Қазақ ертегілерінің тұлғаның өмірлік сценариінде алатын орны

КІРІСПЕ 3
1 Э.Берннің «сценарий» ұғымының отандық және
шетел психологиясында теориялық талдауы 4
1.1 Өмірлік сценаридің анықталынуы және табиғаты 5
1.2 Сценаридің қайнар көзі 6
2 Ертегілердің тұлғаның қалыптасуында алатын орны 12
2.1 Ертегілердің функциялары 13
3 Ертегілердің психологиялық талдауы 17
3.1 Ертегілердің теориялары 17
3.2 Ертегінің классификациясы және қазақ ертегілерінің басқа
елдің ертегілерінен айырмашылығы 20
ҚОРТЫНДЫ 24
ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ 25
Тұлғаның қалыптасуы – мазмұны және құрлымы бойынша күрделі процесс. Адамның рухани құндылығының қалыптасуында эффективті механизм ретінде баланы мәдениет әлеміне еңгіздіретін субмәдениетінде маңызды роль атқаратын ертек табылады. Өз кезегінде көп функционалды – ол баланы өзін түсінуге, серіктестіктен өзін құанышты сезінуге, өзінің уникалдылығын көрсетуге көмектеседі. Ол баланы индивидуалды және ұжымдық творчествосының субъектісіне қаратқызады: ертедегі бар адамзаттық бай әлеуметтік тәжірибесіне сіңіп өзінің творчестволық потенциалын байытады.
Ертегі ол мінез-құлықтын мотивін өзгертетін мықты детерминанта ғана емес, ол адамзат қоғамын біріктіретін әлеуметтік күші ретінде «келусішілік зонасы» болады [1]. Ертегінің әлеуметтік маңызды, алғашқы механизмі ретінде айтқанда көп деген авторлар балаларға білім беруші мүмкіншілік ретінде оның танымдық қабілеттеріне толық бағалай алмай, ертегінің мақсаты – ол сезімдерді көрсететін образын беру ғана емес.
Сиқырлы ертегілер ұжымдық бейсананың психологиялық процестердің тіклей бейнеленуі, сондықтан ғылыми зерттеу үшін өзінің құндылығы бойынша басқада материалдардан артық [2].
Мың жылдай бері ертек әлемге деген баланың жолын ашады. Өзінің «Мен» «Мен-еместен» ажырытуы қоршаған дуниені ұғынуы, қарым – қатынас заңдылықтарын игеруі, «жақсы» және «жаманның» арсындағы айырмашылықты орнату ертегілер арқылы жүреді. Және ертегілер бойынша бала өзінің өмірін жоспарлайды.
Эрик Берн Адамның өмірі мифтерде, аңыздарда және сиқырлы ертегідегі бар үлгі бойынша жүреді және болашақ өмірін ойша кино көргендей сияқты болады деген. Кейін бала осының негізінде өмірлік сценариін құрады [3].
Сценарий - ол ата-ананың әсері негізінде балалық шақта қалыптасатын, біртіндеп жүзеге асатын өмірлік жоспар. Бұл психологиялық импульс үлкен күшпен адамды өзінің қарсыласуына еркін таңдауына қарамай өз тағдырына итермелейді.
Берн бойынша әр адамның тағдыры қоршаған әлемге деген өзінің ақыл-ой қатынасымен ойлауымеy анықталады және өз өмірін өзі жоспарлайды. Берн барлық адамдардың мінез-құлықтарын белгілі формула бойынша жүрмейді, керісінше тұлға ретінде шынайы адам рационалды және алдын ала белгілі үлгі бойынша әрекеттесіп, назарына басқа адамның әрекеттерін пікірлерін тыңдайды. Ал формула бойынша жүретін адамдардың шынайы емес тұлға деп атап, адамзаттың көбісі солардан тұрады деген. Осы жұмысымызда ертегілердің тұлға қалыптасуына әсерін көрсетуге тырысамыз.
1. Филлипова Ю.В., Кольцова И.Н. Сказка в процессе социализации детей (сказочные и мифологические персонажи и ситуации в воспитательном процессе и стуктура ее организации)// Мир психологии. 2003, №3 (35).- С. 160-174.
2. Фон Франц М.-Л. Психология сказки. СПб., 2003. - 465 с.
3. Берн, Э. Игры, в которые играт люди. Люди, которые играют в игры. М.1988.-328с.
4. Рудестам, К. Групповая психотерапия. СПб.: Питер, 1998.
5. Гринцер, П.А. Древнейндийская проза. М., 1963.
6. Штайнер, К. Сценарии жизни людей // Школа Эрика Берна. – СПб.:Питер, 2003.
7. Берн Э. Групповая психотерапия. М.: Академ. проект, 2000.-464с.
8. Стюарт, Я., Джойнс, В. Современный транзактный анализ. СПб, 1996.- 330с.
9. Харрис, Т.А. Я-о'кей, ты-о'кей/Пер. с англ. М.: Смысл, 1997.-328с.
10. Хьелл, Л., Зиглер, Д. Теории личности. СПб.: Питер, 1999.
11. Зейгарник Б.В. Теории личности в зарубежной психологии. М., 1982.- 128 с.
12. Рубинштейн С.Л. Человек и мир. М., 1997.
13. Абульханова –Славская, К.А. Стратегия жизни. М.: Мысль, 1991.-299с.
14. Бабулина, Л.В. Субъектные и сценарные стратегии жизненного пути личности // Мир психологии.-2007.- №1.- С. 68-78.
15. Ожегов С.И. Словарь русского языка. М.: Русский язык, 1986.
16. Зинкевич Т.Д. Волшебный источник. Теория и практика сказкотерапии / Т.Д.Зинкевич, А.М.Михайлов. СПб.:Смарт, 1996.
17.Филлипова Л.В. Сказка как источник творчества. М.: ВЛАДОС,2001.
18. Эльконин Д.Б. Психология игры. М., 1999.
19. Юнг К.Г. Аналитическая психология. СПб. 1994.-135 с.
20. Нартов К.М. Сказка – поэзия народной души // Мир психологии.1993 № 3.-С. 103-111.
21. Қазақ халық әдебиеті: Көп томдық / ҚазССР Ғылым акад. М.О.Әуезов атындағы әдебиет және өнер ин-ты.-Алматы: Жазушы, 1986, 4т.
22. Табылдиев Ә. Қазақ этнопедагогикасы А. 2001.-320 б.
23. Пропп В.Я. Морфология сказки.-СПб. 1996.
        
        Әл – Фараби атындағы Қазақ Ұлттық Университеті
Философия және саясаттану факультеті
Этникалық және педагогикалық психология кафедрасы
КУРСТЫҚ ЖҰМЫС
Тақырыбы:
Қазақ ... ... ... ... алатын орны
Ғылыми жетекші: психол.ғ.д., проф.
Жақыпов С.М.
Орындаған: 1 курс магистранты
Мынкенова С.Д.
АЛМАТЫ – 2007 жыл
Мазмұны
КІРІСПЕ 3
1 ... ... ... ... ... ... теориялық талдауы ... ... ... анықталынуы және табиғаты ... ... ... көзі 6
2 ... тұлғаның қалыптасуында алатын орны ... ... ... ... ... ... Ертегілердің теориялары
17
3.2 Ертегінің классификациясы және қазақ ертегілерінің басқа
елдің ертегілерінен айырмашылығы
20
ҚОРТЫНДЫ
24
ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
25
Кіріспе
Тұлғаның ...... және ... ... ... процесс.
Адамның рухани құндылығының қалыптасуында эффективті ... ... ... ... ... ... маңызды роль атқаратын
ертек табылады. Өз кезегінде көп функционалды – ол баланы өзін ... өзін ... ... ... ... көрсетуге
көмектеседі. Ол баланы индивидуалды және ... ... ... ... бар адамзаттық бай әлеуметтік
тәжірибесіне сіңіп өзінің творчестволық потенциалын ... ол ... ... ... ... ... ... ол адамзат қоғамын біріктіретін әлеуметтік күші ... ... ... [1]. ... әлеуметтік маңызды, алғашқы механизмі ретінде
айтқанда көп деген авторлар ... ... ... ... ... ... қабілеттеріне толық бағалай алмай, ... ...... ... ... беру ғана емес.
Сиқырлы ертегілер ұжымдық бейсананың психологиялық процестердің тіклей
бейнеленуі, сондықтан ғылыми зерттеу үшін өзінің құндылығы бойынша басқада
материалдардан ... ... ... бері ... ... ... ... жолын ашады. Өзінің «Мен»
«Мен-еместен» ... ... ... ... қарым – қатынас
заңдылықтарын игеруі, «жақсы» және ... ... ... ... ... ... Және ... бойынша бала өзінің өмірін
жоспарлайды.
Эрик Берн Адамның өмірі мифтерде, аңыздарда және сиқырлы ... ... ... жүреді және болашақ өмірін ойша кино көргендей сияқты ... ... бала ... ... ... ... құрады [3].
Сценарий - ол ата-ананың әсері негізінде балалық ... ... ... ... ... ... Бұл ... импульс үлкен
күшпен адамды өзінің қарсыласуына еркін ... ... өз ... ... әр ... ... ... әлемге деген өзінің ақыл-ой
қатынасымен ойлауымеy анықталады және өз ... өзі ... ... ... ... белгілі формула бойынша жүрмейді,
керісінше тұлға ... ... адам ... және ... ала ... ... әрекеттесіп, назарына басқа адамның әрекеттерін ... Ал ... ... ... ... ... емес ... деп атап,
адамзаттың көбісі солардан тұрады деген. Осы жұмысымызда ертегілердің тұлға
қалыптасуына әсерін көрсетуге тырысамыз.
1 Э. Берннің ... ... ... және ... ... ... бөлімде Э. Берннің транзактілі теориясының негізгі бір компоненті
ретінде ... ... ... ... көзін және табиғатын
ашамыз. Бұл ұғымның түп мәнін ашу үшін шетелдік және ... ... ... ... ... қарастырамыз. Олар: А.Адлердің өмір ... және ... ... ... Берн (Эрик Леонард Бернштейн) 1910 жылы Монреаль қаласында дуниеге
келген. Медициналық колледжге түсіп 1935 жылы ... ... ... ... ... ... Берн фамилиясын алды.
Эрик Берн өзінің бір неше еңбектерімен ... ... ... в
которые играют люди. Люди, которые играют в игры ». Бұл ... ... ... ... ... психологиясы» деп аталады және біздің
жұмысымыздың негізгі еңбектердің бірі.
Берн бойынша әр адамның тағдыры қоршаған әлемге ... ... ... ойлауымен анықталады және өз өмірін өзі жоспарлайды. Әр адам
балалық шағында, ... ... ... болашақ өмірі туралы ... ... кино ... ойша ... ... [3].
Сценарий-ол ата-ананың әсері негізінде балалық шақта қалыптасатын,
біртіндеп жүзеге ... ... ... Бұл ... ... ... адамды өзінің қарсыласуына еркін таңдауына қарамай өз ... ... ... ... ... ... бойынша
жүрмейді, керісінше тұлға ретінде шынайы адам ... және ... ... үлгі ... ... назарына басқа адамның әрекеттерін
пікірлерін тыңдайды. Ал формула бойынша жүретін адамдардың ... ... деп ... адамзаттың көбісі солардан тұрады деген.
Сценаридің алғашқы және ең архаикалық түрі – ол ... орта ... әлі ... ... ... ... ... Өсе келе
бала сценариін ... ... Оған ... ... ... туралы
аңыздар және сиқырлы ертегілер көмектеседі. ... ... ... үшін ... ертек сценаридің элементтерін ашуға көмектеседі [4].
Адамның өмірі мифтерде, аңыздарда және ... ... бар ... ... ... ... ойы Юнг және Фрейдтің идеяларына негізделген.
Фрейд көп деген өмір сүру ... Эдип ... ... ... талдауда Эдип – ол экспозициясы, кульминациясы
және финалы бар, сценалармен актілерге ... ... асып ... ...... ... «Эдипті» - реакциялардың талдауы
ғана емес, ол драма деп есептесе, басқа психологтар ең маңызды ... ... ... бір ... ... шығып бүкіл әлемнің көп деген
адамдардың фантазияларында немесе шынайы өмірлерінде іске ... ... ... Ең ... сценарлық психоаналитиктер Ежелгі Үндістанда
болған. Олардың ... ... ... ... ... Бұл жерде Берн (3-4 ғғ. ... ... ... бес ... ... әдебиеті) айтып кеткен еді [5].
Ян Стюарт және Вэнн Джойнс Берннің айтылып ... ... ... келесіні қосады. Дүниеге келесалысымен адам өз өмірінің сценариін
жаза бастайды, 4 жасқа таман мазмұнның негізгі моменттері ... ... ... ... ... ... 7-12 жас ... жетіледі.
Өмірлік сценарий (Life script) жастық шақта қайта қарастырылынады, ... ... ... өмірлік сценариді ұғынбайды жәнеде өмірлік сценаримен
мінез-құлық стратегия ұғымы синоним болып табылады.
Транзактілі талдаудың негізгі ... бола ... ... ... ... өте ... Адамдар санадан тыс өз бастарына
мәселені қайтып тауып алатындығын анықтау үшін сценариға талдау жасайды. ... ... ... ... ... сценарида басы, ортасы және соңы ... ... ... және ... персонаждар, негізгі тақырып және бөлек
сюжеттер бар. ... ... ... ... ... ... және
қызықсыз; жанды тебірентетін немесе ұятқа ұшырайтын деп ... ... ... ... және ... рет ... теориясы жоғарда айтып кеткендей Эрик Бернмен ... ... ... Клод Стайнермен 60-шы жылдардың ортасында
жасалған. ... бері көп ... ... оған ... ... ... ... группового лечения» атты еңбегінде Берн сценариді «бейсаналы
өмірлік жоспар» деп анықтаған [7]. Кейін «Что вы ... ... того ... ... ... ... ... анықтама беріп кеткен: «Өмірлік
жоспар балалық шақта құрылып, ата-аналармен ... ... және жол ... ... ... ... ... үшін жоғарғы
анықтамалардың бөлшектерін талдау қажет.
Сценарий – бұл өмір ... ... ... ... ... ... ... әсер тигізеді деген ой транзкатілі талдауда ғана емес
басқада психологияның бағыттарында орталық идея болып ... ... ... ... ... ... – ол ... деген негізгі
көз қарастарды қалыптастыру емес, ол өз ... ... ... ... ... бұл ... нақты белгіленген басы, ортасы және соңы бар
драма формасы ретінде құрастырылады.
Сценаридің финалы болады. Сценарий теориясының басқа ... ... - ... ... «таңдалынған альтернативада кульминацияға жетеді».
Сценаридің бастапқы сценадан бастап соңғы сценаға алып келуге жасалынған.
Адам ... ... өзі ... ... Берн ... ... ... өмірлік жоспары» деп анықтаған еді. Демек, бұл баланың өзі
қабылдаған шешімі. Әрине сценариді таңдау шешімге ... ... ... орта әсер ... мен бала оны өзі қабылдайды. Оның дәлелі – ол ... ... ... ... ... мен ... әр ... Бұл
жерде Берн екі ағайынды туралы мысал келтіреді: екі ағайынды балаларға
анасы ... ... ... ... ... ... ... созылмалы ауруға шалдықса, екіншісі психиатр болады.
Шешім қабылдау сөздіктегі түсініктен қарағанда шамасымен басқа. ... ... ... бала ойламай қабылдайды. Ең ... ... ... және әлі ... алмайтын деңгейде қабылданады.
Сценарий ата-аналармен нығайтылынады. Ата-аналар баланы белгілі шешім
қабылдауға мәжбүр ете алмасада, дегенімен олар оған ... әсер ... ... ... бастап ата-ана белгі жібереді соның ... өзі, ... ... және өмір ... ... ... ... санадан тыс. Ересек жаста түс және фантазиялар арқылы балалық
шақты еске түсіре ... Сол ... ... біле ... адам ... мағынасын түсінеді.
Сценариді «ақтау» мақсатында шынайлықты өзгерту. Өз қажеттілігін жүзеге
асыруда, болмысқа кедергі ретінде әр ... ... ... ... ... қайнар көзі
Сценарий келесі екі негіздерден қалыптасады:
1. Баланың өміріне қауіпті әлемде аман қалу үшін ... ... ... ... ... ... ... шешімдер баланың эмоциясына сәйкес және оны шынайлықты
тексеру амалы ретінде қабылданады.
Дұшпандық ... ... ... үшін ... дәу адамдар ғана
мекендейді. Күтпеген кезде қатты дауыстын шығуы бала үшін оның ... ... ... болу ... Еш бір сөз ... ... ... немесе әкесі кетіп қалса, ол өзінің өліп қалатындығын біледі. Егерде
ол аш немесе тоңса, ал анасы ... ... онда да ... бала ол ... жол деп түсінеді немесе өлімнен басқада ... ... бала екі ... үш ... ... не қарындасы туылса, ол одан
өліп қалмайтынын түсінгенімен, жаңа ... ... ана ... ... ... ... ... қалыптасу кезіндегі уақытта бала үнемі басыңқы жағдайда
болады. Бала үшін бұл күш өмір ... ... ... өз ... ... қанағаттандырылмау мүмкіншілігімен байланысты болады.
Осындай жағдайларға орай бала тірі қалу мақсатымен және өз ... ... үшін ... таңдайды. Бұл жерде өзіміз көріп
тұрғандай Берн стратегия ұғымын анықтамайды, бірақ ... ... ... айтып кетеді жәнеде сценарий ұғыммен өмірлік курс (course)
немесе бағыт ұғымдардың ... ... ... Сценарий жоғарыда
айтылып кеткендей ол адамның болашаққа деген құрылға жоспары, ал өмірлік
бағыт – шынайы ... ... дәл осы ... ... ... бағыт өз ара
байланысты 4 фактордың негізінде құрылады – ол ... ... ... ... ... ... ... екінші маңызды негізді Стэн Вуллэмс шынайлықты
және ... ... ... деп бөледі. Баланың ойлауы және
эмоцияларыда ересек ... ... ... жәнеде сценарлық шешімдер баланың
ойлауымен сезімдер ерекшелеріне сәйкес қабылданады.
Сценаридің мағынасын ашу үшін Ян ... және Вэнн ... ... ... ұсынған. Олар - кейіпкер, ертек немесе ... ... зат, ... ойын ... ... ... ... қарау [8].
Сценаридің мазмұны «не» және процессі «қалай» жүреді. Бір ... ... ... ... ... ... Мазмұны бойынша
сценарий үш топқа бөлінеді: жеңімпаз, жеңілген және ... ... ... Берн ... ... ... мақсатқа жеткен»
деп анықтады «және оның нәтижесінде өмірін өзгертеді» деп Роберт Гулдинг
қосқан еді. Жеңіс ретінде ... ... ... оңай және ... түрде жету
деп түсініледі
Жеңілгеннің сценариі. Жеңілген адам ол ... ... ... ... трагедиялық финалына байланысты жеңілгендерді үш
дәрежеге жіктеуге ... ... ... ... ... ... ол
аса маңызды емес сәтсіздіктер. Мысалы ... ... ... ... депрессия немесе институтқа түсер кездегі сәтсіздік. Екінші дәрежедегі
жеңілген адам ... ... ... ... Ол ... ... ... ауырып емханаға жату немесе үлгере алмау үшін универитеттен
шығарып тастау. Сценаридің үшінші дәрежесі өлімге, күрделі ... ... ... алып ... еместің сценариі. Жеңімпаз емес сценариі бар адам ... ... ... ... өз ... арқалап кішкене жеңіліп және кішкене
ұтылып жүреді. ... адам ... ... ... ... ... қарапайым деп атайды. Жұмыста жеңімпаз еместер бастықта болмайды,
жұмыстанда оны шығарып тастамайды да. «Ол соңына ... ... ... сыйлықа
сағатын алып, тыныш қана зейнетке шығады».
Дегенімен бұл ... ... бар, ... ... бір ... бір ... ... болса, екінші адамға дәл сол финал керісінше болу ... ... ... ... негізгі сұрақтын сиқырлы шешімі
болып табылады: махаббатпен ардақтауға ... ... ... ... ... ... барысында Я. Стюарт және В. Джойнс сценарлық
процесстің 6 негізгі ... ... ... «әлі жоқ» ... ... (после), «ешқашан» (никогда), «әр дайым» (всегда), «дерлік» ... ашық ... ... ... ... ... еді (life ... Олар: Мен ОК –
Сен ОК, Мен ОК емес – Сен ОК, Мен ОК – Сен ОК ... Мен ОК емес – Сен ... ... бұл ... Харрис Т.Я. дамытты [9]. Бұл позицияның біреуісін
таңдай отырып, бала бүкіл сценариді соған ... Эрик ... ... ... ... және оның із ... үлестерін толықтай қарастырып шықтық. Әрине Бернің психологиялық
практикаға қосқан үлесі зор - ... ... ... ... Ары ... бұл бағыттын негізгі бір ұғымдарының бірі өмірлік
сценариді шетел психологияда ... және ... ... - ... ... немесе жақын теорияларды қарастырайық.
Альфред Адлер Берн сияқты З.Фрейдтің ... ... ... әр ... ... бас тартып жеке бағыттарын қалыптастырғандарын
білеміз. Дегенімен олардың еңбектерінде ... ... ... толық емес комплексі, компенсация идеяларымен танымал. Сонымен
қатар индивидуалды стиль ... ... еді, ... оның ... ... деп аталынады.
Алғашқы вариантта өмірдің стилі ол «өмірлік жоспар» немесе «жетекші
бейне» деп түсіндірген [10]. Кейін Адлердің ... ... ... ... ... ... ... стилі өзіне қырлардың уникалды
бірігуі, мінез-құлық және әдеттер ... ... ... ... ... ... ... стилін дұрыс түсіну үшін толық емес
комплексі және ... ... ... ... ... әр адам өзін ... дамыған деп санамайды, сондықтан
өзінің кемшіліктерін компенсациялауға тырысады. Мысалы: нашар координациясы
бар бала ... ... ... ... ... ... жасауға
жұмсайды. Оның мінез-құлығы, өзінің физикалық кемшіліктерін ұғынуға
бағытталып оның өмірінің ... ... ... ... ... ... ... бойжеткен ғылымның кандидаты болуды армандайды. Бүкіл
уақытын кітапханада өткізуге тырысады ... көп ... ... ... көп ойлануға, талдауға қортындылауға тура келеді.
Сонымен, өмірдің стилі толық емес сезімін ... ... ... ... ... ... 4, 5 ... нығайып, тұтастай өзгермеуге
дерлік. Әрине адамдар өзінің ... өмір ... ... ... ... ... ол ерте балалық шақта салынып қойған құрлымды
дамыту. Өмір стилін қалыптасуға болашақта мінез-құлықтын басты желісі ... ... әр ... ... ... ... компенсация
түрлерін бөліп шығарған:
1. Толық емес сезімін сәтті компесациясы нәтижесінде, басым ... ... ... ... келеді.
2. Компенсациядан үстем ол бір қырды немесе қабілетті даму нәтижесінде
өмірге бір жақты бейімделу болып табылады.
3. Ауруға шалдығу. Адам ауру ... ... ... ... ... ... мен Берннің теориялары биологиялық детерминизмге ... ... ... ... ... сценарий сияқты - ол жоспар. Сол
жоспар адамның «идеяларын» болашақта ... ... ... ... ... ... ... дамығанын қарастырайық
С.Л.Рубиштейн үшін өмірлік жол – ол тек қана алға емес, адам болмысының
мінсіз жоғарғы формаларға ... және ... ... ... өмір ... 2 негізгі тәсілі бар [12]. ... ... ... серіктестік, бәсекелестік және т.б. қатынастардың
жүзеге асыруымен байланысты. Екінші өмір сүру ... тек ... ... ғана емес, өмірге тұтас өзінің қатынасын философиялық тұрғыда ұғыну.
Бұл жерде адам күнделікті өмірден ... ... бола ... ... ... рефлексияға, пайымдауға қабілетті. Кейін Ксения
Александровна Абульханова-Славская осы ... ... ... ... ... және «өмірлік стратегия» ұғымы деп нақтылады [13].
Адам өмірінің стратегиясы үш негізгі белгіден ... ...... ... ... ол өмір сүру ... ... оның басты мақсаттарын
анықтау және ... ... ... ... кезде стратегия ол
өмірдің мағынасы, идеалды жоспар ретінде құрылып практикада жүзеге ... ... Өмір ... екінші белгісі – ол өмірдің қарама
қайшылықтарын шешу мақсатымен жоспарларды жүзеге асыру. Үшінші ...... өз ... ... ... ... өз ... ерекше құндылық ретінде біріктіру. ... және жаңа ... ... ... құндылықтары Абульханова
бойынша өмірдің өнімі, индивидуалды өмір стратегиясы б.т.
Стратегия өз бетінше универсалды заң, өмірдің әр ... ... өзін ... ... Әр адам өз ... өзі жасағандықтан индивидуалды
жетістік – индивидуалды жаңа ... ... ... ... әр адам ... ... өмір ... Тек бір принципиалды айырмашылық бар, біреуі
шын мәнінде саналы түрде өмірін құруға тырысса, екіншісі ... ... ... өз ... ұйымдастырады, өмір барысын реттейді,
бағытты таңдап іске асырады.
70-ші жылдары қоғамдық - саяси әдебиетте белсенді ... ... ... Әлеуметтанушылар бұл ұғымды өмірде қолданылатын рольдердің ... ... ... ... ... анықтаулар тұлға өзінің өмірлік
ролдерін қалайша жүзеге ... ... ... ... ... ... - өмірге деген қатынастардың ... ... ... ... ... үшін ... мәні бар жиынтық ... ал ... ... ... ... ғана ... ол ... әрекеттік, практикалық іске асуы.
Өмірдегі ең маңызды іс – ол рухани, мәдениетті, өнегелі құндылықтарды
анықтау, таңдау, іске ... Бұл ... ... ... өмірдің
принциптеріне алып келеді, ал іске асыру үшін күрес - өмірдің стратегиялық
бағытқа ... ... ... ... (көп ... ... ... қарағанда) – ол
өмірдің әр түрлі жағдайларында принципиалды іске асатын тұлғаның өзіндік
индивидуалдылығын өмірдің ... ... ... өңдеуіне және
дамуға қабілетті.
Стратегия белсенді және белсенді емес болып бөлінеді. Тұлға ... ... ... ... ... ... ... құрады. Ал белсенді емес керісінше.
С.Л.Рубинштейн былай деп жазған: «... адам тұтастай өмірдің ... әр бір ... ... ... емес, бөлек құбылыстарға деген қатынас.
Мұндай қатынастың өмірде жоқ болуы, адам ... ... ... одан ... позициясын ала алмаумен байланысты. Бұл саналанбайтын өмірге
деген ... ... ... ... ... ... жол ... кейін Абулханова –
Славская белсенді емес өмір стратегия деп атайды. Осы ... ... ... » ұғымы өте жаққын.
Тұлға сценаридан басауға тырысқан кезде жаңа белгісіз жолмен жүреді,
белсенділікті артырып, ... ... үшін ... ... ... ... ... саналы турде ұғынуға тырысады. Мұндай
стратегия тұлғаның өз өмір жолының субъектісі ... ... ... ол ... ... деңгейдің көрінуі [14].
Керісінше сценарий шеңберіндегі адам жағымсыз ... ... ... ... төменгі деңгейдегі субъектілікке ие болады.
Сценаридің, стильдің және стратегияның негізі болып әр түрлі психикалық
феномен, күй, жағдай және т.б. болу ... Ал біз осы ... ... ... ... ... Ертегілер қалайша өмірдің сценариі бола
алады, және тұлғаның қалыптасуында қандай роль ... білу ... ... ... ... оның ... мәнін білуге,
функцияларды ашуға кірісейік.
2 Ертегілердің тұлғаның қалыптасуында алатын орны және ертегінің
функциялары
Тұлғаның қалыптасуы – мазмұны және ... ... ... ... ... ... ... (оқыту) және құндылыққа бағдарланған
(тәрбие) сияқты үш бөлек және үш деңгейлі ... ... ... және ... ... ертегіде ерекше орын алады. Аталынып
кеткен деңгейлер тұлғаның мәдени ... ... үш ... ... [1].
Ертгінің тәрбиелік поцессін қолдануда айтылып кеткен механизмінің 3
құрастырушының белсенді көрінуі байқалады.
Бұл ... ... ... феноменде үлкен потенциалды
мүмкіншілік бар және ... ... ... ... ... және іс -
әрекеттің мотивтері қалыптасады да, ертегі керемет құрал бола алады. Өзінің
универсалды дәстүрлі ... ... ... ... құрылым,
кейіпкер, эмоционалды фон) арқасында барлық уақытта және ... ... ... қала береді, және де эффективті ... ... ... ... ... ... ... әлеуметтену кезеңінде.
Баланың субмәдениетінде маңызды роль атқара отырып ертегі өз ... ... – ол ... өзін ... серіктестіктен өзін құанышты
сезінуге, өзінің уникалдылығын көрсетуге ... Ол ... және ... ... ... ... бар адамзаттық бай әлеуметтік тәжірибесіне сіңіп ... ... ... ... Ю.В. және ... И.Н.
бойынша ертегінің ең маңызды әлеуметтік ... ... ... ... шығарады: бірлестік (со-единство), сенімділік (со-доверие), қайғыру
(со-страдание) және ... ... ... ... [1]. ... ол мінез-құлықтын мотивін өзгертетін мықты
детерминанта ғана ... ол ... ... ... әлеуметтік күші
ретінде «келусішілік зонасы» болады. Ертегінің әлеуметтік маңызды, алғашқы
механизмі ретінде айтқанда көп ... ... ... ... беруші
мүмкіншілік ретінде оның танымдық қабілеттеріне толық бағалай ... ... – ол ... көрсететін образын беру ғана дейді, ал
мифтің танымдық функциясы терең когнитивті эпистемиологиялық мәні бар. ... ... болу үшін ... миф, аңыз ... ... ... – ол сиқырлы фантастикалық күштердің қалыптасуымен ... ... және ... ... және көбінесе халықтың поэтикалық
шығармасы.
Миф – батырлар, құдайлар, табиғаттың құбылыстарының п.б. туралы көне
халық аңызы.
Аңыз – белгілі бір ... ... ... ... шығармасы [15].
Демек, барлық елдің ертегілеріне тән – ол ... ... Дәл осы ... ... ... ирреалды ауыз
беллетристикасы деп анықтатқызды. Бірақ ертегінің ирреалды фантастикалық
шынайлықпен ... ... ... қана қоймай шынайлыққа бет бұрып,
оған әсер етуге тырысады. Сондықтан «ертек ... ... ... ... тәрбиелік функциясы шығады, ... ... ... шығады. Баланың тұлға ретінде қалыптасуын ертегінің
ролі маңызды екенің, ертек ... ... ... ... ... ... ретінде емес, ол эмоционалды – сезімдік
құрлымы арқылы жүреді.
2.1 Ертегінің функциялары
Ю.В.Филлипов және И.НКольцова ересек ... ... ... ... ... шығарды: «үлгі», «бақылаушы», «фасилитатор»,
«серіктес», «мұғалім», «ойнаушы», «жаттықтырушы», «кеңесші», ... ... ... Бұл функцияның қажеттілігі бірінші және негізгі
әлеуметтенудің ...... ... ... ... ұғымы – ол индивиттің басқа (маңызды) адамға
өзінің сәйкестендіруі, соңында индивид сәйкестіндірген ... ... ие ... Отандық психологияда идентификация өзіндік ... ... ... ... онтогенезде тұлға зерттеуінің негізгі
механизмі ретінде қарастырылады [16]. ... ... не ... ... мүмкіншілігін ашадыда тәрбиелеудегі
маңызды мақсаты ретінде тұлғаның эгоцентризмін өтуін жеңілдетіп адам басқа
адамдарға күй кешу ... ... ... ... ұғым – бірлескен іс-әрекет. Идентификацияның ... ... ... б.т. Эмоционалды еліктеудің негізінде «жұғу»
сияқты психологиялық құбылыс жатыр. Ол көбінесе ... ... ... айта ... ... ... ұйымдастыруда ересек адамның жауапкершілігін айтып кету ... ... ... ... ... әрен байқалынатын эмоция ағзаны
физиологиялық ... алып ... ... бұл ... ... бойынша өте маңызды. Бұл өзгерістер сүзгі бола ... ... және ... ... ... Жағымды эмоциялар
вегетативті нерв жүйесін белсендіре тұра эндокринді және жүйке-гуморальді
жүйеге әсер ... де ... ... ... Және ең маңызды бұл
әсер орындалатын іс-әрекет сапасына әсер етеді. Эмоционалдылық тек тұлғалық
пен ... ... ... әсер етіп ... ... да әсер етеді.
Баланың эмоционалды күй кешу ролінде ертек бола отырғанда, ересек адам
эмоционалды ... ... ... ... ... ... жиі, кейбіреулері сирек эмоцияларды бастан кешіріп ... ... ... ... ... ... анықтайды. Басқа жағынан
қарасақ баланың эмоционалды көрінісіне басқа адамның реакциясы баланың
эмоционалды ... ... ... ... ... ... әсер
етеді. Жағымды эмоциялар, ойлау, есте сақтау, категориялазациялау және ... ... ... ... ... ... процесстердің
жоғарлауына әсер етеді.
Шын мәнінде баланың өмірінің ... ... ... ... ... ... орай, назар көбінесе баланың интеллектуалды дамуына
аударылады, бірақ ... ... бала оған ... және ... ... ... Бұл ... бала үшін ішкі дуниесі, эмоционалды
сферасымен сезімі маңыздырақ.
«Фасилитатор» функциясы. Фасилитатордың ... ... ... ... ету. Фасилитатор эмпатиялық түсінікке, қарым-
қатынастағы серіктестікке ... емес ... ... ... қызығұшылық
білдіру керек, өйткені әр индивид құнды, өз бетінше позитивті өсуге өзіндік
актуализацияға деген мүмкіншілікке ие. Адамдар арасындағы ... ... ... ... ... түсініп онымен бірге күйді кешуден ғана
туады. Фасилитатор тұлға өзінің мүмкіншіліктері туралы ... ... ... ... жағдай жасап, баланың таңдауын қолдау керек. Ол
үшін мектепке дейінгі бала құрбылармен ... 3 ... өту ... 1) ... ... ... білдіре алу); 2)
рефлексивті (басқа адамды бағалай ... және ... ... алу); ... ... қарым-қатынасын жеңілдетей алу және ... ... ... ... бала ересек адамдармен қарым-қатынаста ғана игере
алады. Мәселен, баланың ертегіні өз бетінше ... ... ... де, оның түп ... түсінбейді. Ал фасилитатор ертегіні тыңдап
алып жатқан балаға негізгі өнегелі ұғымдарды тұғызуға көмектеседі. ... ... ... ... жаңа ... білімдерді ғана емес ең бастысы
– адамға, құбылыстарға жаңа қатынастарға әкеліп соғады.
«Бақылаушы функциясы». ... ... кері ... ... ал кері байланыс өз ... ... алып ... ... екі ... ... ... турады:
перцептивті және эмпатикалық. Бақылаушылықтын негізгі перцептивті
компоненті ... ... ... ... мінез-құлық, қарым-
қатынас вербалды және вербалды емес болып бөлініп «талдаушы ... ... ... ... ... ... ... бола алады.
Педагогикалық бақылаудың ең эффективті әдісі ол ... ... ... ... бойынша театрлық ойындар. ... бала ... әсер ... ... ... өзі ... ... таңдай алады.
«Инструктор функциясы». Өсиет бойынша баланың ... ... іске ... Бұл жай ... ... ... бала өз ... мүмкіншілік береді. Қоршаған ортаны модельдеуге инструктор-
педагогтың көмегімен ең жақсы материал ол – ертек.
И.П.Павловтың ... ... ... ырықты болуға екінші сигналды
жүйе көмектеседі»[17]. Адам шартты рефлекс арқылы ... ... ... ... ... алғашқы ролі ырықты әрекетті басқару яғни бала
өзінің қимыл-қозғалысын ересектің сөз талабын бағындыруда.
Сондай-ақ ... ... ... ... ұйымдастыра отырып, ойлау
инструментінің ролін орындайды.
«Серіктес» функциясы. ... ... ... деңгейде серіктестікке үйрету, ... ... ... вербалды вербалды емес құралға яғни әлеуметтік -
коммуникативті мәдениетке ие ... ... ... ... бола алу ... осы ... олар ... және ересек адам) тең.
Серіктестік қатынастар әлеуметтік – дидактикалық өзара әрекеттесте жоғарғы
деңгей бола ... ... ... ... ... жасайды.
Ертегімен жұмыс істеу процесі барысында тұлға аралық қатынаста пайда
болатын «тірі эмоциялар» материалды «жандандырып», баланың есіне қалдыртып,
ертегінің ... ... даму ... ... ал білімін нұсқау
мен сенімге айналдыруға көмек береді.
«Ойнаушы жаттықтырушы» ... ... ... «әлеуметік
қатынастар арифметикасы» дей отырып, оны онтогенездің белгілі бір кезеңінде
п.б. ... ... ... ... ... формасы және
баланың үлкендердің әлемін танудың амалы ретінде түсіндерген [18].
«Ойнаушы мен жаттықтырушының» ұйымдастырылған ертегінің ... көп ... ... ... ... ... ойын – ... ойын -
өнер, ойын - демалыс, ойын – мейрам, ойын – ... ойын – ... ойын – ... ойын – ... ... және ... ... функциясы. Белгілі сыртқы көмек ... бала ... ... ... ... алады. Біреудің көмегімен бүгін істеген
бала, ертең өзі істей алатын болады. Мұндай ... беру ... ... ... ... ... ақыл мен ... жауап пен шектелінбейді. Ақылшы
– педагог балаға көмек беріп немесе дайын ақыл бермей, баланың өзі ... ... ... алып келу керек.
«Мұғалім» функциясы. Мұғалім балаларды оқуға, есепке, сүрет салуға және
т.б. әрекеттерге ертегілер ... ... ... Ертегілер әлемінде бала әр
түрлі күйлерді бастан кешеді, ... ... ... ... ... Бұл функцияны орындағанда психолог не ... ... құра ... ... ата-анамен нақты көмек
көрсету үшін ... беру ... ... іс-әрекетте әлеуметтік-
педагогикалық әсерге ауысуы керек, өйткені ... емес ... ... ... ... жерде ертек бүкіл сенсорлық каналдарды «ашып» балаға зейін ... ... көп ... ... ... ... болады: үрейдің
туындауына байланысты, коммуникация қай кезде нашарлай бастайды, қай ... ... ... ... ... үрей мен қоса соматикалық
көріністер қашан п.б. Себебін таба ... ... ... ... ... ... ... үрейіне қарсы профилактика
мақсатымен ертегілер арқылы ата-аналарға 4 әдіс ... ... ... ... ... үрей ... ... жою; 2) «ертегілік
көмекшілерді» еңгізу арқылы бұл жағдайлардан қашу; 3) қорқынышты ертегілік
жағдайды ... 4) ...... ... ... шығару. Осының
бәрін ертегіні қойған кезде ... ... ... ... ... ... ... функциялары ертегінің
педагогикалық потенциалын ... Шын ... ... – ол ... ... ... моделін кеңеюі және социуммен арақатынасының толық болуы.
3 Ертегілердің психологиялық талдауы
3.1 Ертегілердің теориялары
Сиқырлы ертегілер ұжымдық бейсананың психологиялық процестердің тіклей
бейнеленуі, сондықтан ... ... үшін ... құндылығы бойынша басқа да
материалдардан артық [2].
К.Г.Юнгтің концепциясы бойынша әр бір архетип ... ... ... ... ... ... ... қанағаттандырлықтай
аудару мүмкін емес [19]. Бұл жағдайда ең дұрысы, - ол ... ... ... ... Сонымен, сиқырлы ертегінің өзі ең жақсы
түсіндіру, ал оның мәні ... даму ... ... ... негізделген. Әр бір сиқырлы ертек жабық ... ол бір ... ... ... мен құбылыстардан тұратын психологиялық
мәнін білдіреді.
Юнгтің интерпретация ... ... ... осы ... ... ... ... тарихына және әр түрлі мектептердің
теориясына мен ... ... ... Платонның диалогтарында ерте
заманда жасы үлкен әйелдер өздрінің балаларына ... ... ... (mythoi) ... ... ... Сол ... сиқырлы ертегілер
балаларды тәрбиелеу мен ... ... ... ... ... б.э. 2 ғасырдың философы және жазушысы Апулей өзінің «Алтын Есек»
танымал романына ... және ... атты ... ... ал ол ... ... ... ертегілік сюжет типіне жатады. Осыда келесі
нәтиже жасауға болады – бұл ... типі ... ... әйел ... құтқарады) өзгерусіз екі мың жылдай өмір сүріп келе жатыр. Бірақ
ертегілер ... ... ... ... бар, ... ... және тас
стелласында ең ежелгі ертегілер табылған еді. Олардың ішіндегі ең танымалы
– ол екі ... ... ... Ануп (грекше Анубис) және Бат. Ондағы сюжет
қазіргі барлық европалық мемлекеттерде жиі кездесетін ертегілерге ұқсас
болып ... ... үш ... ... бар ... ... бар, және
ең қызықтысы – негізгі мотивтер содан бері ... Ал ... ... болу ... ... ... негізгі ертегінің
тақырыбы тіптен Христостың туылғанға дейінгі 25 мың жыл ... ... ... ой ... ғ. ... ... балаларға ғана емес ересек адамдарғада
айтылған. (Бұл практика осы күнге ... ... ... өркениет
орталықтарында сақталған). Ертегілерге деген ғылыми қызығұшылықты 18 ғ.
И.И.Винкельман, И.Г.Гаман және И.Г.Гердер тұғызған еді. ... ... ... оған ... ... ... Гердер болса ертегі
өзіне байырғы сенімдердің символдық ізін ... келе ... деп ... ... ... ... Якоб және ... Гримм ең
бірінші боп фольклорлы ертегілерді жинаған. Оған ... ... ... ... еді. ... ... ... емес бағытқа адамзаттың
қатынасы ұзақ болды. Сондықтан Мария-Луиза фон Франц ... ... бет бұру ... ... Гримм ағайындылар ертегіні адамдардың
ауызынан дәлме-дәл жазып алған еді. Бірақ оларда ... ... ... қосқан еді, мүмкін олар сол кезде қазіргі фольклористер және
этнографтар ... ... ... ... ... ие болмаған еді.
Гримм ағайындылардың еңбектері жарыққа шыққан жылдары Гейне, ... ... ... ... бар ... ... ... Бұл бағыттағы
дамыған негізгі идеясы келесіде: мифтер – ол терең философиялық ойлаудың
символдық бейнесі және де ... мен ... ... ең асыл ... ... ... Кейін ертегілердегі қайталанатын мотивтері бар тарихи
және ... ... ... Ол ... ... ... туралы гипотеза
немесе тұтас психикалық құрлымы ... ... шығу ... ... ... аударды деген сұрақтарға көңіл аударылды. Теодор Бенфей
ертегілердің мотивтері Үндістанда пайда болып, Европаға келді ... ... ... Йенсен, Винклер және Штукен ... ... ... Кіші Азия ... ... Европаға жайылған деген көз қарасты ұстанды.
Ұқсас теорияларды көп деген басқа ғалымдар жасауға ... ... ... мақсатында «фин мектебі» атты фольклорлы орталық
құрылып, оның алғашқы өкілдері боп Каарле Крон және ... ... ... өз кезегінде барлық ертегілер бір жерде туындауы мүмкін емес, мүмкін
әр түрлі ертегілер әр мемлекеттерде ... ... ... ғ. ... ғалымдар басқа бағытта зерттеулерін бастады. Мысалы Людвиг
Лейстнер «Сфинкстің жұмбағы» атты ... ... ... ... ... түстен шығады деген гипотезаны шығарған еді. Осы ойы
Юнгтің идеясына жақын болды.
Ертек - ... ... ... ... ... және
кристалданған формада берілген. Дәл осы түрде әңгіме бір ... ... ... ... есте ... және ... ... негізінде
парапсихикалық тәжірибе жатыр.
М.-Л. фон Франц бойынша архетиптік ... ... ... ... ... себеп болады, ал ол өз кезегінде түсінен немесе қарапайым
галлюцинациялардан (индивидуалды және ... ... бұл ... ... ... бір ... ... басып кіреді. Мұндай тәжірибе
тылсым табиғатқа ие. Алғашқы қауымда мұндай ... ... ... ол әр ... ... талқыланып басқада тақырыбы бойынша жақын
фольклорлы әңгімелермен ... ... ... түп ... ... ... ... сыбыз немесе қауесет формасында
дамыған.
Ертегінің дамуының екі жолы бар: ... ... ... бір ... ... ... аңызға ауысады; екіншісі, су бетіндегі өсімдік
сияқты өз тамырынан ... ... ... ... ... формаға ие болып
ертегіге айналады [2]. Бейнелі түрде айтса ертегіні қаңқамен салыстыруға
болады, ол ... ... ... ... ... ... де
архетиптік құрлым қарапайым және өзгерусіз негізінде көрінеді.
Аңыз мен ... ... ... ... ... Е. Швайцер
Геркулес туралы миф ... ... ... ... әр ... мотивке ие. Ол бұл әңгіменің мифке айналуын дәлелдеді, алғашында
ертегі болып, кейін байып әдебиеттік деңгейге ... ... ... қайшы көз қараста. ... ... ... ол мифтің қалдығы.
Алғашында тек миф қана ... ... діни және ... құрылыс құлдыраған
соң мифтің қалдығы ертегінің формасында сақталынып қалды.
«Мифтің қалдығы» теориясында біраз ... бар. ... ... ... атты 35 ... ... грек ... арналған
томында танымал «Одиссейдің» өзгертілген эпизодтарын көруге болады. Көлемі
бойынша үлкен мифтер сол өркениет сияқты ... ... ... ... ... мотивтері ертегі ретінде ... сол ... ... ... жерге қоңыс аударады. Сиқырлы ертегілер ... ... ... және ... оның толқындары: ертек миф болу үшін ... ... ... ... ... ... Және осы ... ертегілер психологиялық негізгі құрлымы бейнелейтін идеяны көреміз.
Ертегілер ұлттық еркшеліктері мен тығыз байланысты. «Алғашқы қауымның
мәдениеті» деген кітапта Тейлор ... ... ... ертегінің пайда
болуын салт жорадан көрген. Салт жора ... ... ... оның ... ... ... жылдай бері ертек әлемге деген баланың жолын ашады. Өзінің ... ... ... ... ... ... – қатынас
заңдылықтарын игеруі, ... және ... ... ... ... ... ... және өзіндік тәрбиелеу процестің ... ... ... ие ... бала үшін ... өмір сүру ... ... қызығұшылық танытады және өнерден ләззат алуға үйретеді. Бұны ... бала ... ... ... ... білдіреді.
Маңызды идея, негізгі проблеметика, сюжет және бастысы мейрімдікпен
зұлымдылықты көрсететін күштер шын ... әр ... ... бірдей.
Бұл мағынада кез келге ертегінің шегі жоқ, ол адамзат үшін.
Ертегінің бір текті ... ... ... ... ... ... көп ... болуы, интонацияның белгілі бейнеге боғынбауы
жене жан - жақты шешудің көп ... ... және т.б. ... ... мәселесін шын мәнінде күрделендіреді.
Дегенімен, ертегінің өзіне деген әр ... көз ... бар: ... ... ойдан шығару арқылы шынайлықты бейнелеуге тырысу.
Біреулер ертегіні ... ... ... ... ... ... сипаты бар ойдан шығарылған шығармасы деп санайды. ... ... ... ... ... шынайлықтан ажыратпайды. Ал басқалар,
ертегінің негізі ойдан шығаруға емес, ол ... ... ... ... ойдан шығаруы арқылы өмір шындылығын ашу деп тусіндірген.
3.2 Ертегінің классификациясы және қазақ ертегілерінің басқа ... ... ... екі ... ... ... мен ... негізде ертегінің классификациясы туындайды. Шартты ... ... ... ... ... және ... ... оқиғалық
және әлеуметтік –тұрмыстық ертегілер, сатирикалық ертегілер, ... және т.б. [20]. ... ... И.И. ... ... шыққан. Ол ертегіні мифтік, болмаған ... ...... деп ... Бірақ бұл топтаманы осы саладағы
зерттеушілер толықтап өзгертті.
Тұрмыстық жағдайда ... п.б. және іске асуы ... ... іс ... ... ... мен және сол ... табиғаты мен байланысты.
Сондықтан ұлттық немесе аймақтық тиістілік ... ... ... ... әсер ... деген ертегілер жинағы «ұлттық - географиялық» принципі бойынша
құрылу ... ... Осы ... ... ... ... ... өлке танумен» ұлттық мәдениетімен немесе этноспен
таныстырудың ... ... К.М. ... ... принцип бойынша ертегілерді топтастыруға
тырысты:
1. Жануарлар туралы ертегілер. Ұлттық поэзия ... ... ... оның ... тек адамға ғана тән емес
планетаның бүкіл тірі мен тірі емес ... ... ... ... ... ... адамның қырларын
береді.
2. Сиқырлы ертегілер. Сиқырлы ертегіні басқа ертегілерден бөлу
өте күрделі: ... ... ... және ... көбісінде кездеседі.
3. Тұрмыстық ертегілер. Тұрмыстық ертегінің сипаты ол күнделікті
өмірдің ... ... ... ... келесіде:
парасаттылық, шыншылдық, мейрімділік, адамгершілік адамның
жағымсыз қасиеттеріне қарсы ... Олар – ... ... ... ертегілердің бірнеше түрлері бар: әлеуметтік тұрмыстық,
сатирикалық, новеллистикалық және ... ... ... – ол оның ... ... ... ... ертегілері жақсылық жақта және жамандылықпен күреседі.
Ертек – ұжымдық, фольклорлы сананың нәтижесі. Ертегінің сәтті аяқталуы
– ол ертектегі ... ... ... іс ... ... ... оптимизм.
Қазақ фольклористері батырлық ертегі жанрын бөліп алып, оны ... ... мен ... ... ... ... ... мен
қаһармендық эпостың аралығындағы жанр деген пікірге келді [21].
Қазақтың батырлық ертегілері екі сипатта болады. Бірі – көне ... пен ... ... мен ... ... ... пайда болып
дамыған көркем ертегілер. Мысалы «Ер Төстік», ... атты ... ... ... ... ... қиял – ... ертегілерінен
кейінгі жанрдың үлгілері. Сол себепті мұнда архаикалық элементтері көп.
Екіншісі – қаһармандық эпостың ертегі ... ... ... ... бір жағынан көне түрлері, яғни жырға жақындайды. Бірақ толық
ертегіге айналып ... ... бар. Ал ... ... ... ... қара сөзге ауысқан үлгілері де кездеседі. Мәселен «Қамбар
батыр», «Алпамыс алып», «Ер Тарғын», ... ... ... ... болады.
Сонымен қатар көне заманның фольклорының нұсқасы болып саналатын
адамның ... ... ... тағы басқа ... ... ... ... бар. ... ... фольклористикасы
оларды топтап, «хикая» жанры деп атайды. Олардың саны көп емес.
Алғашқы қауымнан бастап, бала ... ... әсер ... ойлап шығарған адамзат тарихында ертегілердің тәрбиелік мәні
зор. Қазақ ... сан ... ... Ә. ... саны төрт ... ... айтып кеткен және ертегілердің классификациясын ұсынған еді. Олар:
хайуанаттар туралы ... ... ... ... салтқа
байланысты ертегілер, батырлық ертегілер, күлдіргі ертегілер.
Хайуанатар ... ... көне ... ... және ... ... бар ... сенім қалыптасқан кезде пайда болған (ақ қасқыр, шопан ата,
Шек-шек ата, ... ... ... ... Қамбар ата, т.б.). Ол дами ... ... ... ... ... ... туралы ертегілерде космосқа ұшып жүрген («Бәтіңке, шұжық,
балқаймақ») хайуанаттар мен төрт ... ... ... туралы
ертегілер қазақ филологиясында өте жақсы қарастырылған [22].
Ертегілердің ішіндегі баланың қиялын ... ... ... ... келешекке сеніммен қарауға тәрбиелейтін ең ... – қиял ... ... ... ... кілем» ойлап шығарған
халық енді «Зымыранның» өмірінде бар екенін тілге тиек етіп, ... ... ... ... ... ... ... шығарды. Мұндай
ертегілердің көпшілігі ғылым ... ... ... ... ғылыми – фантастикалық ертегілер деп журміз.
Тұрмыс – салтқа байланысты ертегілер халықтың ... ... ... Онда бай ... ... ... ... айырмашылықтары
сөз болады, ақылды кедей мен сараң бай ... ... ... ... мен ... шаруаның іс-әрекеттері мінез – құлықтары сүреттелінеді.
Батырлық ертегілерде елін ... ... ... ... ... ... ... («Күн астындағы күнекей қыз», «Ер ... атты ... т.б.). ... ... мен ... іс - ... ... ұрпаққа үлгі - өнеге етіп ... қиял – ... ... мен батырлық ертегілер бір –бірімен
сабақтас, өзектес келеді. Сондықтан көп батырлық ... әрі қиял ... ... ... болады және батырлар туралы ертегілер қазақ халқына
тән.
Аңыз ертегілер, ... ... көсе мен ... шешеннің,
Қожанасырдың есімдерімен байланысты. Ондағы кейіпкерлер сараң бай, зұлым
хан, қаныпезер уәзір, қуақы құл, ... қыз, ... ... ер – ... ... Онда зұлымдықты тапқырлық жеңіп отырады.
Отбасында ертегілер күнін белгілеген, ол күні ... не ... ... немесе ертегі оқу, ертегілерді теледидардан көру, ертегі
айтысу, т.б. ... ... ... міндет. Әсіресе, кішкентай,
өрендер ертегілерді құмартатыңдайды, үлкендердің ертегі айтып ... ... ... ... сындармай, бағын қайтармай оларға ертегі
айтып беруді үлкендер борышым деп ... ... ... ... ... ... ... ұйымдастыру,
ертегілер инсценировкалары бойынша қойылым көрсету ұйымдастырылады. Әрине,
ол үшін ... ... ... Сол ... ... ... ... білімдарлықпен, жауап кершілікпен игеретін ата – аналар
болады. ... ... ата – ... ... ... күнделікті іс -
әрекеті, абыройы, ары.
Балалар ... ... ... бөлмесі әркім әсер
алатындай әсем мазмұнды, ғажап ... ... ... ... ... ... ... қуыршақ театры жұмыс істеуге тиіс.
Әрине, қуыршақ театрының негізгі артистері ... ... ... ... ... ертегі айтып беру, балаға ертегіні айтқызу, т.б.
жұмыстар жоспарлы түрде ... ... ... ... ... ... ... маскарадын өткізу ісі де
қызықты өткізеді.
Ертегілер – ұлттық даналықа, арманға, ... ... ... Ертегілерде
жалпы және ұлттықта бар. Адам барлық жерде адам болып қала ... ол ... ... ... үміт артады, қарым – қатынаста болады,
әділетсіздіктіде сезінеді және ... ... ... ... ... да әр ... ... қала береді және осының бәрі ... ... ... ... ... өмір сүру ... ... - әр түрлі ұлттардың өмірінде әр
түрлі. Сондықтанда Үндістан мен Прибалтика, Қазақстан мен Африка, Оңтүстік
Америка мен ... ... ... мен ерекшелігін байқай аламыз.
Қортынды
Осы курстық жұмысымызда біз ертегінің теориялық талдауын, ... ... ... ... өмірлік сценаридің шетелдік және отандық
психологиядағы теорияларда қарастырдық. Әр адам Э. Берн бойынша өз өмірінің
қожайыны және ... ... өзі ... осының нәтижесінде өмірлік
сценарий құрайды. Өмірлік сценариге өз кезегінде әсер ететіндер: ата-ананың
нұсқауы, стресстік, ... ... ... ... қоршаған орта және
әрине сиқырлы ертегілер. ... әр ... ... әр ... ... ... маңызы бірі – ол, яғни бала, ертегіні естей отыра «өмірге»,
құндылықтарды игеруге, өмір ережелеріне, не «жақсы» не ... ... ... ... ... ... ... кейіпкерге еліктей
отыра бала сол сюжет негізінде өмірлік сценариін құрастырады. Әрине барлық
адамзатқа сценарий тән емес, Берн ... ... ... ... ... еңгізген – ол автономндық шешім. Дегенімен автономдық
шешімді ... үшін бала ол ... ... білу ... Ал ... ... ... бола алады. Және де психотерапиялық жағдайда
ертегі тулғаның бейсаналы деңгейінің ... үшін ... ... ... ... Филлипова Ю.В., Кольцова И.Н. Сказка в процессе социализации детей
(сказочные и мифологические персонажи и ... в ... и ... ее ... Мир ... 2003, №3 (35).-
С. 160-174.
2. Фон Франц М.-Л. Психология сказки. СПб., 2003. - 465 ... ... Э. ... в ... играт люди. Люди, которые играют в игры.
М.1988.-328с.
4. Рудестам, К. Групповая психотерапия. СПб.: Питер, 1998.
5. Гринцер, П.А. Древнейндийская проза. М., ... ... К. ... жизни людей // Школа Эрика Берна. – СПб.:Питер,
2003.
7. Берн Э. Групповая психотерапия. М.: Академ. проект, 2000.-464с.
8. Стюарт, Я., ... В. ... ... ... СПб, ... Харрис, Т.А. Я-о'кей, ты-о'кей/Пер. с англ. М.: Смысл, 1997.-328с.
10. ... Л., ... Д. ... личности. СПб.: Питер, 1999.
11. Зейгарник Б.В. Теории ... в ... ... М., ... ... Рубинштейн С.Л. Человек и мир. М., 1997.
13. ... ... К.А. ... ... М.: ... ... ... Л.В. Субъектные и сценарные стратегии жизненного пути
личности // Мир психологии.-2007.- №1.- С. 68-78.
15. Ожегов С.И. Словарь русского языка. М.: ... ... ... ... Т.Д. ... ... ... и практика сказкотерапии /
Т.Д.Зинкевич, А.М.Михайлов. СПб.:Смарт, 1996.
17.Филлипова Л.В. Сказка как ... ... М.: ... ... Д.Б. ... ... М., ... Юнг К.Г. Аналитическая психология. СПб. 1994.-135 с.
20. Нартов К.М. Сказка – поэзия народной души // Мир психологии.1993 № 3.-
С. 103-111.
21. ... ... ... Көп ... / ... ... акад. М.О.Әуезов
атындағы әдебиет және өнер ин-ты.-Алматы: Жазушы, 1986, 4т.
22. Табылдиев Ә. Қазақ ... А. ... ... ... В.Я. ... сказки.-СПб. 1996.

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 25 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 700 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
«Абай жолы» романындағы тарихи шындық эволюциясы7 бет
Ертегіні оқытудың тиімді жолдары19 бет
Халық ертегілері негізінде оқушыларды рухани-имандылық қасиеттерге тәрбиелеу17 бет
PR-дың әлемдік ірі спорт бәсекелерінде алатын орны60 бет
«Абай жолы» эпопеясындағы кездесетін салт-дәстүрлердің қазақ әдебиетінде алатын орны4 бет
Ірі қара шаруашылығының халық шараушылығында алатын орыны7 бет
Іс қағаздарының қоғамда алатын орны9 бет
Істерді алқалы түрде қарау принципінің сот қызметін ұйымдастыру принциптерінің арасында алатын орны мен мәні55 бет
Абай Құнанбаевтың Қазақстан тарихында алатын орны9 бет
Агроөнеркәсіптің кешенінің қалыптауы және халық шаруашылығындағы алатын орны5 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь