Қазақстан территориясындағы (VI –XIII ғғ.) архитектуралық ескерткіштер: жалпы ұқсастықтар мен ерекшеліктер

1.Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...

2.Қазақстан жеріндегі архитектураның дамуына көрші елдер ықпалы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...

3.Күмбездер мен қамалдар құрылысынан көрініс тапқан сәулет өнері ... ... ... ...

4.Тұрғын үй архитектурасы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .

5.Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...

6.Пайдаланылған әдебиеттер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
Сәулет өнерінің ескерткіштері – оларды салған халық жайында құндылығы аса зор мәлімет береді. Құрылыс техникасы мен мәдениеттің жарқын көрсеткіші бола тұрып, бұл ескерткіштер өз кезеңінің эстетикалық көзқарастарының, идеологиясы, ғылыми өндірістік потенциалының дамуы, мәдени байланыстар мен құрылыс процесінің даму деңгейінің айқын көрсеткіші болып есептеледі.
Құрылыс жұмыстарына қолданылған материалдар сол кезеңдегі саяси-әлеуметтік жағдайды сипаттаса, ғимарат қабаырғаларында табылған заттар мен олардың арналып жасалған мақсаты материалдық мәдениет ерекшеліктеріне назар аударады.
Қазақстан топырағындағы алуан-түрлі мақсаттарға арналып салынған архитектуралық ескерткіштер ата-бабамыздың тұрмыс-тіршілігі, діни сенім-нанымдары мен өмірлік құндылықтары жайында біршама зор ақпарат береді. Тұрғын үйлер, сарайлар мен күмбездер, кесенелер мен қамалдар бірталай ғасыр куәгері бола тұра, иелерінің өмірін жан-жақты сипаттайды. Мәселен, ескі, бағаналы мешіттердің табылуы өзекті мәселеге айналып үлгерген қазақ жеріне ислам дінінің енуі жайында білімімізді арттыра түседі. Сол сияқты мәліметтер негізінде зерттеушілер арасында пікірталастар туады да, зерттеу бағыттары өзгеше ұстанымдарға негізделеді. Бірақ бүгінгі ғалымдардың бір ауыздан келісетіні – қазақ жеріндегі архитектуралық ескерткіштер бастауын бағы заманнан алатын ерекше өркениет, көшпелілер өркениетінің жәдігері болып табылады. Сондықтан архитектуралық ескерткіштерді зерттеу – археологияның ең маңызды бағыттарының бірі.
1. Байпақов К., Нұржанов А. Ұлы жібек жолы және ортағасырлық Қазақстан. Алматы, «Ғылым», 1992. 174-178, 64-79 беттер.

2. Байпаков К.М. Раннесредневековая архитектура Семиречья и Южного Казахстана.Алматы, «Ғылым», Институт археологии им. А. Маргулана, 2001.64-65, 70-81, 138-140,145-146, 218-224 беттер.

3. История Казахстана с древнейших времен до наших дней (курс лекций). – Алматы: «Үш қиян», 2003.91-100, 107-114 беттер.

4. Қазақстан тарихы очерктері. – Алматы, 1994. 93-99 беттер.


5. Аманжолов Қ. Қазақстан тарихы (дәрістер курсы). Алматы, «Білім», 2004. 125-134 беттер.

6. Байпаков К., Средневековая культура Южного Казахстана и Семиречья. Алматы, 1996. 54-65 беттер.

7. Мусин Ч. Қазақстан Тарихы. Оұулық, 2-ші басылым.-Алматы, 2003. 51-60 беттер.

8. Күзембайұлы А., Абиль Е. История Казахстана. Астана, «Фолиант», 2002. 48-59 беттер.

9. Байпаков К. По следам древних городов Казахстана. Алматы, «Наука», 1990. 63-72 беттер.
        
        ТАҚЫРЫБЫ: «Қазақстан территориясындағы (VI –XIII ғғ.) архитектуралық
ескерткіштер: жалпы ұқсастықтар мен ерекшеліктер».
Жоспар:
1.Кіріспе...................................................................
.................................................
2.Қазақстан жеріндегі архитектураның дамуына көрші елдер
ықпалы......................................................................
..................................................
3.Күмбездер мен қамалдар құрылысынан көрініс тапқан ... ... ... ... – оларды салған халық жайында құндылығы
аса зор мәлімет береді. Құрылыс техникасы мен мәдениеттің жарқын ... ... бұл ... өз ... ... көзқарастарының,
идеологиясы, ғылыми өндірістік потенциалының дамуы, мәдени ... ... ... даму ... ... ... болып есептеледі.
Құрылыс жұмыстарына қолданылған материалдар сол кезеңдегі саяси-
әлеуметтік жағдайды сипаттаса, ... ... ... ... мен
олардың арналып жасалған мақсаты материалдық мәдениет ерекшеліктеріне ... ... ... мақсаттарға арналып салынған
архитектуралық ескерткіштер ата-бабамыздың ... діни ... мен ... ... жайында біршама зор ақпарат береді.
Тұрғын үйлер, сарайлар мен күмбездер, кесенелер мен қамалдар бірталай ... бола ... ... өмірін жан-жақты сипаттайды. Мәселен, ескі,
бағаналы мешіттердің табылуы өзекті мәселеге айналып үлгерген ... ... ... енуі жайында білімімізді арттыра түседі. Сол ... ... ... арасында пікірталастар туады да, зерттеу
бағыттары өзгеше ұстанымдарға негізделеді. Бірақ бүгінгі ғалымдардың бір
ауыздан ...... ... ... ... ... ... алатын ерекше өркениет, ... ... ... ... ... ... ескерткіштерді зерттеу –
археологияның ең маңызды бағыттарының бірі.
Қазақстан ... ... ... ... елдер ықпалы
Жетісу қалаларын алғаш рет сипаттаған кісі, осы арадан 630 ж. ... ... ... ... Цзянь екен. Ол былай деп жазады: «Тұнық ... ... 500 ... ас жер ... Сүйе өзені бойындағы бір
қалаға (Суяб) келдік. Бұл ... ... ... 6-7 ли. Онда ... ... ... мен ... аралас тұрады. Сүйеден ... ... ... тұрған ондаған қала кездеседі, олардың әрқайсысының
өз бастығы бар. Олар бір-біріне қанша тәуелді болмаса да, бәрі де ... ... ... Сүйе ... Гешуанға (Кушания) дейінгі ел
Сули (соғды) деп аталады, оның халқы да осылай аталады... Жер ... бас ... ...... ... зерттеушілер Жетісу жерінде егіншілік мәдениеті соғдылардың
отарлауы ... ... ... деп ... ... қала ... ... қарама қарсы, автохонды – осы жердің ... ... ... моделі де бар, бұл пікір бойынша, Оңтүстік Қазақстан мне ... ... ... ... ... ... ол Орта Азия
халықтарының тарихи және экономикалық ... ... рөл ... ... ... мен ... бар ... аймақ болған. Бірақ
бұл проблеманы тек этникалық-генектикалық ... ... ... тұрғысынан да талдаған жөн.
Соғдының мәдени кешені түсінігінен қаланың қолөнер мен ... ... ... ... ... ... ... құрылуы да қызық, археологиялық материалдардан ол ... ... ... ...... керамикалық заттар
жиынтығы, ондағы жазулар, теңгелер, ... ... ... әдет
–ғұрыптары арқылы айқындалады. Соғдымәдени кешенінің Жетісуға таралуы
ішінара соғдылардың осы ... ... ... ... ... ... Джамуқат, Бунджиқат қалаларының негізін салған ... ... ... оны ... бірлесу-сіңісу процесінің көрінісі деп түсінуге
болады.
Соғды мәдени кешенімен қатар бір мезгілде Жетісу мен ... ... ... ... ... де ... бастайды,
археологиялық материалдар ішінен ол металдан
істелген аяқ-табақтар мен қару-жарақтың, руникалық жазулары бар заттардың
мол табылған олжаларынан ... ... ... VIғ.-IX ғ. бірінші
жартысында Жетісу мен Орта Азияда өзгеше бір ... ... ... оны ... ... деп ... ... мәдени синтез этногенетикалық процестер аясында ... ... орта ... ... ... өз ... мәдени жетістіктері мен Түрік мәдени кешенін сіңіріп қорытқан
ерекше ... ... Бұл ... ... көрінісі қала
мәдениетінен байқалады.
Арбтар басқыншылығы Орта ... ... ... ... ... ... де, Жетісу да арабтар қоластына қарамағанымен,
жатжұрттың көршілерді алуының әсері ... қала ... ... Отра ... тығыз экономикалық және мәдени байланыстар арқылы
шырмалып қалған облыс мұсылман ... ... ... ол ... қала ... ... ... құрылысындағы бір жаңалық – мешіттер салу еді.
X ғ.авторы Әл-Макдиси Кедер қаласында (Құйрықтөбе қалажұрты) ... ... ... жазады. Оның қалдығын археологтар тауып, мұқият зерттеп
шықты.
Оңтүстік Қазақстан мен Жетісу қалалары құрылысындағы компоненттерінің
бірі, Шығыстың ... ... ... ... моншалар еді. Олардың
екеуі Отырардың рабатында, екеуі Тараздың шахристанында ... – XII ғ. қала ... ... ... ... ... енгені
байқалады. Қазақстанның Оңтүстігі мен Жетісуды Халифаттың, Саманилер,
Қарахандар мемлекеттерінің саяси, ... және ... ... ... ... ... осы облысты Орта Азиямен жақындастырды.
Күмбездер мен қамалдар құрылысынан ... ... ... ... мен ... құрылысында сәулет өнерінің ең жаңа да табысты
жетістіктері қолданылаған, себебі онда ... ең ... әрі ... ... көп ... ... Осы ... археологиялық
зерттеулер жүргізу арқылы қала тіршілігі мен дамуын әлеуметтік және ... ... ... әрі ... ... мен құрылыстың деңгейін
анықтауға мүмкіндік береді.
Орта Азиядағы ... ... ... ... ... ... ... I мыңж.-қа жатады. Алғашқылары дуалмен қоршалған әрі ішкі ... ... ... ... ... ... ... олардың құрылымы күрделі ал көлемі үлкейе түсті. Мәселен
кейбіреулерінде ... ... ... ... ... ... салына бастады (мысалға, көптеген салтаннатты бөлмелері бар
күмбездерден тұратын Хорезмдік Топырақ-қала сарайы).
Сөйтіп күмбезлер өзге ... ... ... ортағасырлық қаланың ажырамас бөлігіне айналып, орталығы
есептелетін болды.
Ерте ортағасырлық кезеңде ... ... ... ... мен сыртқы жаудан қорғану үшін әрі қала халқына билігін
жүргізіп, көтерілісті уақытында басу үшін қала ... ... ... ... мықты етуге барын ... ... ... ... ... шабуыл жасауға мүмкіндігі туындайды. Сондықтан
әрқашан жеңімпаз болғысы келген билеуші ... мен ... ... ... ... ... Сондықтан күмбезнің құрылысы
күрделене түсіп, ... ... ... ... кезеңде дуалдың төбесіндегі бұрынғыдай ұрысқа
арналған кең ... ... ... ... арналған тіс тәріздес
жүйе қолданыла бастады. Алайда мұндай өзгерістер бірең-сараң еді.
Қаланың ең жоғары ... ... әрі одан ... барлық
бөліктері мен маңы түгелдей көрінетіндіктен, күмбездің орналасуына ... ... ... ... жаудың келетін аймағын бақылауға ыңғайлы
жерге салынып, ... алып ... ... көбі ... түйісетін,
айналаның жер бедері де ... ... ... ... күмбездер көбінесе қала дуалының бір бұрышына
салынатын. Күмбездерді қаланың ... және ... ... ... өте ... ... ... Қазақстан аймағы мен Жетісудың
ертеортағасырлық қалаларында күмбездер қаланың бір бұрышындағы биіктеу
жеріне ... ... ғана ол қала ... ... ... ... ... қаланың солтүстігіндегі төмпешікке, Баба-
ата қаласының ... ... ... ...... ... ... Құйрықтөбе қаласының күмбезі ортасында орналасқан.
Қостөбе қаласының ккүмбезін қарасырсақ, қазба жұмыстары құрылысының
бірнеше деңгейін көрсетеді. Құрылысы мен ... ... ... VI – ... аралығында жүргізілген, сонымен қатар күмбез XII ... ... ... ... пайдаланылды. Қостөбедегі күмбез мен сарай
комплексі Қаңқа ... ... мен ... ... ... ... басты табынатын бөлмелерінің бірдей болып келуінде:
ортасына қарай жартылай дөңгеленіп ... ... ... ... ... қарай бойлай бағытталуы мен кіретін есіктерінің
оңт.шығыста ... ... ... да ... ... ... – отқа
(ошаққа) ерекше мән берілгендігінде. Құрылыстары ұқсас келгенімен күмбездер
көлемдері мен ... ... ... ... ерекшеленіп тұрды.
Хорезмдік Топырақ-қала сарайында болса, тақ ... ... қос ... ғасырлар қабатында, сарай айналасындағы қоғамдық маңызы бар
құрылыстар кездеседі. Ақыртас қаласының ... ... де ... ... ... ғимарат айналасына бағаналар тұрғызыған, бұл
ертемұсылмандық мешіттерге тән еді.
VIII ғ-дың ... ... ... ... ... ене ... мешітке ұқсас мешіт Өрнек пен Құйрықтөбеде табылған еді. Бұл
мешіттердің бағаналары 3-3,5 м аралығында ... ... ... ... ... IX-X ғғ. салынса керек. Олар Ақыртастағы бүкіл
сарай ... ... ... несториандық дінге арналып салыну
мүмкіндігін жоққа шығарады.
Жетісу өңірінің ертеортағасырлық тұрғын ... ... бірі – ... салу еді. Қазіргі кездегі сол қамалдардан
қалған төбелер қала ... 50-1500 м ... ... ... ... осы ... пайда болуының негізгі себебі болып, кейіннен
қалалардың өсуіне ... ... ... ... ... екі қабатты әрі қалың дуалмен қоршалған
(сыртындағысы – 5-6,7 м, ...... ... ... ... ... Орта ... өзге қамалдардікінен айтарлықтай артық еді, мысалға
Түркменстандағы VI-VII ғғ. ... ... ... м, ... ғғ. ... ... ... қамалынікі – 3,35 м, Хорезмдік Бүркіт-
ата күмбезінікі – 2,5 м, Соғдыдағы ... ... – 2,5 м. ... ... ... ... ... қасиетіне әрі аса ауыр
төбені ұстап тұруына байланысты.
Қарастырылып отарған ... ... ... ... ... ... ... дуалды қалың қабатты іргетасқа орналастырудің
фортифакациялық тәсілі Жетісудің оңтүстік-батыс ... VI ... ... ... ... ... (Ақ-Бешімдегі қамал, Қызылсудағы
күмбез).
Құрылысы жағынан жетісулық қамалдар екіге ... ... ... ішінде, тік төртбұрышты ауланың бір бұрышына орналасқан қамалдар
жатады. Қызылсу өңірінде ... ... 2-уі ... Бұл – ... мен ... ... 1:5 болып келген аласалау ғимараттар.
Өркештеліп жасалған бірегей дуалдарды шығыңқы ... мен ... ... тұр. ... ... Орта ... табылған
ескерткіштерден өзгеше болса, да үй мен ... бір тік ... ... ... қолданылып келген тәсілдердің бірі, мысалға
Бактриялық ақсүйектердің ірі ауласы бар ... осы ... ... Мұндай дуалдың ішіне салынған қамалдардың Орта Азиялық ауылдық
үйлерге ұқсастығы мен ... ... ... бұл ... ... ... дамыған қалалардың пайда болуына дейін қолданылғанын
көрсетеді.
Қамалдардың екінші түрі – ... ... ... Бұл ... ... жанасып тұрмайды және ішкі ауласында арнайы ... ... мен ... аулалары бар. Мұндай қамалдар Ақ-Бешімде,
Қызылсуда табылған. Қазба жұмыстарының нәтижесі арқылы ерте ортағасырдағы
(X-XII) ... ... ... аңғаруға болады. Сол кездегі
құрылыс заңдылықтарына сәйкес үстіңгі қабырға ... ... ... ... ... барлық деңгейлеріндегі құрылымдық
жоспарлануы бірдей. Сол себепті X ғ-да ескі қамалдың орнына сарай ... және ішкі ... ескі ... ... ... кейде ескі
қамалдың бөлмелері жаңа сарайдың құрамдас бөлігіне айналды.
Осылайша Оңтүстік ... ... екі ... ... түрі ... ... ... ерекшелік – қорғаныстық қасиетерінің жоғары деңгейде болуы, ол ... ... ... ... мен ... ... Бұл әсіресе қалалардан сыртқары орналасқан ... ... ... ... ... ... ... шаһристандік жүйеге ұқсас келеді: тік төртбұрышты ... ... ... ... ... ... ... бар
болуы.
Зерттеушілердің ойынша бөлмелерді жоспарлаудың бірнеше түрі болды.
Бөлмелерді бірде ұзын ... ... екі ... ... ... ... аула периметрі бойынша орналасуы кең таралған.Орталық бөлмені бойлай
орнласудың схемасы VI-VII ғғ. жататын ... ... ... ... ... ... ... зерттеушілердің ойынша орталық бөлмені бойлай орналасқан
бөлмелер жүйесі қоймаларға тән. ... ... ... бар қызылсулық
ғимараттардың басым бөлігі тұрғындық сипатта болған. Қоймаға тек ... ғана ... ... ... ... ... ... орталықты айнала
орналастыру) де Орта Азиялық құрылыстың ... түрі ... ... ... етіп ... ... энеолиттен бері таныс. Мысалға
Бұқара маңындағы Қызыл-қыр ... ... I ... ... 1,6 ... т.б. Сонымен қатар құрылыста камералық және секциялық
жүйелер де пайдаланылды.
Тұрғын үй архитектурасы
Қазақтың өзіне тән үйлері – ... ... үй, ... ... ... шарбақ үй, жертөле, әлшек ғылым мен мәдениет үшін ең алдымен
бізде қалыптасқан сәулет ... ... ... ... ... ... ... ойықтарының құрастырма
бөлшектердің орнығу үрдісін, құрылыс тәсілдеріндегі, материал ... ... ... ... ... үй ... ... білгенін айқындайтындығымен құнды.
Сыр бойының отырықшы және жартылай отырықшы халқының бірінде өздері
тұрып, екіншісінде қонақ ... ... ... ... екі бөлмелі
«қоржын үйі» (мұны қоржын іспетті болғандықтан осылай атаған), оның өн
бойына ... ... ... ... ... ... ... қазақ арасында кеңінен тараған тұрғын жайдың
негізгі екі түрінен – ... ... ... ... үй», ... ... үй», «қонақ үй» тіркеспесінен де, Оңтүстіктің «қарсы есіктісінен» де
қоржын іспетті ұядан тұратын баспана сұлбасын ... Оның ... ... ... ... тұратын түркілердің ағаштан қиыстырып тұрғызатын
төрт қабырғалы «қыстағына» да, бес қабырғалы ... де, ... ... «шарбақ үйінен» де, тіпті Арал мен Каспий
балықшыларының ... да ... үй» ... ... Қазақстан өңіріндегі тұрғын үйлер көбіне бір бөлмелі, екі
бөлмелі, сирек жағдайда үш бөлмелі ... ... ... саны ... ... ... жабудың дәстүрлі тәсілі байқалады.
Үлкен ... ... ... ... төбесін төрт бағанға
орналастырылып, шаңырағының түтін шығатын әрі жарыққа арналып ашық ... ғана ... ... ... дәулетті үйлерде төбе бір ғана ... ... ... болды. Шағын үйлердің төбесі жазық бөренелер
көмегімен жабылған, үйге ... ... ... ... кіретін.
Қабырғалардың жоғарғы бөлігінде де жарық пен вентиляциялық ... да ... еді. ... ... құрылымдық жоспарлануы өте қарапайым
әрі ... ... сай ... ... ... ... ... байқалады, осылайша Тәжікстанның биік таулы аймағындағы екі
камералық үлердің Оңт. Қазақстандық үйлерден ... жоқ. Онда ... ... кішігірім кіре-беріс бөлме кейінгі бөлмеге алып барады, ал
одан басқа бөлмелерге ... ... ал ... ... ... келеді.
Жетісу қалаларының Оңтүстік Қазақстан қалажұртынан бір өзгешелігі –
оның топографиясы өзгеше: оларда қаланың ... мен ... ... ... және ұзын ... ... қала ... жері
болады. Мәселен, Отырар ... ... ... ... ... ... салынған, бұл адамдарды туысқандығына, жалпы
кәсібіне, ... ... ... ... ... ... ... сай келеді. Мұндағы тұрғынжайлар екі типті үйлер түрінде ... ... бір ... жер бетіне салынатын текше тәрізді не
тікбұрышты үй жатады. Бұл тектес үйдің бір ... ... ... жер
астына жіберіледі. Үй қабырғаларын түгел ... ... ... ... қойылатын болған. Үй ортасына не есікке ... ... ... ... ... ошақ жасап, оны сазбалшықпен кенерелеп қойған.
VI–VII ғғ. жататын Көк-Мардан қаласының үйлері Отырар ... жиі ... ... бір-біріне мейлінше жақын орналасқан. Бір
бөлмелердің ... алып ... ... ... ... ... ... дәліздің болуы үйді желден, суықтан қорғалған, бағаналар
құрылысты аса мықты етеді. Қабырғалары ... ... ... ... қыш ... қаланып, құрылыс материал ретінде саз, ағаш
бөренлері және т.б. қолданылған. Зерттеулер тұрғын ... ... ... ... ... аймақтарға бөлінетінін көрсетеді. Үй бір
бөлмелі боғандықтан, орталық бөлмесі бірнеше мақсатта пайдаланылған. ... 25º ... ... ... бас ... ... көтеріңкі болып келеді,
ол жаңбыр суының кірмеуі үшін жасалған. Қабырғалары мен ... саз ... ... етіп ... ... ... жерде пеш орнатылған, оңт. шығыс
бөлігінде жем сақтайтын арнайы қоймалар болды.
Батыс пен солтүстік қабырғаны бойлай тұтас софа салынған, софа ... ... ... ... ... ... ... Осылайша, үйдің төрін
есікке қарама-қарсы етіп орналастыру – құрылысшылардың дәстүрлі тәсілдердің
бірі. Бөлме еденінің ортасында үйді ... ... ошақ ... еденінде бағанның іздері бар. Көк-Мардандық екі бөлмелі үйдің
құрылысы да бір камералы болып келеді, оны ... үшін ... ... қолданылған. Құрылысы тік төртбұрышты болып, солт-тен оңт-ке
қарай созылып жатыр. Алғашында үлкен ... ... ... ... ... ... ... мен шарушылық бөлігі. Екі бөлменің қабырғаларын
бойлай софалар салынған, ... ... ... қабырғаға қарай екі
деңгейлі болып келеді (ерекше құрметті орын). Бас ... ... ... ... ... ошақ ... Шаруашылық бөлменің солт.
батыс бөлігінде де арнайы ошақ болған, бөлменің бұл бөлігі ас үй қызметін
атқарған.
Үйдің ... бес ойық жер ... ... ... ... керек,
төбесі осы бағандарға және қабырғаға сүйеніп тұрды. Үйдің төбесі дарбаза
түрінде келген, ... ... ... саңылауы болған. Төбе ағаш
бөренелер мен қамыстан жасалған.
Үйдің екінші типіне екі ... үй ... оның ... ... ... қойма үшін пайдаланылған. Оған мысал ретінде Мардан-Күйіктегі екі
бөлмелі ... ... ... ... ... материалы ретінде
күйдірілмеген кірпіш пен саз қабырғаларды тұрғызу үшін пайдаланылса, ағаш
төбесін ... ... ... үй батысынан шығысына қарай
созылып жатыр, дәлізі солай ... ... ол ... тұрғын бөлмеге
алып келеді. Үйдің екінші бөлігі тұрмыстық әрі шаруашылық қажеттіліктерді
қанағаттырған. Алғашында ғимарат ... ... ... ... еді, ... ... бір бөлігі қалың дуалмен бөлінеді. Басты бөлменің ортаснда «Г»
түріндегі софа ... ... ... түйіспейді, софа ошақты айнала
орналасқан. Бөлмелердің өз мақсаттары болды, кіші бөлме қойма әрі ас ... ... ... ... ас ... орын ... ... Үйдің төбесі
дарбазалық тәсілмен ортасына саңылау қалдырылып жабылса, кіші бөлме
төбесінде ... ... ғ. бас ... ... ... жаңа түрі айда болды. Бұл – үш
бөлме бір ... ... ... ... ... жобалау) үй,
бөлмелері қиюласып өтетін ... ... үй ... ... басты
көшеге не орам ішіндегі көшеге перпендикуляр салынған, ... бір ... ... ... ... ... дамуының дәстүрлі линиясын сақтаған
XII ғ. үйлерінде ошақтың жаңа түрі пайда болды, олар – ... ... ... ... оңтүстік-батысындағы қалаларда тұрғын үйлердің жаңа түрлері
туады. Олардың ортақ сипаты - өстес-кіндіктес ... ... ... ... ... не залдың айналасына топтастырыла салынады. Ондай жоба
қатардағы және бай үйлерге тән.
Жетісудың солтүстік-шығысының XI-XII ғғ. қалалық тұрғын ... ... ... қазбаларынан белгілі. Мұндағы үйлер бір ... Олар ... мен ... ... ... Үйдің іргесі қойтастардан
қаланған. Құрылыста пахса, қамкесектер, қыш, ағаш қолданылған.
Аулалар бітеу тас дуалдармен ... ... ... мал ... ... ... тұрағы бар атқоралар болған. Талғардың кейбір ... киіз үй ... де орын да ... ... ... мен
мал қора-қопсысының, киіз үйлердің болуы ... ... ... өмірінде көшпелі мал өсіру дәстүрлерінің сақталып қалғанынан
хабар береді.
Талғар қаласындағы тұрғын үй-жай адам ... ... ... ... ... ... Үй-жайға екі жақтан кіреді. Ені 2 метрге ... ... ... жақ ... орта ... аула мен ... щығарылған. Сырттан кіретін есік екі үлкен діңгекке орнатылған.
Кіреберістегі алаң сәкі түрінде жасалған, ... ... ... ... ... ... ... мал айдап кіргізілген. Бұл есік
қаланы шығыстан батысқа қарай бөліп, өзенге барып ... ... ... есік ... жақ қабырғадан көрші үйге таман жасалған да, ... ... тар ... ... ... Үй мен ... ең ... тұсы да
осы.
Жеті бөлмеден тұратын тұрғын үй бөлігі ... ... ... ... сақталған, қабырғаларының іргетасы тас пен үлкен қойтастардан
қаланып, балшықпен ұстатылған. Қаланған ... ... ... ... сыланып тегістелген. Үйдің ішкі қабырғаларының табанына диаметрі
0,4-0,6 метрлік тастар төселген.Сыртқы қабырғаларының табаны одан да ... ... ... ... 0,6X0,9-1,0 метр және қалыңдығы 0,3-0,5
метр төрт бұрышты тас текшелерден қаланған.
Мекен-жайдың тұрғын бөлігі мен ауласын қазу кезінде заттық материалдар,
негізінен ... ... қыш ... ... ... металдан,
шыныдан жасалған түрлі бұйымдар, сондай-ақ көптеген сүйектер жиналады.
Мекен-жайдан ... қыш ... ... ... ... және ... ... көне қалалар орнынан алынған
ыдыс-аяқтарға өте ұқсас, бұл Талғар қаласындағы осынау тұрғын мекеннің өмір
сүру дәірін XI-XII ғасыр деп ... ... ... ... ... ... де осындай не осыған ұқсас.
Аулалардан түрлі құрылыстар мен мал ... ... ... сондай-ақ
мұнда киіз үй тігілетін болған, қазылған он екі ... ... киіз ... орны ... отырған аудандағы ортағасырлық қалалардың тұрғын тұрғын мекен-
жайларына ұқсас нәрселерді іргелес аудандар жерінен іздеген жөн. ... ... салу ... ... ... ... ... оңтүстік-батысындағы (Қызыл өзен, Ақтөбе-1) қалалардағы мекен-
жайлардың ... ... ... ... ... ... сәулеті мен құрылысында
жергілікті материалдардан, ауа райының дамуының ерекшеліктерінен туындайтын
айрықша белгілер бар екені ... ... ... ... ... кеңінен
пайдалануы бұл материалдардың мол болғанын аңғартады. Ауа ... ... үйді ... қазып барып салуға мәжбүр еткен, ал ауланың кең ... ... ... мал ... ... ... аңғартады.
Малға арналған кең аран-аулалары бар тұрғын мекендер кешені Іле Алатауы
мен Орталық Ерен қабырға ... ... ... ... ... бастап-ақ белгілі болғанын атап айтқан жөн. I-II
ғасырларда үйсіндер мекендеген Ақтас-II ... ... ... ... қаланған тұрғын үй және шаруашылық бөлмелерінің жеке мал ... орны ... ... мекен-жайлар дәлелдеп отырғандай, тастан құрылыс салу
дәстүрі орта ғасырларда ерекше дамыған. Бұл ... ... ... тауының
етегіндегі Сүмбе қаласын салуда да тас негізгі құрылыс материалы ... Іле ... ... және ... ... ... ... да тасты кеңінен пайдаланғанын атап айтудың маңызы зор.
Олардың қыстауларының жобаларына назар аударар болсақ, ... ... ... бері ... келе ... күні кешегі малшылар
өміріне тән ...... үйді мал ... мен ... жалғастыра
салу дәстүрі сақталғаны көрінеді.
Жаңадан жүргізілген қазба ... ... ішкі ... ... ... ... Бұлардың тек бос жатқан алаң, мал ұстайтын аран
ғана емес, ірі қара мен уақ ... ... ... орындары, ат
ұстайтын орны бар, төл тұратын бөлмелері жылытылып отырылатын күрделі кешен
екені анықталды. Осы ... ... ... ... мен мал ... бір-
біріне жалғасып, тұтас құрылыс ... ... ... қазақтар
қыстауларының сипатына көз жүгіртудің мәні зор. Батыс Қазақстандағы
қазақтар ... ... ... малдың түріне лайықталып
жасалады, ал төлдер жылытылатын қораларда ұсталады. Әдетте, түйеге, сиырға,
бұзауларға, ... ... ... ... немесе ортақ қоралар
салынған.
Тұрғын үй мен аран-ауланы жалғастырып салу принципі ... ... тән, ... өзі орта ... Іле алқабындағы
отырықшы және қала тіршілігіне көшпелі тұрмыс ... ... ... тағы ... ... үй-жайлар мен киіз үйлердің ... ... ... аз ... ... ... қаласының
сыртындағы X-XI ғасырлық сарай ... ... ... ... киіз ... табылған. Отырықшыға айналған көшпелілер өміріне жүргізілген
этнографиялық ... ... ... ... олар ұзақ ... ... ... үйлермен қоса киіз үйлерді де пайдаланып отырған.
Сонымен, Іле алқабындағы қалалық мекен-жайлардың екі түрі ... ... ... Оның бірі киіз ... ... де, ... киіз үйсіз. Тұрғын
бөлігі екі не одан да көп ... ... ... ... бөлмелерінен тұрған.
Тұрғын бөлмелерде ошақ орналасқан, ал шаруашылық бөлмелерінде азық-
түлік сақтайтын қоймалар ... ... ... ... ... ... да кіреді. Бірқатар үйлерде оның көлемді болуы астықтың
бір бөлігі сатуға арналғанын аңғартады.
Орта ғасырлардағы Талғардың мекен-жайларын зерттеу ... ... ... мал ... ... келген аудандардағы қалалар мен отырықшы ... ... ... ... ... бағдарлауға мүмкіндік береді.
Қорытынды
Ортағасырлық архитектуралық ескерткіштер зерттеу ... ... ... ... сәлет өнерінің кең етек жая орныққанын көрсетеді.
Алайда соғдылық, бактриялық әсер ... ... ... жерінде б.з.д.
I мыңж.-тан бері маңызын жоғалтпаған сол кезге тән құрылыстың ежелгі ... де ... ... таба ... Сонау энеолиттен бері қолданылып
келген құрылымдық жоспарлау әдістері соған айғақ. ... ... ... ... топырағындағы архитектуралық ескерткіштердің аса
білікті сәулетшілердің ... ... ... қана ... ... ... ... дәстүрлі мектебі болғанына көзімізді жеткізеді.
Қазақстанның қандай өңірі болмасын, жалпы ғимараттар ... ... ... ... Бұл өз кезегінде қазақ жеріндей аса ұлан-
байтақ ... ... ... ... дәлел бола алады және
қазақ жерінде көшпенді өмір ... мен ... ... ... ... ... ... әлсіз болғаны жайында ой тастайды.
Құйрықтөбе, Отырар, Көкмардан ... аса ірі ... ... Қазақстан мен Жетісу өңірінің отрықшы өмір белгілерін барынша
жоғары бағалауға мүмкіндік береді.
Кезінде көркем де ... ... мен ... өзінің салыну кезеңінің
жалпы құрылыстық заңдылықтарына бағынса да әр қайсысы өзіне тән ... сол ... ... ... ... жаңалықтарымен құнды.
Қазақстандық ортағасырлық тұрғын үйлердің барлық өңірлерде ... ... ... да, ... ауа райы ... ... ... құрылымдық жоспарлануына сол өңірдегі негізгі кәсіп ... ... ... ... үйлердің сейсмикалық талаптарға сай
тұрғызылғанының өзі - отырықшы құрылыс мәдениетінің ... ... кең ... ... белгісі. Ал сол мәдениеттің даму деңгейін ... одан әрі ... ... ... ... ... әдебиеттер:
1. Байпақов К., Нұржанов А. Ұлы жібек жолы және ортағасырлық ... ... 1992. 174-178, 64-79 ... ... К.М. ... ... ... и Южного
Казахстана.Алматы, «Ғылым», Институт археологии им. А. Маргулана, 2001.64-
65, 70-81, ... 218-224 ... ... Казахстана с древнейших времен до наших дней ... ... ... «Үш ... 2003.91-100, 107-114 беттер.
4. Қазақстан тарихы очерктері. – Алматы, 1994. 93-99 беттер.
5. Аманжолов Қ. Қазақстан тарихы (дәрістер курсы). ... ... ... ... Байпаков К., Средневековая культура ... ... и ... 1996. 54-65 беттер.
7. Мусин Ч. Қазақстан Тарихы. Оұулық, 2-ші басылым.-Алматы, 2003. ... ... А., ... Е. ... ... ... ... 2002. 48-
59 беттер.
9. Байпаков К. По следам древних городов Казахстана. Алматы, «Наука», 1990.
63-72 беттер.

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 15 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Тарихи өлкетану курсының жұмыс бағдарламасы.30 бет
Қазақстандағы археологиялық және этнографиялық ескерткіштер – тарихи туризм нысаны107 бет
Жаңа заман ғылымы кезеңі. Екінші жаратылыстық - ғылыми төңкеріс5 бет
Қарқаралының археологиялық ескерткіштері35 бет
"Ежелгі түркі әдебиетінің ескерткіштері"3 бет
"Ежелгі түркі әдебиетінің ескерткіштері."6 бет
1.Руникалық көне түркі жазба ескерткіштері. 2.Түркітанушы қазақ ғалымдарының еңбектері11 бет
18-19 ғғ. Қазақстан территориясындағы ұлт-азаттық қозғалыс14 бет
XII – XIII ғасырдағы Моңғолдың тарихындағы Шыңғысханның билік құру кезеңі13 бет
XIII-XV ғғ. Қазақстан мәдениеті. Түркі жазуы 7 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь