«ҚОЗЫ КӨРПЕШ - БАЯН С¥ЛУ» жырының варианттары

«Қозы Көрпеш — Баян сүлу» жыры — қазақ эпосының ең ескі, ең жойқын түрі. Бұл жырды Болат Уәлиханов 1828 жылы Петерборда Сенат үйінде үш күн айтып бітіре алма-ған. Оның варианттары өте көп, ол екі ғасыр бойы жиналып
келеді.
Оларды XVIII—XIX ғасырларда айтқандар Сақау ақын (Баянауыл), Жанақ ақын (Қарқаралы), Сегіз-сері (Оба-ған), Сыбанбай ақын (Көкпекті), Шөже ақын (Көкшетау), Қүлтума ақын (Қорғалжын), Баубек ақын, Бейсенбай ақын (Шыңғыстау), Айтбай ақын (Жетісу, Аягөз), Қатпа ақын (Ташкенттің түбі), жырды көп айтқан Аягөз бен Лепсі бойы ақындарының қолжазбасы да сақталмаған. Осы мәсе-лені жүйелі тексеріп «Қозы Көрпеш — Баян сүлу» жырының қалай тарағанын толығырақ айтып беру ғылымдағы үлы уәзипаның бірі. Ысқақ Дүйсенбаевтың айтуынша жырдың 16 варианты болган, бірақ олар әлі де жаңадан зерттеуді керек етеді. Ысқақтың есептеуіне жырдың онға таяу өзге нүсқалары кірмей қалған. Олар И. Беленицин тапқан қазақ-ша екі нүсқа, Қүлтума ақынның жырлағаны, Ташкент тү-біндегі Қатпа ақынның айтқаны, проф. Саблуковтың Көк-пектіден (1855), Н. Н. Пантусовтың Лепсі бойынан тапқан нүсқасының орысша жазып алған ескі варианты, Г. К. Ганс-тың Алатауда Шарын өзені бойында жазьтп алған тамаша варианты, П. Золотовтың ең алғаш орыс тілінде мазмүнда-ған нүсқасы тағы басқалар.
«Қозы Көрпеш — Баян сүлу» жырының қазақша жазыл-ған ескі нүсқасы Баянауылда атақты Сақау ақын жырлағаи варианты. Ол қолжазбаны 1827 жылы Баяиауылдың Бадыс деген бір қариясынан Қазақстанды зерттеуші И. Беленицин табады. Беленицин Петербордың архитекторы, сурет сала білген, ескі мүраны ете қадірлеген. Қырда округ жасалып, қала салына бастаған кезде (1824—1827) ол Омбыдағы әкім-шілік қарамағына келіп, генерал-губернатордың ерекше тап-
сырмасын орындайтын болады. ,1825—1830 жылдары ол бүтіндей қазақ аулында тұрып,қазақ тілін жүйрік білід алады. Олардың этнографиясын, рухани тірінілігін, зац жүйо-сін зерттейді. Еңбектерін Ахмет Жантуринмен бірігіп жаза-ды. Халың әдебиетінің түрлерін зерттеп, оларға үлкеи баға береді, елді аралап жүріп «Қозы Көрпеш — Баян сүлу» аңы-зын қолына түсіреді, оның бір нұсқасын Аягөз бойынан табады.
        
        «ҚОЗЫ КӨРПЕШ - БАЯН С¥ЛУ» ЖЫРЫНЫҢ ВАРИАНТТАРЫ
«Қозы Көрпеш — Баян ... жыры — ... ... ең ... ең жойқын түрі.
Бұл жырды Болат Уәлиханов 1828 жылы ... ... ... үш күн ... ... Оның ... өте көп, ол екі ... бойы жиналып
келеді.
Оларды XVIII—XIX ғасырларда айтқандар Сақау ақын ... ... ... ... ... ... ақын ... Шөже ақын
(Көкшетау), Қүлтума ақын (Қорғалжын), Баубек ақын, ... ... ... ақын ... Аягөз), Қатпа ақын (Ташкенттің түбі),
жырды көп айтқан ... бен ... бойы ... қолжазбасы да
сақталмаған. Осы мәсе-лені ... ... ... ... — Баян ... қалай тарағанын толығырақ айтып беру ... үлы ... ... ... ... ... 16 ... болган, бірақ олар
әлі де жаңадан ... ... ... Ысқақтың есептеуіне жырдың онға
таяу өзге нүсқалары кірмей қалған. Олар И. ... ... ... ... ... ... жырлағаны, Ташкент тү-біндегі Қатпа ақынның
айтқаны, проф. ... ... (1855), Н. Н. ... ... тапқан нүсқасының орысша жазып алған ескі варианты, Г. К. ... ... ... ... ... алған тамаша варианты, П. Золотовтың
ең алғаш орыс тілінде мазмүнда-ған нүсқасы тағы ... ... — Баян ... ... қазақша жазыл-ған ескі нүсқасы Баянауылда
атақты Сақау ақын жырлағаи варианты. Ол қолжазбаны 1827 жылы ... ... бір ... ... ... И. ... табады.
Беленицин Петербордың архитекторы, сурет сала білген, ескі мүраны ете
қадірлеген. ... ... ... қала ... бастаған кезде (1824—1827) ол
Омбыдағы әкім-шілік қарамағына келіп, генерал-губернатордың ерекше тап-
сырмасын орындайтын болады. ,1825—1830 жылдары ол ... ... ... ... жүйрік білід алады. Олардың этнографиясын, рухани
тірінілігін, зац жүйо-сін зерттейді. Еңбектерін ... ... ... ... ... ... ... оларға үлкеи баға береді, елді
аралап жүріп «Қозы Көрпеш — Баян сүлу» аңы-зын ... ... оның ... ... ... табады.
«Қозы Көрпеш — Баян сұлу» жырының екі нұсқасын, онымен бірге «Ақбала —
Боздақ» ... ... бір ... ... ... И. ... Петерборға
Сенатқа хабар-лайды. «Мною собраны два стихотворения ... сулу ... и ...... на татарском (т. е. ка-захском) диалекте,
содержащие в себе любопытные подроб-ности о чудесном ... ... на ... мыслей, понятий, самый характер, для буквального лишь
пе-ревода на отечественный язык, составление коих, ... ... мне не мало ... до сих пор мне они не ... для пояснений
или комментарий и для ... их на ... ... Енді ... ол осы ... ... ... мәселесін көтереді. «Со-
держание рукописей «Баян сулу» и «Акбала — Боздак» мне ... ибо в ... ... ... постоянного в казахской
степи, пребывйния я успел не только понимать язык казахов, но и ... ... ... мог ... и ... ... убежден, что ... меня ... ... ... быть ... с другими (аягозским)
экземпляром. К поэмам должны быть приложены ... ... мною на ... ... (Аягоз) с гранитных изображений геороев этого
известного повествования. ... ... что ... ... ... в ... особых приолжеиий по составленному ойисанию, этим ... ... к ... ... ... ... но и
увеличить предиамеренный план».
Аса өкінішті нәрсе — Беленпцин айтқан қызгылықты ... ... ... ... ... И. ... жырдың бір үзіндісін ғана сол кезде
шығатын бір журнал-• да хабарлап айтқан.
И. ... ... ... ... — Баян ... жырыяың қазақша қолжазбасың
орыс тіліне аудару бір үлкен ... ... ... Ол ... ... ... ... арасында жазысқан хаттар өте көп.'
И. Беленицпн Күнбатыс Сібірден Петерборға қайтарында (1833), ол ... ... ... хат ... ... — Баян ... жырын қазақ тілінен ... ... ... «Тақсыр, сіздің қарамағыңызға,— деи жазады ол,—«Қозы Көрпеш — ... ... ... отырмын. Бұл татар тілімен жазылған қазақтың бір
ға-на қолжазбасы. Бұл оте ерте кезде шыққан жырдың ... осы ... ... озгерусіз сақталған, ақындар аса шарықтатып, тебірене айтады.
Сондай жырдың бірі «Ақба-ла — Боздақ». Бұл ... ... ... айтылып
келеді. Менің сізден сұрайтыным — осы екі поэманы тілмаштардың ... ... орыс ... ... ... қазақша негізін бұзбай, сол
қалпында айтып берсе, поэманы аударып ... соң, оның ... ... ... ... Бүл ... маған қазақ халқының рухани
тіршілігін, ой-санасын, түсінігін жазу үшін керек.
Бүдан И. Беленициннің «Қозы ... — Баян ... ... ең ескі
нүсқасын Баянауылдан және ... ... ... бірі ... ... И. Беленицин-ның бұл жырды тез орысшаға аударьш, баспадан
шығару керек деген ұсынысын Кұнбатыс ... ... тез ... Енді И. ... ... арқылы ықпал жасайды. Қолжазба коп
уақыт ... ... ... ... оны Дурасов Омбыға жібереді ... я ... в ... к вам).
И. Беленицин Омбыдан Петерборға Қазақстан жерінен жазып алған ... ... ... алып ... (қазақтың заң құрылысы, әдеті, халық
жыры т. б.) Күнбатыс Сібір әкімдері ... ... ... ... ... ... «Сіз бұл материалдарды Петерборда тәртіпке түсірмекші
болған едіңіз, Сенаттың ... ... ... ... сіз ... ... ... ойыңыз бар кө-рінеді. Олай болса, ол ... ... ... өз ... Азия ... ... ... Азия департаментіне жазылған хатта тағы да былай
делінген. «Беленицин бүгінде Петерборда демалыста жүр. ... екі ... орыс ... ... ... сұрайды. Бұл қолжазбалар оның
зерттеуіне керек сияқ-ты. Бірақ бұл ... ішкі ... ... ... ... жоқ. ... оған ... Баян-ауыл дуанында
аударып болған соң Азия департаментіне тапсыр дедік. Енді бір хатта: «Из
числа собранных Белени-ңиным ... ... он увез в ... две
кир-гизские поэмы «Баян сулу — Козу Корпеч» и «Акбала —
Боздак» деп керсетіледі.
Сенаттың тапсыруымен ... ... ... поэ-' маны тез ... кіріседі. «Для Петербурга пе~
31?
13
реводится с тюркского на русский диалект стихотворснин под иазванием «Баян
сулу — Козу ... и ...... В ... ... ... ... происхождение киргизского сочинения. Его больше интөрө-суют
средства содаржания. Отзыв Беленицина представлен в подлиннике.
«Қозы ... — Баян ... ... ... ... ... әсіресе Омбы мен Баянауыл ауда-нының арасында жазысқан хаттар көп.
Ол кездегі Баянауыл ауданыыда ңазақ тілін жүйрік ... екі кісі ... бірі ... ... (XVIII ғ. екінші жартысында туды) Омбының Азия
мектебін бітірген тілмаш. Қырда дуан аш-ылған кезде (1824) ... ... ... ... ... ... ... Екінші адам
Саватей Куртуков (1782 жылы туған) Омбының Азия мектебін ... ... ... ... ... (1799), одан отыз жыл ... ... ... ... ... Ол осы ... ... тоңірегінде
айтылып жүрген «Қо-зы Көрпеш — Баян сүлу» жырын қарасөзбен орысша ауда-рып,
оның бір үзіндісін ... ... ... ... облыстық әкімі Баянауыл дуанына үкім беріп, ... ... ... ... ... — Баян ... мен «Акбала — Боздак»
поэмаларын жіберіп ... ... бір ... ... ... ... Аударушы таныс қазақтармен ақылдасып, ша-ла кеткен қате
жерлерін түзетіп, біткен соң бізге жіберіңіз. Баянауыл ... ... ... — Баян ■сұлу» жырын аудару дуанның ... ... ... еді, ол ... ... ... қызметке кетті. Поэманы дуанның
ескі хатшысы Даншин аудармақшы. Ол қалай аударып ... сол күні ... ... ... дуанының соңғы хатында аударманың бітіп
болғаны айтылған. «Переведенную из киргизского языка на ... ...... сулу и Козы ... и одно ... ...... Данши-ным. Окружный приказ при сем вместе с подлинную
часть имеет ... с ... о ... ... ... ... ... тіліндегі қолжазба нұсқамен бірге Сенатқа жіберіледі. Жазған
хатта ... ... ... ... ... ғана айтылған. «Поэма под
назва-нием «Баян сулу — Козу ... и ...... ... ... ... ... на Россиском языке особого блеска еще не
достигли. Считаю препроводить их к ... ... ... ... в том ... что ... переводчик быть может
314
пайдет в них такие мысли, каких малоопытный ... не мог ... ... на отечественным языке».
Бұл атаңты поэмалар сол жіберген қалпында Азия депар-таментіне барып
түседі. Оның ... ... ... ... — Баян ... ... ең ескі нұсқасы. Оларды қабылдап алған да И. Беленицинның өзі. И.
Беле-иицин Қазақстаннан алып ... бар ... ... ... Оның ... «Қозы Көрпеш — Баян сұлу» жырының
қазақ нүсқасы ... ма, жоқ на, айту ... ... ... ... И.
Белениңинның өзі жазған зерттеулері, түсірген көп суреттерінің қай ... ... ... ... табу үшін аеа бір ... үқыптылық керек.
Баянауыл тоңірегінен Й. Белеиицин тапқан «Қозы Кор-пеш» жыры — ең ... ... Оны ... ... ... ... жарқын түрде
сипаттап бере ала-ды. Бүл варианттың ете коркем түрде ... И. ... озі де ... ... Оған сол ... орыс ... адамдары (В. Федоров, П. Золотов, С. Б. ... ... ... оны ... рет орыс тіліне аударуға атсалысты. XIX ғасырдың
20—30 жылдарын-да «Қозы Көрпеш — Баян ... ... ... мен ... ... ... ие ... Сенатта Азия департа-ментінде, ғылым
академиясын басқарушылар арасында бұл жырды білмеген кісі кемде-кем-ақ еді.
Сенат қызметкерлері-нің Болат ... ... ... ... — Баян ... үш күн бойы тыңдауы (1828 ж) осыиың бір ... жылы ... ... ... ... ... ... мазмұны сол кезде шыққан га-зет-журналдарда ауық-
ауық ... ... Оны ... — И. ... С. Б. ... ... ... Көрпеш — Баян сүлу» туралы Е. С. ... Е. А. ... М. ... ... ... ... — Баян ... жырының ең ескі вариан-
тын алғаш орыс тілінде жазып ... ... ... Ц. ... ... Бүл есім ... Н. М. ... атақты ғалым 1797 жылы орыс поэзиясына
арнап ... ... ... ... кітабында
осылай қол қойған. Сондай-ақ «Вестник Европа» журналы-
ның 1802 жылғы 14 нөмерінде шыққан ... Ф. ... қол ... отырған. Кейін «псевдонимді» ашуға арнәл-
ған «библиографические записки» жинағының 1861 жылғы
4 номерінде Ф. Ц.— Н. М. ... ... аты» ... ... Н. М. ... түркі тайпаларының тарихын терең зерттеуге
көп уаңытын ... аса ... ... бірі. Ол XIX ғасырдың 20
жылдарында қыр, ... ... ... ... ... ... Ііірақ Ф, Ц. атымен «Воспоминания о киргизской степи» (Лёгоида
о Козы Корпеше — Баян сулу) әфсанасын ... Н. М. ... бе, жоқ ... кісі ме, ол ... айту ... ... маңала шыққан кезде Н. М.
Карамзин бүл дүнисдө жоңтын. Журналдың көрсетуінше ... ... ... 1851 жылы жазылған, оның ... ... ... ... келген бір ңаламгер. Ол Алатаудағы Арасан суына келіп, ... ... ... ... ... өткізеді. Ф. Ц.— тың ... ... аты — ... Ол ... ... ... си-
патталған. Орталың Россияда Әбілхайыр заманында аманат болып тұрғандардың
бірі. Егер, «Украинадан ... деп ... ... Булгарин болса, бұл
мақала оның қолына Н. М. ... тірі ... ... болу ... оған көп ... кіргізіп, Омбы мен Арасан суының арасын-дағы ұзақ
жолды баяндап ... ... кім ... да, ... ... — Баян ... аса ... етіп, терең оймен, романтикалы түрде әңгімелеген.
Мақаланы аса ыпта қойып бастырушы қыздар журпалыныц ... ... ... ... ... өкінішті жері әфсенені жазып алған кісі біраз былықтырған: Қарабайды
«Купур», Сарыбайды «Тимур» деп атап, Баян сұлуды ... ... ... ... Бұл ... ... үзінділерден де байқалады. «Вот
большая четырехугольная ... с ... ... она ... — Козы ... о ней ... ... предание. Прошло
много лет, как жили, враждовали в этих местах два ... рода ... и ... (№ ... ... отырған орысша нұсқада «Қозы Көрпеш — Баян сұлудың» тағдыры,
олардың ... ... ... Бір ... ... Қозы ... ... сұлу қыз болып өскенін бірінші рет айтып барған, ... ... ...... ... как ... ним явился слепой старик с
мальчиком переводчиком. Это был степной бандурист, переходивший от аула ... где ... как ... ... ... Он пел ... подвиги
богатырей, красоту девушек и вольную жизнь в сте-пи безграничной. ... Сюк. Он ... ... о ... ... Он ... это известие в жалобной ... ... ... Козы ... и тем, еще ... ... его
страждущее сердце. Но в то же время певец внушил ему и смелость ... ... ... отца и ... ... Баян-сұлу. Козы-Корпеш с помощью
товарищей своих ... это, но ... был ... за свою ... отец ... пустился в по-гоню за беглецом, настиг их с
яростью бросился на Козы-Корпеша, ... ... ... ... ему ... С
воп-лем ужаса бросилась бедная Баян-сулу к погибшему ... в ... ... ... ... его нож и ... ... в сердце поразила
себя... Два прекрасных трупа ле-жали у ног Карабая. ... ... ... здесь великолепную гробницу и со всеми почестями празд-
новали память несчастной черты».
Қазақтар бұл ... тағы бір ... ... ... Ол ... ... күн
сайын ңой бағып жүретін қойшылар мавзолейден ақ киім киіп шығып жүрген сұлу
қыз бен жас жігіттіц ... ... ... ... ... ... две ... огромные тени, вы-ходившие из склепа и
слышали их жалобный плач в полноч-ную пору. В ... ... до сих ... ... ... Баян-сулу и Козы-Корпеша, но ... ... ... и дерзкая рука разбила статую. Я видел лишь обломки этого
изображения, разбросанные в склепе. Есть ... ... в Орде на ... ... они ... степными певцами, пережив несколько поколеиий
слушателей. (Ф. Ц. ... о ... ... ... ... т. 9, ... стр. ... вариантының айтуынша Сарыбай қыс күні Сыр ... ... ... теріскей өлкеге көшетін бол-іан. Ал Аягөз бойын қыстап, жаз күні ол да
теріскенге ... ... ... жайлап жүрген. Теріскейдің салқын
жайлауында екеуі дос болып, ... көп ... ... ... аң ... ... Аң ... жүріп, екеуі-нің сүйініш етіп айтқаны — әйелдерінің
жүкті екендігі. Бұл барлық варианттарында еш бір өзгерусіз, тура ... ... ... уәде ... бірімізден үл, бірімізден ңыз
туса, айрылмас құда болайық деп анттанады. ... ... ... ... ... ... әй-елі ұл, Қарабайдың әйелі қыз ... ... ... Аңшылар қуанып үйіне келеді, үлкен той жасайды,
үлдың атын Қозы Қөрпеш, ңыздың аты Баян ... күні ... ... ... ... ... се-гіз жылдай бірін-бірі
көріп жүреді.
Аңыздардың жарқын түрде суреттеуішне, Сарыбай сүйін-шіні естіген соң, ... ... тез ... ... ... ... жердің ойлы, шұңқыр екенін
Сарыбайдың өсіне түсіріп, түн ішінде жортуға болмас деді. Сарыбай ... кез ... ... ... мерт болды. Аяулы, жас ұлан ... ... ... ... ... ... ... Қарабай да уәдесінен
айнып, Аягоаге көшіп кетеді. Бұл оқиға Сарыбайдың, Қозы ... ... ... ... көп ... отырған екі қыздың қош-тасу өлеңінде ашық
сипатталған.
Сарыбайдың енді аман бол қалған елі, ... ... ... аққан селі, Сегіз
сай тау бөктері толған сала ... жяде алма ағаш ... ... ... ... інілері Тайлақ би (кейде Ажыбай,
Айбас) бөбектердің тумай ... ... құда ... ... ... ұстағысы
келеді. Осы ретте Айбас теріскейдегі жайлаудан Аягөзде отырған Қарабайдың
үйіне барады, ... ... жылы ... ... Айбас бой жетіп келе
жатқан сұлу Баянды ... ... ... ... ... ... сөйлеседі.
Баянның бар ынтасы жас күнінен айттырып қойған ғашық жары ... ... ... ... арнап жіберген көп қымбат ... ... ... ... ... ... әр-' бір ... Айбастың
бірінші рет Баян сұлуды көріп қайтуы, оның сипатын Ңозы Көрпешке келіп
айтуы шын-шыл бейнеленген.
Бала ... Баян ... ... ... күн ... ... ... Қозы Көрпеш
Айбастың әкелген хабарынан кейін Баянды іздеп барып көруді ... ... бұл ... ... ... ... Бұл ... Қозы
Көрпеш Қарабайдың үйіне тазша болып келмейді, ескі ... келе ... ... ұлы ... ... қөп ... ертіп, күйеу болып барады.
Аягөздің бойына жетіп, ... ... ... ... тігіп қояды. Қасына
еріп барған шешен билерін Қарабайға жібе-ріп, бұрын ... ... ... сұрайды. Қарабай оған қарсы болмай, Қозыкені күйеу бала
деп тани-ды. Қодарды ... дос ... ... ... ... ... түн ішінде Баян сұлуға жасырынып келіп жүреді. Бір кезде Қодар оны
біліп қойып, көп ... ... ... өлтіруді ойлайды. Мұны Баян сұлу
біліп, Қозыны ауылдан кетіріп, Шоқтеректің түбіне барып
318
жатуға ұйғарады. Қозының ... ... ... Баян ... ... қояды. Қодардың Қозы Көрпешпен соғысңа шықпақ екенін Қарабайға
білдіреді. Бірақ ... оның ... ... қосылмайды.
Ай далада құрулы шатыр тұрды Алтын Аидар жарқырап жатыр дейді, Әлде ... ... деп, ... соң ... қия алмайды. (Ңұсмүрын варианты)
Қодар Қарабайдың тілін алмайды. Шоқтеректің түбінде ... ... ... ... ... ... Қо-зы Көрпеш бір ұйықтаса, он төрт күн
тұтасымен ұйықтайды екен. Қодар ... ... ... ұйықтап жатқан Қозьь
кені жүректеп атып өлтіреді. Бұл туралы Баян сұлудың ... ... да ... ... ... шыға алмадық Ояу болсаң ол итке қылар едің!
(Құсмұрын варианты)
И. Белешщиннің 1825 жылы ... ... ... ... ... ... ... дәуірден келе жатқан аса қадырлы вариантының бірі дедік. Онда бергі
кезде туган ислам ... ... ... жоқ. Бұл ... ... ... ... Қозы Көрпеш пен Баян сұлудың махаббат жолыііда ... ... бір ... осы И. ... Баянауыл вариантын Азия
депортаменты мен Се-наттың аркивінен іздеп тауып, оны жарыққа шығару ... ... ... — Баян сұлу» жырының ерте кезде жа-зылған қазақша бір нұсқасы
Абылхайыр ... ... Ол ... 1834 ... ... ... ... жазылып біткен. Бұл Көкшетау мён Атбасар ... ... ... — Баян ... аңызыныц бір сілемі. Дербисалиннің өзі
Көкшетау төңірегін, Есіл ... ... уақ ... ... Баян ... ұрпағы. Аталары Аблай мен Уалихан заманында атақ-ты
билерден саналып, заң жұмысына қатынасқан. ... ... сол ... ... хатшы болып істеп, кейін Күнбатыс Сібірдің облыстық
мекемесіие ауыса-ды. Осы ол И. ... ... ... ...... ... түпнұсқадан оқыған. Абылхайыр қазақ сөзін арабша ... ... ...... ... — Баян сұлу» жырын арап қарпымен ... ... ... ... жазып түсірген, барлығы 600 жолдай. Жырдың
басталуы былай деп келеді:
319
Өлеңді айтып-айтып біз ... ... ... не ... Ңарапайым
өлеңді кім айтпайды, Баянды, Козы Көрпеш тербетелік.
Бұл нұсқаның жалпы нобайы басқа варианттарға дәл ... ... ... ... ... жетім қалған Қозы Көрпеш ақылды ... ... ... ... ... Балалық күндерін көбінесе асық ой-
наумен өткізеді. Тазша баланың сақасын тартып ... оның ... ... ... ... жарыңды іздеп тапсайшы» деген сөз ... ... ... тиіп ... ол да осы сөзді айтады. Бұларды естігеннен
кейіи бала анасынан келіп ... ... ... ... Қо-зыке қатты
ңамығады, Баян сұлуды іздемекші болады. Анасының «әлі ... жол ... ... ... ... деген кеңесіне қарамастан жүріп кетеді.
Қиын істің бәрін ... ... ... бір ... ... үйіне кез
болады, одан Қарабайдың (мұнда Сары-байдың) үйін ... ... ... да Қо-зыке тазша түріне түспей, тура Қарабайдың (Сарыбай) ... ... ... Жау ... ел-жұртымды мұңды едім. ¥лсызға ұл ... ... ... ... ... ... ңырық ңұлы бар, оның бастығы Қодар
екенін таныстырады. «Ол жүргіз-се, жүргізермін депті»,— дейді. Бұл мотив ... ... ... Онда да ... Қозы ... ңарсы болмай
оның тумай тұрып өзіне күйеу болғанын ... еді. Баян мен ... ... қызғанып, Қодар Қозыны атып ... ... ... ... ең ... түрі ... ... Бұл нұсқаны да
жақсылап оңып, басып шығару болашақ ғалымдардың ісі
«Қозы Көрпеш — Баян сұлу» ... ең ... әрі ... әрі ең ... бірі — ... ... варианты. Бұл жырды Жанақ аңын XIX ... ... ... ... ... ... ңалдырады. 1816 жылдары найман то-
релерініц алдында, одан кейін ... ... (1836) ... ... үшін Жанаққа айтулы сый, жүлде тартады. 40 жылдардың бас кезінде
Жанақ ... ... ... Уәлихановқа барып, бұл жырды оған, және
оның жас ... ... ... береді. Шоңан ол кезде арабша жақсы білетін
7—8 жасар бала. 1841 нш-лы Шоқан ңыпшаң Жұмағұл аңыннан «Едіге» жырын ... ... ең ... он ... ... жазылған бірін-ші нүсқасын
Жұмағұл Шыңғысқа тартады. Шыңғыста бұл тарихи аңыздардың үш ... «Біз ... ... 1842 жылы үш ... ... бір ... ... Ахмет оны таза қағазға жазып шықты. Менің ... осы ... ... ... Шо-қан. (Сочинения, 1904, 221—225).
Шоңан кейінірек «Қозы Көрпеш — Баян сұлу» жыры-ның тағы бір нүсқаеын атақты
Жанақ ақыннан ... алып оны ... досы Н. М. ... ... тартқан
корінеді. Рапопорттың айтуынша бұл ... Н. М. ... ... ... сияқты.
XIX ғасырдың 40-жылдарынан бастап «Қозы Корпеш — Баян сұлу» жырын коп
жинаумен шүғылданған ... бірі — Н. Ф. ... Ол ... ... ... ... жинап алуға тырысқан. Ерте кезде Жанақ айтңан
үш нұсқа ... ... ... ... сол ... (Березин) архивінде
сақталып келген. Оның ең бірінші нұс-қасы 1840 жылы ... ... ... ... ... алып, Н. М. Ядриңцевке берген. Үшінші ... ... А. А. ... ... Солардың ішін-дегі ең көркемі — Шыңғыс
Уәлиханов жаздырып алған «Құсмұрын варианты». Бұл нұсқаны Шыңғыс көп ... ... 1841 жылы ... билеп отырған М. К. Ладыженскийге
жібереді.
Бұл «Құсмұрын варианты» туралы жарқын ойды біз Н. Ф. ... И. ... 1851 жылы ... хатынан кореміз. «Бұл нұсқаны менің ... бір ... ... Құсмұрын округін билеп тұрушы Шыңғыс сұлтан,
Орта жүздің соңғы ханы Уәлидің ұлы. ... ... ... ... ... да, ... халыңтың омірі, рухани тіршілігі, жан-күйі ... ... ... оқиғасы Аягоз өзенінің бойында, ғашық
болған геройлардың мүсін тасы тұрған жерде болыпты-мыс. ... бұл жыр ... ... ... арасында да болу-ға тиісті. Бүл ерте заманда бүкіл
ңазақ сахарасына кеңінен тараған, махаббатты зор қуатпен суреттеген ... ... ... ... ... жырлайды» (письмо Берези-ну от 17
августа, 1851 г. Архив Г. Н. ... ... ... 129 б, ЛЛ. 5349-5340 6).
Н. Ф. Костылецкий И. Ң. ... ... ... — Баян ... ... торт
вариантын жібереді. Оның бі-реуі — Құсмұрын нұсңасы, енді бірі — ... ... ... бір ... көщіріп жазғаны (1841). А. А. Фро-
11 Ә. Марғұлан
321
лов ... Азия ... 1836 жылы ... .1837 ишлы ... ... ... ... «Құсмұрын нұсқаеы» мен А. Фроловтың коші-ріп жазған тексті біріпе-
бірі өтс жуық, екеуі де ... ... ... А. ... көп ... оқи ... қате ... Оны мыпа мысалдардан көруге болады:
«Екеуінің зайыбы Шұманлы екен» (ПІуманлы — қуманды), «Куданғаждан ... ... ... ... екеп», «Құда.болур менімлі барму
жайың» — «ңұда болар менімен бар ма жайың», «айсық ... ... ... ... ... ... Әлле қалай»— әлде қалай, ... ... ... ... не бар»— әлде не бар. Онымен ңатар жырда ... ... ... тұр. ... ... — Ақхан, Қа-рабайды —
Қарахай ден атаған. Қозы Көрпеш — Баян сұ-луды іздеп келё ... ... ... аршып отс-ді, он екі айльіқ; сусыз шөлді жеңеді, жол-жөнекей
сэуогои кемпірмён, ... ... ... Екі жырдың баста-луы бірдей,
Шоқанның Жанақтан жазып алған нұсқада со-лай басталады::'•.•■ : ... ... ... ... бел ...... ... ... ... ... ... Қозы Көрпеш Баянды
тербетелі. '■"
Н. Ф. ... ... ... оның ... ... ... ... жазган мақаласында И, Н. Берозин «Құсмұрын вариантына» ерекше көңіл
қойып, жогары бага-лайды. «Ол ... ... ... ... ... бірі
еді. Бірақ оның аты әдебиетке белгісіз болып қалды.•','.■. Оны қазақтар
өте. ... ... ол ... тілін бала күнінен жақ-сы білген еді. Сахарада
отырған елдің өмірін, тілін жақсы кору Н. Ф. Костылецкийдің сүйген ісі ... ... ... ... кадет корпусында оқытушы болды. Мар-
құмның қағаздары менде жинаулы, олардың ішіңде ... ... ... ... ... ... «Қозы Қөрпеш — Баян ... ... ... №. Ф. ... маған 12 декабрьде, 1851 жылы жіберді.
Ол қолжазбаларды кейін түрікше хрестоматияға кіргізбек ойым бар».
Қазақша қолжазбалар жіберумен қатар, Н. Ф. ... И. Ң. ... ... ... аудар-масын бірге жібереді. Оның түпкі'
нұіЩасын қазақшадан ... ... ... оңып ... ... аударған,
әдеби түрге, бір жүйеге келтірген Н. Ф. Қостылецкий. Ол аударманы И. Н.
Березин Н. Ф. ... ... ... шыгарды, бірақ баспа көп қателіктер жі-берген. Құсмұрын
вариантын И. Н. ... ... ... ... ... онда ... орасан көп, кейде өлең шумақтарын ... ... Бүл ... ең ... басылганы Шокан Уәлихановтың қолы-нан өткен нұсқа.
Жанақ вариантында Қозы ... ... үише ... ... ... Ал ... тазша болып баруды Қозыкеге үйреткен бір сәуегей кемпір.
Тазша болып Қозыкем кетті дейді. - ... ... өтті ... «ақ ... адам ... ... қасына жетті дейді.
Жанақ ақынның вариантында Қарабай Қозыкеге онша қарсылас та ... бір ... ол Қозы ... ... ... оған ... ұйғарады.
Бірақ бар шатаң Қодардан шығады.
Қодар Қарабайдың тілін алмай, ұйықтап жатқан Қозы ... атып ... ... ескі ... осылай айтылады. Бұл нүсқаны кейінгі
заманның ақындары да аз жырламаған. ... тілі мен ... ... ... ... де байқалып отырады. Жаңадан қосылған жер
аттары, тайпалар, ... дін ... ... Баянауылдан табылған И.
Беленицинвың варианты мен Жанақ ақынның XIX ... ... ... ... үш ... ... ең ... түрі саналады. Олар Алтай
елінің «Қозы Эркеш» ... өте ... ақын ... ... алып ... ... кезде көп шықты. «Қозы
Көрпеш — Баян ... ескі ... ... ... жырлаган ақындар
Найман бала, Сыбанбай, Бекбау. Бірақ олардың ... ... ... ... Керпеш — Баян сүлу» жырын Абай мен оның ... ... бұл ... зкыр-лаған ақындар Бейсенбай, совет дәуірінде
жырлаган — ... ... ... Оның ... ... Әуезов жырдың бір кор-кем
вариантын жазып алып (1924), кейін баспадан шыға-рады. Коп ... ... бір ... ... ... ... — Абай үлгісінен тәрбие ... ... бүл ... 1884 жылы жазып алып, оны өзінше «Қозы Көрпеш — Баян ... ... ... ... Г. Н.'Дотаниңғе: тартуға жібереді. Онымен бірге
ерте кезде жазған ңысңа поэйа «Жаңа закон» ... ... қоса ... ... ... ... уезда,
11*
323
Чингизской волости А. К.» деген. Жырдың көлемі екі мың алты жүз жол, сөзі
сондай ... ... ... жан ... жүйрік білген Абайдың ... ... ... ... ... тұр. ... ... Абайдың езі
ғана айтатын сөздер, сөйлемдер сондай ... ... ... ... ... ңой ңас ... «бай ... асырмақ, ол істі ... ... ... ... ... «Сүймес кісім кез болса ңас шұнақпын»,
«Лц-таң қалма ағалар бәрің надан», «Еш нәрсе өнбес құр ... ... ... ... — Баян ... жырын жазу үшін, Абай коп ... ... ... ... ... ... ... Шөже нұсқалары бар. Біраң
оларга сып ... ... ... жері ... «өтірік айтса обалы
аңындарға» деп ... ... ... ... ... ақын ... вариант, түпкі нұсңасын осыдан
алады. Сондай атаңты ақыпдарға арнаған ... Абай ... деп ... ақын ... ... нұрын, Оған да заман өткен бір ықылым. Карабай
хан, Сарыбай өткен екен Оларда о бір қатар бізден ... ... ескі ... ... заманнан қалып-тасқан желісін жеткізген.
Қадырлы ақын қолынан өткен жырдың тілі көркем, сюжет ңұрылысы әдемі, сұлу
болумна ... мән ... Бұл ... Баян ... ... си-паттаудан
айқын көрінеді.
Тал шыбықтай бұралған ол бір керім,
Міиекей оны айтар келді жерім.
Аппақ бет, жүзі қызыл, кезі қара,
Ңиғаш қара ңасы бар ... ... ... ... ... ... ... тізін басіы.
Аузы гулдің басындай, тісі — меруерт,
Мұндай сұлу жаһанда жаралмас-ты.
Тоты құстай жүрісі қылығы бар ... ... ... ... де ... ... ... ешкімді менсінбес, жанмен араз.
Жұрт айтатын темірлі күймесі бар,
Қозы Көрпеш дегенде дүниесі тар.
Анда-санда болмаса корінбейді ... ... жары үшін ... ... біріне-бірі ғашық болған екі жастың махаббаты Абайдың. аңындың
шабытын қозғап, тебіреністі өлең жол-дарын туғызған.
324
Оялашы, ... шыны дос емес пе? ,„.. Өзге ... ... бос емес пе?
Бірі үшін жаратыпты бірін құдай, Ақ ашық, алла қосқыр осы емес пе? ... жан ... ... Баян, Үлгі болғаи кейінгі ұрпақтарға.
Шаруашылың, көшіп-қону салтанатын көрсеткенде Абай көбінесе В. В. ... ... ... ... ва-риантына сүйенген. Абай нұсқасында кездесетін
жер атта-ры бір ғана В. В. ... ... ... ... ғана ай-тылатын.
Қарабайдың тұрақты қонысы Аягөз, Тарбағатай, Ертіс бойы, кейде ол ... ... ... одан ... (Ташкент төңірегіне) барады, Сырдарияда,
Әзіреттің ... ... Шу ... ... ... Осы ... ңомын алмай, Арқаға қайта кошіп баруды маңсат етеді. Біраң тоңсан
мың жылңы мен Бетпақтың ұзақ шөлін кесіп. оту ... шама ... ... ... ... жоқ көше ... ... тауысты талай жерді. Алатаудың
ар жағымен Іле барып, Іледен тау жағалап, Шыршық барды. Одан көшіп ... ... Ол ... де көп уақыт тұра алмады. ... ... ... ... ... өту ... _ ... көшіп Шуға да әрең жетті.
.
ДОЗЫ КӨРПЕШ-БАЯН СҰЛУ" ЖЫРЫ
Лиро-эпос жырларынық ішінде тақырыбы, оқиғасы, құрылы-
сы жағынан ерекше орын алатыны және ... ... көп ... — Қозы Көрпеш пен Баян еұлу ... жыр. ... ... ғашық болған екі жастың өмірін ғана баяндаған
дастан емес. Ол сонымен қатар, қоғамдық мәні бар әңгімелерді
қамтыған, халықтың өткендегі ... ... ... ... — Баян сұлу» жыры тіек қазақ
арасында туып, қазақ ... ғана ... ... Ол ерте ... ... ... кешіп-қонып көршілес болған, тұрмыс-салты, тіршілігі
ұқсас қазақ, башқұрт, барабын татарлары, ұйғыр, алтай елде-
рінде айтылып ... жыр. ... ... ... да бұл ... ... төл ... деп таниды.
Соңғы кезде «Қозы Қерпеш — Баян сұлу» жыры жайында біраз ... ... ... Қ. Жұмалиш, Ы. Дүйсен-баев, Ә. Қоңыратбаев сияқты ғалымдар бұл
жырды арнайы зерттеп, оның қазақта он алты ... ... ... Және
де олар жырдың қазақтағы варианттарын башқұрт, ұй-ғыр, барабын ... ... ... ... ... ... ... ұқсастықтары, айыр-машылықтары барлығын көрсетті.
Қазақ арасында айтылып, ауызша тараған «Қозы Қөрпеш — Баян ... ... ... ... бар ... ... ... ғалымдардың мәліметтеріне
қарағанда1, бұл жыр ел ... ... ... бае ... ... Бұл ... ... жұмыстар жүргізген орыс ғалымдары болған. Мә-
селен, шығыс әдебиеті мен араб ... ... орыс ... ... ... ... 1830 жылы бұрынғы Семей губерниясына қарасты ... ... ... ... ... ... кеңс&сінде, іс жүргізуші болып
істеген Ғ. Дербісәлин 1834 жылы «Қозы Қәрпеш — Баян сұлудың»бір ... ... ... ... сыртқы округтік прика-зыяың тілмашы Андрей
Фролов ... ... 1841 жылы ... ... ... ... бір
нұсқасын жазып алған.
1856 жылы Шоқан Уәлиханов «Қозы Қерпеш — Баян ... ... ... ... ... және ... ... айтады2. Бірақ жырдың Шоқан жазып
алған бұл варианты өз кезінде баспа жүзін ... әлі ... ... ... ... ... ... ұлы ақыны А. С. Пушкин Пугачев қозғалы-сы туралы материал
жинау ... ... ... келіп, сол маңдағы қазақ ауылдарында да
болады. Осы сапарында ол ел арасынан «Қозы Қөрпеш — Баян ... ... ... ... ... алады, кейіннен оны өзі поэма етіп жазуды
ойлайды1.
М. Путинцев 1865 жылы «Қозы Көрпеш — Баян ... ... бір ... алып, оның мазмұнын орыс тіліне аударып баетырған2. Акаідіемик В.
Ріадлов жырдың бір ... ... ... ... алады да, оны өзінің
үшінші томына
(1870 ж.) енгізеді.
Петербург ... ... И. Н. ... ... ... ... кітабында (1876 ж.) «Қозы ... — Баян ... бір ... ... ... ... археологиясын
зерттеген ғалым Н. Пантусов 1898 жылы Қозы мен ... ... ... ... ол асы ... ел арасынан «Қозы Қөрпеш — Баян
сұлу» ... бір ... ... ... да, оны ... ... ... шыққан «Орта Азияның ескі заманы» дейтін кітабында бастырған.
Оренбург музейінің басқарушысы ... орыс ... И. А. ... ... даласы мен Орен-бург өлкесінің ескі белгілері» (1910) ... ... ... — Баян ... ... он шакты інұісіқіасы.Ніан
дерек береді және сол кітабында ... бір ... ... ... ... ... бұл нұсқа жайында мынадай бір ... ... ... ... губернаторы Колпаковский Семейден
Қапалға бара ... ... Қозы ... пен Баян сұлудың моласын
көрөді, осы еікі ғашық жа-йьшдағы аңыз ... ... ... ... тапсырады. Лепсі уезі начальнигінің айтуы бойынша,
«Қо-зы Көрпеш — Баян сұлу» жырының бір үлгісін орман ... ... ... ... ... ол ... ау-дарылады да, Кастаньенің қолына
түседі. Бүл кейіннен Кастань-енің бастырған варианты болып кетеді.
Бүлармен ... ... ... — Баян сұлу» жырының ... ... 1877 жылы ... ... ... (№ 1, 3), ... (№ 2, 1899 ж., Е. 3. Бара-нов нұсқасы), «Дала уалаяты» газетінде
(1894 және 1899 ... ... ... (А. ... нұсқасы, 1900
ж., № 6) басылған. Жырдың бір варианты 1916 жылы Сейітовтың ... ... ... ... ... бөлімінің еңбектерінде»
жарияланған.
1878 жылы жырдың бір варианты «Хисса Қозы Қерпеш» де-ген атпен Қазанда ... ... оны 1890, 1894, 1896, 1905 ... қайта бастырған.
«Қозы Қөрпеш — Баян сұлу» жыры советтік дәуірде бірнеше рет басылып шықты.
1925 жылы Москвада басылды. 1936 жылы ... ... ... ... М.
Әуезов Алматыда шы-ғарды. Кейіннен ол 1939 жылы шыққан «Батырлар жыры» ... ... Бұл ... ... ... оқу ... арналған
хрестоматияларда жарияланып келеді. Г. Тверитин дейтін ақын жырдың бір
вариантын ... ... ... ... (1928, 1941, 1949) ... ... ... атты жинақта жарияланды. 1959 жылы Қазақ ССР Ғылым академия-
сы жырдың алты ... ... ... ЬІ. ... жинақ
шығарды. Мұнымен қатар, «Қозы Керпеш — Баян сұлу» жырының ... ... ... ... ... ... жазды, кино-фильм де шығарылды.
Өткен ғасырдың өзінде-ак «Қозы Көрпеш — Баян
Жырдың ... ... ... ... ... ... ... пікірлер айтқан болатын. Олар жыр-дың өзін ғана сөз
қылып қоймай, ... ... Қозы ... пен ... бейітін ескі дүниенің
ескерткіш белгісі ретінде зерттеген еді. Мәселен, Г. Н. Потанин бұл ... ... ... ... ... эпостық шығармалардың қатарына ... жыр — ... ... ец ... ... мұралары-на жататын
шығарма»1,— дей отырып, ... оны ... мен ... ... ... ... да «Қозы Көрпеш» жырьш сүйсіне тыңдап, Жанақтан жазып алғаны
мәлім. «Ал-тын айдар Қозы Көрпеш пен сұлу Баянның ... ... ... ... деп бағалайды ол2.
Академик Радлов пен профессор Березин де «Қозы Көрпеш— Баян сүлу» жырының
ертеден келе жатқан әдебиеттік мұра ... атап ... И. ... ... мен ақындары» туралы жазған мақаласында3» ... ... ... бағалап, қазақ халқының ерте заманда туғызған ақындық
шығармасы екендігін айтады да, оны Арыстан ... ... ... ... ... ... өлең ... зерттеген ғалым Ф. Корш
«Қозы Қерпеш» жы-рының керкемдігін ... сез ... Бұл шын ... жыры діеп ... ... — Баян сұлу» жыры жайында пікір айтқан ғалымдардың екінші
тоб.ы Қозы мен ... ... ... Орыс ғалымдары Н. Абрамов, Н.
Пантусов, И. Қастанье т. б. ... ... аяқ ... бұл ... ... оны ерте ... ... енерін көрсететін белгі ... ... ... ... ... Көрпеш—Баян
сұлу» жырын көптеген ғалымдардың жоғары бағалағандығын кереміз. ... ... бұл жыр ... ... ... ... ... оны арнайы
зерттеген жоқ еді. Советтік дәуір-де ғана бұл жыр ... ... ... «Қозы Көрпеш — Баян сұлу» жыры туралы үлкен көлемді ғылыми
зерттеулер бірден туған жоқ. Ең ... әр ... ... ... ... ... ... әдебиеті» (1932 ж.) деген кітзбында «Қозы
Қөрпеш» жырын тек Радлов варианты бойынша тоқталады да, Қозы мен ... ... ... барлығын үстем таптың шығармасы деп керсетеді. Және де
ол: «Қозы ... ... ... ... еді. Мен мақтарлық
ештемесін таба алмадым»,— дейді1. Сәбит Мүқанов «Батырлар ... ... ... (1939 ж.) ... ... ... ... жыр
екендігін дәлелдейді. Революцияға дейін қазақ жастарының, ... ... ескі ... ... шыға ... ауыр ... ... жырдың бірі деи бағалайды. Осы пікірді Қажым Жұмалиев те өзінің
«Қазақ әде-биеті» деген оқулытьшда (1944), ... ... мен ... ... мәселелері» (1958) монографиясында, Әлкей Марғұлан да ... ... ... Ақынжанов та2 ай-тады. Олар жырдың әр түрлі
наірианттарын салыстыра отырып, Қозы мен Баян ... ... ... ... ... ... келе, «Қозы Көрпеш — Баян ... ... ... ғылыми еңбектер
жазылады. Бұл ретте Мұхтар Әуезюів пен Ыс-қақ Дүйісенбаевтың зерттеулерін
атауға болады3. Мұхтар «Қозы Керпеш — Баян ... ... ... арасына
тараған вари-анттарын зерттейді, жырдың әдебиеттік жақтарына толық тал-дау
береді. ... ... ... шығу мезгілін мелшерлейді. Ол бірсыпыра
деректер келтіреотырып, ... XV—XVI ... ... шыққандығын
айтады. Содан бері қарай бүл жырдың талай өзгерістерге ... ... ... өз ... қарай пайдаланғандығын дәлелдеп көрсетеді. Қазақтың лиро-
эпостық жырларын *зерттеген Ы. Дүйсенбаев «Қозы Кер-пеш — Баян ... ... Ол бұл ... ... ... ... ... ұйғыр, барабын та-тарлары және алтай елінде айтылатын түрлерімен
салыстыра зерттейді. Олардың «Қозы ... ... ... ... ... ... көрсетеді. Мұны-мен қатар, ол Шокан мен
Потаниннің және басқа да ... ... ... ... ... ... ... дейді. Қозы мен Баян тарихи адамдар емес, олар
халықтың аңыз-ертегілері жасаған кейіпкерлері деген қорытынды жасайды.
«Қозы ... — Баян ... ... ... ерте ... ... ескі ... саналады. Бұл жырды көптеген ақын-жыршылар айтып біздің заманымызға
жеткізген. Ол езінің қалыптасу, даму жолында ... ... ... ... ... қай ... алісақ та, әр түрлі көзқарастар-дың
барлығын аңғартады. Мәселен, Шөже, Мұқан айтқан жырда дін әңгімелері ... олар ... дін ... еокі ... ... ... ... бастырған жырда үстем тап адамдарын, әдет-ғұрып салтты
дәріптеушілік орын ... ... ... ... ... ... ... қиял-ғажайып ертегі түрінде айтылады. ... бәрі ... ... тілегіне қарай өзгеріп отырғанын көрсе-теді. Бұған «Қозы Қөрпеш ... ... ... ... ... ... жат ... ұғым тумайды. Жырдың
халық тіле-гіне сай келетін, әр алуан қайшылықтарымен қатар, халықтық
сипаты ... да кәп. Бұл ... біз ... ... мысал-
ға аламыз.
Жанақтың өмірбаянын, ақындық қызметін баян-
Жанақтың дайтын деректер ете аз. ... ... ... ... ірі ақын және ... ... Оның ... жырларын тыңдаған Шоқан: «Жанақ нағыз ақын, жыршы
еді»,—дейді. Біржанмен айтысқа түскен Сара да ... ... ... ... әрі ... ... ақын екендігін еске түсіреді.
Жанақ ақындар айтысы арқылы ақындық атқа ие болған, ол өз кезінде ... ... ... ... оөзбен буған ақын. Оның бір-екі айтысын
Сәкен Сейфуллин «Қазақтың ескі әдебиет нұсқалары» (1931 ж.) ... ... ... бірі Жіанақтың Түбек ақынмен айтыоы. ВоМіағамбеіт Исма-
йылоівтың мәліметтеріне қарағанда, Түбек «XVIII ... ... мен ... ... ... өз ... Жетісу, Семей^жақтарын көп аралаған, сол маңдағы
ақындармен айтысқа ... және ... ... ... жүрген. Бірақ та оный
«Қозы Қерпеш — Баян сүлудан» басқа тағы қандай жырлар ... ... ... ... жырлары сақталмаған секілді.
Жанақтың айтуындағы «Қозы Қөрпеш — Баян ... ... ел ... жинап, 1936
жылы бастырған Мұхтар Әуезов. Мұтардың айтуына қарағанда, Жанак бұл жырын
Сыбанның төресі ... ... ... ... ... ... сөз бар ... оны баоқа ақын-жыршыліар үйренш іалъш, елге таратыпты, кейінгі айтүшы
ақындар Жанақ ... ... де ... Қозы мен ... ... жет-кізіп, өлтірмей
тірі қалдырады. Мұнысы Жанақ жырына қосыл-ға.н жамау сияқты дейді Мұхтар.
Жырдың Жанақ айтты дейтін варианты Жанақтың ез ... ... ... ... ... жазып алынған. (Бейеенібайдың айтуынша жырдың аяғы
осы делінеді.) Жанақ-тан Шоқан жазып алған вариант әлі күнге табылған емес.
Сон-дықтан, жырдьщ ... ... ... ... ... өз-герістер
қосқанын анықтау қиын. Бірақ та бұл жөнінде Мұхтар Әуезов іаюа орынды пікір
айтады: «Ел араеына тараған ... ... бір ... ... ... Қозы ... езі, онда жыр аяғы ... халмен бітетін еді, ал
жырдың қуанышпен ... ... ... ... ... ... дейді. Біздіңше, бұл дұрыс пікір. ... жыр ... ... Қозының өлмей тірі қалуы мүм-кін емес. Демек, бергі айтушы
ақындар Жанақ вариантын өң-деп өзгерткен.
Жанақ ... ... ... — Баян ...... ... жыр. Сюжет
құрылысы, оқиғаны дамытуы жағынан болсын, керкемдік-шеберлігі, образ жасау
жағынан болсын, бұл — күрделі шығарма. Мұнда да ... ... ...
ескі әдет-ғұрып, тұрмыс-салттан алынады. Ескі рушылдық, фео-далдық қоғамда
туып ... ... ... ... ... заң ... ... яғни жастарды үйленді-ру салтын, жырдың басты тақырыбы етеді.
Жырдың қайсысы ... Да бұл ... ... ... ... ... ... сақтау жағына кеңіл бөледі. Жанақ жырында да осы мотнв ;басты ... ... ... тәс ... болысады, тумаған балаларын
атастырып қояды. Мұны Жанақ табиғи нәрсе, халықтың салты осы деп түсінеді.
Сол түсінігін жырына ... Қозы мен Баян ... ... сүйіс-
пеншілікті де жыр осы салтка бағынды.ріады. Жастардың қай-сыоы болеа ... ... ... оны ... ... ... ... және мұны
орьшдаған жастар кіршігі жоқ таза махаб-батқа ие болады, ынтымағы ... ... ... Қозы мен Баян ... ... ... осыдан тудырады және олардың қайғы-қасіретке ұшырауы да, ... ... да ескі ... ... ... ете шын ... ... деп көрсетеді. Ал Қарабай мен Қодар жайына келгенде, жыр
бұл ... де ... ... суреттейді. Қарабай ескі салтқа қареы шығып,
бата бұзады, уәдесінен танады, жастардың ажалына себеп ... ... ... ... жиренішті бейнеде суреттеледі. Қодар да сондай, ескілік жолмен
атастырып қойған екі ... ... ... ... ... ... ... жырда Қодар да жауыздық бейве ретінде алынады.
Жырдың негізгі идеясы осындай бола тұрса да, ол ескі заман-ның объективті
шындығын ... кете ... ... ... ... бас еркі ... олар ... сүйген
адамына қосылуы жолында көптеген ... ге ... ... Бұл Жанақ айтқан жырдан да орын алады. Жырдың халықтық ... ... ... ... ... ... да, халықтық сипаты да ондағы образдар
арқылы беріледі.
(Жырдың бас кейіпкері Қозы Қөрпеш кіршіксіз таза махаб-баіттың иеоі ... Ол Баян ... ... ... ... екендігін Айбастан
естіп біледі. Баянның ... тең ... оның ... ... ... ... да ол ... көрмей жатып ғашық бола-
ды, құмары арта түседі.) Жатса да, тұрса да ойынан Баян шық-пайды, ... ... ... оны ... ... ... ... Бұл сапардың
қиыншылықтарын айтып: «Оған бармай-ақ қой, күдеріңді үз, осы елден таңдаған
қызыңды алып беремін», — ... ... ... ... аспайды. Есі-дерті
Баянға ауған Қозы:
Алдымда неше қатар ... да оқ, ... бұл ... қалуым жоқ. Сұлуын
дүниенің жисаңдағы, Бір жарымдай болмайды көңліме тоқ, ... үшін ... ... ... ... Қозы ел-жұртын және артында ... ... қарт ... ... биге тап-сырып, алыс сапарға жол ... ... ... ... ... ... Баян үшін қандай
қасіретке де шыдамақ болып, Қарабайдың қойын бағады. Осындай ауыр ... де, ... Баян ... Ол ... ... ... басқа хор қызы, Болса да кеңіл салмаспын. Шашы күміс, басы алтын
Болсадағы алмаспын... Сені алмасам осы жол, Тірі де жүріп оңбаспын, ... ант ... Сол ... ... ... ... жете ... шақта,
Қозының алдынан тағы да көп бөгет, қиыншылықтар ... Бір ... ... ... ... басты бөгет—Қарабай мен Қодар болады.
Өзгеден құтылса да, Қозы бұл екеуінің опасыздығы мен ... ... ... ... өлімге ұшырайды. (Жырдың ... ... ... ... Қозы бұл ... оңай ... ... басқа варианттары секілді, Жанақтың «Қозы Қәр-пеш— Баян ... ... ... ... ... беріле-ді. Белгілі мөлшерде ол күшті батыр
жігіт болып суреттеледі. Ол Қодардың ... ... ... ... ... ... ... қабырғасын күйретеді.
Қозының жақсы мінездері де жырға қосылады. Ол—аіқ кәңіл,
әділ, ... ... жоқ, ... мол ... мен ... ... ... Сасан биге іақылдаюады, сей-тіп оны қонаққа шақырады. ... Қозы ... ... ... ... ... ... бір сұмдықтың
барын Ба-яң сезіп,
Баян айтты: ал, қалқам, қапы кіалма, ... дос ... деп ... ... ... ... ... үйлеріне тіпті барма, — ... ... деп уәде ... Қозы екі ... ... тен кереді. Ол
Қарабайлардан жақсылық ... ... жұрт ... ... ... ... «қорықты» деген сезге • ілікпеу үшін барады. «Қозы ... ... да ... ... ... ... ... Не нәрсеге
болса да ақ ниет, адал жүрегімен келеді», — дейді Мұхтар. Қодармен ... ... да ... ... ... бірі ... Бұл ... ол
Қозының да бақ таласы еді. ... ... Қозы ... ... ... оның Қодарміен қақтығысуын бағалайды. Сондықтан да ол Қөсемсаріы
үшін Қодардан кек алады. Сөйтіп^жырда Қозы образы сүйкімді ... ... ... да, ... да бар тілегі арманына жете алмай, қазаға
ұшыр.аған Қозы Жіағында болып отырадьь)
Жырда Қозы қандай сүйкімді болса, Баян да ... ... ... оқиға
құрылысы, тартыс-талас Баян жайынан бас-талып, ... ... ... Баян да— адал ... ақ жарқын, кіршіксіз таза ... ... ... ... ... ... еткен жан. Баян да Қозыға
ғашық. Ол өзінің ... ... ... және ... кім ... мен ... біледі. Осыдан былай Қозыға деген құ-марлығы, махаббат
сезімі күшейе береді, оны ... теңі деп ... Ескі ... ... деп ... Баян атастырып қойған жігітін көрмей, танысып ... ... ... Бұған, біріншідіөн, Ай, Таңсық, Айбастардың сезі, олардың
Қозыны мақ-тауы себеп болса; екіншіден, Қарабай мен Қодардың опасызды-ғы,
жауыздығы түрткі ... ... ... ... ... ... ... антынан тануы, адамгершіліктен безуі және сүймеген Қодарға зорлап
қосам деуі Баянды өжеттендіре, ызаландыра түседі. Сондықтан да ол ... ... ... ... ... азат ететін адамды, яғни
Қозы-ны, іздейді, соны аңсайды. Бұл ретте де ол Қозыдан көп үміт ... ... ... ... ... бір себебі осыдан туады.
Барлық болашағы, емірдегі қызық дәурені ... ғана ... ... Баян оған ... ... кір жұқ-тырмайды. Жатса да, тұрса ... ... Қозы ... Ол ... ... ... де ... іздеп келсін, Келмесе, сорлы Баян дегені өлсін. Көңілім
кетті Қозыға, жаным мүнда, Айтқан сөзді ... ... ... ... Қозыға деген сүйіспеншілік еезімін білдіреді, ғашық жарын көруге
асығады. Бүдан былай оның ... ... ... ұлғайып дами береді.
Бастығы Қодар болып, тоқсан ... ... ... алам»,—деп талаокан
шақта, жас өміріне қатер төнген Баян үрейленіп еаспайды, мырзалардың бірде-
біріне кө-ңіл аудармайды, ... ... тек Қозы ... Ақ ... ... ... ... білдіреді.
Баянның Қозыға деген махаббаты, адалдығы, айтқан серт, берген уәдесінен
танбайтындығы, әсіресе Қозының ... ... ... түседі. Қарабай
Қозының өлгенін естіртіп, Баянға: ... ... ... ... ... бұл ... қаны қайнап, ыза болған Баян, кекті ашумен:
Етегімді жел ашып жүрген емен, Қозыкеден басқамен күлген емен, Әке, ... енді өзің ал, ... бура ... ... ... ... қайырады, қара жүрек, опасыз әкені қайғылы, қатал сөздерімен
түйреп салады.
Ауыр қазаға душар ... ... ... ... Баян Қозының өлімі
үстінде қайғы ... ... ... ... ... елімі ерлік, ежеттік
тудырады. Қапыда кеткен Қозы үшін кек алады. Ол ... ... ... ... ... ... қанмен жуады. Сөйтіп Баян Қозыны адал көңіл,
шын ниетімен сүйгендігін білдіріп, ғашық жарының жас қабы-рын құшақтай ... өліп ... ... ... вариантында Баянның бұл әрекетін әлсіздік,
амалсыздың күнінен ... ... деп ... оны өжеттілік, ерлік,
сүйген жарына шексіз берілгендік деп бейнелейді. Мұнда сүйген адамыңньщ
әліміне күйініп ... ... оны ... ... кек ал, ... ... аяққа бастырма, жауыздыққа қарсы алысып өт, ... ... ... ... қорытынды жа-
салады.
Ал Жанақ вариантына Бейсенбай енгізген қоспа әңгімеде бұл жай ... ... екі ... ... ду-шар етпей, қуанышқа жеткізеді.
Мұның езі жырдың халықтық сипатын өзгертіп жібергенін аңғартады. Ол ... ... ... ... ... ешқандай қиыншылықсыз, бөгет-сіз
арман-мүддесіне жеткен, жігіт сүйген қызын алған, қыз таң-даған ... ... ... ... ... мен ... дәуірлеген заманда екі
жастың өз еркімен қосылуы мүмкін болмағандығын жасыруға ... ... бүл олай ... ... ... ... Қарабай,
Қодар
сияқты жандардың қиянатына қарағанда,—дейді М. Әуезов,— Баян заманының тым
қараңғы, меңіреу, ... ... ... Ол ... Баян ... ... қолы жетпей, арманда өткен казақ қыздары аз емес-ті. ... осы ... ... ... ... ... құрбаны»1.
Жанақ жырында аса айқын суреттелген жанның бірі — Қа-рабай. Жырдың алғашқы
әңгімелерінің өзінен-ақ Қарабайдың сараң, пейілі тар, мал құмар, ... ... ... Бұл ретте, ол дара бейнеде алынса да, езі сияқты
адамгер-шіліктен айрылған сасық ... ... ... ... ... топастық ой-еанасын жинак-тап көрсеткендей
болады.
Жыр оны:
Тоқсан мың жылқы айдаған бай болса да, Үйінде ... киер ... ... ... ... ... Қарабайдың қандай жан екен-дігі көрініп
тұрғандай. Ол мыңдаған малға ие бола тұрып, өзі-не-өзі сараңдық ... ... киер ... ... ... ... арманы жоқ. Мал дегенде ар-ұя-тын, адамгершілігін
аяққа басуға дейін барады. Оған ... да ... ...... ... ... бала көрмеген Қарабайдан Баян туады. Бұл қуаныш
хабарды айтып, сүйіиші ... ... ... ... ... орнына, Қарабай
айып тағып, сөзіне қүліақ аопайды. Соида әйел тұрып:
Қартайғанда көріпсіз бір перзентті, Шыныменен бір шапан бермейсіз бе? ... ... ... ... ... ... ... сү-йінші сұрадың
деп жазалайды, сегіз өрме бұз.ау тіс ... ... ... ... ... ... Бұл Қарабайдьщ адамгершіліктен айрылған, кісілік сезімі
жоқ жан екендігін де ... ... ... ... мың ... сойьш жерлік мал таба
алмағандай, Сарыбайға буаз маралды аткы-зуынан да көрінеді. «Буаз ... обал ғой, ... екі ... еді, буаз ... ... ... ... деген Сарыбай сәзіне Қарабай құлақ аспайды. «Буаз маіралды атып
бермесең, құдалықтан кетемін»,— деп Қарабай өкпе сөзін айта-ды. ... ... ... ... атады. Қара-бай маралдың өлген, өлмегеніне
қарамастан ішін жарып, екі бұ-зауын тірілей мөңіретіп алып шығады да: «Үйге
апарып бір тоя ... деп ... ... Сол жерде тіл тартпай өліп кет-
кен құдасы ... да ... ... ... ... саба ... альш, құдасы-на бата қылуға шығады.
Бірақ ол Сарыбайдың үйіне бірден ба-
рыи іүгпгпмі, ллдымен салт барып біліп қайтады. ... ... ... ... жұтар жалмауыз туыпты деп, Тантық шал Бақа айғырға міне ... ... ... ол тоқсан сабасын пышақпен ... ... ... Сарыбайға берген антын бұзады да: «Жетім улға қызымды бермеймін»,—
деп кеше жөнёледі. Ақты төгіп ке-сепаттық жасаса, ... ... ... ... мейірімсіздігі, пейілі таірлығы, қара жүректілігі мұиымен ғаіна
емес, ... ... ... ... ... ... де көрінеді. Ол
балам екен деп Біаянва іәкелік жылы мейір білдірмейді, қайта одан мал артық
деп түсінеді. ... ... ... қаша ... ... ... ... көреді, Бетпақтьщ шөліне кезігеді, малы қырыла ... ... оған ... ... ... ... едім, кез келесің, Қодар батыр ман едім, оен көресің. Мен
шөлдетпей Бетпақтан алып шықсам, Қанекей, ақысына не бересің,—
дейді. Бұған ... ... ... ... ... қыз берейін»,— деп
айтып салады. Қодар: «Асыранды қыздарыңды алмаймын, тек Баянды ... ... ... ... ... ... мал алмай, Баянды ғана
сұрап отырғаны-на іштей көңілі толған және ... да ... ... ... Қодарға жалғыз қызы Баянды бермек болып ... ... адам ... сүймеген, мінез-құлқы, іс-әрекеті тұрпайы Қарабайды
жыршы ақын аса айқын етіп ... оның ... ... ... ү.сті-үстіне күшейте түседі. Ақыр аяғында Қарабай екі жастың
еліміне се-бепкер болып шығады. Сондықтан да халық жыры ... ... ... ... ... үшін ауыр жазаға бұйырады, бүл
Қарабай сияқтыларды жек көрген ... ... ... ... — Баян ... жырының барлық вариантта-рында айрықша орын алған
жағымсыз кейіпкердіқ бірі—Қодар. Оның кім екендігі әр ... ... Шөже ... ... ... көшіп келген Қарабайды ноғайлының
биі Сұлтанғазы ... ... ... сол ... ... дей-тін атақты
байдың мырзасы Қодар да келеді. ... ... көзі ... ... ... таң қалысады. Осы кезде:
Жалғызы Шақшақ байдың Қодар ... ... ... көзі ... отырған Баянға көзі түсті, . ... кере ... ... ... ауызба-ауыз бір тілдесу Қодарға
жұмыс болды көкей тесті.—
Осыдан былай Қодарға Баян ... ... ... ... де ... ... Баянға қалай үйленудің жолын таба алмай сандалады. ... мал ... адам ... ... Қодар оған жалшылыққа тұрады.
«Тоқсан мың малыңды қандай жұттан болса да ... ... ... ... тек Б,ая,нды бересің»,— дейді Қодар. Малының шығын болмай-
тындығына және ... ... ... өзі жалданып отырға-нына, оның
еңбегіне мал сұрамай, Баянды сұрап отырғанына, ... ... да: ... деп уәде етеді.
Жырдың Н. Па«тусов, И. Қастанье баістырваін варианттарыін-да Қодар ... еді ... біз ... ... ... ... Баянның сұлулығын Қодар естиді
де, Баянды іздеп шығады. Бұл кезде Қарабай ... ... ... ... ... ... ... түседі.
Арқадан қызы сұлу бай көшті деп, Торғауыттан бедеумен Қодар салды,—
дейді. Қодар Қарабайды шел далада кездіестіреді де: «Малыңды ... ... ... ... ... ... ... Малдан басқа ойы жоқ Қарабай
Қодарға Баянды беруге уәде етеді және қызының айттырып ... ... ... ... ... ... бермек болғанына сенген жэне Баян-ның
басы бос деп ойлаған Қодар қатты алданады. Ол ... ... ... ... ... ... Шел дала-дан құдық қазып, Қарабайдың тоқсан
мың жылқысын қауғамен суарады.
Антұрған, білдірмейді Қодар жасып, Әр ... жуз ... ... ... ... су шығар құдығының Суы жоғын толтырар меспен тасып,—
дейді. Бойы он кез, жауырыны үш жарым кез, сыңар ... қол ... алып ... ... ... деп ... ки-мылдайды. Ол белгілі мөлшерге
дейін жырда қайраты мол, қа-ра күш иесі ... ... ... — Баян сұлудың бүгінге дейін сақталып .келген мұнарасы,
олардың ... ... ... ұн ... ... туралы жарңын түрде
айтылатьін аңыздар, апос жырлар да аз ... ... ... — Баян ... ... ... ең ескі ... XVI ғасырдың соңында Ораз-мамбеттің
архивінде сақталып келген. Ол архивті жақсылап пайдаланған Хусаин Файзханов
В. Р. ... ... ... ... ... ... ... Акад.
наук. фонд 777, оп. I, д. 37 № I).
XVIII ғасырдан бері қарай ... ... — Баяп ... ... әдемі
жырлаған атақты ақындар — Орманшы Сақау аңын, Жанақ ақын, Нысанбай, Найман
бала, тағы ... ... ... XIX ... бас ... елге ... Қазақша ескі ңолжазбаларды аса ңадірле-ген кісінің бірі А. А.
Сперанский, инженер Беленицин еді (1822). А. А. ... ... ... бір ескі ... ... барлығы 30 беттей. Сперанский ... ... ... ... мен аудармасын Александр І-нің кеңесіне
жібереді. Ол бүгінде ... ... ... ... XIX ... бас
ңезінде қазақ-
ша жазылған қолжазбаның ең ескісі «Едіге жыры», ... ... — Баян ... «Боз ... ...... (1817 жылыҚазанда басылды),
«Нәсіпнаме қазақ», «Қара тау» —«Ақтабан шұбырынды», «Шыңғыс наме», ... ... ... «Жан-жануарлардың дауласқаны» («Тышқанның
ёсиеті»), тағы ... ... — Баян ... ... XIX ... ... арабша жазылған бір
ңолжазбасын бірінші рет ... ... ... инженер И. Беленицин
(1825 жыл). Ол ңазақша ... мен ... ... апа-рып, Сенатңа
тапсырады. Бірақ олар бүгінде ңандай жерде жатқаны ... ... ... ... көп ... Азия депертаментінің архивтерін тегіс қарау
керек. И. ... ... ... ... әр ... жүйрік бі-
летін, оқымысты кісі. Ол ... жыл ... ... ... ... ... Петерборға қайтып кетеді. Онда ба-рып Сенатта Азия ... ... ... ... тіршілігі, әдебиеті, халықтық салты
туралы лекциялар оқып жүреді. Петербордың көп ғалым-дары «Қозы ... ... ... ... ... ... ... Кейін астроном В. Федоровтың «Қозы
Корпеш — Ваян сұлу» аңызын жазьш алуы да (1838) осымен байла-нысты.
Бұл кезде «Қозы Көрпеш — Баян ... ... аса ... түрде жырлаған
аңынның бірі — Болат Ғұбайдуллаұлы ... Ол ... ... ... екі рет ... (1824, 1828 ... Осы ... Сенат оның «Қозы Көрпешті» айтатынын естіп, әдейі жиы-лыс ашып,
Болатқа «Қозы Корпеш» жырын ... ... оны бір күн ... үш күн ... ... ... ... таң қалады. Бұл әңгіме Петербурға
тегіс жайылады. Болатты ... ... озі ... ... Болат оның
алдында да ағыл-тегіл жыр төгеді, қасында тұр-ған тілмаш орысшаға аударып
отырады. Болат Уәлиханов 1865 жылы ... ... Оның ... ... .жырын аіітңаны сол кездегі «Северная пчела» ... ... ... ... ... ... ... әкесі «Қозы Көрпеш» жырының
көп вариаитын жинап ал-ған, кейін оған Шоқан да өз ... ... ... ... Баянауыл нұсңасы, Жанаңтың, Шоженің ... ... ... ... бас ... ... ... аңызын ең алғаш орыс тіліне ... Н. М. ... еді. Ол ... соң оның ... бір ... басылып
шықты.
В. В. Радлов «Қозы Көрпеш» жырының түрлі тілде ай-тылатын нұсқаларын жиған,
оның ішіндегі ең ... және өте ... ... ... ... жазыльш
алынгап.
«Қозы Көрпеш — Баян сұлу» жырының екі ... оның ... ... ... ... ... және Шөже айтқан нұсқаны (1864) И. Н. Березйн
өзінің хресто-матиясына кіргізеді. Бұл ... де ... ... Н. Ф. ... түскен нұсқалар еді
«Қозы Көрпеш — Баян сұлу» жырының ңысңаша мазмұ-нын орыс тілінде айтьш
берушілер Е. ... А. М. ... П. М. ... В. А. ... Ф. ... М. В. ... Н. Я. Коншин, Ив. Тараканов. «Қозы ... Баян ... ... аса ... бага берген галым-ның бірі Б. А. Куфтин. Ол
кісі «Қозы Көрпеш» жмрын ңазақтардың «Ромео — Джульеттасы» деп ... Қозы мен ... ... қосылуына зұлым күштердің қарсы болғанын,
мүның ақыры ғашыңтардыц өлімімем біт-кенін, олардыц ... ... ... ... саңталып келгенін, ол халық ортасында сондай әйгілі, ... ... ... «Қозіы, Көрпеш— Баян сұлу» әңгімөсін әдемі тілмен айтып
беруді ойласа да, көп жерін ... ... ... ... ... Мұнда тек
жырдың аты ғана кел-тірілгені болмаса, сюжеті тегісімен автордың өз ойы.
«Қозы ... — Баян ... ... орыс ... ... рет ... көңіл
бөлген Лазарев институтының студенті Федор Ардашев. Ол туралы мәліметті ... ... ... коруге болады. Алайда, бұл жырды орысшаға одемі
аударған тек Георгий Николаевич ... Ол ... ... бала кезінен біле
бастаған. Оның туып ескен жері бүгінгі Көкшетау облысы, Шучье ... ... ... ... ... мектепте оңып, ңазақша судай біліп ала-
ды. Оған өте жақын болған ағайынды екі бала ... олар ... ... жүреді. Кейін ол Тобыл семинариясында оқып, әдебиетке
қызығады, таланты жоға-ры өрлеп, өз ... ... етіп жаза ... ... ... кезінде аңындық шығармалар жазады. 1913 ... ... эпос ... ... ... ңұлшына ңолға алады.
«Меніц — дейді аңьга,— қазақ орта-сына көп ... ... ...... ... өзі-нің тарихи негізін әдемі сақтаған көркем ғажайып аңызды
өлеңмен айтып бергім келеді». Аудармашының апасы Т. М. ... оған ... ... жинап береді. Алғашңы ңолжазбасының кіріспе сөзінде
ақын былай деген: «Қозы ... — Баян ... ... халңының
толңынды
күймен жырлайтын махаббат жыры. Тілі ... ... ... оны кең ... жеткізіп, асқан жыршылар оны ... ... ... ... ... Георгий Николае-вич әпостыц әр түрлі
вариантын іздейді. Аягөз бойында тұ-ратын Қозы ... — Баян сұлу ... оны ... ... ... ... тастан салынған, биіктігі 10
құлаш. Ол сондай қадірлі дүние, қазақтар оның ңасынан от-кенде жәй отпейді,
көп ... дұға ... ... ... ... драма туғызған
қаһармандарды есіне түсіреді. Бір ... жері Г. Н. ... В. ... ... ... ... ... Көрпеш кешені XVII ғасырда са-
лынған болу керек» деп тұжырым жасаған.
«Қозы Қорпеш — Баян ... ... ... ... оныц ... ... ... Но-ғайбай ақынның шығармасы (Тарбағатай), И.
А, Аничков-тың, А. Н. Харузинның ... ... ... — Баян ... Ақмола облыстық газетінде басылып шыққан халың аңызы жырдыц Жанақ
айтқан варианты. Жанаң ... не ... не ... не Г. ... ... ... Т. М. ... естелігіне қара-ғанда Жанақ
ақын туралы да әдемі сөздер жазып ... ... ... — Баян ... Жанаңқа Қү-нанбай мен Солтыбай жақсы ат пен жібек шапан сый тарта-
ды.
Г. Тверитинның «Қозы ... — Баян ... ... ... ... ... ... естіген Г. Н. По-танин жас ақынға көмек көрсётуді өзіне міндет
етіп қояды. Бұл ... ... Г. Н. ... мен Т. М. Фарафонтова-ның
жазысқан хаттарында ашық суреттелген.
Бір хатында Т. М. ... Г. Н. ... ... ... ... көріп қатты қуанады, «казахи очень милы» дейді. Одан әрі «Мой
старший племянник, ко-торый написал в Козу ... в ... ... ... в ... августа. Я ему написала Ваши указания и советы»,— ... ... ... отырып Г. Тверитин 1913 жылы «Қозы Көрпеш — ... ... ... вариантын өлецмен жазып шығарады. Оған кіріспе сез
жазған Т. М. ... бұл ... 1840 жылы ... архивіне тапсырған.
Жырдың Жанақ айтқан негізгі нұсқасы ең то-лық, ең коркем түрінің бірі. Оныц
мазмүны — ақынның кі-ріспе ... екі ... аңда ... ... ... о
клятве), Сарыбайдың толғауы (песня Сарыбая), ... ... ... ... ... о ... қарт бақсының
толғауы (песнь старого баксы), Қодарқұл (песиь о Кодпр-куле), Баян туралы
жыр (песнь о ... ... ... жыр ... о Козыке), махаббат туралы
жыр (песни о йюб-ви), Тазшаның жырлары (песни тазша), Баянның жыры ... ... ... жыр ... ревности), Қоаы Көрпештің өлімі, кек алу
жыры (песнь о мщении), жоқтау жыры (песнь плача), Баян ... ... ... о ... Баян ... ... жыры (песнь джиги-та). Барлығы 183
бет. Жанақтың нұсқасын әдемі ... ... ... ... жерлерінде
қазаңтың рухани тір-шілігін өз ойынан қосып отырады. Аудармашы бірінші ва-
риантты толық бітіп болған соң оны ... ... Г. Н. ... В. ... В. А. Вересаевке, В. А. ... ... ... В. В. ... ... ... аңын ... Вам прелестную
киргиз-скую поэму «Козу Корпеш и Баян сулу» деген.
Осы жіберген нұсқаның бір данасын әлі ... Г. Н. ... ... ... ... тұр. Бұл ... ... Н. М.
Ядринцевке сыйға тартқаи, Жанақтан жазып алған нұсқасына ұңсайды.
Г. Н. Потанин 1914 жылы ... ... Т. М. ... ... ... деген: «Рукопись Вашего племянника я передал двум ... ... ... про-читать и сказать свое мнение. Через пять дней поеду в ... ... ... в ... ... рбщества. Там поживу
неделю. Вернувшись и сам прочитаю ... ... и ... Вам о своем
впечатлений». (Гос.Ли-тер. музей на Б. Якиманке, ... Г. Н. ... ... ... Г. Н. ... «Қозы Көрпеш — Баян ... ... ... алмады. Ол тек совет дәуірінде, 1927 жылы Қызылорда
қаласында басылды. Оған сол ... ... ... ... С. Садуақасов ал-
ғысөз, В. В. Вяткин рецензия жазған. Ақьш ... бұл ... ... алғы ... ... екі рет, ... бір рет (1949)
жарыққа шығарды.
«Қозы Көрпеш — Баян ... жыры ... ... айтуымен • қатар қолжазба
түрінде де коп ... ... ескі ... ... ... ... да, кейбіреулері бізге келіп жеткен. Олар ... де ... ... ... саналады. XIX ғасырдың ішінде XX ғасырдың басында
бұл жыр Қазан ңаласында же-ті рет басылып шығады (1878, ... ... 1905, 1909 ... Саудагерлер оны ауыл аралап жүріп сатқан.
Жырдың көбірек тараған кезі әсіресе біздің дәуір. Жыр-дың Бенсембай ... ... ... ... ... ... екі рет жариялады, кейін
бүған халың ақыны ... ... ... ... ... ... ... «Қозы Корпеін — Баян сұлу» жырының варианттарын біріктіріп
шығаруы қосылады. ... ... ... ... ... ... ардақтайтын «Қозы Көрпеш — Баян сүлу» жы-ры — халық
өнерінің бір ұлы ... оның ой ... ... ... жарқын
бір үлгісі екенін көреміз.
* * *
Қазақ әдебиетінде ғасырлар бойы ... ... ... келе жатқан «Қозы
Көрпеш — Баян сүлу» жыры — ең ескі ... ... Ол ... ...... тайпаларының арасында көп тараған бір ғажайып
оқиғаның сюжеті. Бүл аңыздың ең ескі ... (б. э. III ... ...... ... алтыннан ңүйылған ескерт-кіш ретінде ... ... оның ... екі жастың ... ... ... бүл алтын бейне XVIII ... ... ... ... ... ... ... Алтай тауьша таяу жер-
ден табылған. Ол бейне бүгін де ... ... түр. ... ... бүл ... алтын бейне біздің заманымыздан III ... ... ... ... Ол ... ескі жазуларда «кошпелі елдің дем
алатын ағаш тү-бі» деп атаған. Қазақ пен алтай тілдерінде «Шоқ (чок) ... ... ... Шоқтеректің түбі, онда отырған жігіт пен ... ... ... ... түсірілген суреттің не-гізгі фоны — жапырағы көп шоқ
терек. Оның ... бір жас әйел мен сақа кісі ... ... ... өліп ... алып ... ... Оның басы жас әйелдің
ті-зесінде, ңүшағында болса, аяғы, бөксесі сақа кісінің ... ... ... ... екі атты бір ... үстап отыр. Ағашта өлген
ердің садағы ілулі, оның іші толған же-бе, олардың қауырсын басы ... ... түр. Әлгі ... ... кигені ңазақша елтірі
борік, ... ... ... ... тас ... ... сияқты екі жа-
ғына созыла түскен. ... ... ерте ... ... ... ... ... шығып түр, үстіне ки-гені кебенек, бір қолымен
өліп жатңан ... ... ... ... ... бейнесі, киген ңарқарасы
Пазырықтан шық-қан қарқараға өте ... ... ... кісі орта ... ... ... елтірі бөрік, үстінде қысқа
бойлы кебенек. Әйел мөн юкеуі ұл)ы қайғыға түсіп, өліп ... ерді ... ... жүтендері өте сыпайы, ер-тоқымы үзеңгісіз, ерте ... ... ... ... ... ... ер-тоқымға өте
уңсас. Ердің үстінде былғарыдан жасалған әдемі ... ... ... ... ... ... тізгіні мен шыл-быры бірдей көрсетілген.
Бұл ... ... ... ... ... ... мен (V—III)
замандас болуы өте ңызыцты. Ол сол ... ...... ... еске
түсіретіи сирек белгі.
Мұның ең таңқаларлық жері — сюжетінің ерте дәуірдегі көпшелі ... ... ... ... ... бір ... еурет
екендігі. Саң, ғұн, үйсін дәуірінде ... ... ... ... ... ... оқиғаның молынан туатын йКӨрі, халың ойында ... ... ... ... ... ... алып ердің күш жпып шынығатын
жорі, өзімен бірге ... да ... ... Алып ер ... ... ... ұйқыға батып, ғажайып түс кореді, өзі-нің сүйген жары,
қалыңдығымен кездесіп, көп ... ... ... Жау ... өлген ер
әрқашан Шоңтерсктің тү-бінен табылады, өлген ердің қалыңдығы Шоқтеректің
түбін-де ... ... ... ... ... — ескі ... жасалған алтыннан құйылған Шоқтеректің,
онда отырған адамдардың, оиың ... ... ... ... ... мен ... елі ... эпос жырында осы күнге дейін аса жкрқып түрде
сақталып келгендігі. Қазақ жыры «Қозы Көрпеіп — Баян сұлу» мен ... ... ... ... ... ... елі ... ең ескі аңыз, атақты ёр Алтын
мүйіздіц баспа-насы, ол атын осы араға ... өзі ... ... ... ... ... Шоңтеректің түбінде отырьш музыкалық екі түрлі
аспаппен күй тартады. Оныц күйін тыңдауға жүтіріп аң да ... ... құс та ... ... ... «Шоқтерек» Қозы Көрпенпің жа-татын
киелі орыны. Телеуеттер айтатын Қозыкеннің мекені 1830 жылы Н. И. Потанин
(әкесі) жазып ... ... ... ңыз бен ... ... бір ... ... бойында делінген. Байдың қызын бір жігіт алып ... ... қуып ... ... ... қыз жігітті қорғаймын деп оқңа
ұшады. Жігіт жүгіріп ... ... «Шоқ ... (Шоқаман) деп ... ... ... ... ... келіп сонша көп жылағандықтан, өзеннің аты — Атасу деп
аталған ... ... стр. ... ... ескі ... ... мотив — эпикалы геройлар-дың ұзаң ұйқыға
берілуі. Қазақтың ... ... ... түбінде тоғыз ай, алтай елі
айтатын Ақ-тойшы бір-неше жыл ұйықтап жатады, Қозы ... ... ... қатты ұйықтап жатқанда Қодар келіп атып кетеді. Баянның сөзі.
Бір пәледен құтылып қаша ... Қара ... ... аша ... ... ол итке қылар едің ¥йықтап жатып Ңодарды ата алмадың.
(Құсмүрын варианты)
Алтын бейнеде көрсетілген атаңты сюжеттің мотиві қа-зақтар жырлайтын «Қозы
Көрпеш — Баян ... ... тура сол ... ... ... өліп ... ... Баян сұлу мен ағасы Айбас келіп, екеуі оны
көп заман әлдилеп отырады, екеуі де мұңды ... ... гой ... Баян ... Болады осы арада замаи ақыр. Зар жыламай
не ... ... ... ... ... өліп жатыр. Баяи жары қасына барды
дейді, Басын бұрып мойнына салды дейді Қодар құлды ... ... ... ... ... жоқтайды енді. Жатырмысың, бауырым, жер бауырлап. Қара
жұиді қамыс оқ оны ауырлап. Шыбып ... бар ... тұре ... Баян келді
қасыңа ңұстай зырлап.
Баян сұлу Шоқтеректің түбінде Қозыкені құшақтап отырып, жасағаннан оның аз
күнге тірілуін сұрайды. Тілегі ... ... Бір ... ... уш ... ... дүние көреді. Баян да армансыз құшып, сүйіп қызыгы-на
батады.
Үш күндік Қозыкені жап ... ... ұш күн, үш түн ... ... бір ... ... жеті ай тіріледі. Қозыке дүтше-ге келіп, төңіректің
көп ... ... ... ... ... жері ... ... барып,
анасын, туысқандарын, еліи көреді.
Жасатанның қылыгы күшті дейді Сырлы аяқңа бал құйып ішті ... ... ... ... ... тебірене түсті дейді. Мекең қылды
сол жерде Шоқтеректі, Жеті ай бойы қыдырып Қозы Көрпеш. Шарқ үрып ... ... күні Қозы ... — Баян сұлу ... ... отырғанда, олардың
алдына ардакүрең меп бақаайғыр жетіп келеді. Ғашықтар екі атқа мініп еліяе
тартады.
Екёуі ... ... киім ... ... ... ... ... Ңозыке
күрең атты өзі мініп Сарыбайдың ауылын іздеп жүрді. ... 1854 ... ... деп жүрді ... ... ... екеуі Сарыбайдың еліне жетеді, ха-лыңтың сол кездегі
жорасы бойынша, Қозыке қыз алып келген күйеу ... ... ... отырады,
Баян сұлу жүгіріп Сарыбайдың үйіне келеді.
Қозыке күйеу болып түзде қалды, Баян сүлу жарқылдап үйге барды. Сарыбай ... ... ... ... ... зар ... 1864 ... бәрі жиылып, Қозыкені ауылға гілып ксліп, тегіс ңуаньісады. Зарығып
көрген әке мен шеше баласып бауырына басып, армансыз ... ... ... ... мен Баян атын, Ңолында жүзігі бар ңызыл алтын. Аман-есен
келген соц ... қып, ... ... ... ... бір ... (Шөже, 1864 ж.)
Екінші бір ... ... ... ... ма жаралып бұлар сынды Қозыке мен Баянның көңілі тынды. Үлкен
шүлен той берді жұртын жинап, • ... ... ... ... ... шашты әзіз түске кіріп, Аягөздің басына барасың деп Қозыке мен
Баянға аян берді.
(Жусіп ... Бұл ... ... ... — Қозы ... пен ... ... олардың жаңадан ңызық өмірдіц құша-ғына кіруі. Бұл сарынды М.
П. Грязнов ерте ... ... ұлы ... деп санайды. Алып ерді жаулары тірі күнінде
өлтіре ... оның тек ... ... ... ... да ... ... да «Қозы Көрпеш — Баян сұлу» жыры мен ... ... ... ... елінің әфсаналарында өліп жатқан алып ерді тірілтуі жиі кездеседі.
Алып ерді тірілту үшін сұлу қыз ... атқа ... ... ... ... ... су ... табады. Соның бірі— Алтай аңызындағы Қозы Эркештін
тірілуі. Алып ер Шоқтеректің ... жау ... ... ... Байым-Сур
(Баян сұлу) дереу тірілтіп алады. Шоқ-теректің түбінде Байым-Сур ... ... екі аты ... Бұл да ... сөз ... ... қүйылғаи
Шоқтеректің суретіне үқсас. Демек, «Қозы Көрпеш — Баян сұлу», «Қозы Эркеш»
сюжеті де сол алтын ілгек ... ... ... ... зам. V—III ғ.
бұрын).
«Қозы Көрпеш — Баян сұлу» жырын XIX ғасырдың бас ... ... ... аузында жарқын түрде сақ-талған Шоқтеректің бейнесін де ұмытпаған.
Оны белгілі суретшілерге ... ... ... ... ... Баяиды
әдемілеп бейнелегеннің бірі поляк суретшісі Кварт-лей Шоқтеректің ... ... ... ... ке-ліп тұрған Айбас — үшеуі Ңозы ... ... ... ойға балқып отырғаидай. Соған ұқсас әдемі
суретті Сыр бойының қазағы ... ... ... XIX ... ... ... ... түсірген Д. К. Зацепин. (Гос. истор. музей,
альбом Зацепина,
№ 30).
«Қозы Көрпеш — Баян сұлу» жырын Алтай ... ... ... ... көп үқсас-тық бар екені көрінеді. Мұны марқұм ... пен С.С. ... та ... Алтайда «Қозы Көрпештің» екі
варианты бар, ... бірі ... ... ... жыр, ... ... айтылатын «Қозыке меп Баян»— бұлардың ... ... ... ... ... ... — Баян сұлу» жырына өте жақын.
Айырмасы — ... ... ... ... ... ... ... алтай мен қазақтар аіі-татын ұлы жырдың ... ... ... бірдей. «Қозы Эркештің» бас геройлары Байым-Сур
(Баяп сүлу); Қодар уул (Қодар құл), ... хан ... ... Ақ хан, Ақ бөке, қазақтарда Ақ хан, екінші аты ... ... ... ... ... — Баян сұлу» жырының кейбір ескі
варианттарында оның бас ... ...... Сарыбай — Ақ ... ... елі мен ... да ... айтады. Тегінде ескі
дәуірдегі эпос жырында солай аталғаи болу керек.
Көп ғалымдардың зерттеуінше алтай еліндегі әпоо ... ең ескі ... ... және ... мен ... ... ұлы ... анасы баласының қиып,
үзақ, ауыр жолға шығуына қарсылық ететіпі ңазақ ... бұл ескі ... ... ... ананың жаяынуы, тілеуі ретінде не «ақ сүтімді
көкке сауамын» деп қарғыс айтуы түрінде ... ... бөрі ... жетіп Онан қалай құтыларсың, қайран балам?!
Мұндай сапарға ... ... ... де ... ... Әй ... қайт ... жол көрінбес, Ңарабай барғанменен қызын бермес. Ата
тілін тыңдамай көткен бала Жолынаи аман ңайтып, үйін ... ... ... ... ... елі ... ... жақынырақ.
Қозы Көрпешті сескслдіру үшін анасы оның ... ... ... ол неше
алуан кедергіні көрсетеді, біресе бура болып шайнамаңшы ... енді ... жүре ... ңою ... ... біресе, тасып жатңан өзенге
айналады. ... ... Қозы ... еш біріне богелмей өте береді. (Г. К.
Гинса жазып алған нұсқа).
Алтай елі айтатын «Қозы Эркеш» ... ... ... ... миф бола
бастаған, Анасы баласының бет-теген жолынан қайтпайтынын білген ... ... ... ... та шығады. Мұның бәрі эпостың оскі дәуірде
пайда болғанын сыпаттайды.
Екінші ескі мотив — Қозы Көрпештің ... хап ... ... ... ... сарын «Қозы Көрпеіп — Баян сұлу» жырында да орын алған. Қозы Көрпештің
тазша болып жүргені Қодарға өте ұнайды, ол ... ... дос ... Қозы мен ... ... ... оты жана ... Қодар оны
біліп қойып қатты ңызға-нады, Қозының жауы болып шығады. Бір күні ... мен ... ... ... алуды ойлағанда, Байым-Сурдың комегімен ... ... ... ... ... түбіне барып жатады,. Бұл ... ... тура ... ... ... ... жырында Баян сұлу-дың
боз торғайы болады. Ол қүс Баян мен Қозы Көрпешті хат ... ... Бұл ... ... ... ... ... Эркештің» бір варианты «Қозыке мен Баян». Онда ... ... оны ... ... бірдей. Демек, алтай елі «Қозы Кер-пеш — Баян сұлу»
жырын ғасырлар бойы ... ... ... ... — Баян ... жыры ... ... елдердің
көбінде кездеседі. Олар қазақтар, алтайлықтар, ... ... ... ал ... ... аты ғана ... Н. Потаниннің бақылауынша да «Қозы Көрпеш — Ба-ян сұлу» жырының бір
қызық ертегісі телеуіттер ... ... ... ... қалай пайда
болғаны бел-гісіз. Бір анығы сол телеуіт вариантын озге алтайлықтардан
болуге болмайды, бәрі бір" ... ... сол ... ... жырымен де
үндесіп отырады.
Ескі дәуірдегі түркі-монғол халықтарының эпос жыры тек ... ... алып ... ... асқан бейнесі алтыннан, қоладан, күмістен әдемі
сурет болып жасалып та отырған. Алтыннан, қоладан құйып мүсін ... ... ... ... бір түрі.
«Қозы Көрпеш — Баян сұлудың» ескі ... ... ... заманымыздан екі
мың жылдан аса бұрын шыққан. Сол кездегі кошпелі ... бұл ... ... ... ұрпаққа айтып, біздің дәуірімізге дейін жеткіз-
тен. Бергі кезде ол коп ... ... ... жаңа ... ... ... ол ... озінің түбегейлі мазмұнын сол қалпында сақтады.
«Қозы Керпеш — Баян ... ... қай ... шық-қанын жақсылап айыратын
белгінің бірі оның күмбезі. Бүл күмбез оте ерте ... ... ... ғұн ... не ... ... кезінде тұрғызылған белгі. Оны
күмбездің ... жақ ... ... ... ... ... Тас-тан
дөңгелек үйлер, мұнаралар жасау ғұн, ... ... ... ... ... ... пен ... тобесінде күмбезі бар ондай дөңгелек тас үйлерді,
«дың», «діңгек», «үй тас» деп ... ол ... ... пен ... тілінде
сақталған. Дөңгелете салған тас үйлер жазды күні отыра-тын кигіз үйге
ұқсайды, асты ... ... биік ... бар, ... ... ... түрады. Қазақтың көп жырында айтылатын «еңсесі биік ақ ... ... осы ... ... ... ... туған. Тастан
жасалған дөңгелек үйлердің архитектурасын ту ... ... ... ... ғүндар, үйсіндер, қаң-лылар. Түрік ңағанаты кезінде ол ... ... ... Бұл ... ... жаз күні киіз ... ... қарсы киіз
үйге ұқсатып жасаған жылы үйде отырған. Рум жазу-
шыларының бақылауынша «саңтар ... ... ... үй ... оның
төбесін көтеріп, үйдің жоғары екі бүйі-рінен тесік қалдырады». ... Ңозы ... — Баян сұлу ... тура ... ... ... мұндай үйлер. әсіресе Қазақстандағы ескі дәуірде қоныстанған ... ... көп ... ... тарихи дәстүрі бойынша, байтақ сахарадан Европа жеріне ауып
барғанда осы ... ... ... ... ... ... ... доңгелете жасаған үйлерді көп тұрғызады* Мұны жақсылап жазып
қалдырғаи рум ... ... ... 11 ... Феофилакт
Симокатталар. Сонымен қатар олар гүігдардыц әлеуметтік тәртібін, Орта
Азиядан алып ... ... ... ... ... ... ... туралы Прокопий: «На море ... ... ... ... ... они называют Мола. Местнооть между ... и ... ... ... деп ... ескі дәуірде жасалған қамалдың қалдыгы XI— X ғасырдың ... ... ... ... ... тау көлінің бір жарты аралында саңталып
келген. Тұтасынан ңоршалған ... торт ... ... ... ... ... ... әрі биік болглм, бірақ жел үріп, су шайып жермен
жексен еткен.
Феофилакт Симокатта ғұндардың бір ... ... ... жазған. Ауарлар
қырдан ауып, 560 жылы Дунай ... ... ... туыстары ғұндарға
қосылады. Мүнда келген соң олар өздерін «ауар» деп ... ... ... ... ... ... ауар ... Европаға келісімен Дунай өзені бойында тастан ңалап шығарған
доңгелек ... ... ... сала бас-тады. («Кругообразные земляные
укрепления, кольца»). Жазушының айтуынша Карл Великий әскер ... ... ... ... ... ... ... корсетуінше ғұн — ауарлардың дөң-гелек үйлерін немістер
«хиринга» деп атады. Оның сырты арық ... ... ... «В ... ... ... богатства, полученные ими (гуннами) в день ... ... ... этих ... ... ... в ... Венгрии» дейді зерттеуші.
Әдемі сарайлар, .храмдар, берік қамалдар, тастан салған дөңгелек үйлер
Орхон жазуларында да ... ... «тас қию» ... мүсін тас жасау шеберлігі, безеу ... ... орда ... ... ... қамал, шатыр, «барақ үй» (тұрғызатын
үй), қақпа, есік олардың әдемі суреттері: ... тас ... ... ... Бұл ... кобі ... тілінде әдемі сақтал-ған.
Ғұн, үйсін дәуірінде тастан доңгелетіп салған үйлердің: ңалдығы бергі кезге
дейін сақталып ... ... кеп ... жері ... ... Кеңгір өзендері-нің бойы, Жетісу, Аягоз бойы, ... ... ... ... ... (Дың-Қорған).
Жетісудағы ескі дэуірден ңалған сәулетті құрылыстың бірі — Дыңгек. Ол ... ... ... ... ... 8 ... ... сазы дегеи жерде тұрған. Қазір Дыңгек жойылып біткен. Ол енді ... Н. ... В. В. ... В. И. ... ... жазулары арқылы мәлім.
Ескі бір мұнараның қалдығы Нұра озені бойында, Қарт ... ... ... ол ... «Қарабай-дың қорғаны» деп атайды. Бұл
күмбездің қүрылысы да Аягоз бойында тұрған Қозы Көрпеш — Баян сұлу ... ... ... ол ... ... ... тек тастар-дың ізі жатыр.
Тастан оріп жасаған биік дың архитектурасының жиі кездесетін жері ... оның ... ... ... Бұл ... онға тарта не бүтін, не
бұзылып ... ... ... ... Ең ... дың ... ... өзенінің сол жақ бетінде, биік белестің үс-тінде, Жезңазған
қаласынан 50 километр теріскейде түрады. Ол туралы әдебиет өте бай. ... төрт ... ... (ірге), есігі күншығысқа і^араған, ... ... етіп ... ... ... ... ... Тағы да бір дың
¥лытаудың теріскейінде, Тамды өзенінің бойында, белестің ... тұр. ... ... Асты ... ... ... оріп ... оның үстіне
сүйірленіп шыға-тын биік күмбез орнатқан. Үйдің жалпы ... ... ... ... ... еріп ... ... да түрі Қозы Көрпеш — Баян сұлу
күмбезінен ... ... ... оны ... дың» деп ... ... қара ... тізіп шығарған. Оның бейнесі алыстан сәулеттеніп ... ... ... ... ... Сарысу, Кеңгір өзенінің басталар
түсында, оң жақ бетіндегі жазықтау белес-тің үстінде тұр; Қүрылысы жоғарыда
корсеткен дыңдармен ... ... ... жақ бетінде. Бүл оте ерте кезде
са-лынған болу керек, қалаған тастары арса-арса болып ... ... де ... ... ірге ... ... үш, еденнің калыңдыгы екі
метрдей. Осыған таяу 5керде,

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 41 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Тәжірибе мәліметтерін статистикалық өңдеу4 бет
Ұяң дауыссыздардың түрленім жүйесі107 бет
«Алпамыс батыр» жырының зерттелуі6 бет
«Арқалық батыр» жырының нұсқалары42 бет
«ЕСІМ ХАН» ЖЫРЫНЫҢ НҰСҚАЛАРЫ МЕН ТАРИХИЛЫҒЫ42 бет
«Ленгір-Баянауыл» автомобиль жолының технико-экономикалық негіздеу58 бет
«Олжабай батыр» жырының тарихи-фольклорлық сипаты3 бет
Азаттық жырының ақтаңгері5 бет
Айман - шолпан жырының типологиясы34 бет
Батыр Баян10 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь