Ә.Бөкейхан – қазақ халқының ұлы

І КІРІСПЕ Ә.Бөкейхан . қазақ халқының ұлы ... ... ... ... ... ... ... ... ... .3
ІІ.1 НЕГІЗГІ БӨЛІМ. Әлихан отбасы мен балалық шағы, оқу жылдары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
ІІ.2 Әлихан Бөкейхан ормантанушы, ғалым, экономист ... ... ... ... ...7
ІІ.3 Әлихан Бөкейхан тарихшы.ғалым ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .9
ІІ.4 Әлихан Бөкейхан .қазақтың мал шаруашылығын зерттуеді ғылыми жолға қойған бірегей ғалым ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .11
ІІІ ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 13
І.1. ХІХ ғасырдың соңы мен ХХ ғасырдың басындағы қазақ зиялыларының, қоғам және мемлекет қайраткерлері қатарындағы аса ерекше тұлға-Әлихан Нұрмұхамедұлы Бөкейхан.Оның есімі ұзақ жылдар бойы сирек аталып «буржуазиялық ұлтшылдықтың» синонимі ретінде қаралып келсе, кейінгі ұрпаққа қалдырған орасан мол аманат-мұрасы бір кісінің ғұмырындай уақыт шаң басып жатты. Көрнекті қоғам қайраткері – Ресейдің жергілікті және қалалық қоғам қайраткерлері съезінің депутаты, І Мемлекеттік думасының және мұсылман халықтары съезінің депутаты IV Мемлекеттік думасы мұсылман фракцияның Бюро мүшесі, Санкт-Петербор масоны, қазақтың ХХ ғасыр басындағы ұлт-азаттық қозғалысының негізін салушы әрі көсемі, халқымыздың тұңғыш саяси Алаш партиясының ұйымдастырушысы және ұлттық Алашорда автономиялы үкіметінің төрағасы; ғұлама ғалым – ормантанушы, экономист, тарихшы,этнограф, әдебиеттанушы, аудармашы әрі дарынды публицист.
ІІ.1. Ә.Н. Бөкейхан 1870 жылы бұрынғы Семей облысы, Қарқаралы уезі, Тоқырауын болысы, Тоқырауын өзені бойындағы нөмірі 7-нші ауылда дүниеге келген. Бұл қазіргі Жезқазған облысы, Ақтоғай ауданына қараған Қаратал совхозының жері.Бұл ауыл қазір атамыздың есімімен Ә.Н.Бөкейхан ауылы болып аталады.
Әлихан ата тегі Шыңғыс ханнан бері келе жатқан төре тұқымынан Бөкейханнан тарайды.Көкжал Барақханның баласы Бөкейхан қазақтың таққа отырған соңғы хандарының бірі.Бөкейханның бес әйелінен он бір ұл болған. Он бір ұлдың бірі Әлиханның арғы бабасы Батыр. Батырдан Рүстем, Әшімтай, Мырзатай туады.
3
Мырзатайдан Нұрмұхамед Әлиханның әкесі, елдегі аты Мұқан Қоске,Шолақ, Әптіхан; Нұрмұхамедтен Әлихан, Смахан,Базылхан, Әзіхан, Тәтіхан деген бес ұл мен Нұрбек атты бір қыз туады. Әлихан тұңғышы.Жасынан зерек, алғыр өскен Әлиханды әкесі 1879 жылы әкесі Қарқаралыға алып барып, жергілікті молданың қолына оқуға береді.Көзі ашық, көкірегі ояу Әлихан молданың оқуын қанағат тұтпай, қаладағы үш кластық мектепке өз еркімен ауысып кетеді. Бұл әрекетін бір келгенінде естіп білген Нұрмұхамед қарсылық білдірмейді, ақ батасын береді.Бастауыш мектепті бітіргеннен кейін ол Қарқаралы қаласының үш жылдық училищесіне түседі.
«Ә. Бөкейханов» шығармалар жинағы
Құрастырған:М.Базарбаев, С.Құрабаев, Р.Нұрғалиев
Бас редактор:Р.Нұрғалиев
«Қазақстан энциклопедиясы» баспасы, 1995 ж.
        
        Жоспар:
І КІРІСПЕ Ә.Бөкейхан – қазақ халқының
ұлы.....................................3
ІІ.1 НЕГІЗГІ БӨЛІМ. Әлихан отбасы мен ... ... ... ... Бөкейхан ормантанушы, ғалым, экономист...................7
ІІ.3 Әлихан Бөкейхан тарихшы-
ғалым.................................................9
ІІ.4 Әлихан Бөкейхан –қазақтың мал шаруашылығын зерттуеді ғылыми жолға
қойған бірегей ғалым .................................................11
ІІІ ... ... ХІХ ... соңы мен ХХ ... ... ... ... қоғам
және мемлекет қайраткерлері қатарындағы аса ... ... ... ... ұзақ ... бойы ... ... ұлтшылдықтың» синонимі ретінде қаралып келсе, кейінгі ұрпаққа
қалдырған орасан мол аманат-мұрасы бір кісінің ғұмырындай ... шаң ... ... ... ...... жергілікті және қалалық қоғам
қайраткерлері съезінің депутаты, І ... ... және ... ... ... IV Мемлекеттік думасы мұсылман фракцияның ... ... ... ... ХХ ... ... ... негізін салушы әрі көсемі, халқымыздың тұңғыш ... ... ... және ұлттық Алашорда автономиялы үкіметінің
төрағасы; ғұлама ғалым – ... ... ... ... әрі дарынды публицист.
ІІ.1. Ә.Н. Бөкейхан 1870 жылы бұрынғы Семей облысы, ... ... ... ... ... ... ... 7-нші ауылда дүниеге
келген. Бұл қазіргі Жезқазған облысы, Ақтоғай ауданына қараған Қаратал
совхозының жері.Бұл ауыл қазір атамыздың есімімен Ә.Н.Бөкейхан ауылы ... ата тегі ... ... бері келе ... төре ... ... Барақханның баласы Бөкейхан қазақтың таққа отырған соңғы
хандарының бірі.Бөкейханның бес әйелінен он бір ұл болған. Он бір ұлдың
бірі Әлиханның арғы ... ... ... ... ... ... туады.
3
Мырзатайдан Нұрмұхамед Әлиханның әкесі, елдегі аты Мұқан Қоске,Шолақ,
Әптіхан; Нұрмұхамедтен Әлихан, Смахан,Базылхан, Әзіхан, Тәтіхан ... ... мен ... атты бір қыз туады. Әлихан тұңғышы.Жасынан зерек, алғыр өскен
Әлиханды әкесі 1879 жылы әкесі Қарқаралыға алып барып, жергілікті молданың
қолына ... ... ... көкірегі ояу Әлихан молданың оқуын қанағат
тұтпай, қаладағы үш кластық мектепке өз еркімен ауысып кетеді. Бұл әрекетін
бір келгенінде естіп білген Нұрмұхамед ... ... ақ ... ... ... кейін ол Қарқаралы қаласының үш жылдық
училищесіне түседі. Училищені ойдағыдай ... ... ... ... оған «Бұл ... иесі Қарқаралы уезі Тоқырауын болысы сұлтанының
баласы, мұсылман, он алты жастағы Нұрмұхамедұлы Әлихан, Қарқаралы қаласының
қазақ балаларына ... ... 1879 ... 16 ... 1886 ... маусымына дейін тәрбиеленіп оқу барысында үлгілі тәртіп
танытты.қарқаралы қаласының үш жылдық училищесінде 1886 жылдың маусымында
болған соңғы сынақтан ... соң, ... ... ... сабақтарын
«өте жақсы» деген бағамен бітірді делінген аттестат алды және бұл кәсіппен
өз бетінше шұғылдануға ерікті» - делінген куәлік береді. Бұл ... ... ... ... ... ... 4 ... техникалық училищеге
«пансионер» болып қабылданып болып қабылданды.Омбының Техникалық
Училищесі(ОТУ) 1882 жылы Ресей императорының жарлығымен ашылған. Училище
жаңа салына бастаған Сібір темір жолы ... ... ... мамандар даярлауға тиісті болатын. Училищеге қабылдау талабы
айтарлықтай қатаң болған. Біраз балалар училищенің ... өте ... ... ... ... ... ... дәстүрлі сабақтармен
қатар, те,ориялық механика, көтергіш мәшинелер мен сорғыштар сияқты күрделі
пәндерді қамтитын. Ағаш өңдейтін, темір құрал-сайман ... ... ... ... ... ... ... Ал 3
кластан 4 класқа өтетін жылы оқушылар ... ... және ... ... ... жіберілетін еді.Әлихан жазғы демалыс
күндерін елінде өткізетін. Ал оқу бітіретін мезгіл жақындағанда, ОТУ
директорына өзінің оқуын жалғастырғысы келетіндігін, Санкт-Петербордың
императорлық орман институтына ... ойы бар ... ... ... тарапынан Қарқаралы уезі бастығына «Әлиханның өте жақсы оқып, ... ... ... ... оқу орнына баруы өте қажет, сол
себепті оған оқуға бару үшін қазақ қауымдастығы стипендиясы берілуі жалғаса
берсін...»-деген өтініш хат жолдайды.Тағы бір айта ... жай: сол, ... ... ... ол ОТУ ... ... ... фамилиясының
Нұрмұхамедұлы емес Бөкейхан екендігін білдіреді.Әлихан Бөкейханның кейін
лауазым аттары көп ... Көп ... ... ... ... ... «V»,«Киргиз-степняк», «Туземец», «Арыс ұлы»,«Қ.Б.»,«Ғ.Б.», «А.Б.»
деп қол қойып отырған.Әлиханның қай жылдан бастап «Бөкейхан» фамилиясын
алғандығын дәл айту ... ... ... ... ... ... 1890 жылы маусымның 14 күні табыс етілген аттестат: «Сұлтан
Әлихан Нұрмұхамедұлы» атына ... ... ... ... ... ... тілі мен орыс ... геометрия, алгебра, тригонометрия,физика,
механика, ағаш пен металды өңдеу тәсілдері, есептеу мен құрылыс өнері
сабақтарынан «үздік» ; ... ... салу ... мен шеберханалардағы
тәжірибе жұмыстарынан «жақсы» деген бағамен бітіреді. Құдай заңы сабағынан
Әлихан мұсылман болуына ... ... 1890 жылы Дала ... канцеляриясынан Орман институтының профессоры Бородинге
жазылған ұсыныс-
хатын және қазақ ... ... 200 сом ... ... ...... Әлихан Нұрмұхамедұлы Бөкейхан Ресей империясының
астанасы Санкт-Петерборға ат басын түзейді.Санкт-Петерборға 20 жасында
келген Әлиханның студенттік күндерін қалай ... ... ... ... ... ... ... «Орта Азияны зерттеу қоғамы»
өзінің «Қазақтар 1917 жылға дейінгі орыстар туралы» атты кітабында
Ә.Бөкейхан жас кезінде орнықты революционер, социалист болды және ... ... ... ... ... мүшесі болды , - деп жазады. Әлихан
күнделікті сабақтарына қоса , студенттердің саяси,әдеби, экономикалық және
тағы ... да ... ... ... қызу ... студенттік
толқуларға қатысады. Осы жылдары Әлиханның саяси көзқарасы ... екі ... жуық ... ... қол ... ... ... қарым-қатынастардан әлі арыла қоймаған. Рулық,
6
феодалдық күрес-тартыстардан көзін аша алмаған туған халқының тағдыры оны
қатты толғандыра бастайды. Қараңғылық пен ... ... ... ... ... ең ... білім мен мәдениет керек екендігін анық ұғады.
Халқын ... ... ... ... ... ... ... қылып, елдің
тұрмысын, мәдениетін, білімін көтеруді өзінің алдына мақсат қылып қояды.
Әлихан Бөкейхан жандармерия басқармасының назарына алғшқы рет осы жылдары-
ақ ... ... ... қара ... ... Ол ... халқының тұрмыс-тіршілігін, мәдениетін, шаруашылығын, төрт
түлік малын, жер-суын, қысқасы, әлеуметтік-экономикалық жағдайын жан-жақты
зерттеген санаулы ... ... ... ... ... ... мамандығымен бітіреді де, 1894 жылы Омбы қаласына қайта
ораладыОралған ... ... ... ... ... мектебіне қабылданып,
екі жылдай уақыт өз мамндығы бойынша дәріс оқиды. 1896 жылдан ... ... ... ... ... ... ... Семей
облысына қарасты Павлодар, Қарқаралы, Семей уездері мен Ақмола облысының
Омбы уезінде жүргізілген жұмыстарға ... ... ... ... ... ... ... қора,мал санын есепке алады. Экспедиция
жұмыстары біткеннен кейін, жиналған бай ... ... ... ... ... ғылыми қорытындысын жазысады. Қажетті деген
ғылыми есеп кестелерін жасайды, жер-судың карталарын сызады.
7
Қазақтың шаруашылығына, егіндік –шабындығына , қыстау-жайлауына ғылыми
сипаттама береді. Жиналған деректерге ... ол, ... ... ... ... Омбы ... ... аудандарын» анықтап, оны картаға түсіреді. Қазақ шаруашылығының
экономикалық тиімділігін есептеп шығарады. Әлихан Бөкейхан жоғарыда аталған
төрт ... ... ... ... ... жер ... ... Халқымыздың әрбір жүз,руының өз мекені қыстау-
жайлауы, өзен –суы,яғни әрбір жер-судың тұрақты иесі ... ... ... келіп Әлекең қазақ қоғамының жүздік, рулық құрылымын терең
зерттеп, қазақ руларының шежіресін жазады, ол рулардың кең даладағы
мекенін, жерін белгілеп, оны ... ... ... ол төрт ... ішкі ... ... келген келімсектердің шаруашылығын
зерттеп, олардың жүргізіп отырған егін шаруашылығының тиімсіздігіне назар
аударады. Экспедиция қорытындыларына сүйене ... ... ... ... ... ... ... Экспедициясының қорытындылары 1903-
1905 жылдары рарлығында жалпы көлемі 13 том ... ... ... экспедициясы» қатарындағы атқарған жұмысы оның ғылыми жұмыстарға
жан-жақты дайындығын, терең білімін және кіндік қаны ... ... ... ... ... Қазақ жерін зерттеуге елеулі үлес қосқан
орыстың белгілі ғалымы Сергей Порфириевич Швецов «Работы, произведенные им
в Экспедиций (Щербины), отличаются ... ... ... ... и ... ... хозяйства, до того времени почти
совершенно неизученного... г. Букейхановым, весьма разнобразны по ... что ... о ... его ... ... деятельности в сфере народнохозяйственных отношений »
-деп Әлиханның ғылыми-зерттеу жұмысын жоғары ... 1877 жылы Дала ... ... ... ... ... Омбы қаласында Орыстың императорлық жағрафия қоғамы өзінің
Батыс-Сібір бөлімінің есігін айқара ашады. Маңына орыс пен ... ... ... ... мен өнер ... ... бұл қоғам кейінгі
жылдары қазақ даласын ағарту ісінде, қазақ өлкесін жан-жақты зерттеу
жолында алдыңғы қатарлы болды.Әлихан Бөкейхан жағрафия қоғамының
сүйемелдеуімен кіндік қаны ... ... ... ... көп ... тарих саласындағы жазып қалдырған елеулі мұралары «Исторические
судьбы киргизского края и культурные его успехи», «Киргизы» атты
монографиялары. Бірінші ұжымдық монография 1903 жылы ... ... ... отечества» атты көптомдық альманахтың
«Киргизский край» деген XVII томына еніп, Санкт-Петербордан жарық көреді.
Екінші «Киргизы» («Қазақтар») атты еңбегі алғаш рет «Формы национального
движения ... ... атты ... 1910 жылы ... ... шығады. Әлихан қазақ мемлекетінің пайда болуының таризи
кезеңдерін, даму заңдылықтарын да терең зерттесе керек. ... ... ... Орта жүз бен Ұлы жүз хандарының Ресейдің қол астына
9
енуінің себеп-салдарына көп ... ... ... ... оның әр
жылдары жағрафия қоғамы Батыс-Сібір бөліміне қараған Семейлік бөлімшесінің
басылымдарына жариялаған «Из переписки писем икргизских ханов, ... пр.» , «Из ... хана ... ... орды ... и ... және «Из ... султана Большой Киргизской орды Сюка Аблайханова»
атты ғылыми жарияланымдары куә бола алады. 20 ғасырдың басындағы қазақтың
ұлт-азаттық қозғалысының көсемі Әлихан Бөкейханның ... ... ... де тыс ... Хан Кене қозғалысыан Әлекең алғаш рет
жоғарыда аталған «Исторические судьбы Киргизского края» атты еңбегінде
қысқаша ғана ... ... ... ... ... ... ... тарихшы-ғалым халқының 1916 жылғы қарулы көтерілісінің орасан
зор маңызын аттап өте ... 1926 жылы ол ... ... ... ... ... 10 ... мерейтойына арнап «1916-1926»
атты кітап жазып шығарады.Әлекең халқының өзіндік ерекшеліктері мен
қасиетері мол мәдениетін, тұрмыс-салтын, әдет-ғұрпын, сенім-нанымын, өнерін
зерттеп, жазып, айтарлықтай мұра ... ... ... ... ... ... зерттеген,қазақтың шежіресін жазған тұңғыш ғалымдардың
бірі.Әлекеңнің этнография саласына қатысты жазған «Аңқау елге –арамза
молла» атты немесе «О ... ... атты екі ... ... ... ... аударарлық. «Би хәм билік» атты мақаласында қазақтың заң мен
билік мәселелері ... ... ... ... 1903 жылы ол ... ... темір жолы бойында орналасқан Челябі мен Том қалалары аралығын
мекендеген қазақтардың мал шаруашылығын зерттеуге ... ... ... ... Экспедиция сібір темір жол
басқармасының тасырмасы мен қаржысына жүргізілген-ді. Әлекең өзіне
экспедиция жүктеген мақсатқа сай қазақтың қой және қой ... ... ... ... Сол өңірдегі қой шаруашылығымен қоса ол
бүкіл қазақ ... ... атап ... ... ... қазақтардың қой тұқымдарын, шаруашылығын түгел қамтып, бір-
бірімен салыстыра ... ... ... ... Әлихан Бөкейхан
қазақтың қой тұқымдары және қазақтың қой шаруашылығы жайында бұрын соңды
болмаған үздік монография жазып шығады. Бұл еңбек ... ... ... «Материалы по экономическому обследованию районов
Сибирской железной дороги» деген үш бөлімнен тұратын кітап болып 1904 ... ... ... ... Әлихан Бөкейхан қазақстанның зерттелмей кенже
қалған өлкесі-Адай уезіне (қазіргі Атырау және Маңғыстау ... ... ... ... экономикалық жағдайын,
мекендеген кіші жүз руларының тұрмыс-тіршілігін, әдет-ғұрпын зерттейді.
ІІІ.Заманда басқан яақ ... ... ... ... ... да ... ... қараңғы түн,
Туатын бақ жұлдызына көзі жеткен;
Түймеге жарқылдаған алданбаған,
Басқадай бір басы үшін ... Алаш ... ... ... ойды өмірінде малданбаған.
С.Торайғырұлы
Осы өлең жолдарына С.Торайғырұлы ол кісінің өмірде ұстанған бағыты мен
жасаған істерін сыйғызғандай. Ә.Бөкейхан да ... үшін ... ... сол бір ... ақ ... ақты қара ... заманда халқына жасаған
істері үшін көп қуғындалған қазақтың біртуар азаматтарының бірі.Оның
жасаған істері уақытында өз орнымен бағаланбағанымен, егемендігін алған
қазақ елі қазіргі ... ... ... өз ... ойып ... ... жете
бағаланды. Солай болуы заңды да , себебі қай ... ... ... ... ... ... ... мәңгі ұмытпайды.
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі:
«Ә. Бөкейханов» шығармалар жинағы
Құрастырған:М.Базарбаев, С.Құрабаев, Р.Нұрғалиев
Бас редактор:Р.Нұрғалиев
«Қазақстан энциклопедиясы» баспасы, 1995 ж.

Пән: Тарихи тұлғалар
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 12 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Алашорда10 бет
Әдеби байланыс. Хасен Оралтай және Қажығұмар Шабданұлы14 бет
Құрманғазының шығармашылық кезеңі4 бет
Әлеуметтану ғылымының даму кезеңдері20 бет
1905-1907 жылдардағы революцияның Қазақстанға саяси дамуына әсері.9 бет
XX ғасырдың басындағы қазақ зиялыларының атқарған қызметтеріне саяси талдау57 бет
XХ ғасырдың басындағы қазақ зиялыларының ұлттық мемлекеттілік үшін идеалдық күресі11 бет
«Алаш» либералдық-демократиялық қозғалысы идеологиясының маңыздылығы47 бет
«Алаш» партиясы (1917—1920)6 бет
«Қазақ» газетінің шығу тарихы4 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь