Қазақстан Республикасы геоморфология ғылымының негізін қалаушы профессор Мұқатай Жандайұлы Жандаевтың өмір жолы

КІРІСПЕ
Мұқатай Жандайұлы Жандаевтың ғылыми педагогикалық іс.әрекеті ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 4
І. НЕГІЗГІ БӨЛІМ
1.1. Мұқатай Жандайұлы Жандаевтың өміріне қысқаша шолу ... . 5.6
1.2. Қазақстан география ғылымының дамуына қосқан үлесі ... ... 8
1.2.1. Географиялық зерттеулер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 8.10
1.2.2. Геоморфологиялық зерттеулер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 11.15
1.2.3. Педагогикалық және қоғамдық еңбектері ... ... ... ... ... ... ... 16
ІІ. Мұқатай Жандайұлы Жандаевтың негізгі еңбектеріне қысқаша шолу
2.1. «Іле Алатауының геморфологиясы және өзен аңғарларының пайда болу проблемасы» еңбегі туралы қысқаша шолу ... ... ... ... ... ... ... 17.22
2.2. Өзен аңғарларының геоморфологиясы ... ... ... ... ... ... ... ... ...
ІІІ. Профессор Мұқатай Жандайұлы Жандаев туралы ізгі сөздер
Н.Б.Ахматулина: «Мұқатай Жандайұлы . менің жан досым және ұстазым» ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 23.27
С.А.Құсайынов: «Ұстазым, профессор Мұқатай Жандайұлы Жандаев туралы ізгі сөз» ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 28.30
С.А.Құсайынов: Бедерді зерттеудің әдістемелік ұстанымдары (М.Ж.Жандаевтың көзқарасы бойынша) ... ... ... ... ... ... ... . 31.33
Л.К.Веселова: «М.Ж.Жандаевтың Қазақстандағы география ғылымының дамуындағы рөлі» ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 34
ҚОРЫТЫНДЫ
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
Қазақстан Республикасы ғылымына еңбегі сіңген қайраткер, 1953 жылдан бастап өмірінің соңғы күндеріне дейін (1998ж) Қазақ Ұлттық Университетінде қызмет еткен профессор, география ғылымының докторы және геология-минералогия ғылымының кандидаты, Ұлы Отан соғысының ардагері Мұқатай Жандайұлы Жандаев өзінің өмірлік жолында (1916-1998) еңбек жолының түрлі бағыттарын басып өтті.
Мұқатай Жандайұлы Жандаев өзінің бойына география және гелогия ғылымдарын терең сіңірген ғалым. Бұл ол кісінің басқалардан ерекшеленіп тұратын, терең мәселелерді зерттегенде айрықша көрініп тұратын ғылыми жұмыстарынан аңғаруға болады. Жалпы, Мұқатай Жандайұлы Жандаевтың ғылыми еңбектері физикалық география, төрттік кезең геологиясы, геоморфология, экология және табиғатты қорғаудың барлық бағыттарын түгелге жуық қамтыды.
50 жылдың ішінде Мұқатай Жандайұлы Жандаев өзінің жемісті және жан-жақты зерттеулерімен Қазақстанның жалпы және аймақтық геоморфологиялық мәселелерінің дамуына үлкен үлесін қосқан.
Солтүстік және Орталық Қазақстанда, Бетпақдалада және Оңтүстік Балхаш аймақтарда, Солтүстік Тянь-Шань тау жүйесінде жүргізілген көптеген далалық экспедициялардың материалдарында Мұқатай Жандайұлы Жандаев география және геоморфологиядан аймақтық проблемаларды зерттеп, оларға ғылыми тұрғыдан баға берген.
1. Веселова Л.К., Сливкин В.В. Вклад М.Ж.Жандаева в изучение природы Казахстана // Географический сборник. Алма-Ата: КазГУ, 1976, вып 3. С. 220-239
2. Веселова Л.К., Ульман А.А. Вклад М.Ж.Жандаева в изучение природы Казахстана и развитие геоморфологических идей // Природные и социальные проблемы географии аридных территорий. Материалы научно-практической конференции «Жандаевские чтение». Алматы: Қазақ Университеті, 2001. С. 4-12
3. Веселова Л.К. Основатель казахстанской геоморфологической школы // География в школах и вузах Казахстана. 2005, №2. С. 50-51
4. Вилесов Е.Н., Науменко А.А. Географы ХХ века на Казахстанской орбите. Научно-библиографический справочник. Алматы: Қазақ Университеті, 1998. С. 62-63
5. Мұхтар Мұқашұлы Бәкенов «Қазақстан ғалымдарының библиографиясына материалдар» // Қ.И.Сәтбаев атындағы ҚҰТУ; Алматы: Ғылым, 2003 ж, С. 68
6. М.Ж.Жандаев «Геоморфология Заилиского Алатау и проблемы формирования речных долин». Алма-Ата «Наука», 1972г
7. М.Ж.Жандаев «Речные долины» Алматы: Казахстан, 1984г
8. М.Ж.Жандаев «Методические указания по общей геоморфологии» Алма-Ата, 1986г
9. Ахматулина Н.Б. «Мукатай Жандаевич – мой друг и наставник» // География ғылымының өзекті мәселелері «V ЖАНДАЕВ ОҚУЛАРЫ». Алматы: Қазақ Университеті, 2009 ж. 24-25 сәуір., С. 5-7
10. Құсайнов С.А. «Ұстазым, профессор М.Ж.Жандаев туралы ізгі сөз» // География ғылымының өзекті мәселелері «V ЖАНДАЕВ ОҚУЛАРЫ». Алматы: Қазақ Университеті, 2009 жыл 24-25 сәуір., С. 8-12
11. Құсайнов С.А. «Бедерді зерттеудің әдістемелік ұстанымдары «М.Ж.Жандаевтың көзқарасы бойынша). // Экологиялық геоморфологияның мәселелері «IV ЖАНДАЕВ ОҚУЛАРЫ» атты халықаралық ғылыми-практикалық конференция материалдары. 17-19 сәуір. Алматы, 2007ж
        
        ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНЫҢ БІЛІМ ЖӘНЕ
ҒЫЛЫМ МИНИСТРЛІГІ
ӘЛ-ФАРАБИ АТЫНДАҒЫ ҚАЗАҚ ҰЛТТЫҚ УНИВЕРСИТЕТІ
География факультеті
Геоморфология және картография кафедрасы
Бітіру ... ... ... ... ... ... ... Жандайұлы Жандаевтың өмір жолы
Жұмысты орындаған
4 курс студенті ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... А.Ғ.
«Қорғауға жіберілді»
«____» ______2010 ж
Кафедра меңгерушісі
г.ғ.к.,доцент ... ... ... ... ... ... ғалым, геоморфологияның жаңа қазақ бағытын
құрған, география ғылымдарының ... ... ... Қазақстан Республикасы ғылымының еңбек сіңірген
қайраткері профессор Мұқатай Жандайұлы Жандаевқа арналған.
Сонымен ... ... ... ғалымның еңбектері қарастырылған.
Бітіру жұмысының мақсаты: Мұқатай Жандайұлы Жандаевтың Қазақстанның
жалпы және аймақтық географиялық және ... ... ... ... ... ... Мұқатай Жандайұлы Жандаевтың географиялық зерттеу нәтижелерін
талдау
2. Геоморфологиялық зерттеу нәтижелерін талдау және оқу ... ... және ... ... ... оның ... ... көздері: Басылымдардағы әдебиеттер ... ... ... ... Бітіру жұмысы 35 беттен тұрады және 15 әдебиеттер
тізімі кіреді.
МАЗМҰНЫ
КІРІСПЕ
Мұқатай Жандайұлы ... ... ... ... 4
І. НЕГІЗГІ БӨЛІМ
1.1. Мұқатай Жандайұлы Жандаевтың өміріне қысқаша шолу ..... 5-6
1.2. Қазақстан география ғылымының дамуына қосқан үлесі ....... ... ... ... ... Геоморфологиялық зерттеулер
.............................................. 11-15
1.2.3. Педагогикалық және қоғамдық еңбектері
............................ 16
ІІ. Мұқатай Жандайұлы Жандаевтың негізгі еңбектеріне қысқаша
шолу
2.1. «Іле Алатауының ... және өзен ... ... ... ... туралы қысқаша шолу ........................... 17-
22
2.2. Өзен аңғарларының геоморфологиясы
....................................
ІІІ. Профессор Мұқатай Жандайұлы Жандаев туралы ізгі сөздер
1. Н.Б.Ахматулина: «Мұқатай Жандайұлы – ... жан ... ... ... ... «Ұстазым, профессор Мұқатай Жандайұлы Жандаев
туралы ізгі сөз»
....................................................... 28-30
3. С.А.Құсайынов: Бедерді зерттеудің әдістемелік ұстанымдары
(М.Ж.Жандаевтың көзқарасы бойынша) .............................
31-33
4. Л.К.Веселова: «М.Ж.Жандаевтың Қазақстандағы ... ... ... ... ... ... ... аты өлмейді,
ғалымның хаты өлмейді
КІРІСПЕ
Қазақстан Республикасы ғылымына еңбегі сіңген қайраткер, 1953 жылдан
бастап өмірінің соңғы күндеріне дейін (1998ж) Қазақ ... ... ... ... ... ... ... және геология-
минералогия ғылымының кандидаты, Ұлы Отан ... ... ... ... ... ... жолында (1916-1998) еңбек жолының түрлі
бағыттарын басып өтті.
Мұқатай Жандайұлы ... ... ... ... және ... ... сіңірген ғалым. Бұл ол кісінің басқалардан ерекшеленіп
тұратын, ... ... ... ... көрініп тұратын ғылыми
жұмыстарынан аңғаруға болады. Жалпы, Мұқатай Жандайұлы Жандаевтың ... ... ... ... ... геологиясы, геоморфология,
экология және табиғатты қорғаудың барлық бағыттарын ... жуық ... ... ... Мұқатай Жандайұлы Жандаев өзінің жемісті және жан-
жақты зерттеулерімен Қазақстанның жалпы және ... ... ... ... ... ... және ... Қазақстанда, Бетпақдалада және Оңтүстік Балхаш
аймақтарда, Солтүстік Тянь-Шань тау жүйесінде жүргізілген көптеген далалық
экспедициялардың ... ... ... ... ... және
геоморфологиядан аймақтық проблемаларды зерттеп, оларға ... ... ... ... Мұқатай Жандайұлы Жандаевтың өміріне қысқаша шолу
Жандаев Мұқатай Жандайұлы география ғылымының докторы, профессор
(01.02.1916 – ... ... ... ... ... ғылымының докторы, профессор
Мұқатай Жандайұлы Жандаев 1916 жылы 1 ақпанда ... ... ... ... келген. 1939 жылы Петропавл зооветеринарлық техникумын
бітірген соң әскерге аттанады. Әскери қызметте ... Унта ... мен ... 1-ші ... мен ... ... ... авиация
штурмандарының жоғары мектебін бітірді. 1943 жылдан 1945 жылдар арасында
Ұлы Отан Соғысында ... ... ... ... ... әуе радист-
атқышы ретінде ұшты. Бір жылға жуық уақыт Запольяреде ұшып, бірнеше ... әуе ... ... кейін 1945 жылы Мұқатай Жандайұлы Жандаев ... ... оқып ... соң, ҚазКСРО ғылым академиясының
Қ.И.Сатпаев атындағы геология ғылымдары Институтының ... ... ... ... ... тауларында дала
экспедициялық зерттеулер жүргізген, сонымен бірге бір жыл ... ... 1952 жылы ... Жандайұлы Жандаев «Іле Алатауының
шығыс ... ... ... ... ... ғылыми дәрежесінің диссертациясын қорғап шықты. 1952-
1953 жылдары ол Бетпақдала мен ... ... ... ... ... ... ... Жандаев 1953 жылы М.С.Киров атындағы ... ... ... орналасты. 1960 жылы География
факультетінің декан ... ... Осы ... ол ... ... ... ... геоморфология мамандықтарын ашты.
1962 жылдан бастап физикалық география, кейін геоморфология кафедраларына
жетекшілік ... 1966 жылы ... ... ... ... ... ... бірінші Диссертация Қорғау Кеңесін
ұйымдастырып, оған 12 жыл бойы ... ... ... Жандаев педагог ретінде ... ... ... ... ... ... зерттеулер
әдістері, өзен аңғарларының геоморфологиясы, ... ... ... өте ... ... ... оқып, қызметкерлер мен
студенттер арасында жоғарғы беделге ие болды.
1970 жылы ... ... ... география ғылымы бойынша «Іле
Алатауының геоморфологиясы» тақырыбында ... ... ... ... ... өзен аңғарлары, жарлар ... ... ... бойынша ТМД-ның белгілі ғалымы.
Мұқатай Жандайұлы Жандаев 160 ғылыми ... оның ... ... ... бірінші болып жаңа ... ... ... «Жандаевтың
географиялық ашылу құралы» мен «Географтың Ж-94 бұрыш өлшегіші» құралдарына
патент алды.
М.Ж.Жандаевпен бірге 4 пайдалы ... кені ... ... – Шымдыбұлақ, Шелек ауданында
2) Темір-марганец – Солтүстік Бетпақдаладағы Қосағалыда
3) Касситеритті (қалайы) – Солтүстік Бетпақдалада
4) Мыс – ... ... ... ... ... ... еңбектері іске
асырылған:
- Алғаш Шелек-Алматы каналының сызбанұсқасы түзіліп, осы каналдар
жобасын түзгенде С.Я.Жук ... ... ... ... ... ... таулы жолдарын салуда
- Шелек ауданындағы М.Ж.Жандаев ашқан қорғасын кенін және ... ... ... ... ... ... ... картасын жасауда. Бартоғай
суқоймасы мен каналын құруда.
М.Ж.Жандаевтың ғылыми еңбектері мен «Географиялық өлшеу құралы» барлық
уақытта түрлі ... мен ... ... ... ... ... ... мен карталары Қазақ Совет Энциклопедиясын түзуде,
академик ... екі ... ... кезең» монографиясы мен МГУ-дің
ғалымы С.С.Вознесенскийдің және профессор Н.В.Башениннің редакциясымен
шыққан Совет Одағының ... ... ... ... ... ... ... арқасында маңызды теориялық
және практикалық мәні бар нәтижелер алынған. Ғылымда ... рет ... тегі мен өзен ... ... талдаулары жасалып, олар «Өзен
аңғарлары» (Алматы, 1984ж), «Іле ... ... және ... ... болу ... ... 1972ж) ... өткен ғасырдың соңында жағалаулық ... ... және ... деп үш ... ... ... америкалық
географ В.Дэвистің концепциясының дұрыс емес екендігін дәлелдеді.
М.Ж.Жандаев «Өзен аңғарлары геоморфологиясы» жаңа ... оқу ... ... 4 түрін анықтады, Балқаш көлінің түзілуінің палеографиялық
жағдайлары мен Арал теңізінің шығу тегін және Арал ... ... ... қатар, М.Ж.Жандаев жазушы, журналист ретінде де танымал
болған. Көркем әдебиет тақырыбында 25 ... ... ... ... ... «Әуе ... ... (1983ж) және «Соғыс аспанында»
(1991ж) ... екі ... бар. Ол ... ... ... «Простор»,
«Неман», тағы басқа журналдарда жарық көрген.
Мыңдаған географ, геолог және топырақтанушы шәкірттері бар. ... 6 ... ... 7 ... ... ... 3 ... болған.
1984 жылы «Қазақстан Республикасының еңбек сіңірген ғылым қайраткері»
құрметті атағы берілді, ғылыми еңбектері үшін ... ... ... ... ... ... ... болып сайланған.
География ғылымының докторы, профессор, Қазақстанға еңбегі сіңген ғылым
қайраткері М.Ж.Жандаевтың ғылымға және педагогикаға сіңірген зор ... ССР ... ... ... ... ... атап ... Географиялық зерттеулер
Мұқатай Жандайұлы Жандаевтың жалпы теориялық еңбектері география үшін
практикалық мәселелермен тығыз байланыста болды. «Тек ... ... ... ... ғана ... ... дамуында кең құлаш жая
алады». (1961)
Географияның ... ... ол ... ... ... ... даму ... оқып-үйренуде, табиғи-географиялық ресурстарды
нақты пайдалану мен ашуда деп ... Бұл ... бәрі де ... ... пайдалану үшін қажет деп тапты. Осылайша физикалық ... ... ... мен ... ... ... анықтауда,
ал экономикалық география ... ... ... ... ... звено; ландшафтық карта – барлық география
негізі, онсыз география бүтін ғылым бола ... ... ... ландшафт картасын жасаудан бастау керек. Сонда ғана ... ... ... ... және ... ... ... Соңғы
кезеңі болып экономикалық зерттеулер есептелінеді, оның географиялық жұмыс
нәтижесі – ... ... ... ... ... ... пен ... игеру, барлық комплементтерді ескере отырып
кешенді іс-шараны талап етеді. Кез-келген ірі халық шаруашылығы іс-шаралары
(тыңайту, өзендерді аудару, СЭС ... жаңа ... ... және т.б.) ... ... ... негіздемелер алуы керек., яғни олардың ресурстарды
пайдалану кезінде табиғатқа қандай әсері ... ... ... ... ... ... ... сандық функциональдық
тәуелділікті, жалпы теориялық концепцияларды тексеруді өңдеуге көмектеседі.
Табиғатты қорғау кешенді географиялық проблема ... ... ... бұл ... екі ... ... ... Табиғатты бірінші бұзып
алып, соңынан оны қорғауға әрекет жасау ақылға қонымсыз, сол үшін әртүрлі
шаруашылық ... ... ... ... ... табиғатына
бүтін кешенді профилактикалық даланы ... ... ... ... ... айналдырып даланы сақтауға, немесе орманды құртып барып
орманды сақтауға болмайды сол үшін ландшафты кещенді бүтін күйінде ... жеке ... ... сол ... алып ... ойлау керек.
Ал бұл таза географиялық проблема. Сонымен бірге ландшафтың жеке ... яғни ... ... бұзылуына жол бермеуді ойлау керек.
Осы мәселелердің бәрі кең түрдегі ... ... ... ... ... болмайды. Әсіресе ол Қазақстанның кең аумағына
аса қажет. Табиғи-ландшафтты кешенді жоспарлы түрде ... ... және ... ... білу ... ... республикамызда
пісіп жетілді.
Осы мәселеге орай Мұқатай Жандайұлы Жандаев бірінші кезекте ... алға ... ... ... ... оқып ... және ... бойынша барлық ресурстарына ландшафттық карта жасау негізінде
сандық көрсеткіштерді анықтау, олар ... ... ... және ... ... ТТК-ТАК-ның потенциальдық мүмкіндіктерін көрсететін табиғи-аумақтық
ресурстар картасын жасау.
3) Инженерлік-географиялық зерттеулер жүргізу және профилактикалық
жұмыстар жүргізу, ... ... және ... ... іс-
шараларын атқарғанда табиғатты қорғауды қарастыратын болуы керек.
Бұл мәселелерді іске асыру үшін Мұқатай Жандайұлы Жандаевтың пікірінше
Қазақ КСР ... ... ... институтын-география бойынша
ғылыми орталық ашу керек болды. Сондай-ақ ... ... ... ... табиғат қорғау мамандарын, табиғаттану,
туризм, өлкетану мамандарын дайындау керек екендігін дұрыс тапты.
Сонымен, Мұқатай ... ... ... ... ... шаруашылық мәселелерін шешуге жақындатып ... ... үлес ... ... іске асуы ... ... айтылғандай географияның орталық негізі деп Мұқатай Жандайұлы
ландшафтануды атады, ал ... ... ... ... деп ... ... ... Мұқатай Жандайұлы Жандаев ландшафтық
карта жасаудың мысалдарын тәжірибеде көрсете білді. 1957 жылы ол ... ... ... ... ... алғашқы схемалық картасын
жасады.
Кейінірек, 1959-1960 жылдары, профессор А.В.Чигаркинмен бірлесіп
ауданы шамамен 55 мың км2 ... ... ... ... ... ... ... (1961ж). картаның негізіне ландшафттық типтері
қойылған – «.... ... ... ... ... ... ... ... Осы типтерді жалпылай отырып сапалық
белгілермен – ... ... жер ... топырақ-өсімдікті
қабаттарымен. Ландшафтардың 11 негізгі түрі көрсетілген: шың-мұздықты биік
таулар, ... ... ... шөпті шалғын, таудағы қарақылқан
жапырақты орман және ... ... биік ... ... ... әр ... шөпті
аласа таулы дала, тегіс-злакты жартылай шөлейттер, тұзды ... ... ... ... ... ... ... өсімдікті жер
ландшафтары.
Аумақтық және биіктік жағдайлардағы қысқаша ... ... ... ... ... ... климаттың негізгі
белгілерінің сипаттамалары жарық көрген.
Негізінен ландшафтарды шаруашылық сипатымен пайдалануға және оларды
дұрыс қолдануға бағыт беруге назар ... ... ... ... алдыңғы қатарлы ғылым ретінде
қарап өзінің ... ... ... ... Ол ... ... табиғатты рационалды пайдалану мәселесіне басты назар аударып
отырды. Өзінің ландшафтану мәселесіндегі мақалаларында Мұқатай ... ... ... ... перспективаларына немесе оларды
қолданудың мүмкіндіктеріне көңіл бөлді. Егер ... ... ... ... ... ... онда ол ... жатқан нысанды
қалай пайдалану керектігін айтуды ... ... ... және ... ... туралы мақаласында ол екі өзеннің аңғарлары да
электростанция мен су ... ... ... ... ... ... ... бөлген. Кейбір жұмыстары тікелей су ресурстарын игеру мен
табиғи құбылыстардың зиянды әрекеттеріне ... ... ... арналады
(тасқын, эрози, т.б.)
Мұқатай Жандайұлы Жандаев Іле ... ... ... ресурстарға ие және су ағымдарын оңай реттеуге, су ... ... ... өте ... ... ... Ол биік таулардағы
шалғындықтарды жайылымға және бау-бақшалар алқабына айналдыруға болатынын
да атап өтті.
1.2.2. Геоморфологиялық ... ... ... геоморфологиялық жұмыстары аумақтық
жалпы ортаның мәселелерімен ... ... ... ... ... ... ... ол географ-зерттеуші тұсынан
түсіндіріп, қазақстанның бедерін оқып үйренуде ... ... ... пайдалана білді.
Мұқатай Жандайұлы Жандаевты бәрінен бұрын геоморфологияның
проблемалық мәселелері қызықтырды; ... ... ... ең ... қозғалыстардың бедер түзудегі ролі, бедер ... ... ... ... геоморфологияның мәселелері, ... ... ... ... жасау кез-келген геоморфологиялық
зерттеулердің негізі болып табылады. Ол ... ... әлі ... ... ... ... ... классификациялары мәселелеріне
қатысты, геоморфологиялық карта жасау жобаларына, олардың картографиялық
кескіндеулер ... және ... ... Мұқатай Жандайұлы Жандаев
аумақтық зерттеулер туралы еңбектерінде осы ... ... ... ... Ол былай деп көрсетті: «Дұрыс құрылған ... ... пен ... ... туралы қазіргі заманғы ғылымның көрінісі
болып табылады, оның ішінде берілген территорияның ... бар, ... ... отырып, ол геоморфологиялық карталар
легендасы үшін бедердің ... ... ... ... ... элементтері, бедер формасы (пішіні), бедер типі (түрі) және
бедерлер комплекстері. Іле Алатауы ... ... төрт ... және 14
бедерлік түрі бөлінген: «...орта масштабтыгеоморфоогиялық ... ... ... ... кешендерін ... ... ... ... ... ұсынбаған. Негізінен,
тектоникалық-құрылымды, тектоникалық-аккумуляциялық, бедердің кешенді
бөлінген эрозиялық-аккумуляциялық және ... ... ... ... ... ... ... табылады.
Кейінірек жазған еңбектерінде Іле ... ... ... қолға алған болатын.
Жалпы геоморфологиялық картадан басқа Мұқатай Жандайұлы Жандаев Іле
Алатауының тау етектеріндегі бедерлердің антропогендік пішіндерінің ... ... ... Ол ... формасының антропогендік классификациясын
жасап шықты, карта жасаудың ... ... ... ... ... даму ... ... салды.
Бедер Мұқатай Жандайұлы Жандаевтың ... ... ... ... ... оқып ... Қазіргі заманғы бедер бейнесін
жасауда эндогенді бедер түзілу факторларының ... ... ... ... ... ... ... және
кайнозой комплекстеріне негізгі рольді берді. ... ... ... ... ... ретінде қарастырады: «... бедер түзудің басқа
факторларын көрсету ... ... ... ... ... ... ... басында, Іле Алатауы шегіндегі неотектоникалық
қозғалыстарды оқып үйренуге ... ... ... ... ... бұл
мәселені ежелгі жазықтықтарды тегістеуді талдау мәселелерінде ... ... бұл ... тегістеу өзендер аралығында, тауарлық
құздарда, әртүрлі биіктіктерде, шөгінділер де ... ... ... ... ... аумақтық таралуын оқып-үйрену,
генезисті, жастарын анықтау, дизьюктивті дисколацияны зерттеу ... ... Іле ... ... ... ... берді. «Іле Алатауының геоморфологиясы мен ... ... ... (1972ж) ... ... ... сипаты мен олардың Іле ... ... ... ... ... бедерді тарихи категория деп қарастыра
отырып бедердің уақытқа өтуіне сай даму ... ... ... ... ... ... ... ренонструкциясын жүргізді (1969ж).
Гидрографиялық тораптар мен палеографиялық карталарды жасау ... ... түзу ... ... ... ... тұрарлықтай.
Дәл зерттеулердің нәтижелерінде ... ... ... ... тораптарын қайта құруға қол жетті. Іле Алатауының
шығыс бөлігіне ... ... ... құру және ... ... ... түзілді.
Мұқатай Жандайұлы Жандаевпен алғаш рет Іле Алатауы үшін ... ... ... онда ... ... негізгі
бөліктері, тектоникалық құрылымдар, бедер түрлері, мұздану сипаттары ... ... және ... антропоген аумағындағы ландшафтық ерекшеліктер
анық көрсетілген.
Бедер түзілудің ... ... ... ... ... Жандаев эрозия, сел, қыраттардың пайда болуы процестерін ... оқып ... ... ... ... Ол ... уақытта Қазақстан
территориясында эрозияның бедер түзілімдерінде үлкен әсері бар, ... ... ... бұл да ... ... ... Бұл
процестерді Мұқатай Жандайұлы Жандаев 50 жылдан ... ... ... ... ... және ... ... негізінде
жарлардың формасы мен генезистерімен байланыстырып қарастырады. Табиғи
факторлардан басқа, эрозия процесінің ... ... мен ... антропогендік
фактор-тау жағасы аймақтарында белсенді шаруашылық жүргізуге мүмкіндік
береді. Шығу тегіне қарай ... үш ... түр ... ... ... ... ... әртүрлі. Төрт морфологиялық
жарлардың түрлері берілген: ... ... ... және ... тәрізді.
Мұқатай Жандайұлы Жандаев көрсеткендей, морфологиялық құрылым, генезис және
жарлардың белсенді дамуы төмендегілермен тығыз байланысты.
Территорияның геологиялық ... ... ... ... ... ... әрекеттерімен. Осы
факторлардың әсерінен жарлардың әртүрлі түрлері дамиды.
Мұқатай Жандайұлы Жандаевтың ... мен ... ... болу ... және ... ... болжау мәселелері бойынша еңбектері өте
маңызды. Оған 1966 жылы «тау ... сел ... болу ... ... ... ... сел ... бойынша болжау әдісін табу ұсынылды,
оның кенеттен ... ... лай, ... ... ... т.б. «Бұның бәрі-су
салаларының бірден құлауының әсерінен ... ... ... күш ... деді ... ... ... пайда болуына автор көптеген
факторларды негіз ала отырып, оның бәрін үш ... ... ... және геоморфологиялық. Егер осының бір факторын шығарып шығарып
тастасақ онда сел түзілуі мүмкін емес. Мұқатай ... ... ... ... пайда болуын анықтау үшін жүргізілген зерттеулерге
қатты көңіл бөлді. Алынған нәтижелер мынадай қорытынды жасауға ... «Іле ... ... өте жиі ... ... және рельеф түзілуде
әжептеуір роль атқарады. Олар аз ... ... ... ... ... ... жер бетінің жаңа формаларын жасап жібереді, ал өзендер
өзінің ағысымен мұндай өзгерістерді мыңдаған жылдарда жасаған болуы ... ... ... ... ... ... ... және оны
болжау туралы факторларды бағалау критерий бұрынғы Кеңес ... ... ... ... өте ... назар аударарлық еңбек болатын.
Мұқатай Жнадайұлы Жандаевтың аймақтық ... ... ... ... бөлігіне және көбінесе өзінің Тянь-Шань тауларына
арналған. Қазақстанның басқа аймақтары үшін ... ... ... Бұл – ... ... ... мен ... жеке
ерекшеліктері туралы.
Жұмыстарының бұл ... ... ... ... ... ауданына арналған кішігірім екі мақаласы жатады,
кішігірім жұмыс Солтүстік Қазақстан шегіндегі жер ... жер ... ... ... ... ... ... Мұқатай Жандайұлы
Жандаевтың «батпақты вулкан» ... ... ... ... ... зерттеулері оның теориялық
жұмыстарының негізі болды. Ол өзен аңғарларының пайда болуы теориясында бұл
мәселелер үстінде ... ... ... Өзен ... ... формасы ретінде
бұрыннан зерттеген. Кейбір ... Іле ... ... ... мәселелерін қарастырған, олардың қазіргі заманғы
процестерін, биік таулы релефьтердегі өзен ... ... өзен ... ... ... жеке мәселелері көрсетіледі:
сағалар процесі. меандрлену, өзендердің қосып алуы, эрозия базисін ... ... ... ... стадиялары. Өзен аңғарларының түзілу
проблемаларын «Іле Алатауы геоморфологиясы және өзен аңғарларының түзілу
проблемалары» деген ... ... ... (1972), ... кейін «Өзен
аңғарлары» монографиясында (1984, 1998) айтылған.
В.Девистің географиялық циклдер теориясы жасалған соң ... ... ... ... ... аңғарлардың прогрессивті
эрозиясынан шыққан эрозиялық базистеріне эрозиялық аккумуляциялық ... ... ... ... ... ... бұл ... кейбір өзен
аңғарларының пайда болуын түсіндіру мүмкін болмады. Ол өзендердің түзілу
стадиясын қарастырмайды, ... ... ... ... ... базиссіз салаларды қарастырды және т.б. ХХ ғасырдың
ортасында көптеген зерттеушілер бұл ... ... ... ... 1948ж; ... 1955 т.б.), ... өзен тораптарының пайда болуы
мен дамуының белгілі заңдылықтары ... ... Бұл ... өте
маңызды ғылыми-практикалық мәні бар болғандықтан М.Ж.Жандаевты ... Ол өз ... ... өзен ... ... ... және ... теориясының дамуына жаңадан үлес
қосты. Оның негізгі жағдайлары: даму процесстері, түзілу механизмдері өзен
аңғарларының даму ... ... ... Өзен аңғарларының пайда болуының негізгі себебі аққан сулардың іс-
әрекеті; эрозия базисінің ролі, жер бетінің ... су ... ... ... мен ... үшін осы ... ... сондықтан олар өзен аңғарларының түзілуінің себепкері болады.
2. Өзен және өзен аңғарлары негізінен практика ... ... ... ... ... пайда болады.
3. Су ағындарының бастаулары жоталар мен ... ... ... ... өзендер де өседі, біртіндеп бір-бірімен қосылады, кейін
үлкен су артериясына айналады. Таулардың қирауымен және төмендеуімен ... ... және ... ... ... ... кетеді, өз соңдарында
құрғақ және өлі аңғарларды қалдырып ... ... ... ... ... ... ... сияқты,
дамудың пайда болу, жойылу деген екі кезеңін өткізеді.
Соңғы он жылдықта Мұқатай Жандайұлы Жандаев экология мен ... ... ... ... ... ... Оны ... шөлге
айналып бара жатқан өңірлері мен Арал теңізі, Балқаш көлдерінің ... ... ... дағдарыстық жағдайлар мәселелері, табиғи және
әлнуметтік жағдайлардың өзгеру проблемалары ... ... ... ол ... ... қарастырды. Бұл
проблемаларды шешу үшін Мұқатай Жандайұлы Жандаев ... ... ... дайындау мәселесін бірнеше рет көтерді.
Флювиальды геоморфологияға деген ынтызарлығы Мұқатай Жандайұлы
Жандаевтың ... ... ... көрсетілген, тіпті ҚР ... ... ... ... соңғы баяндамасының өзін
(1998ж, май) жер бетіндегі ... ... ... ... ... ... ... Жандаевтың кең көлемде көрсетілген өзендердің
пайда болуы мен дамуының жаңа ... ... ... аңғарларының
геоморфологиясы» атты еңбегі жарыққа шықты.
1.2.3. Педагогикалық және қоғамдық еңбектері
Қазақстандағы география ғылымының қазіргі ... ... ... ... ... ... ... географ-
мамандардың арқасында жүзеге асты десек асыра айтқандық болмайды, 1960-1962
жылдары география факультетінің ... ... ... ... ... және 1974-1988 жылдары геоморфология кафедрасының
меңгерушісі және ... ... мен ... ... ... атқарған. Факультетте жаңа мамандықтар ашуда
көптеген күш ... тура ... ... 1960 жылы ... ... ... ... ашылды, ал 1969 географ-геоморфолог
мамандарды дайындау басталды. 1974 жылы ашылған және түлектерді ... ... ... ... ... ... ... Жандайұлы Жандаев жоғары мамандықтар ... ... ... 1960 жылы оның бастамасымен алғаш рет ... ... ... ... ... ... ғылыми дәреже беретін Ғылым
Кеңесі ашылды, және онда ол 12 жыл бойы ... ... ... ... ... ... тек аудиторияда
ғана емес, студенттердің өндірістік-оқу ... ... де ... ... ... көрсеткіштер мен геоморфология бойынша ... ... ... ... геоморфология», 1960ж; «Геоморфологияның қысқа
курсы», 1994ж), «Жандаевтың геоморфологиялық өлшеу құралын» ... ... ... ... ... ... үлкен қоғамдық жұмыс ... ... бойы ... ... ... мүшесі болды, Қазақстанның
География қоғамының ... ... және ... ... ... ... халықаралық ғылыми координациялық Кеңесінің
мүшесі, Қазақ Совет Энциклопедиясы бас ... ... ... философиялық семинарының жетекшісі, ҚазКСР ҒА-сы география
институтындағы арнайы Кеңестің төраға ... абай ... ... Университетінің арнайы кеңесінің мүшесі, бірнеше рет Жезқазған,
Петропавлск ... ... ... ... мен ... Азия (Ташкент) университеттерінде дәрістер
оқыған.
Белгілі ғалым, әрі ұстаз керемет адамды еске алу үшін ... ... ... ... ... конференциясы өтіп тұрады
(2001, 2003, 2005). География ... ... ... ... ... ... ... Жандайұлы Жандаевтың ғылыми мұрасы жаратылыстану мамандарына
сұранысқа ие, ал оның ... ... ... ... Мұқатай Жандайұлы Жандаевтың еңбектеріне
қысқаша шолу
2.1. «Іле Алатауының ... және өзен ... ... ... ... ... ... шолу
Бедер түзуші факторлар
Жердің бедер құрушы эндогенді және экзогенді күштері ... ... ... ... ... күштер барлық уақытта ... ... ... ... ... ... онда ... күші тәрізді
ішкі күштерде жүйелі түрде оны бұзып отырады. ... ... ... ... ... араласып Жер бетінде тегіс емес бет ... ... ... болуы мен дамуы тікелей осыған байланысты. Соңында,
кез-келген рельефтің қайта ... ... ... алғашқы материал ретінде
тау жыныстарының қирауы мен ... ... ... ... ... ... ... тау жыныстарының қасиеттері мен қыртыстануы,
сондай-ақ олардың орын аустыру тәсілдері жер бетінің ... ... ... түсінуде шешуші мәні бар.
Литолого – стратиграфикалық кешендер және олардың бедердегі көріністері
Ежелгі шөгінділер және магмалық тау жыныстар
Іле ... ең ... ... ... ... ... олар
гнейстер, кристалдың сланецтер мен кварциттерден тұрады. Олар ... ... ... ... жеке дақ ... ... Шелек,
Кемин және басқа өзендердің бассейіндерінде кездеседі. Жотаның шығыс
бөлігінде бұл жыныстар биотит – ... ... ... ... ... ... тұрады.
Іле Алатауында төменгі карбонның эффузивті-шөгінді жыныстар кең
түрде таралған, олар шамамен тау жотасының 35%-ын алып жатыр, ... ... ... Ұзынағаш, Ыстық, Түрген өзендерінің бассейндері және
Бақай, Соғат, Далашық тауларын құрайды. Бұл ... ... ... ... туфтардың, лавалардың және сазды сланецтерді кездестіруге
болады. ... ... ... 4 ... ... ... ... бір
кесінділердің бірі төменгі карбонға жататыны Шарын өзенінің аңғарында,
мұндағы ... 700 ... ... ... ... және ... өзендерінің алаптарын төменгі карбон жыныстарының
ордавиктік ежелгі ... ... ... ... ... ... ... жартастарда, тік жарқабақтардағы жыныстардан
көруге болады. Согаты және ... ... ... ... ... таулардың карбон қабаттары мен ассиметриялық құрылымдарды
алады: көлбеу қыраттар пластардың ... ... ал ... ... бөлігіне бағытталған.
Іле Алатауында граниттік жыныстар қатары кең дамыған: гранитоидтар,
сиениттер, ... және жай ... ... негізінен жоталардың 70%
аудандары алып жатады. Осы ... ... ... ... екі ... атап ... каледондық және варилық. Жоталардың
шығыс биіктерінде ... ... ірі ... граниттер және гранодиориттер
әртүрлі таралып орналасқан. Осындай ... ... ... ... ... ... ... өзендері бассейіндері мен жотаның оңтүстік
бетінде орналасқан. Қараш, Согаты, ... асуы ... және де ... орындарда қызыл, қызғыш және орта ... ... ... ... ... мен жоталарының орталық бөліктерінде ... ... ... ... ... ... карбондарында
фауналық сипатта кездеседі. Бұл оларды варийлықтар деп есептеуге негіз
болады.
Граниттер жарықшақтылау. Басқаларға ... ірі ... ... ... күлгін граниттер тез (құм- шағалды құрамда майда сынықтарға ... ... ... ... бұл ... аз ұшырайды. Ірі
сынықты шағалды ... тау ... ... ... баурайларында
(склон) делювиальды шашырандылар ... ... ... ... ... пайда болады.
Сонымен, Іле Алатауының жоталарын жауып жатқан магмалық және тұнбалық,
аракідік метаморфазалық жыныстардан тұратын палеозойлық түзінділер тұрады.
Олар (резкие) ... ... ... ... (тік ... тік ... тұрған скала) және денудацияға қиын беріледі, ал самалдың әсерінен
дөрекі сүйірбұрышты сынықтар мен жарықтар пайда болған.
Жіңішке өзені ... ... ...... майда тасты
конгломератты 30м қалыңдықта болып келеді. ... ... ... ... ... ... ... Плиоцендік шөгінділер тау астындағы
жотаның батыс бөлігінде болатыны белгілі. (Жиренайғыр, ... ... Бұл ... ашық – күлгін лайлар мен ...... ... 3-4м ... ... аллювиальді-дельталы түрлі
генетикалық құрамында тұнбалар кең тараған. ... ... ... тік ... мен конгломератты жарып тұрады.
Сонымен, көк-сары лай мен ... ... ... комплексі жалпы 200-300м қалыңдықта қарастырып отырған
аудандарда неогендік тарихтың екінші кезеңін ... ... ... ... бұл ... ... қара күлгін түстерімен ерекшеленеді,
ірі өлшемдерімен және сынықтарының ... ... ... ерекшеленіп кесінділерге карнизді құрылым түрін ... ... ... ... сулы ... ... ... және
әлсіз – жылы климатта және таулы мүшеленген рельефте пайда болғанын
көрсетеді.
Сонымен, плиоцендік ... ... ... ... ... жаңа таулардың түзілуі процестерінің басталуын
көрсетеді. Бұл процестер миоценнің қызыл түсті қалыңдықтарын және ... ... ... Палеографиялық жағдайлар өзгерді және
аудан жаңа ... даму ... аяқ ... ... ... ... таулы релефтердің түзілуіне әкеп соқты.
Антропогендік периодты дәуірлерге бөлгенде, ... ... да ... ... ... ... – рельефтің белгілі бір
элементтерінің ... және ... бір ... ... ... үшін ... ... қандай да бір бетін жасайды. (өзен
жолдары, шығару конустары, т.б.).
Іле ... үшін ... ... ... антропогенде
тектоникалық қозғалыстың периодты күшеюі және ... ... ... неге ... ... осы ... ... ауысуы. Осы
құбылыстарды талдай отырып және жас шөгінділердің литолого-фациальды
ерекшеліктерін ескере ... біз ... ... мен ... және ... ... антропогендік тұнбаларды
мүшелейміз. Көптеген зертеушілер (Н.Г.Касеин, Г.Ц.Медоев, Н.Н.Костенко,
Д.Н.Казанли) ... ... ... ... ... Тұтас морендік және флювиологляцалдық шөгінділер, жоғары тауалды
бөліктерінің жауып жатқан және бірінші ... ... ... ... ... ... морендік рельефтер реликтері – Ұзынқарғалы және
Қаскелең өзендері бассейндерінің қатарлары мен төбелері, Шелек, Асы, ... және ... Тау ... ... морендердің екі сериясы – аңғарлар
түріндегі бұрынғы мұзданулардың іздері
4) Жұмсақ ... ... үш ... үш
генерациясының болуы, жоғарғы бөлігін жабуы, жоталардың төменгі жағынан ... ... тау ... ... ... 2 ... ... Таулардағы қос тізілімдер, бір-біріне сүйенген және ежелгі карлардың
үш сериясы
6) Фауналардың төрт рет ... ... ... Іле ... ... ... ... мейірімді марал, ежелгі жылқы және
басқа жануарлар; орта антропогеннің басында мамонттар өмір ... ... ... ... одан кейін-қазіргі ... ... ... жоталардың даму тарихында тұнба
жинақталудың төрт ... ... олар үш ... мен мұзданудан
кейінгі кезеңдермен байланысты.
Осыдан келіп антропогеннің барлық қалыңдығын ... ... ... төрт бөлімге бөлшектеуге болады: төменгі, орта, жоғары
және қазіргі заманғы ... ... ... ... ... жағдайларымен ерекшеленеді, шығу тегі, қалыңдығы, литология
бөлігі. Шөгінді ... ... ... ірі ... ... ... ... және майда қиыршықтармен аяқталады (сугменки,
лёсс).
Іле Алатауы етегіндегі төменгі антропогенді шөгінділер ... ... емес тау ... ... ... ... алып ... тауында, кейбір жағдайларда олар төменгі карбонды эффузифтердің
күшті эродталған жазықтықтарында жатады, кейде ... ... ... ... ... ... ... бөлігінде әдетте сұрыпталмаған
қойтасты-тастар қабаты орналасады. Әртүрлі сынықтар - ... ... ... ... (1-3 м көлденеңінен). Олардың құрамына қызыл және күлгін
граниттер кіреді және күлгін-көк порфирлер де ... ... ... ... ... ... тастары және қалыңдығы 3 метр.
Порфирлер жатады, кей жерлерінде қабаттары да ... ... ... мен ... беттермен тығыз байланысты, төменгі бөлігінде құм
линзалары мен шағалдардан тұрады. Оларда қабаттылық анық ... ... ... ... қайтуынан пайда болған су ... ... ... ... ... Алатауының гидрографиялық торабына әсіресе Балқаш өзеніне құятын
Іле өзенінің бассейні жатады, азғантай бөлігі Шу ... ... ... ... ... ... ... Алатауы өзендері – кәдімгі қатты ағысты жас тау ағыстарынан тұрады,
көлденең қималы және терең эрозиялы болып ... ... ... ... және жай ... ... Көп және аз ... бар жүзден
астам өзендер бар. Егер маусымдық су ... ... онда одан да ... ... ... 18 ірі өзен ... қарай, бастауына және су ... ... осы ... ... үш ... ... ... тау етегінде, жазықтықта. Соңғы
екі түрдегі өзендер майдалау және су ... онша ... ие ... олар әлі зерттелмеген. Сондықтан да оларға тоқталмаймыз. Жалпы
сипаттама береміз де, бірінші ... ... ... ... ...... өзендерді құрайды, 700-800 м биіктіктегі
сулардың конусты перифериядан шығуынан болады. Оларда жазықтық сулар онша
көп емес, сондықтан ... ... ... ... онша ... ... ... суларының пайда болуы бірнеше ... ... да ... ... ... ... Балтабай, Қарасу,
Жиренайғыр және т.б.)
Тау өзендері үлкендеу және суға толы болады, едәуір су ... ... ... 3000 метр ... ... ... қорегі мұздықтардан,
сонымен бірге атмосфералық жауындар мен жерасты суларының да маңызы ... ... ... ... ... Кіші және Үлкен Алматы, Қаскелен
өзендері жатады.
Ең ірі өзен – Шелек, жотаның оң жақ ... ... ... ... алады. 20 км төменде Оңтүстік Талғар өзенімен бірігіп ... ... ... сел ағындарынан пайда болған көлдің түрі.
Төменде өзен кең мұз аңғарларымен шығысқа қарай (Таушелек) тез ... 40 км ... ... ағады.Жалаңаш ойпатына түсіп (бұл жерді Шелек
деп атайды) өзінің ... тіке ... ... де ... ... де, екі тауды (Торайғыр, Соғаты) тіліп өтіп ... ... Бұл ... Шелек кең аңғар түбінде шашылған тастарды
аралап жай ағады, су мөлшері азаяды, ... ... 45 ... соң ... болып Іле өзеніне құяды. Тауда бұл өзен көбінесе мұздықтардан пайда
болған 45 өзенше салаларынан тұрады, ... ... ... салалар
жоқ.
Іле Алатауының солтүстік беткейіндегі ірі өзендердің бәрі (Түрген,
Есік, Талғар, Үлкен және Кіші Алматы, ... ... және ... және ... ... мұздықтардан басталып бірнеше ағыстардан
тұрады. Төменде ағыстардың бәрі жеке өзендерге құйылады, сөйтіп ... ... ... ... ... ... ... Орта таулы
белдеулерде барлық өзендердің ағыстары күшті, олардың аңғарлары тереңдігі
800-1000 м-лік ... ... ... Таусаты жазықтықтарында көп су
инфильтрацияға, булануға және суғаруға кетеді, сондықтан да кейбір өзендер
(Түрген, Талғар) Іле ... ... ... ылғалды жылдары ғана жетеді.
Өзеннің арнасының кеңдігіне қарамай сел жаңбыр мен мұздықтардың тез ... өзен ... ... көтеріліп, толған сулар су тасқынына айналып
кетеді
Чонкемин – жотаның оңтүстік беткейінің батыс бөлігіндегі негізгі өзен.
Оның бастаулары ... ... мен Іле ... 3800 м ... тау ... ... ... дәрежеде Күнгей Алатауы ағыстары
есебінен өзен түзіледі, олардың толып ағып жатқан ... ... Іле ... ... ... ... алатын өзендер – қысқа, әрі
суы аз ... ... ... ... ... ... ... жатқан ауданынан тысқары жатқан Шу өзеніне барып ... ... 110 км, су ... ... 2100 км3, ... орташа шығыны 22,1
м3/сек, ең көп су шығыны маусым – тамызда, ең аз су шығыны – ... ... ... ... Жалаңаш ойпатының шығыс бөлігін ... ал ... ... ... ... ... ... Одан соң біраз
солтүстік-шығысқа бұрылып Іле өзеніне құяды. Оның жалпы ұзындығы 255 км, су
жиналу ауданы 8000 км2, ... ... ... 36,6 ... Бұл тол сулы өзен
атмосфералық жауын-шашыннан қоректенеді. Сондықтан да оның режимі мұздардан
пайда болған ... сәл ... ... су ... атмосфералық жауын
көп болатын мамыр-маусым айларына тура келеді (6-сурет).
Іле ... ... ... ылғалды үлкен аумақтан жинайды, ... ... ... ... геоморфологиялық және
ландшафтық белдеулерді қиып өтеді. Таулы аймақтарында олардың құлаулары өте
тік – 50-100 м, ұзақтығы 1 км, ... ... ... ... ... Өте шұғыл еңістерден де жоғары, олар ... ең ... ... ... ... ... жатады.
Мұздықтың пайда болған өзендердің су режимі тұрақты емес. Көктемгі
және жазғы - екі су тасу ... ... олар ... ... өтеді. (4-6
толқын – су тасу периодына). Бұл әртүрлі биіктіктегі ... ... және ... жауу ... ... Өзендердегі су деңгейінің
негізгі көтерілуі ... мен ... бұл ... ... ... ... ... келіп, сол кезде мұздықтар белсенді түрде
ериді.
Максимальды су толулары кезінде өзен шығындары ... ... есе ... ... ... жоғары температурасы, нөсерлі жаңбыр жазда
кездейсоқ және үйреншікті тәуліктік өзендердегі су толулар болады, күндізгі
мұздықтардың еруінің әсерінен өзен суы ... ... ... Бұл ... деңгейі 10-15 см-ге дейін көтеріледі.
Ең қарқынды эрозиялық жұмыстарды өзендер су тасу ... ... ... ... ... ... өте тез ... - өте аз. Қыста өзендер үстінен де астынан да ... ... ... ... ... ... ... канал арналарын
бұзады. Өзендер суаттарды, жолдарды суға ... ... ... ... олар шығынды конустарынан төмен кең көлемде жайылады.
Ауданның таулы бөлігінде өзен торабының ... ... 0,8-1,0 ... 0,3 ... ... ... ... Жандаев туралы ізгі сөздер
1. Н.Б.Ахматулина: «Мұқатай Жандайұлы – менің жан
досым және ұстазым»
Мұқатай Жандайұлын, жас (36 ... ... ... және ... ... жылы ... ... орталығы біздің республикадағы жалғыз
Акадамиясының геологиялық ғылымдар Институтының ... ... ... ... ... ... ұлы ... Имантайұлы Сатпаев, ал
ғылым жетекшісі – атақты ... ... ... ... ғылымдар кандидаты дәрежесін ол осы жылдың соңында
жаңа ... ... ... ... ... болған және географиямен
бірге дамуды енді бастаған «геоморфология» бойынша қорғаған болатын. ... жыл бойы ... ... ... лекцияларын шын көңілден
тыңдаған мединституттың студентіне бұл кездесу ерекше болып көрінді. Менің
балалық пен ... ... ... ... ... әртүрлі
кейіпкерлермен жургенневтік қыздарға да әуестенгендіктен жаңа нағыз
түсініктер ... бола ... олар – ... ... ... профессорлар және басқалар.
1953 жылы қазан айында ҚазМУ-дың аспиранттар жатақханасында біздің
тойымыз болды. Менің ... ... өз ... ... ... ... деп атайтын – аспиранттар, әлден ғалым ретінде аттары ... жеке ... бар – ... ... да ... Ол ... солай
еді, ол уақыттың кандидаттары ғылымда әжептеуір орынға ие болатын, олар сол
атаққа өздерінің ауыр еңбектерінің арқасында жететін, сондықтан да ... аз ... Бұл ... ... ... ғана болатын оқымыстылар әлемнің
бетін ... ... Көп ... мен ... ... да алдым -
тұрмыстың мәз емес жағдайында да шығармашылық ... ... ... ... Мен үшін бұл қол жетпейтіндей еді. Себебі біз жұбайлық
өмірімізді 12 м2 бір ... ... ... ... ... 43 –
жылдық отбасылық өміріміз көптеген үйренуге тұрарлық мысалдардан ... ... ... тізбектеме-ақ қояйын, тек әрбір жеке сабақ ... бұл ... ... ... ... ... ... жырлайын.
1952 жылы 29 желтоқсанда болған, кандидаттық қорғау кезінде Мұқатай
Жандайұлы өзіне назар аудартқан, себебі 1953 жылы ол ... ... ... ... кафедра меңгерушісінен Г.Б.Муравлевтің
геоморфологиясы бойынша лекция оқуға ... ... ... Ол ... тек ... және Ленинград Мемлекеттік университеттерінде ғана
жеке пән ... ... ... ... бұл ... ... ... проблеманың жаңа екендігіне негізінен көңіл аударып
қарады. Ол жаңаны өңдеу және өндіру барлық уақытта прогресске ... ... ... да ... ... ...... тіпті
факультеттің статусымен өміріне енгізілген үлкен ... ... ... еді» - деді. Оның үміттері ақталды. Жаңа пән көптеген студенттерді,
жас ғалымдарды тіпті абитуренттерді де қызықтырды, ... бұл ... ... абитуренттерді көбірек қабылдауға мүмкіндік болды.
Біртіндеп пәнге қызығушылар мен ентузиасттар топтары құрыла ... ... ... ашу ... ... 1969 жылы қабылдау
басталып, ал 1974 жылы Қазақстандық геоморфологтар бірінші түлектері ... ... ... ұйымдастыру құрылымын кеңейтуге едәуір
үлес қосты деп айта аламын. Факультеттің деканы ... ... екі ... ... ... ол метеорология және гидрология бөлімдерін ... ... және ... қол ... Ол ... жеке және ... бойынша декандық қызметінен босап ғылыми жұмыстарға уақыт табуға
мүмкіндік алды. Осы жылдар ішінде ол Іле Алатауы ... ... әрі ... жұмыстар жүргізді, нәтижесінде өз ойындағы докторлық
диссертация ... ... ... ... еді. Сол ... ол ... үлкен
жаңалық болатын өзен аңғарларының пайда болу ... ... ... Одан ... ... ... ... меңгерушісі қызметінде
(ол бұл қызметте барлығы болып екі жыл қызмет ... ... ... ... ... ... және ... жағдайларын жасауда,
дисертация қорғау үшін ғылыми кеңес құруды талап етті.
Бұл мәселелерді де Мұқатай Жандайұлы табысты шеше ... 1966 ... ол ... географиядан кандидаттық диссертация қорғау бойынша
алғашқы ғылыми кеңесті ұйымдастыруды дайындады, оның бірінші ... ... ... Веселова қорғап шықты, кейін ... ... ... ... білді. Кейінірек оның ... ... ...... ... А.Ульман т.б. Мен сенімді
олар өте көп, мен өзім ... ... еске ... ғана ... ... ... өтінемін. Ғылыми кеңестің ашылуы Қазақстанда
ғана емес басқа республикалар ішінде ... ... ... ... Қырғызтан т.б.
Ғылыми кеңеске географиядан, әсіресе ... ... ... ... «легі» пайда болды. Кейінірек Түркіменстанның
ғылыми кадрлар дайындауда сүбелі үлес қосқаны үшін Түркіменстанның ... ... ... ... ... ... Мұқатай
Жандайұлына өзінің ерекше ризашылығын білдірді. Қырғызтанның осы ... ... ... ... ... ... Жандайұлының
жетекшілігімен жұмыс істеді. Қырғыз Мемлекеттік Университеті өздерінің
геоморфология ... ашу үшін ... ... ... ... ... алды. Мұқатай Жандайұлы бұл іске де белсенді араласып
бірнеше жыл оларда геоморфология ... ... ... Олар ... осы мәселелерді шешуде үлкен қолдау көрсеткені үшін бірнеше рет
ҚазМУ-дың ... ... ... ... ... ... бәріне рахмет! 1970 жылы ... ... ... ... «Іле Алатауының» геоморофологиясы бойынша
докторлық диссерттациясын қорғады. Қазақстанда ... ... жоқ еді. ... ... да ... ... Қазақстан геогрофтардың еңбектерінің
танылуымен өте ірі Ғылыми Кеңестерінің арасында достық ... ... ... де ... ... ... ... Жандайұлы геоморфологияның жеке кафедрасын
ашу үшін белсенді дайындық жүргізді. Оқыту мен ... ... ... ... ішінде КСРО ҒА – сы геогроафия ғылымының профессорлары
Федоров Борис ... пен Кеев ... ... ... Бешенина
Нина Викторовна, Воскресенений ... ... А.Е ... ... ... ... ... б.А.,
Түркменстан ғылыми академиясының президенті Бабаев Агаджан Гельдыевич және
басқалары. Мұқатай Жандаевичтің шақыруымен осы ғалымдардың барлығы ... жылы ... жаңа ... ... ... мәселелері бойынша
студенттерге лекция оқыды. Бұл даналық шешім әрине ... де, ... ... да ... ... ... жоқ.
Мұқатай Жандайұлының өзен жазықтарының пайда болу теорисын ... ... ... айрықша кезеңі болды. Осы тақырып бойынша
алғашқы жарияланымдары ... тура ... « Іле ... және өзен жазықтықтарының пайда болу проблемалары,» «Өзен
жазықтықтары» деген монографиялырының ... ... оған одан да ... ... Теорияны оқыту ... ... ... ғана ... ... Венгрия, Польша және Германия
ғалымдары да көңіл бөліп, ... ... ... үшін арнайы
кездесулерге келді. Үйдегі архивтен мен монография ... ... ... ... ... өте бір ... ... таптым. Ол
кісі шетелдерден келген ғалымдардың бірі еді. Ол ... ... ... ... геоморфологиялық жарияланым болып келетін бұл кітаптың Чехословакияда
таралмағаны өкінішті»деп бітірді. Хабаров ... ... ... ... бұл ... ... мәселелер қиыр
шығыстағы жұмыстарды ... ... және ... ... сипатқа ие
болуымен біргеөте үлкен ғылыми құндылыққа ие дүние деп ... ... ... ... ... Жандайұлының жасаған
неотектоникалық картаны жоғары бағалап, картаға қол жетімділікті ... оны ... ... ... шығаруды ұсынады. Бұндай пікірлер
айту көп болған, бірақ мен ол ... көп ... ету ... қайта оралсақ Мұқатай Жандайұлының кейбір
өмірлік ұстанымдарын атап айтқым келеді. Ол өте адал және ... ... Бір ... Ахметкал Рахматтуллаевич Медеу одан Жандаевтың ғылыми
ізденістері бойынша оның консультацияларын ... ... ... ... болуын өтініп келгенде, оған Мұқатай Жандайұлы оған
оппонент болса көбірек пайдасы тиетіндігін ... ... ... ... көп ... олартуралы айтпай-ақ қояйын. Ал жаңағы мысал туралы
Ахметкалдың өзі ашық айтып ... Оған ... ... ... интернационалист еді. Ол өзінің бүкіл өмірі
бойы соғыста бірге болған орыс, украин, ... ... ... ... Біз ... достастық, алыстыққа қарамай бір-бірімізге барып
тұратынбыз, хат жазысып тұратынбыз. Олар өте көп еді, Олар оның ... ... ... ... мен өзім, соғыстан кейін Свердловек 29-да
тұрған бас инженер болып істеген Алексей Слугенковты; Новосибирскіде тұрған
социалистік Еңбек Ері ... ... ... ... ұшуын
жалғастырған Совет одағының батыры Иван Зуенконы; соңғы жылдары Энгельс
қаласында ... ... ... Василий Татарашвилилерді жақсы
танитынмын, және жақын араласқанбыз. Соғыстан кейінгі достары құрамы ... еді, ... ... ... ... ... ... Ғылым академиясының академигі ... ... орын ... ... ... жас ... ... құрамымен толықтыру және нығайту мақсатында арнайы
шақырту жіберген Василий ... ... аса ... еді. ... ... - Лариса Константинқызы Веселова мен Сейтхожа Ахметұлы
Құсайыновтарға ерекше әкелік қамқорлық көрсеткен еді. ... ... ... ... оқуға ұсынған болатын, кейін қайтқан соң кафедраға
оқытушы болып оралуға көндірді.
Мұқатай Жандайұлының үлкен еңбекқорлығы, жауапкершілігі және ... оның ... ... ... мен ... ... ... алуға тұрарлықтай. Осынша ауыртпалықты адам ... ... ... ... өзі ... емес еді. Оған біруақытта өте көп ... мен ... ... ... лекция материалдарын дайындау
ғана емес, ғылыми есеп ... ... ... мен
дисертациялар, сондай-ақ оларға өте көп еңбек талап ететін ... ... ... ... ... ... қазіргі кездегі
компьютерлерсіз және дайын бағдарламаларсыз өзі және ... ... ... ... деп ... 101 аудиторияның
үлкен төрт қабырғасы карталармен сызбаларға толып ілініп ... ... ... ... ... өту ... оқу материалдары қызметін
атқаратын. Бұл Мақатай Жандайұлының қолдан ... ... ... ... ғана ... ... көз тастай отырып, мен ... ... ... ғана ... қоймай, бізді де өзінің отбасы мүшелерін де
тәрбиелей білгендігін мойындаймын. Оның нақты ... ... ... бен ... ... ... адал, мейірімді жанашыр
«еңбексүйгіштер» өсіп келе жатқандығын ризалығыммен ... ... ... ... ... ... мен ... профессор атағына ие болып,
Қазақстанның ғылымға еңбек сіңген қызметкері, 1845 ж. негізі қаланған Орыс
географиялық ... мен оның ... ... ... құрметті мүшесі
болып сайланғанын, сондай-ақ ... үшін ... ... ... ... ... марапатталғандығын мақтан тұтады.
Ризамын!
Мұқатай Жандайұлының отбасы геоморфология ... ... шын ... ... ... бүкіл география
факультетіне өз ұстаздарын ұлықтап еске алып тұратындықтары үшін оларға зор
шығармашылық ... ... ... бас иіп, ... ... ... ҚР ... академигі Н.Б.Ахматуллина
3.2. Ұстазым профессор М.Ж.Жандаев туралы ізгі сөз
Ұстазыңды
инабатпен еске ... ... ... ірге ... ... ... ... педагог, Қазақстан Республикасының ... ... Ұлы Отан ... ... ... ... докторы,
профессор-ұстаз Мұқатай Жандайұлы Жандаев жанына қылаудай кіршік түсірмей,
талай-талай өмір ... ... және ... ... өз ... ... ... бір туар қайталанбас адамы еді. Айбынды-ғалым жауынгер.
Жауынгер дегеніміз ... ... ... ... ... шабуыл
жасап, елге қауіп төнген кезде, М.Ж.Жандаев бұрынғы қазақтың ... ... қару алып ... ... ... 1945 жылы жеңіспен оралғаннан
кейін, Мұқатай ... ... ... институтының географиялық
факультетіне түсіп, оны бітіргеннен кейін география мамандығына ие болды.
Содан бүкіл ... ... ... ... ... ... арнады.
Әсіресе, Қазақстанның білім орындарының қара ... ... ... ... санаулы ғұмырының басым бөлігін ұрпақ тәрбиесіне
арнаған ұлағатты ғалым-ұстаз ретінде көрсете білдірді. Біз ... алып ... ... ... ... ... атқарып жүрген кезде одан
мынандай өсиетті сөздерді ... ... «... ... оқу ... ... ... сабақ беріп жүрген кезде жай ғана оқытушылар, ... ... ... ... тағдырыңыз бен жүректеріңізде өшпестей
ерекше із қалдыратын «Мұғалім» де болады» -деп айтушы еді. ... ... ... факультетінде оқыған көпшілік жастар үшін де ... ... және ... тұлға болды.
Алғашында біз ұстаз бен шәкірт дәрежесінде ... ... ... өмір сүрген соңғы жылдарында қарым қатынасымыз аға
мен інінің қарым-қатынасы дәрежесіне жеткен. Мен мұны ... ... ... ... ұстаздың шын көңілмен айтқан жылы сөздері мен
ризашылық сезіммен қабылдадым. Ол ... ... ... ... ... ... дейін есімнен де жадымнан да бір шыққан ... ... ... тәрбиесі, көңіліме тоқығандарым бүкіл кейінгі ... ... ... ... ... шыққан, яғни ұстаздың алдынан
тәлім тәрбие алып еңбек етіп ... орта буын ... ... ... ... ... түпкір-түпкірінде табысты қызмеғт атқарып жүр.
Олардың бәріде әлі күнге дейін оны құрмет тұтады, ... бас ... ... жастар Мұқаңның өзін көрмесе де оның кітабынан дәріс алады. Ол
өзінің өмірінің соңғы ... ... ... ... ... ... өз білімі мен өсиетін, өмір тәжірибесін және ... ... ... ... ... жалыққан емес. «Жақсының
жақсылығын айт нұры тасысын» деген қазақтың ... бар. ... оқуы да өзге ... ... ... ол ... әрбір тартымды
тілімен баяндаған дәрісі ұмытылмас, ... ... ... оқиға еді.
Ол ғылыми деректерді жай ған баяндап қана ... ... ... оның ... бет ... ... бір ... білдіріп тұрғандай және
білімдарлығы (эрудициясы) бізді өзіне ... ... ... ... ... қасиеті бар еді. Профессор тыңдаушылардың назарын
өзіне аударып қана қоймай, сонымен қатар, ... өз ... ... дәнін» алуды үйретті, олардың өздерінің ақыл-ойлары және парасаты
арқылы ғылыми зерттеу жұмыстарын жүргізуге бағыттады. ... ... ... ... ... жолына салды, ғылымға деген ... ... ... ... ... өзінің аты мен бойындағы көл-көсір білімді
шәкірттерінің құлағына құйып беру ғана емес, олардың көкірегінен ілім ... ... ... жастарды ғылыми жолына салу, олардың ғылымға деген
ынта ... және ... ... ... шырағын жағу.
Ол оқыту әдістемелерін әбден жетілдіре білетін болса керек. Еліміздің
ғылым және білім орталықтарында көпшілік мойындаған беделді және ... ... да, ... ... М.Ж.Жандаев қарапайым мінезі ... адам еді. ... ... адамның тіксініп, тікіреймей, жайма шуақ
жылы шырайы қандай ... ... ... да, өзі де өзгеге болсын деп
тұратын үлкен жүректі азамат еді.
Адамгершіліктің ең ... ... ... ... білу ... ... бері тән ... Сондықтан да біз оның алдын ешуақытта кесіп көрген
емеспіз. Біз сол ... көп ... ... Қандай жағдайда болсақ та
тек адалдыққа, еңбекқорлыққа талмай ізденуге үйретті. Жалған сөзді естімей
оқып ... Ол кісі ... ... де ... әр ... хабары бар,
адал өзінен айнымайтын, алған бағытынан қайтпайтын сом мінезді, адал
еңбекті ... ... әділ адам еді. ... ұнаса да, ұнамаса да дұрыс
нәрсені дұрыс, бұрыс нәрсені бұрыс деп ... ... жер ... ... ... тұрғыдан қарастырып, материалдық философияның
диалектикалық әдістеріне ... ... ... ... Бұл ... бедердің өте күрделі қалыптасу процесін аңғару
үшін, эндогендік және экзогендік бедер ... ... ... ... материалдық дүниені танып-білудің диалектикалық әдісі негізінде
қорытынды жасауға мүмкіндік береді. «Тек осы ... ... біз ... ... ... ... және зерттеулердің
нәтижесіне сенімді боламыз», - деген М.Ж.Жандаев. Осылайша, тың мәселелерді
көтеріп, ғылыми ортаға ой салу және ... ... ... туралы өз
ойын жалтақтамай айту, оны дәлелдеу, өзінің ғылыми тұжырымдарына берік болу
- М.Ж.Жандаевтың өмірлік ұстанымы еді. Сол ... ... ... ... ойы сара, ары таза ғалым еді. Сөйтіп, ғалым М.Ж.Жандаев арына
зәредей дақ түсірмей өткен, әділдің символындай ... ... ... ... оқи ... ... іргелі ғылыми
зерттеулермен айналысты, ол көптеген ғылыми және ... ... ... ... 1972 жылы ... «Іле ... және өзен аңғарларының пайда болу проблемалары», 1983 жылы
жарық көрген «Өзен аңғарларының пайда болу теориясы», 1978 жыл ... ... ... және ... елінде, көне үнділердің айтуынша дүниеде бес ... ... бар ... Солардың біреуі өз ұстазының есімін естен ... ... әр елде ... көпшіліктің наразылық білдіретін сезім.
Қазіргі нарықтық ... өз ... ... көргенсіздік көрсетіп жүргендер
де жоқ емес. Дегенмен, мұндай ұмытшақтар біздің арамызда неғұрлым аз болса,
соғұрлым қоғамның өзін-өзі емдеу ... бар ... ... ... ... халқы әрқашан ұзтазды қадірлеген «Ұстазы жақсының -
ұстамы жақсы» деп ... ... ... ... ... ... ... бұл жөнінде
ол кісінің жары, жан серігі, пікірлесі болған Нәзира Бәдредіңқызының еңбегі
де аз емес.
Міне, арада Мұқаңсыз он екі жыл өте ... ... өтіп ... аты өлмейді» демекші Мұқатай Жандайұлы арамыздан кеткенімен, оның
артында қалған ғылыми еңбектері, оқу құралдары мен ... ... ... көп ... бойы ... түсірмейтін күнделікті қажет
ететін кітаптарға айналды. Бүгінгі ... ... ... ... ... ... жетістіктерім профессор М.Ж.Жандаевтың есімімен
байланысты. Әрине сол себептен өзімнің шәкірттік алғысымды білдіру ретінде
1998 жылы ... ... ... ... ... ... «Жалпы
геоморфология» атты оқулығымды аяулы ұстазым ... ... ... ... ... ... ... бойынша)
Бедерді зерттеудегі жалпы ұстаным ... ... ... ... ... біз бедерді екі тұрақты
ажырамас қасиетке, яғни сыртқы ... мен ... ие ... ... ... болмыс ретінде қарастыруымыз керек.
Белгілі қазақ географы М.Ж.Жандаевтың (1994) пікірі бойынша, бедердің
сыртқы пішіні – бұл бедердің әр түрлі ... ... түрі ... ал ... ... ... – сол ... құрастырған тау
жыныстары және солардың ішінде ... ... әр ... ... ... жайт, бізді қоршаған материалдық дүниеде сыртқы ... ... ... ... болуы қажет. Шын мәнінде, бедер пішіндерінің ... ... бір ...... ... ие ... тау
жыныстары құрайды. Мысалы, борпылдақ құм тек сусымалы материалдың ... ... ... ... ... ... құмдар, құмды
тізбектер) ... ... ал ... ... ... ... тау
жыныстары шағыл құмдарды немесе құмды тізбектерді құрастыра ... ... ... физикалық-механикалық қасиеттері қандай да бір ... ... ... және оның ... ... ... айтқанда, бедердің әр категориясы тау жыныстарының алуан ... ... ... материализм материалдық дүниенің сыртқы пішіні мен
мазмұнын диалектикалық бірлікте ... ... ... ... ... Бұл ... заттың сыртқы түрі мен мазмұны өзінің даму барысында
қарама-қарсы аусып, соңында ескі ... ... ... ... ... Сонымен, заттың дамуынан сыртқы бейнесінің пайда болуы әрқашан
мазмұнының дамуымен басталады. Осыдан мынадай шешімге келеміз: ескі ... ... және жаңа ... пішіндерінің пайда болуы әрқашан
соларды құрған жер қыртысындағы заттардың, яғни тау ... ... ... ... ... ... ең ... тұжырымы болып табылатын
және осыдан шығатын материалдық дүниенің дамуындағы ... - ... ... ... ... ... ... – бұлар жер
бетіндегі дамыған объективті ақиқат болмысы. Бұл – ... ... ... ... ... бірі – ... ... «қарама-қайшылықтардың бірлігі және күрес»деген
диалектикалық заңына бағынауы. Біздің планетамыздың ғарышта физикалық ... ... ... ... ... күштер немесе факторлар,
екінші жағынан, жер қойнауында болып жатқан ішкі ... ... ... Бұл ... соқтығу аренасы – жер ... ал ... ... ... ... ... – жер ... ... ... бедер түзілуіне әсер ... ... ... ... және ... қозғалыстары, сейсмикалық және
жанартау (вулканизм) әрекеті ... ... ... ... ... ... негізінен, күннің жылу энергиясының өзге ... ... ... Ішкі ... мен сыртқы күштер әрдайым өзара қарама-
қарсы бағытта әсер ... ... ... ... жер ... тау
қыраттары мен ойыстарын түзсе, екіншілері оларды жоюға алып ... ... ... ... ... ... күштер
керісінше, бұл тепе – теңдікті бұзады. ... ... ... қарым қатынас
нәтижесінде жер қыртысының материалы әр ... ... ... ... жойылып, жаңалары пайда болады. Жалпы ... ... ...... дамуы – жер бетінің алуан түрлі болуының
негізгі заңдылықтарының бірі.
Геоморфологияның үшінші негізгі қағидасы – жер беті ... бір ... ... ... өзіне тән сыртқы ерекшеліктері мен
геометриялық көріністері (бедер ... ... ... ... ... ... ... пішіндерінің даму процесін білу
үшін оның әр категориясының кеңістіктегі өзара қарым – ... ... және ... ... зерттелуі тиіс.
Төртіншіден, жер бедерінің негізгі ұғымдарының бірі - әр ... ... ... ... ... ... ... элементі тап осы кезде
қандай тұрақты болса да, келешекте өзгеріске ұшырайды және ... ... әр ... жер тарихының белгілі бір уақыт бөлігінде
өзгеріп, басқа бір түрлердің дамуы нәтижесінде ... ... яғни ... бедер пішінінің, атақты американдық ғалым У.Дэвистің пайымдауы
бойынша, өзінің ... ... ...... кезеңі, дамуы және соңғы
кезі бар уақытша объект ... ... ... ... ... ... ... уақыттың функциясы болып есептеледі. Олай болса бедер тек мезгіл
шеңберінде ... ... ... ... ... ... деп санауға болады.
Уақыт пен кеңістіктен тыс ... ... ... емес. Сондықтан бедердің
жаратылыс тегін (генезисін) дұрыс білу үшін оның ... ... ... ... ... ... бедер табиғи ортадағы элементтердің бірі ретінде басқа да
компоненттермен бірге, яғни геологиялық құрылыммен, климат ерекшеліктерімен
және ... ... ... да ... ... ... ... бедерді осы қоршаған ортадан бөлмей, кешенді түрде зерттеу керек.
Сонымен қатар, бедер өзінің даму процесінде табиғи ортаға да әсер ... беті ... ... ... ... ... элементтердің өзара
байланысы) қазіргі геоморфологияның маңызды әдістемелік ұстанымдарының бірі
болып табылады.
Алтыншыдан, геоморфологияда бұрынғы геологиялық ... ... ... процесстердің қазіргі замандағы байқалып жатқан процестермен
ұқсастығы бар ... ... ... қағида қолданылады. ... ... ... ... ... негізгі кілті болып саналады.
Бұл мақалада бедер пішіндерін зерттеуде жалпы ... ... Олар ... өте ... ... ... аңғару үшін
эндогендік және экзогендік бедер құратын факторларды кешенді түрде ... ... ... ... ... диалектикалық әдісі
негізінде қорытынды жасауға мүмкіндік береді. Тек осы жағдайда ғана біз
табиғат құбылыстарының ... ... ... және зерттеулердің
нәтижесіне сенімді боламыз.
3.4. М.Ж.Жандаевтың Қазақстандағы география ғылымының
дамуындағы рөлі
Веселова Л.К.
География факультеті мен физикалық гоеграфия ... ... тағы да бір рет ... ... ... атап ... Олар факультеттің құрылуының бастауында ... оның ... ... ғылымды Қазақстанның табиғатын ғылыми ... ... ... ... аянбай еңбек еткен. Олардың ішінде
әсіресе біздің ... ғана ... шет ... де аты кең ... ... Мұқатай Жандайұлы Жандаевты ерекше атауға болады.
Профессор, география ғылымының докторы және ...... ... ... ... еңбегі сіңген ғылыми
қызметкері, Ұлы Отан соғысының ... ... ... ... ... жолында (1916-1998) еңбек жолының түрлі бағыттарын басып өтті.
Мұқатай Жандайұлы Жандаев өзінің бойына география және ... ... ... ... Бұл оның ... ерекшеленіп тұратын,
терең мәселелерді өңдегендігі айрықша көрініп ... ... ... ... база ... Жалпы, Мұқатай Жандайұлы Жандаевтың ғылыми
еңбектері физикалық география, ширек ... ... және ... барлық бағыттарын түгелге жуық қамтиды. Солтүстік және ... ... ... ... ... ... ... Тянь-
Шань тау жүйесінде жүргізілген ... ... ... ... ... Жандаев география және геоморфологиядан
аймақтық мәселелерді ... ... ... ... ... ... ... және ғылыми-
әдістемелік еңбектердің авторы. Солардың ішінде 1972 жылы шыққан ... ... және өзен ... ... болу ... жылы жазған «Іле Алатауының табиғаты», 1983 жылы ... ... ... пайда болу теориясы» және т.б.
Мұқатай Жандайұлы Жандаев географияны алдыңғы қатарлы ғылым ретінде
қарап ол өзінің бүкіл шығармашылығында ... ... Ол ... ... ... ... ... мәселесіне басты назар аударып
отырды. Өзінің ландшафтану мәселесіндегі мақалаларында Мұқатай ... ... ... ... перспективаларына немесе оларды
қолданудың мүмкіндіктеріне көөңіл бөлді. Егер Мұқатай Жандайұлы ... ... ... ... онда ол ... ... ... пайдалану керектігін айтуды ұмытпайтын. Мысалы, Шелек және шарын
өзендерінің аңғарлары туралы ... рол екі ... ... ... мен су ... салуға көптеген ыңғайлы орындарға ие
екендігіне көңіл бөлген. Кейбір жұмыстары тікелей ... ... ... ... ... ... қарсы күрес әдістеріне арналады
(тасқын, эрозия, т.б).
Жалпы геоморфологиялық картадан басқа Мұқатай Жанфдайұлы Жандаев Іле
Алатауының тау ... ... ... ... ... ... (1965ж). Ол рельеф ... ... ... ... ... жасаудың ұстанымдарын жасап, Оңтүстік
Қазақстан рельефінің антропогендік даму ... ... ... ... әрі ... , ... адамды еске алу үшін ҚазҰУ-де
халықаралық ғылыми-практикалық «Жандаев оқулары» Конференциясы өтіп тұрады
(2001, 2003, 2005). ... ... ... ... Жандайұлы
Жандаевтың мемориалды кабинеті ашылған.
Мұқатай Жандайұлы Жандаевтың ғылыми мұрасы ... ... ие, ал оның ... ... ... дамуын
жалғастыруда.
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
1. Веселова Л.К., Сливкин В.В. Вклад М.Ж.Жандаева в изучение ... // ... ... ... КазГУ, 1976, вып 3. ... ... Л.К., ... А.А. ... ... в ... природы
Казахстана и развитие геоморфологических идей // ... и ... ... ... ... ... научно-практической
конференции «Жандаевские чтение». Алматы: Қазақ Университеті, 2001. С. 4-12
3. Веселова Л.К. Основатель казахстанской геоморфологической школы //
География в ... и ... ... 2005, №2. С. ... ... Е.Н., ... А.А. Географы ХХ века на Казахстанской
орбите. ... ... ... ... Университеті,
1998. С. 62-63
5. Мұхтар Мұқашұлы Бәкенов ... ... ... // Қ.И.Сәтбаев атындағы ҚҰТУ; Алматы: Ғылым, 2003 ж, С. 68
6. М.Ж.Жандаев «Геоморфология ... ... и ... ... ... ... «Наука», 1972г
7. М.Ж.Жандаев «Речные долины» Алматы: Казахстан, 1984г
8. М.Ж.Жандаев «Методические указания по общей геоморфологии» ... ... ... Н.Б. ... ... – мой друг и ... ... ... өзекті мәселелері «V ЖАНДАЕВ ОҚУЛАРЫ». Алматы: Қазақ
Университеті, 2009 ж. 24-25 сәуір., С. 5-7
10. ... С.А. ... ... ... ... ізгі сөз» ... ғылымының өзекті мәселелері «V ЖАНДАЕВ ОҚУЛАРЫ». Алматы: ... 2009 жыл 24-25 ... С. ... ... С.А. ... ... ... ұстанымдары
«М.Ж.Жандаевтың көзқарасы бойынша). // Экологиялық геоморфологияның
мәселелері «IV ... ... атты ... ... материалдары. 17-19 сәуір. Алматы, 2007ж

Пән: Тарихи тұлғалар
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 38 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 700 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Айтыс өнері31 бет
Мазмұн мен пішін8 бет
Мемуарлық шығарма (конспект)18 бет
Cаясаттану ғылымының тарихы10 бет
А.Байтұрсынов – қазақ әдебиеттану ғылымының негізін салушы15 бет
А.Байтұрсынов – қазақ әдебиеттану ғылымының негізін салушы туралы15 бет
Абай - ұлттық әдеби тілдің негізін қалаушы10 бет
Абай «Қарасөздерінің» ағылшын тіліне аударылған нұсқасындағы прагматикалық аспектісі, сонымен қатар лексикалық және стилистикалық жағынан қарастырылған сәйкестіктерді анықтау арқылы қазақ аударматану ғылымының дербес теориясы мен практикасына қатысты жалпы тұжырымдар43 бет
Ахмет Байтұрсынұлы - қазақ тіл білімінің негізін қалаушы18 бет
Ахмет Байтұрсынұлының «Әдебиет танытқыш» еңбегі ХХ ғасыр басындағы әдебиеттану ғылымының контексінде39 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь