тебу ... ... ... жеке ... ... ... үшін жер ауылдық қауым меншігіне берілуін талап етті. [8. 113-114].
Мұсылмандар фракциясы ретінде ... ... ... қазақ
зиялылары ғана емес, сонымен қатар ... да ... ... құрамына
кірген ұлттардың зиялы қауымы да өз бағытын ... ... бірі ... ... башқұрт ұлттық қозғалысының көшбасшысы, ең бірінші
башқұрт үкіметінің басшысы әрі негізін салушы, ... ... ... ... ... ... ... Валидов 1890 жылы желтоқсанда Башқұртстанның ... ... ... ... ... ... ауылында дүниеге
келген. Әкесі осы аймақтағы медресені басқарып, ұстаз әрі имам ... ... ... ... ... парсы және орыс тілдерін
меңгереді.
1901-1908 жж. Ахметзаки Утяков елді ... ... ... ... келген Хабибназардың медресесінде оқиды. Онда тарих, философия,
география, математика секілді ... ... жете ... ... жылы ... Орынборда «Хусания» медресесінде білім алып,
кейін ... ... ... оқып жүргенімен қатар ... ... пен араб ... ... ... ... ол ... оның үздік жемісі ретінде 1912 жылы жарық көрген «Түріктер мен
татарлар ... атты ... ... ... Бұл ... үлкен табыс әкеледі.
Заки Валидидің саяси қызметі 1916 жылы ... ... ... ретінде Петроградқа басталады. Ақпан революциясы кезінде Валидов
өзінің халық ... ... ... отырып, башқұрт территориялық
автономиясы туралы міселені көтереді. Осы ... ... Заки ... Шығыс
халқының ұлттық қозғалысының көшбасшысының бірі, оның идеологы ... ... ... жылдарында башқұрт әскерінің әскери басшысы,
Башревкомның төрағасы болды. 1919 жылы ... ... ... құру
еркіндігінен қол үздірген башқұрт автономиясы туралы ... ... Заки ... ... ... бірақ ол құпия түрде Түркістан
халықтарының бұқаралық ... ... жылы ... жер ... ... және ... ... болады, атап айтар болсақ: Иран, Ауғанстан, ... ... ... ... және т.б. И где бы не был, ... от ... Заки Валиди қай жерде болмасын тілді, белгілі бір халық
тарихын, ... ... ... ... ... кітапханалар,
архивтерде жұмыс істеу барысында сирек кездесетін қолжазбаларды тауып,
бірқатар жаңалықтар ашады.
1925 ... ... ... ... ... Валидов – Заки Валиди
Тоган Түркияда тұрып, профессор, әлем ... ... ... ... ... Стамбул университетінің тарих кафедрасын басқарады»[19. 30-32бб].
Ал енді Заки Валидидің ... ... ... орнауы мәселесіне
қатысты пікірі мен саяси көзқарастарын зерттеуші Қыдырәлі Дархан ... ... ... тізгінін толық қолына алып, жер
жерде билік жүргізе бастағанда ... ... ... шыға ... ... «сөзінен» деген дұрысырақ болар, өйткені большевиктердің әу
бастан –ақ аз ... өз ... ... мемлекеттер құруына құлқы болмаған
көрінеді. В.И. Лениннің берген жазбаша уәдесі бойынша қаруына тастап, бүкіл
үкімет және әскерімен бірге жаңа ... ... ... ... ... ... ... уақыт өте келе көсемнің сөзінен айнып, тіпті ... арқа ... ... өзін ... ... ... ... [20. 146
б.]
Бұл тұста айта кететін жайт, Ресейде кеңестер билігі орнағаннан ... ... ... ... құру идеясын сынай келіп, ленин бастаған
большевиктер саясатына наразылығына ... ... ... ... ... ... наразылығын Заки Валиди В. Лениннің атына
жолдаған ... ашық ... ... ... ... ... асырған соң, - деп жазылған онда – сіз ... ... ... елдерде социалистік тәртіпті орнықтырудың қажетті шарты
алдыңғы ... ... ... ... ... ... дедіңіз. Бұл
дегеніңіз, Үндістанда ағылшындар, Түркістанда орыстар, Африкада ... ... ... ... ... саясатын жалғастыра береді деген
сөз.
1915 жылы-ақ, Уфада сіздің жақын достарыңызбен дауласып, ... ... ... ... ... барлық адамзат құқын аяқасты
ететін террористік тәртіп түрінде жүзеге асырылатындығын дәлелдеуге тура
келген еді. Енді біз не ... ... ... ... осы ма ... – ақ, егерде социализм идеялары империализм дәстүрлері
ықпалында тұрған ұлы ... ... ... ... ... болса, онда
бұған ешқандай жақсылық күтуге болмайтынын Роза Люксембург те өте дұрыс
ескертіп еді...» - деп ... ... ... осы хаты арқылы біз оның «Ұлы Октябрь революциясы»
идеясының қиялдан туған жалғандылық ... ... ... ол кеңес
өкіметінің түпкі мақсаты – қазақ ... ...... ... идеясын сырттан таңу пиғылында аңғару қиынға соқпайды.
Ғылыми мақалалардағы Заки Валидидің көзқарасы былайша талданады:
«Кеңес өкіметінің саяси ... ... ... ... сәл-
пәл бүркемелегені болмаса бұлар да сол баяғы патшалық Ресейдің империялық
пасық пиғылын жалғастырмақ. ... ... ... – орыс ... ... орыс ... тек Ресейде ғана емес, Еуропа мен Азияда да ... ... ... ... ... емес. Бірақ осындай озбыр
саясаттың бар ... жер – ... жете ... ... өтініштер бар... Сондықтан
да большевиктердің қауіпті империялық саясаттың сойылын соғып отырғанын
және бұл саясаттың тәуелсіз ... ... ... өте ... ... ... түсіндіру де біздің міндетімізге кірмек».[22].
Заки Валидидің шығармашылық өмірі мен саяси қызметін дәл ... ... ... пен ... ... 2010 жылы ... ... Валиди саясаткер және шығыстанушы ғалым ретінде» ... оның ... ... ... ... мен большевиктерге
қатысты көзқарастарын мақалалардан үзінді түрінде көрсетсек:
«В ... 1917 года Заки ... и его ... ... ... башкирское государство. Затем последовал период борьбы с Красной
Армией. Заки Валиди был ... в ... ... и ... ... Он был ... ... и казачьими войсками. ... до тех пор, пока не было ... ... с ... ... ... не были ... и Заки Валиди решил бежать в
Туркестан, чтобы ... ... ... ... Это ... ... 1920 ... а на следующий год Энвер Паша прибыл в ... ... ... ... ... Красной Армии были направлены в Туркестан и в
1923 году Заки Валиди был ... ... за ... в ... ... ... в его борьбе против большевиков. [10. 53-б.]
Бұл жерде Заки Валидидің большевиктердің Қызыл Әскермен қақтығысы,
Түркістанға ... ... ... ... ... және ... халқы жағында аянбай күрес жүргізгенін байқаймыз. Енді ... ... ... күрестерін мынадай жолдармен қысқаша баяндап
өтсек:
«Тем не ... мы ... что, ... на все это, Заки ... ... ... поражение в двух своих попытках создать государство.
Первая из них – ... ... ... Правительство было
сформировано, достаточно качественные интеллигентные ... ... ... ... ... бы ... началу решения
основных проблем создаваемого государства. В первую очередь они в свои ... ... ... все другие рудники, заводы и фабрики, пришедшие в
упадок в годы революций, они были ... в ход и ... до ... ... ... Почта и система связи приведены в
надежное рабочее ... В ... ... ... Заки Валиди для
подчиненных себе национальных войск открыл военные ... ... ... ... сумел противостоять натиску с востока генералов, оставшихся
верными ... ... и их ... ... ... ... с союзниками не осталось, под их давлением с тыла он ... ... ... ... от ... На ... принципов,
объявленных Лениным всему миру (право на ... от ... Заки ... подписания соглашения о «широкой автономии». Этот счастливый период
продолжительностью в 14 месяцев длился до ... ... ... ... на ... ... ... Заки Валидидің амалсыздан кеңес өкіметінің билігін мойындап,
Ленинмен ымыраға келу үрдісі ... ... ... дәлірек айқындап,
әрі қарай жалғастырсақ:
«После этих дней ... ... с ... ... ... ... бумаги» и объявит его потерявшим ... ... и ... во ... с М. ... ... место в окружении Ленина,
Валиди решает фронт борьбы перенести в Большой Туркестан.
Как он ... к ... ... ... ... образом: «Спустя
несколько дней после возвращения с Южного ... мне ... ... и ... ... ... ... встретиться с вами». В
назначенное время я был в кабинете Ленина. Ленин сообщил, что для II ... ... ... на днях, он подготовил «Тезисы по
национальному и колониальному ... и ... меня как ... ... по ним свои ... ... я прочитаю Ваши ответы, мы с Вами
снова встретимся», – ... он. ... эти, ... в ... ... состояли из двенадцати пунктов. Мы читали их вместе ... ... ... Мне ... внести в тезисы
некоторые поправки, особенно в 5, 11 и 12-е ... и ... еще ... от ... … но его ... ни на йоту не ... с ... ни одно
из наших предложений не было принято. Таким образом, я из ... ... ... ... ... и ... опираться в прежних колониях на
представителей русского ... мы же ... ... доверием в
той мере, в какой проявим лояльность и верность их «руководству»; недоверие
к нам сохранится и ... ... ... в ... ... даже ... ... во всем мире народы бывших восточных колоний не
обойдутся без «руководства» со ... ... что ... класс
угнетенных наций Востока, ставших на путь строительства социализма, никогда
не будет ... ... ... коммунистов.
Это открытие тоже поставило нас ... ... ... против
Советов серьезную и открытую борьбу».[10. 82-84бб.]
Бұл ... ... Заки ... ... ... қахтығыстар
арасында Ленинмен белгілі бір тоқтамға келмегенін ... ... ... шарттары мұлдем Заки Валидидің сенімінен шықпады. Енді Ахмет Заки
Валидидің Ақпан революциясына ... ... ... С ... ... с 27 ... 1917 г., он полностью посвятил себя
политической борьбе. ... ... он был ... ... ... в условиях зарождавщейся свободы в России. Поэтому он предпринимал
так много усилий для ... ... ... Он ... ... башкир неразрывно связана с судьбой казахов, киргизов и вообще всех
жителей Туркестана. Однако его ... ... ... ... ... ... тюркского населения, последствия которой сказывались и в
дальнейшим. Обо всем этом Заки Валиди ... ... ... в ... ... занесённых песком городов и Садри Максуди-бей» ( Стамбул, 1934)
и в своих «Воспоминаниях» ( Стамбул, 1969). » - ... [9. 3-5 ... ... ... ... ... ... Заки Валидидің
өзін саяси өмірге толықтай арнағанын көріп отырмыз. Яғни, Башқұртстанның
келешеегі үшін көп ... ... Ол ... ... ... ... тығыз байланысты және оның қызмтінің түрік халықтары ішінде
өзінде қайшылықтарға толы ... ... ... көрініс
тапқанын аңғару қиын емес.
Заки Валиди «Естеліктеріндегі» 1917-1918 жж. орын ... ... ... көзқарастарын дәл әрі ұтымды айшықтай ... ... ... Мәмбет Қойгелдиев өзінің «Ұлттық саяси элита» деген ... ... үшін ... жаңа ... атты ... ... ғасырлар бойы Волга жағасы мен Орал ... ... ... ... мен ... ... үшін күресте
Орта Азия мен Қазақстан елдерімен саяси бірлікке ұмтылуға ... ... ... дәрежеде, қазақ және башқұрт қайраткерлерінің 1917 - ... ... ... ... ... ... ... тұсында өзара
бірігіп әрекет жасауынан да байқалды. ... ... ... басшысы
Ахметзаки Валиди өзінің осы кезеңдегі ... ... ... «Мен ол ... Түркістан еркіндігі туралы пікірді
қуаттадым, ал орыс ықпалы үстемдік ... ... ... ... жөнінде ғана айтып, тек Башқұртстанның түрік ықпалы басым шығыс
жағы (кейіннен оны «Башкирия» деп ... ... ... мен ... ... үшін ... ... болады деп ойладым», - деп
жазды.» - делінген.[23. 196-197].
Автор Ресей империясы тұсында тек қазақтар арасында ғана емес ... ... және ... ... ... ұлт – ... қозғалсының
басшылары соның ішінде башқұрт халқының ... ... ... ... ... Түркістан және Қазақстандағы болып жатқан саяси ... ... мен ... ... көрсете білгендігін айта кету
керек.
Ал Заки ... ...... ... ... ауқымды бейнелеп
қана қоймай, оны жан – жақты қырларын ашқан ... ... ... ... атты ... После свержения самодержавия Заки Валиди принимает самое ... в ... ... ... ... на пути ... своего
места в новых структурах общества. Мусульманские съезды в ... и ... ... ... мусульман Харби Шуро, национальный парламент
и многие другие формы общесвенной ... ... его ... в ... из них ... играет видную роль. ... ... ... с его ... и вечно запаздывающей раекцией
на события, в том числе и в ... ... ни ... к ... ... ... большевики не решали, по мнению Заки Валиди,
насущных нужд башкирского народа. Вызывали у него подозрения и ... ... ... силу ... единства, трансформивавшиеся в модели
создания вначале « ... ... ... ... Не ... он ... языка и с национальным собранием, избравшим
своей резиденцией Уфу.
Бұл орайда Заки ... ... ... Октябрь революциясынан кейін
биліке келген большевиктер саясатына қатысты сыни ... ... еске ... жөн. ... ... ... ... қатысуы, сонымен қатар онда башқұрт елінің атынан шыға отырып,
халқы үшін жасаған игі істерін айта ... ... ... ... ... в Оренбурге большевиками в конце января
1918 г. и ... ... ... ... вынужденного заигрывать с
национальными силами, Валиди был арестован и его ... ... на ... большевиками новый национальный орган – Временный революционный
совет Башкорстана ... ... о ... ... идее ... и назначил комиссию для следствия по «делу Валидова».
Вплоть до конца 1918 года Заки Валиди и его ... ... ... ... ... ... начальником штаба башкирского корпуса, и
военный врач выпусник ... ... ... ... и ... участвуя в военных действиях на стороне белых » [11. 102-
106бб. ] – делінген.
Біз бұл ... ... ... ... ... оның ... ... орын алғандығын байқаймыз. Осы уақытқа дейін еш жерде баяндалмаған
«Валиди» ісінің қалай жүргізілгендігін ... ... Ал ... ... ... ... ... ұтымды бейнелеген Георги Сафаровтың
«Колониальная революция /Опыт Туркестана/» еңбегінсіз қазіргі ... ... ... ... қатысты мәселені баяндағанда айналып өте алмайды.
Себебі оның бұл жарық көрісімен ғылыми ... ... ... ... қатысты әр түрлі айыптар орны алғаны тариха ... Ал осы ... ... ... ... орнауы мәселесін қарастыру арқылы бұл
тарихи үрдістің ... ... ... ... ... ... ... жергілікті халықтар аған емес,
тіптен осында орнығып, қоныстанып үлгерген орыс, славян халықтары да ... ... ... ... большевиктердің өздерінің ьелді
қайраткерлерінің бірі Георги Сафаров 1921жылы ... ... Ол ... ... Туркестана) атты кітапшасында былай деген еді:
.............до ... 1917 г. ... ... ... с ... ... даже ... объединяющей связи в слабых
намеках на революционное движение в ... ... ... ... ... – нет. Между толщей угнетенных наций русским пришлим
населениям - непроходимая ... ... ... на ... ... ... 1917 г. Туркестан вступил «первобытно» .....»[6.10-б.].
Бұл орайда Г. Сафаров өзінің ... 1917 ... ... ... жағдайды есепке алған ешқандай да ... ... ... ... ... қозғалыста бірлікке ұмтылушылықты
аңғартатын кішкене де ыңғай, ешқандай да бұқараны ... ... да ... ... ... ... Қанаудағы ұлттар мен қоныс
аударып ... орыс ... ... ... теңсіздіктен бастау алатын
өзара түсініспеушіліктің қалың ... ... ... ... ... 1905 жылы Түркістанда «интернционалдық пролетарлық таптық
қозғалысқа ешқандай да негіздің болмағандығын» баса айтып, оның ... және ... ... ... «прогресшіл-ұлттық
қозғалыстың» даму алғандығына көңіл аударды[8. 85 б.].
Бұл айшықталған түбегейлі ойды ... үшін бұл ... ... ой толғауын көрсетсек:
«Қазан төңкерісінің бірінші күнінен бастап Түркістандағы Кеңес өкіметі
Кеңестік ... ... ... ... ... мен ... Ресейдің
арасында Дутов кедергісі қалыптасты» деп көрсетіп, бұл ойын былайша
дәйектейді:
«Контрреволюция ... ... ... Россией и Туркестаном. Тем самым
она лишила ... ... и ... поддержки российского
пролетариата, изолировала Туркестан от его руководящего ... ... ... ... ... что до ... Оренбургской пробки осенью 1919 года.
Советская власть в Туркестане развивалась самостоятельно, - так, как ... ... был ... ... ... государством» Иоганна
Готлиба Фихте!
Бұл арада Сафаровтың ... ... ... ... мен ... байланысты үзіп, оның Түркістанда ресей пролетариатының ... ... деп өз ойын ... ... ... отырмыз. Ал енді
кеңес өкіметінің билігіне қатысты мынадай ... ... ... ... новой Советской власти было ... ... ... ... ... ... ... В Коканде у всех на
глазах организовалось контрреволюция. » дей ... ... ... ... « ... победа была одержана, но в то ...... – был ... ... ... ... ... в Туркестане. Вместо того, чтобы завоевывать самим доверие
трудящихся масс угенетенных национальностей, новая ... ... ... ... ее ... ... ... здесь
не руководила событиями. Ее не было. Только одиночки-большевики оказались
вынесенными на ... ... ... ... же ... лишь после ... ... Как это ... в ... не ... ... создала Советскую власть,
а Советская власть, необходимость утверждения власти Советов создала здесь
партии большевиков и левых эсеров, с ... же ... ... ... ... ... карьеристов и просто уголовных
элементов» [12. ... ... ... ... шынайы көрінісін бейнелеуден тайынбай, жоғары
дәрежедегі «Ұлы Октябрь» идеясының ... ... ... етіп,
Түркістанда кеңес өкіметінің орнауы тікелей зорлықпен жүргізілгені, оның
Түркістанға сырттан ... әрі жат ... осы ... ... Бұл
еңбектің әлі күнге дейін маңызын осы себептен жоймай отыр деген ... ... деп ... Мұстафа Шоқай және ұлт зиялылары Түркістанда Кеңес
өкіметінің орнауы сипаты туралы
Қазақстанда кеңес өкіметінің орнауына қатысты тарихи үрдістің кеңестік
үлгіде сақталып ... «Ұлы ... ... ... әрі ... ... ... көзқарасын білдірген Ахмет ... ... сол ... ... ... назар салып өтсек:
« Қазақтарға Февраль революциясы қаншалықты ... ... - ... А.Байтұрсынов., - Октябрь социалистік ... ... ... ... ... қандай қуанышпен қарсы алса, екінші
революцияны соншама үреймен қарсы алуға тура келді.» ... ... ... негіздеді: «Екіншісінің түсініксіз болуын ... ... ... ... де, ... ... де жоқ: тіпті
жеке меншіктің өзін басқа халықтарджағыдай айдар тағып ... ... ... ... ... ... ... болып саналады....
Қазақтардың күн көріс жағдайына, ... ... ... және ... заттарда белгілі меже болмауына байланысты қазақтар арасында
олардың өзіне тән ... мен ... орын алуы ... ... ... ... ... мұқтаждықты қажет еттірмей отыр. А.
Байтұрсыновтың бұл тұжырымының қазақтар үшін ... ... ... ... мен ... ... емес, ұлттық мүддеге
негізделген жалпы қазақтың Алаш партиясы қажет ... еді ... ... ... етіп отырғандығын түсіну қиын емес. Алаш ... ... ... ... ... ... мен большевиктік қозғалыстың
қалай өткендігі қазақтарға белгісіз, шет аймақтарда ол барлық жерде зорлау,
қиянат жасау және ... ... ... билігімен қатар жұргізіледі.
Тоқ етерін ... ол ... шет ... ... емес, барып
тұрған анархия болды.... Егер бұрын патша чиновниктері аталған адамдар тобы
қазақтарды ... ... езіп – ... ... енді ... ... – коммунистердің атын жамылған адамдар тобы ... ... ... Бұл көрсетілген тұжырымдарда автор тәуесіздік алғанға дейінгі
кезеңге дейін ... ащы ... жаза ... социализм қоғамы
сырттан таңылғандығын және Қазан төңкерісін қазақ даласында зорлықпен басып
жаншылғанын ашық көрсетліген. Яғни ... ... ... ... ... ... беріп отыр.
Қазақстанда кеңес өкіметі орнағаннан кейін түбі бір түрік халықтарының
мұсылмандары ортақ мемлекет, яғни Қоқан ... ... ... үшін бар күш жігерін жұмсап және орнату үшін есмімі тариъхта қалып
мәңгі Мұстафа ... ... ... өкіметінің орнауына қатысты
көзқарасын айтпас бұрын жалпы Түркістан ... ... ... тарихи үрдіті айқындап кетсек:
«Өлкелік жұмысшы-солдат Кеңесі ұстанған бағыт, әрине, ... ... ... ... интеллигенцияға ой салып, мақсатты
әрекетке көшуге итермелегені сөзсіз. Инициативаны өз қолына ... ... ... ... ... Оның ... ... комитетінің
төрағасы М.Шоқай, ал мүшелері құрамында Махмұд Қожа Бекбуди, Убайдолла қожа
сияқты көрнекті ... ... ... бар еді. ... ... комитеттер өздерінің жіберген өкілдері, жеделхаттары ... ... ... талқылап, нақты шешімдер қабылдау үшін
атқару комитетіне өлкелік мұсылмандар съезін шақыруды ұсынды. ... ... ... ... және Жетісу облыстық Қазақ комитететтері де
(төрағалары Ералы Қасымов және Ибраим Жайнақов) бар еді. ... ... ... бір тобы, шаруа ұйымдарының
делегаттары, жұмысшыларының бір бөлігі, мекеме қызметкерлерінің ... ... ... ... қолдады.
Түркістан мұсылмандарының IV Төтенше Құрылтайы 1917 жылы ... ... ... Хан ... Шоқайдың сөз сөйлеуімен ашылды.
Сонымен большевиктердің Құрылтайды болдырмау үшін жасаған бүкіл шаралары
нәтижесіз ... еді. ... ... де ... ... ... ... ретінде жіберуге мәжбүр болды. Құрылтайда
Ташкенттегі Кеңес Халық Комитеті атынан да сөз ... ... ... ... атап өтті. Бірақ оның ... ... ... ... ұялатпады. Құрылтайға қатысушылық
жоғары дәрежеде болды. 203 делегат қатысқан құрылтайда Ферғана аймағы  150
делегатпен құатысушылардың ... ... ... ... ... 22, ... 4, ... аймағынан 1 делегат келді. Үш күнге
созылған ... ... ... ... саны 250 – ге ... еді. Үш күнге созылған съездің 27 қараша күні қабылдаған қарарында
мынадай жолдар бар еді: «IV ... ... ... төтенше съезі зор
Ресейлік төңкеріс жария еткен негізде Түркістан халықтарының өзін - өзі
билеуіне ... ... ... ... ... ... ынтымағы бір территориялық автономия жариялайды, автономия
шарттарын белгілеп бекітуді таяу ... ... ... Құрылтайы
ырқына береді, сондай – ақ ... ... ... ... ... ... ... салтанатты түрде мәлімдейді».
Съезд 28 қараша күні Түркістан өлкесін Түркістан Автономиясы (Туркистан
мухтариат) деп ... ... ... ... ... ... Түркістан Уақытша кеңесі мен Түркістан халық ... ... ... ... [8. ... төңкерісінен кейін большевиктер ұлт азаттық күресті зорлықпен
басып, тоталитарлық жүйе біржола орнағаннан соң, ұлт ... ... ... ... ... байланысты, енді ол жаңа саяси жағдайда шетелдік
эмиграция күшімен де жүргізіле бастады. ... оның ... ... ... ... ... Ибраим Жайнақов(Шығыс Түркістан)
сияқты бұрынғы Алаш ... ... ... ... рет ... ... ... халқының ещбір пайдасыздығы, оның
сырттан ... және ... ... ... туралы пікір айтқан
мұсылман фракциясының көрнекті өкілі, Алаш партиясының зиялы ... ... ... Ұлттық Автономия идеясын ұстанып,оның жолында сырт елде
жүрсе де күресуін ... ... ... бұл Мұстафа Шоқай еді. Біз
бүгінгі күн биігінен ... ... ... үшін ... ... ... жаңа түрі мен кезеңін ... ... оның ... «Жас ... ... ... «Түркістан Кеңестер
билігі езгісінде» сияқты белгілі еңбегі соның айғағы екендігін мойындауымыз
керек. Ол өзінің бар күш – жігерін, ... ... ... ... ... ... ... жөнінде әділ, турашыл көзқарас
қалыптастыруға, сол ... өз ... ... етуге арнады.
1928 жылы Парижде « Орта Азияда, ... » ... ... ... жарияланған кітап Шоқайдың ... ... ... ... ... және ... еркіне сай әрекет етпегенін
әшкерелеген ең әсерлі еңбегі болып табылады.65 ... ... ... еңбек жарыққа шығысымен Кеңестер Одағының өзінде және
шетелдерде үлкен ... ... бұл ... ... Қазан төңкерісіне он жыл толуына
байланысты КСРО-ға ... ... ... ... байланысты
айтқан пікірлері себеп болды. Француз жұмысшы ... ... ... ... ... кейін кеңестік Түркістанға сапар
шекті. Делегация осы ... ... ... ... ... биліктің озық жетістіктерге қол жеткізгендігін атап өтті. Алайда,
Шоқай осы француз делегациясы ... ... ... ... барып қайтқан шетелдіктердің айтқандарына әрдайым күдікпен
қарау ... атап ... ... олар ... ... өмір сүріп
жатқан шынайы ортасын көру мүмкіншілігінен ада еді. Шоқайдың ... ... ... ... ... ... ... кетулері үшін
барлық жағдай жасайды.Осы себептен ... ... ... ... болулары мүмкін емес еді. Өйткені олар ... ... ... ... шынайы ортасын көру мүмкіншілігінен ада еді. Шоқайдың
пікірінше, Кеңес өкіметі қонақтарының ... ... ... ... үшін ... ... жасайды. Осы себептен ... анық ... ... ... ... емес ... Шоқайдың бұл пікірлерін шебер дәлелден ... ... ... ... ... ... атты ... кеңес билігінің халықтардың бауырластығына сүйенген өзін-
өзі басқару жүйесі еместігін, тіпті, ... ... және ... ... шегемен қаққандай дәлелдегенін айтады. Әбу ... те ... ... ... ... ... және
тоталитарлық сипаттағы пролетариат диктатурасын халықтың мақұлдамағанын
нақты және жалынды тілмен жеткізе білгендігін айтады. [5. ... ... ... ... Шоқай Кеңес Өкіметіне қатысты қандай
көзқарас айтылмасын ол әрдайым оны ... ... ... ... ... ... қазақтарға күшпен ... ашық ... ... ... « ... под ... ... » атты еңбегі Шоқайдың 1928 жылы
француз тілінде жарияланған «Орта Азияда, Кеңестерде» атты еңбегінің ... ... ... ... ... ... 1935 жылы Парижде
жарық көрген шығармасының алғы сөзінде Кеңес ... ... ... ... Бұл ... ... ... Сафаровтың « Отарлық
төңкерістің «Түркістандық тәжірибесі», ... ... « ... ... ... халық », Брайн мен Шафироның « Кеңестердің
Жетісудағы алғашқы қадамдары » мен « ... ... ... ... » ... атап өтті. Бұл шығармалардың барлығы кезінде Коммунистік
партия басшыларының тексерулерінен өтіп, жарық ... еді. ... ... жылы ... ... ... төңкерісшіл рухта жазылғаны айтылып,
тыйым салынды. Бұл жағдай Шоқайдың француз ... ... ... ... де ... ... ... болды.
Кітап екі бөлімнен тұрады.Бірінші бөлім – Шоқайдың орыс ... үшін ... алғы ... қоспағанда, француз тіліндегі басылымының
толық аудармасы. «Қосымшылар»атты ... ... ... ... ... ... кеңестік басқару жергілікті халықтың толығымен
қарсылығы мен олардың билікке қатысу құқығы ... алып ... ... Бұл ... ... қиын қыстау кезеңдердегі сөздері,
орыстардың жергілікті халықты жаншып қанауы, халықтың мұң – мұқтажы толық
дерлік ... ... арыз – ... бірінде:
«Біз мұсылман халқы Николай Кровавыйдың тұсында қалай ... ... әлі өмір ... ... Билік өкілдері капиталистермен
күресудеміз деген халық желкуімен қарапайым халыққа озбырлық көрсетіп, ... ... ... Бір ... жұмысшы халқымен арбаны иеленіп,
жүк тасумен айналысты. Осымен өз жанұясын бақты. Қызыл әскер одан ... ... ... ... ... жанұясымен бірге ашығып қалды. Билік
өкілдері өздерінің орыстарды қорғаумен болды. ... ... ... не ... ... ма? Жоқ. Киіндірді ме?Жоқ.» Аталмыш
еңбекті қысқаша түйіндесек, Түркістанда Кеңес өкіметінің ... ... ... және қарапайым халықтың үлкен қиянат түрінде орын алуы
жағдайын шынайы бейнесін айқындайды, яғни ол ... ... ... ... ... ... «1917 жыл туралы естеліктерінде» М.Шоқай 1917 жылғы қос революция
тарихына, олардың Қазақстан мен ... ... ... ... талдаулар жасаған. Ал 1918 жылы жарық көрген өзінің хатында:
«13- ғинуар күні күндізгі сағат 12 – де Хоқанд ... ... ... сөз қылып отырғанымызда тасыр - ... ... ... ... ... ... ... жатыр екен. Болшеуиктердің бұл
ісі өздерінің ультиматумына қойған шартнамасына қарсы ... ... оның ... ... бара ... Жөлек, Шиелі, Жаңақорған, Түркістан, Арыс және
басқа ... ... ... ... ... ... ... Ресей әскерлері кеңесінің зұлымдығын айтып жатты. Қара киім киген
қарулы әскерлер, ... мен ... ... ... ... ... ... бұл – мал мен дүниені талан – таражға салудың 1 ... ... ашық ... »[24. ... «Яш Түркістан » атты газеттің 1930 ... №9-10 ... ... ... ... ... ... турасында:
« Кеңес үкіметі тепкісіндегі халықтың арасында толассыз бас көтеріп
келе жатқан бір халық болса, ол – ... ... ... ... ... Оған ...... орыс большевиктерінің әдеттен тыс
езуі мен ... ... ... ... ... халқы орыс
большевиктерінің жекелеген саясатына ған а ... ... жоқ, ... билігінің » тұтас жүйесіне қарсы күресіп келеді.
Түркістандағы орыс большевиктері Түркістан түріктерінің мемлекеттік
мекемелерге қатысу істеріне тиым салу ... ... ... ... ... ... халқына көрсеткен осы «ұлттық озбырлығы»
күні бүгінге ... ... Олай ... ... ... ... оған ... бас көтеруі де толас таппай ... ... ... ... көтерілістердің қаз – қалпына қайталануы емес.
Орыс қызыл армиясы бейбіт ... ... ... ... ... ...
жойып, атамекенімізді екінші рет бодандыққа түсірді. Алайда халқымыздың
азаткер өршіл рухын біржола жаныштап, ... ... ... ... ... жоқ. Және келмейді де. Көтеріліс бұл ... ... тағы бір ... одан ... тегеурінді болып қайта шығуда.
Түркістандағы орыс пролетарлары үстемдігіне ... ... ... ... алған кездері болған еді. Өкінішке орай, ол ... ... қара ... ... еңсесін езген зіл
батпан жүкті лақтырып тастау мүмкін болмай қалды. Оның ... көп. ... ... не ... не техникамыз, не бір саяси ұйымыз жоқ еді.
Тіпті ... жөні түзу қару да ... жоқ. Оны ... ... да
білмейтінбіз. Оның үстіне көп ... бойы ... ... ... ... жеке ... тура ... Ешқандай көмекші күш
болмады. Ал көтерілісшілер арасына келген бірен – ... ақ орыс ... ... ... халықты қорқытып – үркітуден басқаға
жараған жоқ». [25. 100-101бб.] – деп ... ... ... өкіметінің күшпен орнатылғаны және оның
жергілікті халыққа «аса қымбатқа» ... ... ... ... ... ... баяндап, өз пікірлерін Т. Рысқұловтың «Революция
және Түркістанның жергілікті халқы» деген ... ... ... тиянақтайды. Сонымен бірге ол Түркістанды бес республикаға
бөліп, ұлттық – ... ... ... ... большевиктер
саясатынының өзегі бұл ... ... ... ... жою деп бағалайды. Баяндамада түркістандықтар бір халық деп
тұжырымдалады.
Мұстафа Шоқайдың кеңес өкіметінің саясатына наразылығын тағы ... көре ... ... ... ... ... болып, мұсылмандар
арсындағы алауыздық өршіп, бірін – бірі мойындағысы ... ... жеке ... ... ... ... жатқан кезде екінші жақтан
саясат сахнасында жаңа күш белең алып келе жатты. Ол – ... ... ... бас ... ... ... ... бүкіл биліктің
Кеңестерге берілуін талап ... ... мен ... ... ... ... Түркістан комитетін танымайтындықтарын
ашық түрде жария етті. ... ... ... ... ... ... хабар Петерборға жеткеннен кейін Керенский ... ... ... ... ... ... жөніндегі өтінішін
қанағаттындырды. » [26. 294-295 бб.] - делінді.
Мұстафа Шоқай өз еңбектерінде және ... ... ... ... ашық насихаттап, қазақтарға Кеңес Өкіметінің тек
зардаптары тигендігін мәлімдейді. Ал енді М. ... ... ... Алаш ... ... ... ... тәуелсіздікке ие болу
жолында орасан еңбегі сіңген ұлттың ... ... ... ... ... жылы ... ... жарық көрген Әлихан Бөкейхановтың «Алаш ұлына»
атты мақаласында: «Еркіндіктің таңы атты. ... ... ... ... Кеше ғана біз құл ... ... енді біз ... теңбіз. Халықты
көп ғасырлық құлдықта ұстаған қайта келмес өкімет ... деп ... ... бұл ... ... ... ... қарсы алғандығын көрсетсе, ал ... ... ... ... ... «Егер біз қазақ автономиясын құрғымыз
келсек, онда ... ... ... қиын ... тұр. ... ... Семей облыстарында көптеген орыс ерлері қазақтармен көрші тұрады.
Оның орнына егер біз қазақ ұлты автономиясын ... онда өз ... ... ... ... өзімізбен бірге алып кетеміз деген ойдамын» [14] -
дейді. Сонымен қатар оның Қазақ газетінде жарық ... ... ... ... ... ... ... қолдамайтынын және олардың
билікті қарулы көтеріліспен басып алғандығын , оның аяғы ... ... ... ... ... ... Бөкейханов бастапқы Ақпан
революциясына оң көзқарасын ... баға ... одан ... келген Кеңес
Өкіметіне деген наразылығын білдірген. Оның көзқарасының өзгеруінің ... ... ... ... күшпен таңылғанын және оның бейбіт жолмен
емес, керісінше қарулы күреспен орнағандығын өз көзімен көріп, соның ... енді ... ... мен Әлихан Бөкейханов еңбектерін салыстырмалы
түрде талдасақ, Шоқай Кеңестік толығымен әшкерелей көрсетіп оның ... ... атап ... ал ... ... ... қарсы шығып,
қазақ елін басын біріктіріп, ... ... ... құру ... ... көзқарастарына сәйкес пайымдау Алаш партиясының көрнекті өкілі
А.Байтұрсынов еңбегінен орын алған.
1919 жылы тамызда РСФСР – дың ұлт істері жөніндегі ... ... ... ... « ... және ... » атты ... Осы шағын көлемді еңбегінде А. Байтұрсынов 1917 жылғы Ақпан
және Қазан көтерілістерін ... ... ... ... ... ... өз
бағасын беріп, Алаш автономиямын жариялау мен оның үкіметін құрудағы
себептерді ашып ... ... ... ... ... ... қандай қарым – қатынаста болғандығы туралы өз пайымдауларын
баяндайды. « Қазақтарға Ақпан көтерілісі қаншалықты ... ... - ... А. ... - ... ... көтерілісі соншалықты түсініксіз
көрінді. Бірінші көтерілісті қандай қуанышпен ... ... ... ... ... қарсы алуға тура келді ». Мұның ... ... ... негіздеді :
« Екіншісінің (Қазан көтерілісі) түсініксіз болуын оп – оңай ұғындыруға
болады : қазақтарда ... де, ... ... де жоқ: ... өзін ... халықтардағыдай айдар тағып ажырату қиын ;
көптеген пайдалану ... ... ... ... ... саналады ...
Қазақтардың күн көріс жағдайына, таптық жіктелудің ... және ... ... белгілі меже болмауына байланысты қазақтар арасында
олардың өзіне тән социализм мен ... орын алуы ... ... социалистік қоғамға деген мұқтаждықты қажет еттірмей отыр »[7].
Енді А. Байтұрсыновтың Орынбор комитетіне жолдаған ... ... ... біз ... өлкелік Ревкомының және Бүкілресейлік ... ... ... Ахмет Байтұрсыновтың Ресей ... ... өту ... ... ... ... өкіметі қырғыздар арасына күшпен ... ... мен ... үшін ... орын жоқ дейтін адамдар болып отыр,- деп
жазады.» Осы мәселеге қатысты Кеңес Нұрпейісов «Алаш һәм ... ... ... А. ... ... ... Нұрпейісов белгілі тарихшы- ғалым
былайша талдаған: Ресейдің ... ... ... ... ... қазақтарға белгісіз, шет аймақтарда ол барлық жерде ... ... және ... ... өкімет билігімен жүргізіледі. Тоқ
етерін айтқанда, ол қозғалыс шет аймақтарда көтеріліс емес, ... ... ... Егер ... ... ... аталған адамдар тобы
қазақтарды ешбір шектеусіз езіп – жаншыған болса, енді мұндай ...... атын ... ... тобы ... отыр »
[7] – дейді.
Кеңес Өкіметіне қызмет еткен ... ... ... де ... ... ... ... үндес Т.Рысқұлов 1984 жылы Таңдамалы
шығармаларында бастапқыда былай ... ... ... ... ... өкіметінен өзгесі келсе, оны толық күйреу күтіп тұр. ... ... ... ... халқы өзіміздің қолымыздан Кеңес Өкіметін
жібермеуіміз керек. Біз Кеңес ... ... ... Хиуа мен ... арасында таратуға тырысуымыз керек» деп, сонымен қатар
«Шығыстағы Қызыл әскер» атты ... ... была ... ... Армии в Туркестане и во всей Средней Азии. ... ... ... ... ... с самого начала Октябрьской революции.
Русский пролетариат Туркестана и туземная беднота ... из ... ... ... ... потом – Красную Армию, которая выдержала небывалую
борьбу на всех фронтах Советского Туркестана, когда последный был ... ... ... и ... ... себе.
Основная заслуга трудящихся Туркестана и тогдашней Красной Армии перед
всей российской и ... ... ... в том, что они своей
беспримерной борьбой не дали ... ... ... ... ... цель ... армии Деникина и Колчака
через Туркестан с образованием из последнего их ... ... ... базы против Советской России. С прибытием Красной ... ... ... ... Советская власть в ... ... ... остатки туркестанских фронтов за исключением
басмаческого ... ... с ... составляет особую историю
деятельности ... ... в ... ... Да ... ... народов – Красная Армия! Да здравствует революция на Востоке! »
- деп мәлімдеді. « Первые шаги Советов В ... » атты 1935 жылы ... ... ... ... ... ... движения как в
Средней Азии в целом, так и ... в ... еще мало ... За ... ... лишь ... небольших брошюр и отдельных статей в виде
воспоминаний, в частности воспоминания Г. ... В то же ... ... ее ... ... тройкисты вроде Г. Сафарова и др. В
разделах «Семиречье накануне Октября » и ... ... (с. ... ... ... ... ... области накануне Октября и
подчеркывается, какой степени достигла классовая дифференциация ... ... ... ... ... указывается, что именно в Семиречье
наиболее свирепо хозяйничала царская ... ... К 1913 г. ... ... было ... для колнизационных целей около 4 193 520
дес. удобной земли. » [15. ... - ... Ал ... ... Рысқұлов: Қоғамдық – саяси және ... ... » ... ... революциясын Түркістанның езілген халықтары ... пен ... ... қол ... жолы деп ... ... толықтай сенім білдіре алмады, өйткені құрылған үкіметтің құрамы
оларға жат, саяси ...... ... ... саяси ждағдайда Т. Рысқұлов жергілікті халықтың саяси
-әлеуметтік ... ... ... қорғау үшін бірден-бір
тактикалық дұрыс жолды таңдай білді, ол жол - өз ... ... ... ... отырып, саяси билік пен әскери күшке ие болып
отырған уездік кеңстің құрамына өту және оның ... ... ... жолы
болатын.
..... Қараша айының соңында Түріккомиссия, Өлкелік ... ... ... шет ел ... ... ... және ... біріккен мәжілісі ұйымдастырылды. Мәжілісте мұсылмандар тіліндегі
баспасөз мәселелері, мұсылман ... ... ... ... тарту және
Жетісу облысының көшпелі ... ... ... ... Мәжілісте
Т.Рысқұлов арнайы сөз сөйлеп, ... ... ... ... ... соққы берді. «Түркістанда кеңес өкіметінің өмір сүріп
отырғанына 2 жыл болды, - дейді Т. Рысқұлов, - ... бұл ... ... ... не ... бұл ... тарапнынан қандай қатынас
болды, мен бұл туралы айтылуы тиіс деп санаймын....Біз бұл ... ... ... ... ... – бір ... іс ... жүзеге асырмадық. Мұсылман бұқарасын тонаумен жәбірлеу ... қала ... ал ... орыс ... соңғы партия съезінде
өздерінің шовинистік пиғылдарын айқын көрсетті.»» [27] - ... ал ... жылы ... ... 3 ... ... шығармаларының 2-томында
«Выступление казахских трудящихся масс за советскую власть» атты бөлімінде:
« Тем временем растут ... ... ... ... и сторонники
советской власти. Казахи Букеевской орды, ввиду близости рабочего района
Астрахани, быстро ... под ... ... ... ... ... ... советская власть в северных губерниях Казахстана
утверждаются в Тургайской ... где в ... 1918 г. ... ... ... Алаш – орды Уральской области во главе с Дж. ... всех ... ... ... В ... с ... ... и началом
гибели Колчака под напором Красной армии, алашордынцы начинают ... ... на ... ... власти. Первой переходит Орская группа Алаш
– Орды во ... с ... а ... ... и ... ... Алаш-
Орды. В борьбе с белыми и Алаш – Ордой активное участие принимают ... ... и ... ... » [28] - ... өз ... ... өкіметінің қазақ халқы арасында
күшпен таңылып, басқару диктаторлық жүйемен жүргізілуде деп толықтай ... ал ... ... алғашында Кеңес өкіметін қазақ даласында орнауын
позитивті деп бағалау ... оның ... ... ... ... ... сүріп, капитализм шырмауынан шығамыз және пролетариат диктатурасын
орнатамыз деп ... ... оның ... күрт ... ... ... өз ... көрген ашы шындықты ... ... ... ... қате ... болып, Кеңес өкіметінің саясатын
қолдамайтынын көрсеткен.
Осылайша Қазақстанда ... ... ... ұлт ... ... қазақ халқына көрсеткен зорлық зомбылығы, оның
қазақ даласына жат әрі оның ... ... ... ... ... ... Олардың қандай еңбегімен таныссақ та, ... ... ... ... ... ... көреміз. Есімдері ел есніде қалған
мұндай жарық ұлт зиялыларымыздың сол ... ... ащы ... ... неге ... ... Себебі олар барлық оқиғаның куәсі
болғандығы барша жұртқа мәлім.
1.3 Қазақстанда кеңес өкіметі орнауы тарихы ... ... ... ... ... ... ... обьективті
көзқарастарын бейнелейтін революциядан кейінгі кезеңде, яғни ... 40-80 ... ... ... ... идеология тұрғысында
жазылып қана қоймай, қазақ халқына ... ... ... ... ... ... ... деген биік мансап беріп, оны толықтай дәріптей
түседі.
Қазақстанда кеңес өкіметі орнауы туралы ... ... ... және оған ... баға ... ... тұңғыш еңбек-бұл
Т.Елеуовтың 1949 жылы жарық көрген «М.В. Фрунзе мен В.В.Куйбышев Советтік
Қазақстан үшін күресте(1919-1920жж.)» атты ... Онда ... 2 ... ... Ұлы ... ... революциясының жеңуі мен азамат
соғысының басталуы;
2. М.В. Фрунзе мен В.В. ... ... ... үшін күресте.
Оның бірінші тарауында Ұлы Октябрь Социалистік революциясы барынша
мадақталған. Онда:
« 1917 жылғы 25 ... (7 ... ... ... табы ... шаруалары Ленин-Сталин партиясының тікелей басшылығы ... мен ... ... құлатып, жаңа заманның басы –
тұңғыш совет үкіметін құрды. Орталықта жеңген совет ... ... ... ... ... ... ... өлкесінде тез қарқынмен орнай
бастады. 1917 жылдың 12 ... ... 13 ... ... 15
ноябрінде Әулиеатада, 25 ноябрінде Петропавлда, 13 декабрінде Омбыда, 25
декабрінде Қостанайда орнады; 1918 ... 2 ... ... ... ... сүйтіп, бүкіл Қазақстан көлемінде марттың аяғына ... ... ... ... ... ... совет өкіметінің «сәулетті жеңіс
салтанаты» деп атады.
Совет өкіметі, Россияның шет ... ... бірі ... ... ... шыққан бүліктерді аяусыз талқандау арасында жеңіп шықты.
Қазақстанда социалистік революцияның жеңу жолындағы күресте айрықша
қиыншылықтар, ауыр жағдайлар ... Сол ... бірі ... ... ... ... болмағандығы еді. Мұнымен бірге халық
жауы алашордашылар және Орынбор, ... ... ... ... ... ... ... қол шоқпары болып келген қазақтардың офицерлері
кулак, бай – феодал таптарымен ынтымақтасып, ... ... ... түсті. Үш төрт «Ленин – Сталин партиясының басшылығы, Ұлы орыс
халқының ... ... ... ... ... ... кейін, 1918 жылдың көктеміне қарай контрреволюциялық
бүліншіліктерді талқандап, ... ... ... ... өкіметін орнатады.
«Октябрь революциясы, – деп жазды Сталин жолдас – тек ... ... ғана ... Ол ең алдымен интернационалдық
дүниежүзілік ... ... ... ол адам ... ... тарихында ескі, капиталистік дүниеден – жаңа, социалистік
дүниеге негізінен бет бұрғандықты көрсетеді». Совет ... ... ұлт ... ... ... ... ... барлық
халықтарының соның ішінде қазақ халқының да теңдігі, өз ... ... ... ұлт ... ... ... етілді. Қазақ халқының
ғасырлар бойы келе жатқан артта қалғандықты жойып, тез алға ... ... ... ... ... жеңуіне, Ленин мен Сталин бастаған Совет
үкіметінің құрылуына қазақ еңбекшілері бірінші күннен-ақ ... ... ... жер ... және ... да сол ... тарихи заңдарды зор
ынтамен қарсы алып, асыруға батыл кірісті.»[29. 5-7бб].
Автор кеңестік кезеңдегі ... ... тән идея – ... ... ... ... ... төңкерісінің Ұлы Октябрь революциясы деп маркстік
– лениндік таптық ... ... бұл ... ... ... ... көрсетілген. Ленинге данышпан, большевиктер көсемі ретінде теңеу
беріп, Қазақстанға социалистік революцияның тигізген зардаптары ... ... жеңу ... ... ... ... болды деп
айғақтайды. Октябрь революциясының жеңісін Ленин мен Сталиннің ... ... ... дей ... бұл ... қазақ жұмысшы табы
зор қуанышпен қарсы алды деп айшықтата көрсеткен.
Алалған еңбектің екінші тарауында: «Қазақстанда совет өкіметінің ... ... жеңу ... ... ... көрнекті екі
қайраткері – М.В. Фрунзенің және В.В. ... ... ... ... және Сталиннің ең жақын серіктері Фрунзе мен Куйбышев
екеуі де ежелгі Қазақстандықтар. Революциялық қызметі көбінесе Қазақстаннан
тыс жерлерде өтсе де, олар ... ... деп ... 1917 жылы 7 ... ... ... Атқару Комитетінің
председателіне жолдаған телеграммасында Фрунзе былай деп жазады:
«Туған ...... ... ... менің ерекше сәлемімді
тапсыруыңызды өтінемін.... Сіздерге күтіп ... ... ... ... бар ... саламын».
М.В. Фрунзе мен В.В. Куйбышев Орал мен Орынбор облыстарын, ақ гвардия
әскелерінен тазартып, ... ... ... орнатуға, Түркістан советтік
Республикасын орталық Россиямен қосуға батыл шаралар ... ... ... Автономиясын құруда, өлкенің партия
ұйымдарын нығайтуда және біріктіруде, қазақ халқының шаруашылық, ... ... М.В. ... мен В.В. Куйбышев Қазақстан партия
ұйымдары мен совет орындарына көмек ... мен ... ... М.В. ... В.В. Куйбышев Шығыс майданға
келген күннен ... ... ... ... ... ... және Орта ... саяси – шаруашылық және мәдени өмірін
өркендету үшін берік негіз жасауға да ... ... 1919 жылы ... ішінде М.В.Фрунзе бірнеше күн Орал қаласында болды. Ол, ең алдымен
жергілікті совет және ... ... ... ... ... онымен қатар іс жүзінде оларға көмек көрсетті»[29. 3-18 бб.].
Бұл тарауда зерттеуші Қазақстанда ... ... ... барысында зор
еңбек сіңірген деп М.В. Фрунзе мен В.В. Куйбышевқа биік баға беріп, олардың
шын ... ... ... кеңес өкіметін орнатуда орны толмас ... ... ... тыс ... отыр.
Ал енді Т.Елеуовтің еңбегімен ... ... ... ... заңды құбылыс деп дәріптеген келесі Г. Маленковтың «Ұлы Октябрь
социалистік революциясының 32 жылдығы» атты еңбегінде ... ... ... ... ... ... дүние жүзілік азаттық әперушілік ... осы ... ... ... барынша терең ұға түсеміз.
Октябрьдің жеңісі интернационализм туы астында ғана ... ... өзі ... ... ... ... ... дүниеге келгені
мәлім. Сондықтан, революция жеңуі үшін, бүкіл ... жүзі ... ... ... ... ... біздің партия
бірінші кезекке қойды. ... әлем ... ... ... ... о ... рухтас, мүдделес, сенімді одақтасы
екенін танытып келді. Сондықтан да В.И.Ленин: « Біз- ... ... ... қарсымыз. Біз – халықаралықшылармыз,
интернационалистерміз. Біз дүние жүзіндегі барлық ұлттардың жұмысшылары ... ... ... ... ... республикаға тығыз
біріктіріп, толық қосуға тырысамыз.
Ұлы Октябрьді дүниеге ... ... ... кейін
тамырын одан сайын тереңге жайды, бойына жаңа ... ... ... әлем еңбекшілерін топтастырды.
Биліктен айрылған ызалы топтар Октябрь революциясына лағнат айтып, ұялы
қасқырдай ұлып шыға келді. Онысымен қоймай, қарулы бүліктер ... ... ... империализммен жең ұшынан жалғасты. Жұмысшы табы
осындай қиын-қыстау сәттерде өз қатарын құрыштай нығайтып, ұйымшылдық ... ... ... Коммунистік партия төңірегіне бұрынғыдан да тығыз
топтасты. Қолға қару алып, революция жеңісін қан майданда ... ... ... бастап берген жолдың әрбір асуы өнегелік қасиеті жағынан
кейінгілерге бір-бір ... ... ... ... ... ... ... алыңыз. В.И. Ленин социализм орнату үшін ... ... үш ірі ... ... елді ... ауыл ... жолмен кооперациялау, мәдени революция жасау» [30. 3-7бб.] –
делінген.
Г. Маленков бұл еңбегінде Қазан төңкерісіне көзқарасын «Ұлы ... деп ... ... ... «Жетісу большевиктері
Совет өкіметін орнату жолындағы күресте» атты еңбегінде Кеңес өкіметі
орнауы ... ... ... «Ұлы ... социалистік
революциясының жеңісі ғасырлар бойы ... ... ... ... ... еді. Октябрь революциясы капиталистер ... ... ... езу мен озбырлықтық мемлекеттік аппаратын
талқандап, Россияны капиталистік системадан ... ... ... ... ... берді. 1917 жылдың октябріндегі тарихи күндері Совет өкіметін ең
алдымен ... көп ... ... ... ... ... ... ие болған шешуші революциялық орталықтар – Петроград пен
Москвада жеңіп ... ... ... жеңімпаз толқыны шет
аймақтардың бірінен соң бірін қамти отырып, бүкіл елге ... ... ... ... ... 15-не қараған түні Верный қаласының ... ... ... ... ... ... Жиын ... күні болды. Оған адам көп келді, оған ... қала ... ... ... ... орнату жөнінде шешім қабылдады. Алайда
«әскери үкіметтің» бұл ... ... оған ... ... ішінде екінші Жетісу полкының кейбір солдаттарын тұтқындауға шамасы
келді. Бірақ бұл жағдай «әскери ... ... ... ... жасай алмайды. 1918 жылғы марттың 2-сінен 3-не қараған түні
Қызыл гвардияшыл ... ... мен ... ... жүздігін және басқа бандаларды қарусыздандырды. Почта –
телеграф, аса маңызды ... ... ... қару – ... ... ... алынды. Таңертең бірінші жетісулық Қызыл гвардиялықполк
ұйымдастырылып, оған командир болып ... ... ... 3 ... ... Совет үкіметі орнады.
Верный қаласында 4 мартта митинг болды, онда қазақ еңбекшілерінің
атынан сөйлеген Тоқаш ... ... ... ... және қырғыз еңбекшілері
Совет Үкіметін аса зор қуанышпен қарсы алады, ұлт мәселесін дұрыс ... осы ... күте ... Олар орыс ... ... мен
казактарға тең правода бірігіп, жаңа өмір құру ісіне барлық жағынан
көмектесуге ... ... ... орталығы – Верный қаласында жеңуін Жетісудың
барлық еңбекшілері аса зор қуанышпен қарсы алды.
Жетісуда Совет ... ... мен ... ... ... және
Солтүстік Жетісу майданының құрылуы аралығында бірнеше ай ғана өтті. Алайда
соншама қысқа уақыт ішінде халық өмірінің ... ... ... аса зор
көлемді жұмыстар жүргізілді. ... ... ... қиын және ... ... ... шет аймақтың еңбекшілерінің күресін ... ... ... ... ... рухтанған Жетісу еңбекшілері Ұлы
Октябрь ... ... ... ... үлес ... »[17. ... өз еңбегінде Қазан төңкерісіне Ұлы Октябрь деген жоғары
баға бере отырып, оған озбырлық пен ... ... ... талқандады,
октябрь революциясының жеңісі бүкіл елге қанат жайды деген баға ... ... ... өкіметі орнауы үрдісін оң сипатта негіздеп, оның
орнауын Жетісудың барлық ... аса зор ... ... алды деп
көрсеткен. Қазақстанда кеңес өкіметі орнауын осы тұжырымға ұқсас көзқарас
келесі П.М. Пахмурный және Т.Е. ... ... ... ... » атты 1959 жылы жарық көрген еңбегінде жарқын көрініс ... ... 9 ... ... ... ... ... Ресейдің құлап,
Ұлы Октябрь социалистік революцияның жеңісі яғни кеңес өкіметінің орнауы
туралы мәселе қысқаша ... ... Онда атап ... ... ... ... ... социалистік революциясы экономикада, қоғамның таптық
құрылысында, ... ... ... ... ... ... ... оның ішінде қазақ халқының өмірінде орасан зор ... ... ... ... дана ... орыс халқының
және еліміздің басқа туысқан халықтарының қалтқысыз ... ... 40 ... ... ... бұл онша көп уақыт емес. Бірақ осы ... ... ... ... түбірлі өзгерістер болды десеңізші: социализм
жеңді, енді ... ... ... ... басшылығымен жеңіспен
коммунизм орнатуда.
Ұлы Октябрь бел ...... ... ... ... ... ... күресуші Шығыс халықтары үшін ... ... ... күшінің көрнекті үлгісі болып табылады» [31.
3б.].
Еңбектің «Ленин туралы» атты ... ... ... В.А. ... ... С.С. ... В.Чекмарев, Н.С. Нейц, А.Е.Петров,
И.М. Плотников, А.Романенко,М.М. Таранков, С.Чесноков, Я.Шидло ұлы көсем
ретінде баға ... оны ... ... кейінгі Советтердің жеңуі үшін тарауындағы «Торғай облысы», «Бөкей
даласы», «Орал облысы», «Сырдария ... ... ... «Семей облысы»,
«Жетісу облысы», «Питерліктердің ерлік бастамасы» атты тараушаларында аты
аталған аймақтардан ... ... ... ... ... тән ... Қазан төңкерісін барынша мадақтап көрсету еді [31].
Бұл еңбек жалпы қазан төңкерісіне және Қазақстандағы ... ... ... ... ... онда ... қай саяси
оқиғаны алсаңыз да, қазан төңкерісіне обьективті көзқараста баға ... жеке ... ... ... марапат бергенін көруге болады.
Т.Елеуовтің кеңестік кезеңде , яғни 1967 жылы ... ... ... ... ... орнауы және нығаюы» атты келесі еңбекте ... ... ... ... III ... ... тұжырымдалған: «
Совет өкіметі Россияның кең байтақ аймақтарында, сондай-ақ Қазақстанда ... ... ... ... Ұлы ... революциясын ғасырлар бойы
құлдықта келе жатқан қазақ еңбекшілері де ... ... ... алды,
большевиктік партияның тікелей басшылығымен Совет өкіметін орнатуға ... ... ... ... ... орыс, украин жұмысшылары мен
шаруаларының және басқа ұлттардың еңбекшілерінің ... ... ... ... ... ... ... туысқандық бірлігі нығая
түсіп, өз мүдделерінің ортақтығын барған сайын жақсы сезінді. Россияның
орталығында ... ... ... ... және ... II ... ... туралы хабарды Қазақстанның еңбекшілер
бұқарасы үлкен қуаныш және зор ... ... ... ... мен
жиналыстарда жұмысшылар мен шаруалар Совет ... ... ... ... ... ... ... Алайда, Қазақстанда
Социалистік революцияның жеңуі жолындағы ... ... ... ... ... бірі - ... ... табының жер – жерде бытыраңқы
болып, жете ұйымдаспағанында еді. Осының салдарынан көпшілік ... ... өз ... ... большевиктік партия ұйымдарын құруға
болмады. ... ... ... өз ... ... ... алашордашылар революцияның ішкі және сыртқы жаулармен бірлесе
отырып, Совет өкіметіне қарсы күрес жүргізді» - деп мәлімделінген.
Алайда аталмыш ... ... ... – лениндік көзқараста
жазылған. Оны дәлелдеу үшін ... ... ... ... айта кету
керек: « Қазақстанның ... ... ... өкіметінің орнауы
Ташкентте социалистік революцияның жеңуімен байланысты болды.
1917 жылы 28 октябрьде ... ... ... ... деген
большевиктік ұранмен Ташкент қаласының жұмысшылары мен солдаттары қарулы
көтеріліске шықты. Уақытша үкіметтің ... ... ... ... 1917 ... ... аяқ кезінде Сырдария облысындағы
уездік, қалалық Советтердің көпшілігі ... ... ... ... ... билігі халық қолына бейбіт түрде көшуіне жол ашты. 30 октябрьде
Перовск қаласының жұмысшы және ... ... ... большевиктердің
ұсынысы бойынша өкімет билігін өз қолына алды. Ноябрь мен ... ... ... Совет өкіметі Түркістан, Қазалы, Арал ... ... ... да қалалары мен поселкелерінде ... ... ... ... тез ... ... ... пролетариаттың –
теміржолшылардың болуы үлкен роль атқарды. Сол кезде Торғай облысының саяси
және әкімшілік – ... ... ... ... Совет өкіметін орнату
үшін қызу күрес жүргізілді.
1918 жылы январьдың орта шенінде ... ... ... Дутовқа қарсы жұмысшылардың қарулы көтерілісі басталды.
18 ... ... мен ... тас ... ... Совет өкіметі орнады.Ақмола мен Семей облыстарында ... ... ... ... ... революцияның жеңуіне байланысты
болды. Совет өкіметі Ақмола облысында ең алдымен ... ... ... бб. ... еңбегінде автор Қазақстанда кеңес өкіметін орнауы процесін бүкіл
қазақ даласындағы сол ... ... ... ... ... қазан төңкерісінің барлық жерде зорлықпен орнауының шынайы ... ... Ал ... ... ... и ... ... в Казахстане» атты 1970 жылы жарық көрген еңбегінде:
«Борьба за установление Советской власти на обширной ... ... на ... ... – с ноября 1917 по март 1918
года.Раньше всего Советская ... ... в ... ... её был ... где ... ... в
результате вооруженного восстания рабочих и содат победила 31 октября 1917
года.
Выполняя ленинский призыв «Берите всю власть в руки ... ... ... II Всероссийского съезда Советов, большевики Семиречья и ... Т. ... С.М. ... ... Бокин, Абдулла Розыбакиев, а затем
и ... с ... П.М. ... ... ... ... ... установления Советской власти. В ночь со 2 на 3 марта 1918 года
в г. Верном произошло вооруженное восстание, ... ... ... ... в ... ... Семиречья была установлена Советская
власть.
В более трудной обстановке развивалась ... за ... ... в ... ... ... для ... Советской власти имели указания ... ... ... ... ... ... и
Советского правительства, во главе которых стоял В.И. Ленин. » [2. ... ... ... ... ... ... Жетісу, Сібір, Орынбор казак
әскерлері орналасқан аймақтарда Қазан қарулы көтерілісі барысында қарулы
күрес нәтижесінде кеңес өкіметі ... ... ... ... ... Қазақстан аумағында қарулы көтеріліспен орнағандығы туралы мүлдем
айтылмайды, себебі бұл ... ... ... ... ... ... еңбек сынды кеңестік идеология ... ... ... ... Казахстана к социализму» атты 1970 жылы жарық көрген
еңбегіндегі 1-бөлімінде: «В ... до ... ... Казахстан был
одной из самых отсталых колониальных окраин ... ... ... ... вело ... и ... ... жизни. Кочевое и
полукочевое хозяйства были более отсталыми по сравнению с земледельческими,
отличались низким уровнем ведение и в ... ... чем ... от стихийных сил природы. », 2- бөлімінде: «3 ... 1917 ... ... обращение Совета Народных Комиссаров «Ко всем ... ... и ... в котором провозглашалось право прежде
ущемленных народов России свободно устраивать свою жизнь.
Вслед за ... ... в ... ... ... ... Алаш – орды и ... буржуазного правительства в Казахстане. На
местах создавался ... ... ... в лице ... ... ... солдатских, крестьянских и казахских депутатов.
Росла политическая активность трудящихся. На ... ... ... и ... ... ... и ... проблемы тех бурных дней. Трудящиеся массы Казахстана заявляли о
своей горячей ... ... ... и ... ... ... в Казахстане, как и во всей
стране, проходило условиях классовой ... ... ... ... ... ... силам. Ярким выражением
обострения классовой борьбы явилось открытая борьба между казахскими ... и ... ... ... ... жерде автор еңбекшілердің белсенділігі артуын, сол кезеңдегі қазақ
халқының ұлт зиялылары ... ... ... қатысты оның кеңес
өкіметінің орнауына бөгет болғаны туралы ой ... ... ... ... ... ... жүргізілгенін асыра көрсетілген. Зерттеуші
ой ... әрі ... ... ... в период Февральской революции казахское байство организовало свою
политическую партию под названием «Алаш» и ... ... за ... ... государства. В декабре 1917 года на ... в ... было ... ... так ... ... этих условиях для казахского народа были возможны два ... ... с ... ... вместе братским русским народом и ... ... ... под ... ... ... либо ... на
сторону алаш – ордынцев. Казахский народ выбрал правительный ... ... ... ... ... союзу с русским рабочим классом.
Русский народ оказал братскую помощь казахскому ... в ... ... революции и в установлении Советской ... на ... »[3. ... – деп ... ... ... ... отырғанымыздай, ол қазақ жерінде Қазан
төңкерісін күшпен таңылғандығын ашық ... ... ... ... революциясын қазақ даласына үлкен серпіліс әкелді деп
көрсетеді. Оның ... ... ... кезеңінде қазақ байлары «Алаш»
атты партиясының құрылуын баяндап және оның ... ... ... баса ... ... ... ... өкіметінің орнауы
туралы пікірін келесі Т.Елеуовтің «Қазақстанда Совет Өкіметі қалай орнады»
атты ... ... ... ... 24 күні түнде Ленин Смольныйға келіп көтеріліске басшылық
етуді өз ... ... ... соғыс революциясы комитетінің Ленин қол қойған ... ... ... ... 1917 жылы 25 октябрде Смольныйда
Советтер ... ... ... ... ... ... ... большевиктер жолында болды. Съездің артынан бүкіл өкімет билігі
Советтердің қолына көшкендігі жарияланды. Октябрь революциясы жаңа ... ... ... ... одақ ... ... пролетариаттың
басшылығымен өткізіп жатқан ұлт -азаттық қозғалыстың революциялық дәуірін
туғызды. «Сырдария ... ... ... ... атты ... ... ... совет өкіметінің орнауы социалистік
революцияның Ташкентте жеңуіне байланысты болды. Ташкент ол кезде Сырдария
облысының ... ... ... ... ... ... Қазақстанда, соның
ішінде Сырдария облысында орнауын асыра дәріптеп баяндай келе, ойын былайша
жалғастырады:
«1917 жылы октябрьде социалистік ... ... ... ... ... ... ... өкімет Советтерге берілсін!» деген ұраны
бұқара ... ... үшін ... ... ... ... ... мүддесімен жұмысы болған жоқ. Ол бар күшін жинап, революциялық
күреске аттанған бұқара ... ... ... ... қозғалысты
күшпен баспақшы болды. Бұл жағдайды, өкіметті қолға алу үшін ... ... ... ... 1917 жылы 28 ... (10 ноябрьде) Уақытша үкіметтің
жергілікті өкімет органдарын құлату үшін ... ... ... жұмысшыларымен солдаттарының қарулы көтерілісі басталды. ... (13 ... ... қала мен қамалды алып, Уақытша
үкіметтің «Түркістандық ... ... ... ... Ташкентте
Совет өкіметі орнады.
1917 жылы октябрьдің аяқ шенінде Сырдария ... ... ... ... ... ... шықты. Бұларда өкімет билігі
халықтың қолына қан төгіссіз, бейбіт түрде көше ... 1917 жылы ... ... (Қызылорда) қаласының жұмысшы және солдат депутатарының
совет большевиктердің ... ... ... ... өз ... алды. 1917
жылы ноябрьдің орта кезеңінде ... ... ... ... да орнады.
1917 жылы 6 (19) ... ... ... ... және солдат
депутатарының Советі большевиктердің ұсынысы бойынша ... ... ... ... 1 (14) ... ... уезі шаруаларының съезі болды. 3
(16) декабрьде Әулиеата уезінің мұсылман ... ... ... ... ... ... шаруалар Советі жұмысшы және солдаттар депутаттар
Советіне ... ... ... ... ... деп қаулы
шығарды.
1917 жылы ноябрь-декабрь айларында Совет өкіметі Түркістан, Қазалы
қалаларында, Арал ... ... ... орнады» [16. 12-
15бб.] -делінген. Т. Елеуовтың бұл еңбегінде Қазақстанда кеңес ... ... ... көпетеген тарихи үрдісті тек ... ... Ал бұл ... ... ... ... келесі Ермұратов Хайдар
Дисемалиұлының «Октябрь нұрландырған өңір» атты еңбегінде Бөкей даласын
және Каспий ... мен ... ... ... қазақтардың революцияға
дейінгі қиын қыстау өмірі туралы, хан мен төрелердің, бай – ... ... ... ... ...... жасағаны, 1916 жылғы қазақ
халқының патша ... ... ... ... ... ... тақтан құлатқан Февраль буржуазиялық – демократиялық революциясы,
Ұлы ... ... ... мен азамат соғысы, Совет өкіметінің
билігін нығайту, мәдени революцияны жүзеге асыру үшін ... ... ... ... ... ... ... жеңгеннен кейін
отарлық езудің бұғауы езіліп, еліміздің халқы сияқты ... ... да ... ... ... ... ... күндерден бастап-ақ саяси
теңсіздік жойылды. Ұлы Октябрь революциясы нәтижесінде бостандық алып,
қайта ... ... ... ... ұлт ... ... кеңес өкіметі орнауы үрдісін жалғастыра келе, «Нарында
Совет өкіметінің орнауы» атты ... «1917 жылы ... ... ... қуанышты хабар жеткізді. Петроградта социалистік революция жеңді,
буржуазиялық Уақытша үкімет құлатылды. Совет үкіметі жарияланып, В.И. ... ... ... ... ... ... ... үкіметінің
бітім, жер туралы декреттері қабылданып, ... ... ... ... Совет үкіметін орнату үшін буржуазиялық Уақытша ... ... ... ... ... ... жатқаны туралы
да хабар естіліп жатты» [32] – деп ... ... ... ... яғни Қазақстанда
кеңес өкіметінің орнауынан кейінгі кезеңдегі коммунизм ... ... ... еңбек бұл Қазақ ССР Ғылым Академиясының акдемигі
Сақтаған ... ... ... ... – техникалық базасы»
атты еңбек болып табылады. Аталмыш еңбек кіріспеден, үш ... ... ... ... ... ... ... енгеннен кейін,
Коммунистік партия мен ... ... ... ... ... ... ең бастысы коммунизмнің материалдық-
техникалық ... ... ... ... өз ... сай, КПСС Программасы
партия мен совет халқының басты экономикалық міндеті – ... ... ... ... табылады деп тапты.
Содан бергі өткен он бес жыл ... ... ... парияның
басшылығымен қажымай-талмай еңбек еткен совет халқы-жұмысшы табы, колхозшы
шаруа, еңбекші интеллигенция-коммизмнің ...... ... ... айтарлықтай үлес қосты, еліміздің экономикасы барған сайын
дамып, Отанымыздың қорғаныс қуаты арта түсті»[33. 3б] – ... ... ... ... ... ... тұрғыда
өрбіткен З.Әйтімовтің «Ұлы Октябрь және Қазақстан» атты еңбегінде:
« Ұлы Октябрь социалистік революциясының жалыны ... апат ... ... ... ... қарсы, қанаушы таптардың –
капиталистер мен помещиктердің үстемдігіне ... ұлт ... ... аса ... кекті наразылығы лаулады. Россияның Революцияшыл
жұмысшы табы, солдаттары, матростары, еңбекші шаруалары мен ... мен ... ... ... Халық қана, әділетті қоғамдық
құрылыс-советтік социалистік мемлекет орнату жолындағы батыл шайқаста ... ... ... империалистік соғысқа қарсы кірісуге,
еңбекшілерді ... ... ... ... ... және ... құру ... Советтердің Бүкілресейлік съезінің шешімі бүкіл дүние
жүзіне тарады.
Сөйтіп, ... «қой ... боз ... жұмыртқалайтын » ең әділетті,
ең парасатты заманның туын тігіп, зорлық пен зомбылықтың ... ... ... ... ... ... ... бетіне шығарды» [4. 16-
20бб.] - деп баяндалған.
Бұл еңбекте автор Октябрь революциясының барысында орын ... ... ... оған ... ... баға ... қарағанда, автор
Қазан төңкерісі Қазақстандағы өрбуінің тек жағымды ... ғана ... Ал енді бұл ... ... ... Нұрпейісовтің 1983 жылы жарық
көрген « Ұлы Октябрь және ... атты ... ... ... ... бетбұрыс бастаған, 20 ғасырдың басты оқиғасы болған ... ... ... 66 ... ... ... ... Жылдар
жылжып өткен сайын Ұлы Октябрьдің адамзат тарихында алатын орны, оның озық
идеяларының бүкіл әлем еңбектеріне әсер ете ... Ұлы ... ... ... еңбекшілері қуанышпен қарсы
алды. Олар орыс ... ... да ... ... ... ... партиясының тікелей бсшылығымен өлкеде Совет өкіметін орнатуға
белсене қатысты. Еліміздің орталық аудандарымен салыстырғанда ... ... ... ... Бұлай болған себебі, Совет өкіметін орнату
ісінде ... ... ... қарағанда ерекше қиыншылықтар
кездесті. Біріншіден, Қазақстанның Россия империясының артта ... ... ... ... жұмысшы табының аздығы және ... ... Ал бұл ... ... көптеген аудандырының Ұлы
Октябрь революциясына дейін большевиктердің дербес ұйымдарының болуына
себепші болды.
Екіншіден, Совет ... ... ... ұлтшылдарды
топтастырған Алашорда «үкіметі» қарсы тұрды. Алашорда үкіметі дейтін 1917
жылы 5-13 желтоқсанда Орынбор ... ... ... мен ... ... ... интеллигенциясы өкілдерінің «екінші
жалпықазақтық съезі» аталатын ... ... ... ... бұл
съезі қазақтың буржуазиялық автономиясын жариялау туралы, ... ... ... ... ... құру ... және Ә. Бөкейханов
басқарған Алашорда үкіметін ... ... ... ... [34. ... - деп ... ... аталмыш еңбегінде Қазақстанда кеңес өкіметі орнауына
оң көзқарас білдіртсе, келесі ... « ... ... за победу
Великой октябрьской социалистической революции в Приморье » атты еңбегінде
Ресейдегі саяси жағдай былай баяндаған болатын:
« 25 ... (7 ... 1917 г. ... ... ... ... ... гарнизона в Петрограде победило.
Великая Октябрская социалистическая революция, совершанная рабочим
классом и ... ... ... под ... ... и её ... В.И. ... открыла новую эру во ... ... – эру ... ... эру крушения капитализма и
утверждения социализма. 25 октября (7 ноября) 1917 г. было ... ... ... большевиков «К гражданам России», которым
сообщалось о низложении буржуазного Временного ... и ... ... в руки ... В обращении говорились:
«Дело, за которое боролся народ: ... ... ... ... ... собственности на землю, рабочий
контроль над производством, создание Советского правительства, это ... ... ... ... ... бюро ... в поиски гарнизона и
на крупнейшие предприятия города и области. Известия о ... ... ... в ... ... массовый революционный подъем в
Приморье.
Многочисленные рабочие и ... ... ... резолюции с
требованиями о передаче всей власти Советам и о ... ... и ... ... первыми откликались на события в
столице, 27 октября (9 ноября) на ... и в ... ... ... вынесшие резолюции с требованиями о передаче всей власти Советам
и о поддержке петроградского пролетариата.
После свержения Временного правительства ... ... ... ... к ... ... и ... делегатов на
Третий краевой съезд Советов Дальнего Востока» - делінеді. [35. ... ... ... ... Ресей көлемінде жұмысшы және
солдат қауымын пролетариат орнатуда белсенді ... ... ал ... «Становление Советов в Казахстане» атты 1987 жылы ... ... ... ... өкіметінің орнауы мәселесі «Советы в
борьбе за победу социалистической революции в Казахстане» атты ... ... ... ... и ... ... Октябрьской революции по сравнению с красногвардейскими ... ... в ... ... ... слабо связанные друг с другом, не
имеющие ... ... ... единицы. Но благодаря энергичной работе
большевиков и местных Советов их удалось ... в ... ... ... ... Семипалатинска, Павлодара, Перовска,
Зайсана, Атбасара и других городов Казахстана сыграли важную роль в ... ... в ... ... 1917 года ... ... в союзе беднейшим
крестьянством под руководством ... ... ... ...
помещичье Временное правительство и установил диктатуру пролетариата.
Победа Октябрьского вооруженного ... в ... и ... ... в ... ... имели решающее значение для перехода всей
полноты власти в руки Советов в национальных окраинах страны, в том ... ... ... установление Советской власти в крае растянулась ... ... – от ... ... 1917 года до ... ... 1918 ... осложнилось рядом дополнительных трудностей, ... ... и ... ... ... малочисленностью и слабостью
местного пролетариата и большевистских ... ... ... Эти ... ... здесь упорным
сопротивлением контрреволюционного «правительства» казахских буржуазных
националистов – Алаш – Орды.
Большое ... для ... ... ... в ... ... сил социалистической революции в Ташкенте, Омске, Оренбурге,
Астрахани и других ... ... ... с ... ... В
большинстве районов Сырдарьинской, Акмолинской областей и Букеевской Орды,
где силы революции ... ... ... и контрреволюция не смогла
оказать вооруженное сопротивление, Советская власть победила мирным путем –
путем ... ... и ... ... под ... ... большинства властных Советах» [36. 84-87бб.] -
делінген.
Кеңес Нұрпейісов ... оның ... ... әлі де ... ... өкіметінің орнауы мәселесін толық қанды көрсетткенмен,
онда әліде болса кеңестік идеология негізінде бейнелеу басым болды.
Осылайша, мәселенің ... ... ... ... бір ... және және ашықтан – ашық коммунистік идеология Коммунистік ... ... ... ... ... Қазан төңкерісінің Қазақстан
мен Түркістандағы салдарларын шынайы бейнеленбеген. Олар Қазан төңкерісіне
обьективті құбылыс ретінде «Ұлы ... ... ... ... ... бұл
үрдісті деспоттық, зорлықшыл сипатынан айырып, керісінше қазақтардың ... ... ... ... бетін бұрмалап көрсетеді.
2 Қазақстанда Кеңес өкіметі орнауы туралы жаңа көзқарастар
2.1 Мәселенің Тәуелсіз Қазақстан кезеңінде зерттелуі
ХХ ғасырдың ... ... ... тарихының «ақтаңдақ»
беттерінің біразы ... ... ... ... ... ... ... қазан төңкерісі көбінесе «Ұлы Октябрь»
деген атқа ие ... бұл ... ... әлі де ... ... ... айнала қойған жоқ. Бірақ тәуелсіздік алғаннан кейінгі тарих
беттеріндегі ақтаңдақтарды қайта ашу барысында бұл ... тек ... ... ... ... және мерзімді басылымдарда орын
алды. Соңғы жылдары айтылып ... ... ... ... ... ... және «халық жаулары» ... ... ... XX ... алғашқы онжылдықтарындағы тұжырымдарына
табан тірейді және оларды талдауға құрылған.
Тәуелсіз Қазақстан кезеңінде бұл мәселеге қатысты өз көзқарасын ұтымды
пайымдай ... ... ... ... Алаш ... тарихын терең
зерттеуші Кеңес Нұрпейісов өзінің «Алаш һәм Алашорда» атты еңбегінде Кеңес
өкіметінің Қазақстанда ... ... ... ... ... және ... атты 1919 жылы ... еңбегінде 1917 жылғы Ақпан және Қазан революцияларын қазақ халқының
қалай қарсы алуына өз бағасын беріп, Алаш ... ... мен ... құрудағы себептерді ашып көрсетіп, Алашорданың Уақытша Сібір
үкіметі, Құрылтай жиналысы комитеті және ... ... ... ... ... ... өз ... баяндайды. Сонымен қатар ол
большевизмді қабылдауға 1917 жылы ... ... ... емес еді ... ... ... Февраль революциясы қаншалықты түсінікті
болса, - деп жазды А. Байтұрсынов., - ... ... ... ... ... ... революцияны қандай қуанышпен қарсы
алса, екінші революцияны соншама үреймен қарсы алуға тура ... ... А. ... ... ... ... ... революциясын)
түсініксіз болуын оп – оңай ұғындыруға болады: қазақтарда капитализм де,
таптық жіктелу де жоқ: ... жеке ... өзін ... ... ... ажырату қиын; көптеген пайдалану бұйымдары оларда ... ... ... ... күн ... ... таптық
жіктелудің жоқтығына және жеке меншіктік заттарда ... меже ... ... ... ... өзіне тән социализм мен коммунизмнің
орын алуы қазақ ... ... ... ... ... мұқтаждықты қажет
еттірмей отыр. А. Байтұрсынов большевиктік үстемдіктің Қазақстандағы
алғашқы қадамдарына ... баға ... ... ... ... ... қалай өткендігі белгісіз, шет аймақтарда ол барлық
жерде зорлау, қиянат жасау және ... ... ... билігімен қатар
жүргізіледі. Тоқ етерін айтқанда, ол ... шет ... ... ... ... ... ... Егер бұрын патша чиновниктері аталған
адамдар тобы қазақтарды ешбір шектеусіз езіп – жаншыған болса, енді ... ...... атын ... ... тобы
жүргізіп отыр» [7. 6-8бб.].
Осы мәселеге қатысты енді автордың Қазақстанда кеңес ... ... өз ... ... күштердің ара салмағының түбірімен өзгеруі блльшевиктер
көпшілігін ... ... ... ... ... ... көшуін
қаматамасыз етті.
Петроград гарнизоны мен ел астанасы жұмысшылары ... ... ... ... қарулы көтерілісті қызу жүргізіп жатқан кезде
1917 жылы қазанның 26-сында ... ... ... ... 690 ... ... төрттен үшке жуығы елдегі өкімет билігінің
Советтерге берілуін қолдады. ... да ... ... «Жұмысшыларға,
солдаттарға және шаруаларға» арнап Ленин жазған үндеуде: «жұмысшылардың,
солдаттардың және шаруалардың орасан ... ... ... ... съезд өкіметті өз қолына алады» делінді. В.И. ... ... ... ... ... жерлерде бүкіл өкімет жұмысшы,
солдат және шаруа депутаттарының Советттеріне көшетіндігі» баса ... ... ... ұлт ... ... үшін үндеуге
жарияланған: «Совет өкіметі... Россияны мекендеуші ... ... ... ... шын ... ... ... қамтамасыз етеді» - деген уәденің
ерекше маңызы болды
Бірнеше күннен ... ( 2 ... ) ... ... ... ... праволарының декларациясында» елді мекендеген халықтарға теңдік,
өзін-өзі билеу, тіпті дербес мемлекет ... ... ... өзін - өзі ... ... ... Осыған мазмұндас уәде сол жылғы ... ... ... қабылдаған «Россия мен Шығыстың барлық мұсылман
еңбекшілеріне» деген үндеуде де орын алды.
Қазан революциясы жеңіске ... ... ... ұлт ... оыслайша уәде беруі, сонымен қатар Советтердің бүкілроссиялық екінші
съезінің халыққа ... ... жаңа ... ... ... ... ... комитеттерінің қарамағына тегін ... ... ... толық демократияландыру ісін жүргізе асырып,
солдаттардың праволарны қорғайды, өндіріске жұмысшы ... ... ... дер ... ... ... ... қалаларға
астықтың, деревняларға ең керекті заттардың ... ... ... деп ... ... ... соғыс жағдайында бұрынғыдан әрі
күшейе түскен әлеуметтік және ... ... ... ... ... ... ... қолдау тапты.
Ал Алаш партиясының басшылары осыған дейін ... ең ... ... ... ( ...... ... жер, қоныс аударушылар,
қазақ – орыс әскерлерінің зорлық – ... ... шеше ... ... ... ... енді орнына келіп, жоғарыда аталған проблемаларды
таптық принциптер негізінде ... уәде ... ... өкіметіне күмәнмен
қарады.
Жалпыресейлік тұрғыдан келгенде солшыл эсерлерден басқа саяси кұштер –
монархистерден либералдар мен ... ... ... революцмясы
жеңісіне қарсы бір одаққа бірікті. Осыған ұқсас жағдай Қазақстанда да
қалыптасты. ... да ... ... ... орнауы, осыған дейін
айтылып та, жазылып та келгендей, «салтанатты шеру» ... ... ... өте қиын да ... процесс болды. Бұл процесс 1917 жылдың қазан
айының соңынан 1918 ... ... ... ... ... ... төрт ... қамтыды.
Қазақстанда Совет өкіметін орнатуда большевиктер ықпалында ... ... ... ... соғыстың майдандарынан келген
солдаттар мен ... ... ... ... роль ... - деп мәлімдейді.
Бұл еңбекте Қазақстанда кеңес өкіметі орнауы ... ... ... кеңес өкіметінің орнауына ... осы ... ... ... оның ... бейнесін ұтымды талданған. Ал ... ... ... ... өзінің елеулі қосқан әйгілі
тарихшы ғалым Манаш Қозыбаев өзінің «Ақтаңдақтар ақиқаты» ... ... ... ... ... өкіметінің орнауын былайша сипаттайды:
«В.И. Ленин бастаған большевиктер ұлт программасын жасап, іс жүзіне
асыра ... Оның ... ... бар. ... ұлт ...... ... нәзік мәселе. Ал большевиктер оны шешуде диктатураға,
күшке, білекке сүйенді. Екіншіден, ұлыдержавалық биліктен бас ... ... ғана ... іс ... ... бір ... ... орталық
империяның, саясатың тірегіне айналды. Үшіншіден, ұлт мәселесін шешу ... ... ... еді. Ал ұлт ... ... ... шикізат
қоры болып қала берді. Төртіншіден, ұлт ... шешу үшін ... ... ... ... еді. Ал іс ... большевиктер
партиясы орыс халқын аға халық санады, сол халықтың ғана ата ... ... ... діни ... дәріптелді. Отаршылдық идеологияның мұртын балта
кеспеді. Совет империясының тарихында көптеген халықтар геноцид саясатының
құрбаны ... Оған тек қана ... ... емес айыпты – Ленин
қалыптастырған бір партиялық, ... ... ... ... [37. ... өз еңбегінде Қазақстанда кеңес өкіметінің орнауы ... ... ... бастаған большевиктерге қатысты және олардың
саясатындағы кемшіліктері мен ... ... ... дәріптеген. Бұл
өз кезегінде зерттеу жұмысының Тәуелсіз Қазақстан кезеңіндегі ... жаңа ... бірі ... ... ... ... кеңес өкіметі орнауы мәселесінде тарихи үрдіс шынайы бейнесін
нақты ... оған өз ... әрі ... ... ... білген
қазақтың атаулы тарихшысы, тарих ғылымдарының докторы, профессор ... 2003 жылы ... ... ... тарихының ХХ ғасырдағы
өзекті мәселелері» атты еңбегінде: «Коммунистік әдебиетте ұзақ жылдар бойы
Қазан ... ... ... жаңа кезеңді ашты: ... ... ... ... ... ... ... кезеңі басталды деген қағида берік орнығып келді.
Бүгінде мұндай жақсы кезеңнің қолдан, күшпен, тіпті зорлықпен жасалғаны
айқындалып, жоғарыдағы қағидаға шындап күмән ... ... де, ... бір ... басы ... 1917 жылы ... ... және одан кейінгі онжылдықтарда қандай да ... ... ... ... ... оның әлеуметтік шеңберіне сыймау
тәрізді идеологиялық қондырмаларын қабылдамау ... және т.б. ... ... атаулының әкімшілік немесе ішкі істер органдары күшімен
қуғындалғаны, жедел тойтарыс алғаны белгілі. [38. 10-11бб.].
Автор коммунистік ... ... ... ... ... ... ... өзінің әділ көзқарасын, яғни кеңестік биліктің ... ... ... ... Осы мәселеге қатысты дәл осы көзқарасты
шет ел еңбектері арқылы айқындауда ... ... шет ел ... ... ... ... белгілі ғалым, тарихшы Есмағамбетов ... ... шет ел ... атты ... Қазақстанда Кеңес
өкіметі орнауына қатысты өз көзқарасын Батыс Еуропа ғалымдарының ебектеріне
сүйене отырып, нақты дәлелдеген. Атап айтатын болсақ, ... ... ... ... ... ... ... қатысты
көзқарасын былайша баяндайды:
« Кеңес өкіметінің ұлт саясаты — орыс емес халықтарға ... ... ... ұлт ... ... ... жоқ ... жіберу саясаты.
Осы заманғы бұл термин ұлттарды,этникалық, нәсілдік және діни ... не ... ... бағытталған қандай да болсын әрекеттерді
білдіреді. Кеңес Одағында оған ... ... ... ... кейбір
өкілдерін өлтіру, жер аудару, олардың денсаулығына, акыл есіне ... ... ... ... ... ... қамау;
орыс емес халықтардың мешіттері мен шіркеулерін ... ... ... ... әкімшілік басқару салаларында, қоғамдык өмірде, театрда
т. б. ... жол ... ... ұлт тілдерін ... ... ... ... жастарын мектеп, баспа, міндетті ... ... ... ... ... халықтардың этникалық территорияларын
отарлауы және елді орыстандыру «кажеттілігіне» байланысты орыстарға ... ... ... ... ... яғни барлық ... мен ... ... ... бөліп тастау жатады.
Ресейде ұлт «мәселесін орысша шешудің» құрбаны болмаған бірде бір орыс
емес ұлт жоқ. Лениннің орыс емес ... ... ... теріс
ықпалын айтып жеткізуге болмайды... Ол орыстардың ұлттық ... ... ... шын ... ... өз ... ... барып тұрған орыс ұлтшылы еді» [18. 149-150 бб.] - ... ... ... сол, онда ... ... дәуіріндегі жалпы
олардың саясатына тән бірден-бір құбылыс - ол орыс ... ... мен өзге ... қолданған орыстандыру саясаты екендігін нақтылап
көрсеткен. Түркістанда ... ... ... ... ... ... қалалық колледжінің профессоры Ривкиннің «Ресей Орта
Азияда» атты ... ... ... дәйектелген:
«Большевиктер Түркістанда Россияның орталык аудандарына ... ... ... ... Ал, ... ... ғана ... орыстар болғандықтан және жергілікті халықтың көпшілігі ұсақ
жекеменшік жер иелерінен ... ... ... ... кейпін киді. Нәтижесінде өлкені басқарудағы шешуші буындарға
орыстар келіп отырды, отарлық өкімет оларды ... ... ... ... [18. ... - ... ... саясатының түп мақсатын мақсатын түсіндіруде өз
ойын 1958 жылы жарыққа шыққан ... ... ... былайша
өрбітеді: «1917 жылы большевик революционерлер азия ... ... ... ... патша әкімшілігі сияқты қиын ... ... Орта Азия ... және ... ... немесе шетел державаларының
ықпалында болып тұрған ... жаңа ... ... ... ету екі ... ... айналды. «Буржуазиялық» ұлттарға қарсы
территорияларға саяси ... және ... ... ... үшін күресте
Кеңес өкіметі маркстік-лениндік диалектиканы отар елдерге бейімдеп, езілген
Шығыс халықтарының қамқоршысы болып көрінуге тырысты.
Көршілес кіші мемлекеттерді ... алу ... ... ... жағынан ақтауға тырысқан Сталин 1918 жылы ... ... ... ... «Мұның барлығы өзін-өзі билеу принципін буржуазия үшін
емес, ұлттың еңбекші ... ... ... хұқы ... ... ... ... билеу принципі социализм үшін күрес ... ... және ... ... ... тиіс.
Сонымен пролетариат бақылауында емес үкіметі бар кез ... ... ... ... ... ... ... болып
жарияланды. Бұл қағида бұрын патша өкіметі үстемдік жүргізген барлык ... іс ... ... [18. ... - деп көрсетілген.
Мерзімді баспасөз беттерінде көрсетілгендей, большевиктердің өз ... ... ... ... ... келгенін және өз - өзін
билеу құқын негізге ала отырып, социализм қоғамын құру идеасының басшылыққа
алғаны ... ... ... ... ... ... идеалық
негізінің әлсіз тұстарын ашқан Лондон университетінің профессоры Хоскингтің
Кеңес өкіметі туралы айтылған көзқарасын зерттреуші ... ... ... ... ... де ұлттық сана-сезімді әлеуметтік күш
ретінде толық бағаламады. Сонымен қатар ол 1917 жылдың жағдайында ... ... ... ... тәуелсіздікке ұмтылысын өте қуатты
одақтас ретінде пайдалануға болатындығын түсінді.
Дегенмен, большевиктер ... ... ... ... ... Дүниежүзілік революция бастала қоймады, ... ... ... ... тіл, ... және әкімшілік салаларында
орыстар үстемдік еткен көп үлтты мемлекетке мүше ... ... ... ... алмады.» [18. 155-156 ].
Автор большевиктердің жеке ұлттарға қатысты саясатын әшкерелей отырып,
олардың ... ... ... толық бейнелейді.
Осылайша, мәселенің еліміз тәуелсіздік алғаннан кейінгі аты ... ... ... ... қазақ даласында бейбіт
түрде емес, керісінше күшпен орнатылғаны туралы, оның деспоттық ... ... ... өз ... тиігіп отыр. Бұл еңбектерде
кеңестік идеология тұрғысында жазылған ХХ ғасырдың 40-80 жж. ... ... ... ... ... соыққы беріп, тарихи үрдісті ... ... ... өкіметі орнауы және оның тарихи маңызы шет ел
әдебиетінде
Кеңес өкіметінің орнауына, оның жүргізген саясатына ... ... ел ... ... талданған. Қазақ тарихын шет елдік
тарихнама негізінде зерттеуші, ... ... ... ... ... шет ел әдебиетінде» атты еңбегінде Қазақстанда ... ... ... ... ... құрамында» деген бөлімінде АҚШ
тарихшысы М.Б.Олкоттың еңбегіне сүйене отырып былайша дәріптелген:
«1917 жылы ақпан революциясы ... ... ... ... ... ... қарсы алды. Бұл оқиға жаңа дәуірдің басталғанының
белгісіндей, оның ішінде қазақ ... ... ашық ... ... ... оңала түсетіндей көрінді. Қазақтар Уақытша үкіметті қолдады
және көптеген оқыған жастары ... ... ... ... ... ие болып, өздерінің мүддесіне сәйкес жұмыстар
жүргізді. Уақытша үкімет те ... ... ... ... бері ... өтеді деп күтіп жүрген ... ... ... бір апта ... ... ... күн тәртібін сонғы
рет пысықтауға тиісті жиналыс белгіленген күні 1917 жылғы 14 ... ... ... ... бас қосқан қазақтардың өміріне
әлі де болса ықпал ете қоймаған кезі еді, өйткені жаңа өкімет ... ... ... бар ... ... болатын. Дегенмен, большевиктер
төңкерісі Уақытша үкіметтің кейбір өкілдерін өз жағына күштеп тарта ... ол ... ... ... ... ... қазынасы анархия ғана
болды» [18. 132-133бб.].
«Кеңес ... ... ... ... ... ... зерттелген негізгі мәселелері осында Кеңес өкіметінің орнауы
және орыс отаршылдығының ... ... мен ... ... ... ... ... үшін күресі сияқты тақырыптар ... ... ... ... ... бірінші еңбектердің өзінде-ақ Түркістан
мен қазақ даласында Кеңес өкіметі зорлықпен орнатылғаны және ... ... оның ... ... түскен азын-шоғын өкілдері
қатыспағандығы, бейтарап қалғандығы айтылды. Бүндай ... ... Ж- ... ... жасалды.
1917 жылға дейін қазақ ... ...... ... ... Осыған байланысты Қазақстанда социалистік революция
үшін ешкандай алғы шарттар болмағандығы, К. Маркс пен В. И. ... ... ... пікірлерінің ұлттық шет аймақтарға ... ... ... ... алға ... «1917 ... - деп ... американ тарихшысы А. Парк «1917 – 1928 жылдардағы
Түркістандағы большевизм» деген еңбегінде, - ... ... ... үшін ең бір ... орта деп ... тарихщысы Дж. Уилер ден қоярлық тағы бір ... ... Ол ... ... ... ... сіңіріп, оларды іс жүзіне
асырар жұмысшы табының болмауымен ... ... ... ... еді. Бұл ... ... ... ғалымы былай деп көрсетті:
«Қазақ даласы мен Түркістандағы мұсылман халқының 97%-і 1917 жылы ... ... ... да жергілікті зиялылардың ат төбеліндей ғана
тобы революцияның ... ... ... Р. ... ... ... жоқ
пролетариат ісі үшін, мұсылман халқының табиғатына жат, еуропа топырағында
туған идеялар үшін ... ... ... ... ... ... еш
ықыласы болмады деуі тарихи ... ... ... Р. ... М. ... А. ... Қаррер д'Анкос,.
Д. Гейер, М. Ферро, Р. Суни еңбектерінде Орта Азия мен ... ... ... ... ... ... сипат алғаны
нанымды дәлелденді. ... ... ... күн ... ... ... азат ел болу ... тұрды. Қазан
төңкерісінен кейін орыс қоғамындағы әлеуметтік қайшылықтарды ... ... ... ... ... құдайға қарсы кою әрекеттері казақ
халқына зор қайғы-қасірет әкелді. Американ ғалымы Р. Смаль – ... жылы ... ... екі ... ... Оның ... ... алғанда орыс территориясында орын алған, ең алдымен
саяси, сонан кейін элеуметтік ... ... орыс ... да,
екіншісі этнографиялық жағынан ... ... ... ... ... өз ... қоныс аудартуды көздеген
орыстарға қарсы революция болды» [18. ... деуі ... ... ... ... пайымдаулар»
Азамат соғысы барысында жергілікті халықтың еркімен құрылған,
оның мұң – ... ... ... өкіметі талқандалып, Кеңес өкіметі
орнады. Көп ... ... ... «проетариат отаршылдығына
айналды» айналды. Ақтар да, қызылдар да қазақ ... ... ... қаламады. Қазақ халқының малын тартып алып, 20-30 жылдары аштыққа,
оның аз ғана зиялы қауымының қуғын-сүргінге ұшыратылуы, ... ... ... ... Үрімге, бірі Қырымға» деген сияқты ыдырауы ... Р. ... ... ... ... ... «қазақ трагедиясы»
деген екі ауыз сөзбен енді.
1917 жылғы ақпан революциясы туралы хабарды коғамның барлық жіктері
қошеметпен қарсы алды. Бұл оқиға жаңа ... ... ... ... ... ... наразылығы ашық тыңдалып, бүрынғы теріс саясат
оңала түсетіндей көрінді. Қазаіф тар Уақытша ... ... және ... жастары қазактың ұлттық — Алашорда партиясын құрып, Петроградта
өкілдікке ие болып, өздерінің мүддесіне ... ... ... ... те ... большевиктер демократиялық жолмен сайлан-ған
конституциялық ... ... ... ... кейін олардың алып-
қашпа көңілі бәсең-сиді. Қазақтардың басым көпшілігі жаңа большевиктік
режимді ... қиын ... ... оның орнына Алашорда автономиялық
үкіметін құру жолын таңдай-ды. Даланы 1917 жылғы желтоқсаннан 1919 ... ... ... ... ... бүл үкімет большевиктік басшылықтың
орнығуына кедергі жасау мақсатында ақтардың талай күштерімен ... ... 1918 ... ... және 1919 жыл бойы ... ісі ... саны ... көбейе түскен қазақ ұлтжандылары большевиктермен ортақ
тіл табу жолдарын іздестіреді. 1919 жылдын, аяғында қазақ ... ... іс ... ... ... ... болдьі. Большевиктер
қазақтардың мәдени мұқтажддарын ескеріп, шектелген ... ... ... ... ... ... көбі кеңес үкіметінің құрамына енеді, бірақ
1919 жылдың соңында даладағы экономикалық дағдарыс қазақтарға тыныштық пен
тұрақтылық ... ... зор ... ... ... ... көптен бері Орынборда өтеді деп күтіп жүрген
Жалпықырғыздық екінші съездің алдында бір апта ... ... ... ... соңғы рет пысықтауға тиісті жиналыс белгіленген күні 1917 ... ... ... Большевиктік философияның Орынборда ... ... ... әлі де ... ... ете ... кезі ... жаңа өкімет жөнінде дала аймағында ... бар ... ... болатын. Дегенмен, большевиктер ... ... ... өкіл-дерін өз жағына куштеп тарта ... ал ол ... ... қалдырған бірден-бір қазынасы анархия ғана ... ... ... ... өмір ... тоқтатқан
парламенттік режимге адал автонв миялық үкімет күруға талпыныс жасады.
Сонымен бірі ге ... ... ... ен ... ... өздері жариялап,
өздерін өздері басқарып, жайылып кеткен ұйымдық ұяларға большевиктердің аты
мен билігін ... ерік ... ... 1917 ... 14 қарашада
большевиктік ... ... ... ... өз билігіне
алады. Осы кеңестің атқару комитеті каланы ... және ... ... ... бар ... салып бақты; қаңтардың ортасына таяу олар
банкіні қайтадан ... ... ... ... ... ... келтірді.
Большевиктік әкімшілік дала өңірінде осылай жұмыс жургізді, ол саяси ... ... бола ... және өзінің басқаруына деген ... ... ... ... ... ... ортасында
большевиктік кеңестер Шымкентте, ... және ... бүл ... ... халық тарапынан ашық қарсылық та көре
қойған жоқ. Қарашаның 30-ында большевиктер Омбыда күш ... ... ... ... ... ... 2-інде кеңес билігі Хан
ордасында да жарияланады; желтоқсанның 25-інде Қостанай мен Ақмоладағы,
кейін ... 1918 ... 8 ... ... ... де
большевиктер басшылык ете бастайды. Ақпанның 12-інде Атбасардағы кеңес
күшпен ... ... ... ... осы ... Павлодар мен Көкшетауда
да қайталанады. Большевиктік кеңестер ақпанның 7-інде Семейде, ал наурыздың
3-інде Верныйда (кешікпей ... деп ... ... қалаларда (Орынбор, Ақмола және Семей жақсы мысал бола алады)
большевиктер мен ... ... ... ... ... ... жүргізді. Сырдария бойының қалалары мен ... ... ... көп бола ... ал ... ... ... келтірген
барлық орыстар әп дегеннен-ақ қазақтар тарапынан ешкандай жылылық ... жоқ. Осы ... ... ... да, ... да ... билік жүргізуге тырысты. 1918 жылғы наурызда Қазақстанның
оңтүстігінде жер мен ... ... ... етек жая ... ... ... бүкіл даланы қамтыды.
Ал енді шет ел ғалымдарының Кеңес өкіметі саясатына ... ... ... ... тарихшысы Коларц « Россия және оның отарлары»
атты ... ... ... ... ... ... ... тырысқан орыс большевиктік партиясы ғана үйымдастырды. Ұлттық
аймақтардағы халық ... жат ... ... Армениядағы
дашнактар, Азербайжандағы мусаватистер, Қазақтсандағы ... ... Шура — ... сияқты күштердің көзін құрту ... ... ... ... ... ... Сетон-Уотсонның пікірін
көрсетсек: «Қазақ даласында Алашорда деген атпен ... ... топ ... ... ... Оның ... — қазақ қоғамының еуропалық білім алған
сүт бетіне ... ... 1918 жылы ... ... ... ... башқұрттар сияқты, Колчактің орыс ... ... ... Оған қоса 1919 жылы ... ... ақтар Сібірде жеңіліске
үшырады, большевиктер алашордашыларға амнистия (кешірім) жариялаған соң
көптеген қазақтар, оның ішінде А. ... та ... ... шықты.»
Қазақстанда Кеңес өкіметі орнауына қатысты өз көзқарасын Cмаль-Стоцкий
былайша білдіреді:
« Шын ... 1917 жылы ... екі ... ... бірі —
этникалық жағынан орыс территориясында орын ... ... ... ... ... ... орыс революциясы; екіншісі — орыс
езгісінен құтылуды және орыстарды өз жерлерінен ... ... ... аймақтарындағы ұлт-азаттық қозғалысы... Ресей үнемі Еуропамен де
жанжалдасып келеді. ... ... түп ... дәл ... ... А. К. Толстой болды. «Бір Русьтің тамыры,— деп ... ... ... тән, кем ... ... топырағында. Бұл Русьте ізгілік,
ар-ождан, азаттық идеялары туралы түсінік Батыстағы түсінікпен бірдей,
бірақ ... ... ... Русь бар: ол ... ... ... ... Ресей,
фанатик Ресей қатыгездік пен фанатизмді өз идеалына айналдырды… Киев Русі
Еурояаиың құрамдас бөліп ... ал ... ... ұзак ... ... ... болып қала берді» [18. 143-144 бб.].
Енді Р. Смаль-Стоцкийдің ... ... ұлт ... және
коммунистік орыс империализмі» атты еңбегінде: «Кеңес өкіметінің ... — орыс емес ... ... ... саясаты, оларды ұлт
ретінде, нәсіл ретінде жоқ қылып жіберу саясаты. Осы ... бұл ... ... және діни ... ... не ... ... қандай да болсыи әрекеттерді білдіреді. ... оған ... ... ... ... ... өкілдерін өлтіру, жер
аудару, олардың денсаулығына, акыл есіне зиян ... ... ... жетекшілерін түрмеге қамау; орыс емес ... мен ... ... ... ... мектепте, баспада, әкімшілік
басқару салаларында, қоғамдык өмірде, театрда т. б. Пайдалануға жол бермеу
аркылы ұлт тілдерін ... ... орыс емес ... жастарын
мектеп, баспа, міндетті әскери қызмет арқылы орыстандыру; орыстардың басқа
халықтардың этникалық террнторияларын отарлауы және елді ... ... ... түрлі жеңілдіктердің берілуі;
«темір тордың» ... яғни ... ... азаматтзры мен халықтарын
Батыс әле-мінен бөліп тастау жатады.
Ресейде үлт «мәселесін орысша шешудің» құрбаны болмаған бірде бір ... ұлт жоқ. ... орыс емес ... тағдырына тигізген теріс
ықпалын айтып жеткізуге ... Ол ... ... ... ... ... шын ... өкіметті өз колына ... ... ... орыс ... ... - ... [18. – ... Нью-Йорк университетінің қалалық колледжінің ... ... Орта ... атты ... Түркістанда Россияның орталык аудандарына ұқсас
пролетарлық өкімет орнатқысы ... Ал, ... ... ғана ұйымдасқан
пррлетариат орыстар болғандықтан және жергілікті ... ... ... жер ... ... ... ... өкімет
отаршылдықтың кейпін киді,... Нәтижесінде өлкені басқарудағы ... ... ... ... отарлық өкімет оларды өздерінің
«қарауылшылары», агенттері ретіңде санады.» - делінеді. [18. – 150-151].
Ал 1958 жылы ... ... ... баспасөз беттерінде: «1917 жылы
большевик революционерлер азия ... ... ... ... ... ... ... қиын жағдайға душар болды. Орта Азия Сібір
жәңе Кавказ тәуелсіз немесе ... ... ... ... ... жаңа ... ... қауіпсіздігін қамтамасыз ету екі талай
мәселеге айналды. «Буржуазиялық» ұлттарға қарсы территорияларға саяси ықпал
және сауда жүргізу ... үшін ... ... ... ... ... отар ... бейімдеп, езілген Шығыс халықтарының
қамқоршысы болып көрінуге тырысты.
Көршілес кіші мемлекеттерді жаулап алу ... ... ... ... ... ... ... 1918 жылы қаңтарда сөйлеген
сөзінде ... ... ... ... ... билеу принципін буржуазия үшін
емес, ұлттың еңбекші бұқарасының өзін-өзі ... хұқы ... ... ... ... ... принципі социализм үшін күрес қүралы
болу керек және ... ... ... ... ... бақылауында емес үкіметі бар кез ... ... ... ... ... ... құрбандығы болып
жарияланды. Бұл қағида бұрын патша өкіметі үстемдік жүргізген ... ... іс ... қолданылды» - деп көрсетліген.
Лондон университетінің профессоры Хоскингтің ... ... ... көзқарасын қарастыратын болсақ: «Басқа марксистер сияқты Ленин ... ... ... күш ... ... ... ... катар
ол 1917 жылдың жағдайында бұрынғы орыс ... ... ... ... ете ... ... ... пайдалануға болатындығын
түсінді. Дегенмен, большевиктер ұлттардың көкейкесті мүдделеріне жауап бере
алмады. Дүниежүзілік революция бастала ... ... ... ... ... тіл, ... және ... салаларында
орыстар үстемдік еткен көп үлтты мемлекетке мүше ... ... ... ... ... ... аға ... қызметкері Конквесттің көзқарасын
Есмағағамбетов былай суреттейді:
«Ресейдің саяси жағынан ыдырап ... ... ... ... ... ... ... өздерінің тәуелсіз мемлекеттерін құрған
азия халықтарының ұлт-азаттық ... ... ... ... және ... республика құруға тырысқан қазақтардың
ықпалды ұлтшыл үйымы 1917 ... 5—13 ... ... ... ... атты өз үкіметін құрды. 1918 ... 17 ... ... қалаға басып кірді, сонымен тәуелсіз қазақ мемлекеті
қысқа ғана өмір сүрді» -[18]. дейді.
Гарвард университетінің профессоры Пайпс:
«1917 жылға дейін–ақ Ленин ... үшін ... ... ... ... атап көрсеткен. Отар елдердің халықтары болашақ дүниежүзілік
революцияда шешуші роль атқарады деп ... ол ... ... ... бар ... қолдады......
1917 жылы шілдеде қазақтар өздерінің Алашорда үкіметі арқылы саяси
бағдарламасының ең маңызды ... бірі ... ... беру ... ... ... Автономия идеясы түркі халықтарын
мазалап келген аграрлық мәселемен тығыз ... ... жылы ... ... ... ... комитеті (Киррревком)
жергілікті ұлтшылдар қолында емес, Мәскеу ... ... ... оның ... мұсылман еместерден тұрды. Сол себепті ол ұлт
мүддесін қорғау құралы бола ... 1919 жылы ... ... ... бастап қазақ даласындағы саяси өкіметтің барлық органдары
Мәскеудің ... ... ... ... ... 1920 жылы қа зан ... Қазақ
Автономиялық Қеңестік социалистік республикасы қурылды. Бірінші кырғыз
(казақ) съезінде аграрлық мәселе жөнінде қазақ ... ... ... бұрын қоныстанған орыс отаршылдарына 1916—1917 жылдары қазақтардан
тартып алынған жерлерді пайдалануға рұқсат беру ... ... ... және 1922 ... ... ... ... ашаршылыққа ұшырады,
бұл қазақтардың кеңес тәртібіне қарсылығын әлсіретті.
Большевиктер революцияға ұзақ дайындалды және өкімет басына ... ... ... ... ... ... ... ал ұлтшылдарда мұның бірі
де болмады. Оларға идеологиялық шыңдалуға, саналы партия кадрларын дайындап
шығаруға уақыт жетпеді. 1917 жылы ұлт ... ауыз ... ... консервативтік, либералдық және радикалдык ағымдарға бөлінуі тиісті
нәтижелерге жетуге кедергі жасады. ... тағы бір ... ... және ... ... қала ... өз жағына
тарта білмеуінде, ал кейбір буындарда осыған ынтаның жоқтығында да еді...
Сонымен, Кенес Одағы теория мен өмір ... ... ... барлық ұлттардың басын түгелдей бір орталыққа ... ... ... өз қолдарына топтастыруға ұмтылысы мен күйреген патша
тәртібінен кейін де өз ... ... ... ... ... ... ретінде дүниеге келді. Бірақ Одақ уақытша шешіма дүниежүзілік
кеңестік типтегі зор ... жету ... ... ... ... ... ... өзін-өзі билеу тұрғысынан алғанда аз ұлттар
үшін бұрынғы патша өкіметінен де кытымыр болып шықты: ол ... ... ... ... діни және мәдени мекемелеріне тиым
салды. ... ... ... бір ... ... тоталитарлық
мемлекет ретінде пайда болды, патша өкіметі ... да ... ... ... деп ... ... колледжінің Ресей мен Шығыс Еуропаны зерттеу
орталығының жетекшісі Петибриджтің «Орыс ... етек ... ... « 25 ... ... орыс ... бүкілресейлік те, тіпті,
шын мәнінде, революция да ... ... Ол бар ... ... ... қана... Тек кейінірек, ұзаққа созылған азамат соғысы
барысында бұл төңкеріс жалпы ұлттық ... ... ... Сол ... ... ... ... келерде өздерін ұлттық шет ... да ... ... ... ретінде санауына ешбір негіз жоқ.»
[ 18 б. 153] - делінген.
Калифорния университетінің профессоры Кенездің пікірі ... ... ... ... көзқарасын баяндасақ: «Ақтар козғалысының саяси
жеңілістерінің ... ... ... ... үкіметтер және
ұйымдармен бірлесе қимылдай алмауынан артық зардабын тигізгені жоқ. Ақтар
қозғалысы негізінен орыстан басқа ... ... ұлт ... ... ... ... көбі өз тәуелсіздігі үшін болыневиктерге ... ... еді. ... ... ... алдында араларындағы
қайшылықтарға қарамастан біртүтас майдан құру ... ... ... ... жетекшілері терең ойлауға, алысты болжауға қабілетсіз ... ... ... ... орыс ... ұлтшылдық
«жікшілдерімен» қандай да болсын келісімге баруды жоққа шығарумен Деникин
ерекше кезге түсті. Оның саяси ... — «Ұлы ... ... ... ... [18. 157б.].
Осылайша, Қазақстанда кеңес өкіметі ... ... ... ғылыми
әдебиеттерінде орын алуын талдап өттік. Таптық ... ... ... ... ... шығып, Қазан төңкерісіне қатысты әлі
күнге дейін сақталып келген жаңсық ... яғни ... ... ... мойындаған аймақтарда бейбіт жолмен, ал ақ гвардияшыл казактар
орналасқан аймақтарға ... ... ... ... Керісінше
Кеңес өкіметінің орнауы кезеңіндегі қазақ халқының ауыр ... ... ... көруі кейін елді аштық жариялануы үрдістерін ашып ... ... ... саясатын шовинистік пиғылда болғанын ... ... ... ... ... ... ... елімізде
тәуелсіздік алғаннан кейінгі тарихты қайта жаңаша көзқараспен жазуда бұл
мәселе зерттеу нысанына айнала қойған жоқ. Сол ... ... ... ... өкіметінің орнау тарихын жаңаша көзқараспен, жаң тарихи
таным тұрғысында зерттеу мәселесі шеткері қалмауы тиіс. Бұл мәселенің ... ... ... көп. Тарихнамалық талдауда алдымен зерттеуге
алынған мәселенің тарихы баяндалған еңбектер, ғылыми зерттеулер, мақалалар,
диссертациялар және т.б. ... орын ... бұл ... ... ... ... өкіметі орнауы туралы арнайы тарихнамалық ... ... ... ... жарыққа шығуы тиіс. Осы орайдан ... ... ... айқындау нәтижесінде мынадай мәселелердің
зерттелуге тиіс екендігі анықталды:
1. Ең алдымен Қазақстанда кеңес өкіметі орнау тарихын
таптық көзқараста емес ... ... ... ... ... зерттеулер, диссертациялар т.б деректік негіздері жазылуы тиіс.
2. Бұл мәселенің тек тарихымен шектеліп қоймай,
тарихнамалық талдау берілген арнайы ғылыми зерттеулер болғаны ... ... ... ... ... ... ... Қазан төңкерісінің шынайы көрнісін көрген ұлт зиялыларымыздың сол
кезеңдегі жарық көрген ғылыми ... ... ... ... ... ... ... тархына қатысты жұйелі түрде көрсететін
еңбектер өте қажет.
Бұндай кемшіліктерге қарамастан біз ... ... ... ... XX ғасырдың 20 жылдардан ... ... ... ... ... ... ... негізінде
мәселенің мәнісін ашуға тырыстық. Ұлт зиялылары еңбектерінде Қазақстанда
кеңес өкіметінің орнауы ... ... ... - ... ... оның ... ешбір пайдасыздығы, әрі оның сырттан
таңылғандығы туралы айтылған. Ал бұл мәселеге ... ... ... ... ... Қазан төңкерісіне «Ұлы Октябрь революциясы» деп
мадақтап, Қазақстанда кеңес өкіметі орнауын ... ... ... ... ... ... оның жаңа даму ... із салды деген пайымдаулар
көрсетілген. Сонымен қатар аталмыш ... ... ... ... ... ... тыс ... көрсетіліп, еңбектердің
барлығы дерлік маркстік – лениндік ... ... ... айта ... Ұлт зиялыларымыздың негізін қалаған «Алашорда» үкіметін ... өту ... ... ... ... ... ақтармен
одақтаса қарсы шыққандығын айқындайды. Еңбектер ... ... сол ... фактілерді бұрмалап, кеңес өкіметінің орнауын оң сипатты құбылыс
ретінде бағалайды. Негізінде қазақ ... әлі ... ... ... қатынастардан социалистік жолға өтуі үлкен секіріс
болды, оны орнату қажеттілігін негіздеген Қазан төңкерісі ... ... жат ... ... Бұл еңбектерге қарсы тәуелсіздік кезеңдегі
еңбектерде Қазақстанда кеңес ... ... ... ... тұжырымдар
көрсетілген. Яғни кеңес өкіметі толықтай тыйым салған осы ... ... ... ... Қазақстан тәуелсізідігін алғаннан кейін қайта
қаралып, бірнеше тарихи ... ... ... Алаш ... ... ... тұрғыда жазуда бұл мәселе тек кейбір еңбектерге үстеме
тарихнамалық шолу ... ... ... ... ұлт зиялыларының өмірі мен
шығармашылығына арналған жаңа ғылыми ... бұл ... ... ... Осы ... біз қазақ тарихында маңызды орынды алатын
Қазақстанда кеңес ... ... ... тек ... ... ... ... зерделеу қажеттілігін көрсетеміз.
Пайланылатын әдебиеттер
1. Елеуов Т. Қазақ ауылында Совет үкіметінің орнауы және нығаюы. –
Алматы., 1967.
2. Покровский С. ... и ... ... ... в Казахстане. – Алматы.,
1970
3. Турсунбаев А. Путь Казахстана к социализму. – Алматы., ... ... З. Ұлы ... және ... – Алматы., 1978. – 24б.
5. Қара А. Мұстафа Шоқай: ... ... ...... ... Омарбеков Ш.Т. 1917 жыл: Қазақ интеллигенциясының ... ... ... К. Алаш һәм ...... ... М. Алаш ... – Алматы., 1995
9. Ахмет Заки Валиди Туган ... ... к ... жизни и
творчества. – Уфа., 1990.
10. Кульшарипов М.М., Юлдашбаев А.М. Заки ... ... и ... ... ... Султанбеков Б. История Татарстана. – Уфа., 1996.
12. ... Г. ... ... (Опыт Туркестана). – Алматы.,1921.
13. Чокаев М. Туркестан под властью Советов. – Алматы., 1993.
14. Бөкейхан Ә. Таңдамалы ( ... / Гл. ред. Р. ...... ... Т.Р. Избранные труды. – Алматы.,1984.
16. Елеуов Т. ... ... ... қалай орнады. – Алматы., 1970.
17. Жүсіпбеков С. Жетісу большевиктері Совет өкіметін орнату жолындағы
күресте.- Алматы., ... ... К.Л. ... шет ел әдебиетінде. – Алматы., 1995
19. Ахметзаки Валидов. Башкортостан. ... Уфа., ... ... Д. ... ...... 2001.
21. Омарбеков Т. Пантюркизм: тарихы және ... ... ... Әмірхан М. Заки ... ... ... айырылмаңдар!. //Қазақ
әдебиеті».1998 ж. 12 қазан
23. ... М. ... ... ...... 2002.
24. Мұстафа Шоқай хаты// ҚазҰУ Хабаршысы.2001 №1
25. Шоқай М. Таңдамалы. – ... – Т.1.- ... ... К. Л. Әлем таныған тұлға. – Алматы., 2001.
27. ... О. ... ... ... және мемлекеттік
қызметі. Түркістан ... ... ... Рыскулов Т. Собрание сочинении в 3-х томах. Том 2. – Алматы., 1997.
29. ... Т. М.В. ... және В.В. ... ... ... ... ... жылдар ). – Алматы., 1949
30. Маленков Г.Ұлы Октябрь социалистік революциясының 32 ... ... ... П.М. мен ... Т.Е. ... - от ... (Ұлы ... революциясына және Қазақстанда азамат ... ... ). – ... Ермұратов Х.Д. Октябрь нұрландырған өңір.- Алматы., ... ... С.Б. ... ... – техникалық базасы.- Алматы.,
1977.
34. Нұрпейісов К. Ұлы Октябрь және Қазақстан.- ... ... ... Л.И. ... ... за победу Великой октябрской
социалистической революции в Приморье. – Владивосток., 1960.
36. Нурпеисов К.Н. ... ... в ...... ... ... М. Ақтаңдақтар ақиқаты.- А., 1992.
38. Омарбеков Т. Қазақстан тарихының ХХ ғасырдағы өзекті мәселелері. ... 2003.

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 54 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Азаматтық құқықтағы мерзім, мерзім түрлері, талап қою мерзімі, азаматтық құқықтағы мәселелер90 бет
Ағылшын тіліндегі эпитеттердің стилистикада алатын орны12 бет
Батыс Қазақстан экономикалық ауданындағы отын-энергетика кешенінің даму мәселелері58 бет
Германияның орталық Азиядағы саясаты (1992-2009 жж.)167 бет
Германияның Орталық Азиядағы саясаты (92-2009 жж.)137 бет
Еңбек биржасы мен жұмыссыздықтың теориялық мәселелері25 бет
Каспий теңізі табиғат ресурстарын игерудің саяси-географиялық және экологиялық-экономикалық мәселелері95 бет
Мұрагерлік құқық туралы ақпарат84 бет
Нығмет Сауранбаев18 бет
Оқушылардың мектеп ортасына бейімделу мәселелері45 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь