Ағзалар экологиясы

КІРІСПЕ 3
АҒЗАЛАР ЭКОЛОГИЯСЫ (ЭКОЛОГИЯ)
1.1. Экологиялық факторлардың жіктелуі 5
1.2. Абиотикалық факторлардың әсерінің жалпы зандылықтары 7
ҚОРЫТЫНДЫ 29
ҚОЛДАНҒАН ӘДЕБИЕТТЕР 30
Кез келген ағзаға қоршаган ортада көіітеш экологиялың факторлар әсер етеді. Дәстүрлі жікте; бойынша оларды: абиотикалық, биотикалық жәні антропогендік деіі бөледі (3-сурет).
Абиотикальщ фякторлар ~ бұл тірі ағзага әсер ететін қоршаган орта жағдайларының коміілексі (тем-иература, қысым, радиациялық фон, ылгалдылың, ат-мосфераның, теңіз және тұщы судық тоиырақгьщ құ-рамы және т.б.)
Биотикальщ факторлар — бұл бір ағзалардың тіршілік әрекетінің басқаларына тигізетін әсері (бәсе-келестік, жыртңыштық, иаразитизм және т.б.)
Антропогеиді факторлар — адам қызметінің қор-шаган ортаға тигізетін әсерінің жиынтығы (зиянды заттардың атмосферага шығарылуы, тоиырақ ңабатының бұзылуы, табиги ландшафттардың бұзылуы және т.6.).
Берілген жіктелу шартты больш табылады. Себебі, темаератураны абиотикалық фактор ретінде қарастыр-сақ, ол тірі ағзалардың әрекетіне байланысты жмі өз-герііі отырады.
Мысалы, ауаның темиературасы +13ӘС-дан төмен-деген кезде бал араларьшың қозгалыстық белсенділігі артады, ал бұл ұядагы темиератураны 25—30ӘС-га дейін көтереді.
Жоғарыда келтірілген жіктеулерден басқа ағзалар-дың қоршаган орта факторларының әсеріне бейімдеу-шілік дәрежесін баілалауға негізделген (А.С. Мончадский) жіктелу бар.
        
        АҒЗАЛАР ЭКОЛОГИЯСЫ (ЭКОЛОГИЯ) КУРСОВАЯ
ЖОСПАРЫ
КІРІСПЕ 3
АҒЗАЛАР ЭКОЛОГИЯСЫ (ЭКОЛОГИЯ)
1.1. Экологиялық факторлардың жіктелуі 5
1.2. Абиотикалық ... ... ... ... 7
ҚОРЫТЫНДЫ 29
ҚОЛДАНҒАН ӘДЕБИЕТТЕР 30
АҒЗАЛАР ЭКОЛОГИЯСЫ (ЭКОЛОГИЯ)
Биологиялық жүйе ретінде аутэкология ... ген тірі ...... немесе микроор ганизм, оның қоршаған ортамен өзара қарым-қаты насын
зерттейді.
Қоршаган ортага ... ... ... найд болған, ягни оған мүраға
өткен табиғи орта меі адам ... ... ... орта ... ... бүл аізаны қоршаи жатқаі оның күйі мен ... ... не жз нама әсер ... ... ... ... ағзага әсер ететін ортаның элементтерін эко логиялық факторлар
деа атайды.
Экологиялық фактор дегеніміз - ағза ... ... ... ... ... ... ... ортаның кез келген элементі неме
се ... ... ... жіктелуі
Кез келген ағзаға қоршаган ортада көіітеш экологиялың факторлар әсер
етеді. Дәстүрлі жікте; бойынша оларды: ... ... ... деіі ... ... ... ~ бұл тірі ... әсер ететін қоршаган орта
жағдайларының коміілексі (тем-иература, қысым, ... фон, ... ... және тұщы ... ... ... және ... факторлар — бұл бір ағзалардың тіршілік әрекетінің
басқаларына тигізетін әсері ... ... ... ... ... — адам қызметінің қор-шаган ортаға тигізетін
әсерінің жиынтығы (зиянды заттардың атмосферага ... ... ... ... ... бұзылуы және т.6.).
Берілген жіктелу шартты больш табылады. ... ... ... ... ... ол тірі ағзалардың әрекетіне
байланысты жмі өз-герііі отырады.
Мысалы, ауаның темиературасы ... ... ... ... ... ... артады, ал бұл ұядагы темиератураны
25—30ӘС-га ... ... ... ... ... ... қоршаган орта
факторларының әсеріне бейімдеу-шілік дәрежесін баілалауға негізделген (А.С.
Мончадский) жіктелу бар. Бұл ... ... ... ... факторлар
үш тоііңа бөлінеді (4-сурет).
Ең ... тірі ... ... ... ... найда
болады. Мысалы, Жер шарының тікелей өз өсінен және Күнді айналуы немесе Ай
фазаларының ... ... ... ... қайталану циклдері Жердегі
тіршілікке дейін де болған, сон-дықтан да ... бұл ... ... ... ... олардың тұқым қуалау не-гізінде ертеден
қалыптасқан.
Темііература, жарық, толысуы мен қайту фактор-лары көіітеген мекен ету
орталарында ерекше орын ... Тек ең ... ... ...... ... бұл бірінші ретті факторлардың өзгерісі болмашы ғана. Тәжірибелік
зерттеулер жүргізгенде ... ... ... жарықта зертханадағы
жануарлардың мінез-қүлқы табиғи жағдайлардан өз-геше болатынын есеаке
алу қажет.
Екінші ... ... ... ... ... ретті факторлардың
өзгеруінің нәтижесі бо-льш табылады. Мысалы, ауаның ылгалдылығы ... ... ... ... фактор.
Су ортасы үшін еріген оттегінің, еріген түздар-дың ... ... ... агу ... және т.б. ... ретті аериодты факторлар
больш табылғанымен, ... ... ... ... ... ... Ағзалардың екінші ретті ... ... көіі ... ... жоң, ... ... бейімделуі анық
көрінбейді. Әдетте, екінші ретті ііериодты фак-торлар түрлердің белгілі бір
ареалдар ... ... әсер ... ... ... ... ... емес факторлар ағза мекен ететін ор-тада ... ... Олар ... әсер ... ... ... ... болыа үлгере алмайды. Периодты емес факторларға мысал
ретінде климаттық факторларды - дауылды желдер, ... ... ... ... ... ... айтуға болады.
Иесінің ааразитке тигізетін әсерін екінші ретті ііериодтың факторларга
жатқызу ... ... ... мекен ететін орта ретінде иесінің денесі
оның қа-льшты мекен ету ортасы болып ... Ал иесі үшін ... ... емес, бүл периодты емес фактор.
1.2. Абиотикалық факторлардың әсерінің ... ... ету ... тірі ағзага әсер ететін экологиялық факторлардьщ
көитүрлілігіне қарамай, олардың ағзаға әсер ету сипаты мен тірі ... ... ... ... ... ... жалііы заңдылықтарды
көрсетуге болады. Тірі ағзаларға экологиялық фактордың әсерінің қолайлы
немесе ... ... ең ... оның әсер ету ... ... жетісііеуі немесе шектен тыс көи болуы ағзалардың тіршілігіне қо-
лайсыз әсер етеді
Ағзаның ... үшін ... ... ... ... интенсивтілігін оитимум деи атайды. Көптеген түрлердің ... үшін ... ... ... ... ету ортасының факторларының қандай да бір ... ... ... экологшлың валентгілік деа атайды (5-
сурет).
Лгзапыц роак -циясы
mm ... ... ... эсер ... ... ... оитимум шамасына және эко-логиялық валенттілігіне
қарай ерекшеленеді. Мысалы,: тундрадағы қарсақ ауа темаературасының шамамен
80"С ... ... ... ауытңуына шыдай алса, ал жылы су шаяндары
судың ... ... ... +29ӘС) ... ... көтере
алмайды. Фактордың бір әсер ету шамасы бір түр үшін ... ... ... ал үшіншісі үшін төзімділік шегінен тыс ... ... ... төмен түрлерді стенобмонт-ты (грек тілінен
аударганда stenos — тар), ал ... ... ...... ... ... eyros — кең) деи ... Стенобионт-тылық ііен
эврибионттылық ағзада ... ... ... ... ... әр ... ... сииаттайды. Мысалы, темиератураіа ... ... ... ... концентрация-сына байланысты эври
және стеногалшіі; жарыққа — эври және стенофотты, тамаң түріне байланысты
эври және ... ... ... ... ... түрдің кең таралуына жағдай жасайды. Көитеген
қараііайьшдылар, ... ... ... да олар ... мекен
ету орталарында таралган. Стенобионттылық таралу ареалын ... жылы Ю. ... ... ... ... ... қажеттіліктерінің тізбегін-дегі ең әлсіз звеносымен
аныңталатынын ... Ол ауыл ... ... ... ... ... деген сүранысын зерт-теуге баіытталған
тәжірибелер жүргізді. Ю. Либих ... ... оган көіі ... ... Н2О және т.б.) ... ... бар ңоректік заттарга емес, оіан аз
мөлшерде ... және ... ... ... ... бор) ... екенін анықтайды.
Қазір Либих ережесі шектеуші фанторлар заңы ... ... ... деи аталады. Бүл заңды былай тұжырымдауга болады: экологиялың фак-
торлар жиынтыгьшда төзімділік ... ең ... ... ... әсөр ... ... тек жетісиеуі (минимум) гана емес, оның артық
мөлшері де (максимум) шектеуші әсер ете ... ... ... да ... ... ... ... 1913 жылы В. Шелфорд болды. Шелфордтың толеранттылық заңы:
Экологиялық фактордың минимумы гана емес, оның макснмумы да ... бола ... ял ... ... ... диапазоны толерант-тылық
шамасын (латын тілінен аударганда tolerantіa —шыдау, ... ... ... бір ... ... ... ... тұрақты жағдайда ұзақ уаңыт тіршілік еткен түрлер
өзінің экологиялық ... ... ... ... Ал, ... айтарлықтай ауытқымалы жаг-дайында тіршілік еткен
ағзалардың ... ... ... ... да олар ... ... жеке дамуында, олардың қоршгғ ған орта факторларынық
өзгеруіне сезімталдыгы жо-гары болатын кезеңдері белгілі. Мұндай кезеңдерді
қауінті ... деи ... Бұл ... ... ... ... және
онтогенездің бастаиқы кезеңі-не сай келеді. Бұл кезде ... ... ... шектеуші больш табылады. Ересек крабтар мен көатеген
теңіз жануарлары тұздылыгы төмен немесе тұщы суда да тіршілік ете алады, ... ... үшін ... ... тек өте тұзды су қажет.
Негізгі абиотикалық факторларға жарық, темиера-тура және ... ... ... ... К. ... (1842—1925): «Біздің
иланетамызда жүрген, ңозғалган, өмір сүретін нәрселердің барлығы күннен
жаралганң — деді.
Биосферадагы ең ... ...... тек ... гана ... ... ... (жогары сатыдагы өсімдіктер мен балдырлар)
электрондардың доноры су (оттегі) болыи табылады. ... ... ... ... ... ... ... (күкірт), органикалық
заттар больш табылады. Мысалы, жасыл және алқызыл күкірт бактерия-ларында
төмендегі ироцесс жүреді:
Тірі ағзалардың жарыққа қатынасын екі ... ... ... ... ... тікелей жасуша протоилазмасына әсері ағзаны жойыи жі-беруі
мүмкін, ал екінші жагынан — жарьщ тірші-лікке ... ... ... ... жарық ағзаларга әр түрлі әсер етеді: Қызыл ... ... көк және ...... ... ... мен бағы-
тын өзгертеді. Жалиы алғанда жарық өсімдіктердің даму ... ... ... ... ... ... мен ... өзгеруіне әсер етеді, тәуліктік
және маусымдық циклдерді қамтама-сыз ететін маңызды фактор болыи табылады.
Әрбір мекен ету ... ... ... ... және ... ... бір ... режимі-мен сипатталады. Жарыңтың күші немесе интенсив-
тілігі уақыт бірлігінде аудан ... ... ... ... ... факторга рельефтің ерекшеліктері күшті әсер етеді. Ең интенсивті
жарың тікелей жарық, ... ... ... ... толыгырақ
ііайдаланады.
Жарьщгың мөлшері радиация ... ... ... ... ... мөлшері артадьь Жарық режимін анықтау үшін
шағы
лысңан жарық мөлшерін де, ягни альбедо ... ... ... ... аі§ ... алу қажет.
Альбедо дегеніміз — әр түрлі денелердің бетінің ... Ол ... ... мөлшерінен иайызбен шаққандагы мөлшері.
Альбедо ... ... түсу ... және ... ... қасиетіне
байланысты болады. Мысалы, таза қардың альбедосы — 85%, лас қар — ... ... — 5-14%, ашық ... құм — 35-45%, орман — ... ... ... — 10%, күзгі сары жаиырақтар — 28%.
Экологиялық ... ... ... қатысты өсімдіктердің төмендегі
топтарын бөліи көрсетуге болады: гелиофиттер (грек ... ... — күи, phyton — ... сциофиттер (грек тілінен ау-дарганда skіa —
көлөңкө) және көлеңкеге төзімді өсімдіктер (факультативті ... ... ... ... — жарық жақсы түсетін ашық жерлерде
өседі. Фотосинтез ироцесінің тыныс алудан басымдылыгы тек ... ... ғана орын ... (бидай, қа-рагай, майқарағай).
Күнбағыс, итошаған, қойжелкен тәрізді жарың сүйгіш өсімдіктердің
гүлдері жарықңа қарай күн ... ... ... ... ... ...
күшті жарыңты көтере алмайды, ... ... ... ... (орманда өсетін шөіі-тесін өсімдіктер, ііаіюротниктер, ... ... ... ... ... ... тіршілігін сақтай
алмайды.
Көлеңкеге төзімді өсімдіктер (факультативті гелиофиттер) — жаңсы жарың
жағдайында өседі, біраң ... де ... ... ... ... ... ... орман
шөатері мен ... ... ... мен ... өсімдік-тер жаиырақтарының
мозаикалы орналасуымен ерекшеленеді.
Агаштардың жарықтық және көлеңкелік жаііы-рақтары (ағаштың ... ішкі ... ...... ... ... және көлеңкедегі —
анатомиялың жағынан бір-бірінен ерекшеленеді. Жа-рықтағы жаиырақтар қалың,
дөрекілеу, кейде жыл-тыр болуы ... ... ... ... ... ... кутикуласы өте нәзік немесе болмайды.
Ормандарда көлеңкеге төзімді агаштар ңалың, бі-рігіи өседі. ... ... ... ... ... мен ... ал төменгі
бел-деуінде — көлеңке сүйгіш бұталар мен шөптесін өсімдіктер өседі.
Кеңістікті бағдарлау ... ... ... ... ... зор. ... жа-нуарлардың өзінде жарық сезгіш органеллалар иайда
болады. Жасыл эвглена жарық сезгіш «көзшеніңң ... ... ... ... ... Ішекңуыстылардан бастаіі, барлық жануарларда жарық
сезгіш мүшелер — қүрылысы әр түрлі көздері дамиды.
Жануарлар күндізгі, түнгі және қас ... ... ... ... бөлінеді. Сонымен қатар жарық күнді көтере алмайтын, тек
қараңғыда тіршілік ететін (топырақ жануарлары, үңгірлер мен терең ... ... ... мен ... ішкі иаразиттері
де бар.
Биолюмииесценция дегеніміз тірі ... ... ... Бүл ... ... ... тітіркендірулерге жауаи ретінде
катализатор-Дың әсерінен күрделі органикалық ... ... ... ... ... және ... да ... кейбір жер-ауа ортасында тіршілік ететін ағзалардың шыгаратын
жарықтың сигналдары (мысалы, шілделік тұқымдасы-ның ңоңыздары) ... ... ... ... ... ... ... жыртқыш-тардан
ңорғану, кеңістікті багдарлау үшін қажет.
Температура. Тірі ... жер ... ... ... бірі — температура. Жылудың тек абсолюттік мөлшері ғана емес,
сон-дай-ақ оның уақыт бойынша таралуы, яғни ... ... ... ... ... денесінің өзіндік темііературасы болмайды. Олардың
жылу реттеуінің ... және ... ... ... темпе-ратуралардан қоргауга бағытталган.
Ылғалдылық жетішейтін жогары темаературалы белдеулерде тарихи даму
барысында ... ... ... кіші немесе жаііырақтары болмайтын
өсімдіктердің морфологиялың тиш қальштасқан.
Көитеген шөл ... ... ... ... ... күн ... ... өсімдікті шектен тыс ңызып
кетуден ... (құм ... ... ... ... ... бағытталган
өсімдіктердің физиологиялық бейімделушіліктеріне төмендегі ... ... ... ...... ... ... trans — арқылы, spіro — ... алу, ... ... ... ... ... ... жиналуы, хлоро-филлдің күн
сәулелерінің ... ... ... ... ... темнературалардың әсерінен қоргауға
бағытталган морфологияльщ бейім-делулер ... ... (1847 ж.) ... ... не-месе біртекті жақын
түрлердің тобында дене ... ірІ ... ... ... аудандарда тараліън.
Термодинамика тұрғысынан ағзаның жылуды жо-галтуы оның салмагына емес,
бетінің ауданына тура ... ... ... ірі және ... ... болган сайьш оған тұрақты
темііератураны ұстаіі түру жеңіл. Ал неғұрлым жануар үсаң ... ... ... жогары және жылу жоғалтуы да, зат алмасу деқгейі ... ... да ... ... (1877 ж.) ... дене ... ... салқын климаттық белдеулерде денесінің шығыңқы ... ... ... ... ... мына ... мөлшерін салыстыр-сақ, тундрада мекендейтін іюляр түлкісінің
ңұлагы еқ ... ... ... ... ... түлкінің құлағы
орташа, Африка шөлдерінде мекен-дейтін фенектің қүлағы өте ... ... ... ... ... ... ... А.ілеп ережесіне
мысал
Жануарлардың жылу режиміне бейімделуі денесініқ жеке мүшелерінің
қатынасының өзгеруінен де ... ... ... ... ақкістің жылы жерде мекендейтін осындай жануарлармен ... ... ... ... ... ... алмасу түріне байланысты жануарлардың эколошялық екі тииін бөліи
көрсетеді: иойкилотермді ... ... және ... ... ағзалардың (грек тілінен аудар-ғанда poіkіlos — алуан
түрлі) зат алмасу ... ... ... ... тұрақсыз, жылу
рет-теу механизмдері жоқ дерлік. Олардық денесінің темііе-ратурасы қоршаған
ортаның темііературасына тәуелді болады. ... ... ... ... ... ... ... тілінен аударганда homoіos — бірдей) —
зат ... ... ... және ... зат ... ... жылу
реттелуі жү-зеге асырылады. Мұның өзі олардың денесінің тем-пературасының
салыстырмалы түрде түрақты ... ... ... ... өзін ... түрде кең ауңымды
температура ауытңуында ... ... ... ... ... ... ауытқуьш көтере алмайтын стенотермді деіі бөлуге
болады.
Жылу реттелуінің ... ... және ... болыи бөлінеді.
Химиялық механизмді ағзадағы реакциялардың интенсивтілігі қамтамассыз етеді
де, рефлекторлың жолмен жүзеге асады.
Жылу ... ... ... жылу ... ... жүқ май ... тері бездерініқ қызметі, тыныс алу кезіндегі
ылғалдың булануы, қан айналудың ңан тамырлың реттелуі ңамтамасыз етеді.
Салқынқанды жануарлардың зат ... ... ... ... тура ... ал жылықанды жануарларда керісін-ше,
темиература төмендегенде жылу ... ... яғни зат ... ... ар-туы жылу өндірудің артуына әкеледі.
Пойкилотермді және гомойотермді жануарлардың арасында аралық жағдайда
гетеротермді жануарлар орналасады. ... ... ... дене темпе-
ратурасы салыстырмалы түрде жоғары және түрақты болса, ал тыныштық күйінде
дене температурасьшың сыртқы орта ... ... ... ... ұйңыға кеткен кезде зат алмасу деңгейі төмендейді де, ,
денесінің темиера-турасы қоршаган орта ... ... қана ... Гетеротермді жануарлардың өкілдері ретінде — сарышұнақ, кірііі,
жарғанат, аю, ... ... ... ... бола алады. Пойки-
лотермді жануарлар температура бірден төмендеіі кеткен жағдайда анабиоз
жағдайына өтеді. ... ... ... ... ... ... жорғалаушыларда, қыналарда, мүктерде байңалады.
Анабиоз қүбылысын алгаш рет бақылап, сипаттаган А. ... (1701 ... ... баяу ... ... ... ... түзілетінін, одан соң олардың жасуша ңабыңшасын ... ... ... ... ... орталық-тары түзіліи
үлгермейді де, шыны тәріздес ңұрыльш ааида болады. ... ... ... бірақ жылдам салқындау уа-Қьітша, қайтымды түрде
ағзаның барлық тіршілік нроцестерінің тоқтауына әкеледі.
Анабиозды ... әр ... ... ... ... kryos — суың, аяз) ... жол ... Бұл ... медицинада, ауыл шаруашылыгьшда қанды сақтау, қолдан үрық-
тандыру үшін жануарлардың ... ... ... ұлналар мен
мүшелерді, бактериялар мен вирустардың дақылдарьш сақтау үшін қолданылады.
Темиература жер бетінде ағзалардың таралуында маңызды ... ... Осы ... ол тірі ағзалардың әр түрлі табигат зоналарында мекен-
деуін ңамтамасыз ... ж. А. ... ... ... ... Оның зерттеулері
бойынша солтүстікке, шығысңа және тауға қарай тірі ағзалардың өмірінде-гі
ііериодтық ңүбылыстар ендіктің әр ... ... әр 5 ... ... 100 м ... сайын 4 күнге кешігеді, яғни ол маусьщдық ңүбы-лыстардың
дамуы ... ... және ... ... биіктігіне тәуелді екенін және
олардың арасында бел-гілі бір зандылық бар ... ... ... ... ... ... ... бірі
ңүрлың, теңіз жануарлары мен өсімдіктерінің географиялық таралуының
биоіюляр-лығы больш ... Бұл ... ... бір түр екі ... ... салңын, қоңыржай ен-діктерінде мекендегенмен, тропиктік белдеуде ... ... ... ... ... және т.б.) V/ ... Су тірі
ағзалардың өмірдегі маңызды экологиялың факторы және олардың ... ... ... ... Мысалы, балдырлардың дене-сінің 96-98%-ын, шөіітесін
өсімдіктердің жаиырағы-ның 83-86%-ын, мүктер мен қыналардың — ... ... ... — 46-92%-ын,
қосмекенділердің — 93%-ын, сүтқоректі-лердің — 68-83%-ын су ... әр ... ... әр ... даму кезеңдерінде суға
деген қажетаілігі әр ... ... ауа ... ... ... ... ... оотаның
ылгалдылыгы ағзалардың жер шарында та-галуы мен ... ... ... ... үшін ... су ... ... механизмдер мен
жабындарьшың өткізгіштігі маңыз-ды рөл ... Су ... ... мен ... ... ... тоитарын: ылғалды сүйетін,
құргақшылықты сүйгіш және орташа ылгалдылықты ... деіі ... ... ... ... ... тө-мендегідей тоитарға
бөлінеді:
1 Гидатофиттер (грек тілінен аударғанда hydor, hydatos - су) - ... ... бір ... немесе толыгьшан суга батьш тұрады
(элодея, түңшыңгүл және т.6.).
2. Гидрофиттер ... ... ... hydor -су) —
құрлық-су ... суга тек ... ... гана батьш
тұрады ... ... ... ... ... hydros ... ... жоғары жағдайларда ... ... ... ... ... ормандарда ...... ... су ... ... ... (грек тілінен аударғанда mesos — орташа,
аралық) — ... ... ... ... ... ... шал-ғындықтың шөптері, көитеген орманның шөн-тесін
өсімдіктері, ... ... ... ... ауыл ... арам-шөитер жатады.
5. Ксерофиттер (грек тілінен аударғанда xeros — ... ... ... ... өсімдіктер. Олар екіге бөлінеді:
суккуленттер және ... ... ... ... аударганда succulent^ — шырынды) —
үлиаларында суды көп ... ... ... ... өсімдіктер (кактустар
алоэ, агава);
ә) склерофиттер (грек тілінен аударганда skleros -құрғақ, ... ... ... су-дың буландыруын төмендететін қатты, тері тәрізді
ңабыңшасы бар өсімдіктёр (сексеуіл, жантаң, жусан, боз ... ... биік ... біраң тамыр жүйесі күшті дамыған. Көіь теген
склерофиттердің жапыраңтары ұсаң, қүр-ғақ, ... ... ... ... ... ... төменде-гідей тоитарга бөледі:
1 Гидрофилдер — ылгал сүйгіш ... ... ... мен ... ... — орташа ылгалдылық жащайында тіршілік ететін
жануарлар (көитеген ... ... ... ...... ылғалдылық ... ... ... ... сүйетін жануарлар (түйе, шөлдің
кемірушілері мен ... ... Бүл ... ... ... болған. Мысалы, ... суды ... ... ... ... май ... ... нәтижесінде пайда болған
метаболиттік суды найдалануга ... ... ... ... бунақденелілер, түйе, қүйрықты ңой, ... ... ... және ... ... ... Күн сәулесінің
қуаты, жарық, ауаның темаературасы мен ... ... ... атмосфералық қысым, ауаның газдық ... ... ... ... ... ааьщтайды.
Макроклимат (аймаңтық климат) географиялық орналасудың нәтижесі больш
табылады. ... ... бүл ... ... ... ... және
шөлді климат. Қазақстан территориясында тө-мендегі климаттық ... ... ... ... қысы ... ... ... континен-талды климат. Бұл орманды-дала аймағының
тар-магы, Батыс-Сібір жазыіының ландшафтына ұқсас. Орталық Казақстанда ... ... күрт ... ... ... ... — өте қүр-
гақ және ыстық күрт континенталды шөл мен шө-лейттердің климаты.
Қазақстанның оңтүстігі мен ... ... ... да ... ... Жоңғар Алатауы мен ... ... ... ... ... жогарылайды және біртіндеп
ауаның темііературасы төмендейді. Климаты ... және ... ... ... ... және ... ең соңында өте салқын жоғары таулы
ауа ... ... ... — бүл ... егіс ... ... және ... жергілікті кли-маты. Ол макроклиматқа барлық уақытта ... ... ... ... ... салыстыр- әрдайым салңьшдау ... — бұл ... ... климат. +24ӘС темиературада
күндегі жаиырақтардьщ темпе-ратурасы қоршаған ортамен салыстырганда 9ӘС-га
жогары, ал көлеңкеде — ... ... ... және ... ... ... ... жылырақ
ал жазда салқыныраң болады. Егер шөлді жерде тоиырақ беті +70пС-га ... ал 5 см ... ... ол ... ... ... Тіршіліктің бейімделушілік ырғақтары
Биологияльщ ырғаңтар. Жануарлар мен өсімдік-тердің ... ... ... қы-сым электромагнит өрісі, теңіздердің
толуы мен қай-туы маңызды рөл ... ... ... ... ... және ... айналуы, Айдың Жерге қатысты ... ... ... және ... ... тән. Сонымен қатар ... ... ... ... ... түрде өзгереді.
Жануарлар мен өсімдіктерде ұзақ уақытқа созыл-ған табиги сұрьшталу
барысында белгілі бір ... ... ... ... ... ... және ... да арнайы белгілер мен ңасиеттер
пайда ... Әр ... ... тән ... ... өсу мен ... көбею, ңысқа және қыстауға ... ... ... ... ... келетін агәаның қандай да бір
жағдайын бнологиялық ырган деи атайды. Бүл ыргақтарды ішкі ... ... ... ... ... ... оларда
әр түрлі физиологиялық ироцестердің тәуліктіқ мау-сымдық ... ... да ... ... ... ішкі ... ... және сыртқы, яғни
геофизикалық табигаты бар ... ... ... ... соң ... бөлінеді.
Ішкі ыргаңтар тарихи қальштасқан. Қальшты өмір Сүру үшін кез келген
тірі ағза жогары ... ... ... физиологиялың ты-
ныштың күйге өтеді. Анаболизм (түзілу) процестері катаболизм ... ... Егер бұл ... ... онда ағзаның
физиологиялың функциялары бұзылады.
Тірі ... ... ... ... ... ... ... сәйкес өздерінің физиологиялық ироцестерін реттейді. Бұл негізінен
үш фактордың әсерінен ... ... ... ... ... ... ... = 24 сагат), Айга (ай тәулігі = 24,8 ... ... ... = 23,9 ... ... әсер ... ... отырьш, бүл
факторларды ағзалар 24 сағаттық аериодқа жақын ыргақ түрінде қабылдайды.
Бұл — эндогенді биологиялың ... дәл ... ... ... ... ... Сон-дыңтан оларды ... ... ... cіrca ... ... dіes — тәулігі) ырғақтар, яғни тәулікті
ыргаққа жаңын деіі аталады.
Егер ... ... ... ... ... олар бір ... ояньш, белсенді тіршілік етеді,
біраз уақыттан соң әр ... ... ... өзінің әр түрлі
ырғагын саңтайды. ... соң мен ... ... ... келтірВДе, жануарлардьщ ұйқы мен ... ... ... ... Олай ... ... ... мен түннің ауысуы) туа ... ... ... ... жануарларда тәуліктік ііериодтылық фи-зиологиялық
функциялардың айтарлықтай ауытқуына ... Ол ... ... ... көрінеді. Бұл — сыртқы, экзогенді тәуліктік
ыргақ.. Тәуліктік иериодтылық ... ... ... ... ... тән. Су ... ... күндізгі және түнгі араласуы
байңа-лады. Жарық ... ... ... ... ... өзгеруі
жануарлардың тәулік бойынша бел-сенділігіне әсер ... Олай ... ... ... ырғаңқа жатады.
Климаттың факторлардың жануарлар мен өсім-діктердің өмірінде ... ... ... ... феиология ғылымы (грек тілінен
аударганда phaіnomena — ңубылыд) зерттейді. Тәулік-тік және маусымдың
ыргақтардан ... ... ... ііериодты биологиялық құбылыстар
бай-қалады. Ол ауа ... ... оның күн ... байланысты
заңды өзгерістерімен аньщ-талады. Бұл ... ... ... ... ... ... не кемуі арқылы көрінеді Әдетте 5—6, ... ... (80—90 жыл) күн ... ... бөлііі көрсетуге
болады.
Күн сәулесінің сиектрінщ әр түрлі бөліктері бар-лық тірі затқа тікелей
әсер етеді. Ол барлың ... ... ... ... ... ... әсер ете ... жануарлар, өсім-діктер мен
микроорганизмдердің белсенділігінің өзге-руінен көрінеді.
Көіітеген зерттеулер ... ... ... мен ... ... ... ... эпидемиялардың
пайда болуы және тагы ... ... ... ... ... анықтаган.
Күн сәулесінің циклі адамның күйіне тікелей әсер етеді: жүреқ. қан-
тамыр, жүйке және т.б ауруларына
Әр секунд ... 1 м2 жер ... жер ... шекарасы арқылы
космостан жер бетіне қарай жарық жылдамдығына жақын жылдамдыңиен ... ... ... ... Бүл ... ... шығу тегі ... Галактикадағы күшті жарылыстармен
байланысты. ... ... ... ... больш табылады. Ол тірі ағзалардың
белсенділігінің өзгеруін (тыныштық күйі және белсенді өмір ... ... ... ... және де ... ... қүбылыстардың иериодын
анықтайды.
І^ыстың жақындаа келе жатқаны туралы ... — бұл күн ... Ол ... ... де ... ... Жыл бойы ... ұзақтыгы заңды түрде өзгереді және басңа эко-логиялың факторлар тәрізді
ауытқулары ... ... ... ... және ... ... мен ... жа-рыңтық кезектесуі мен
үзаңтығына байланысты ыр-гаңты өзгеруі — фотоиериодизм деп аталады. Өсім-
Діктер мен ... ... және ... ... ... ... ... бақылауында болады. Фотоііериодизмге бай-ланысты
өсімдіктер қысқа күндік және үзаң күндік өсімдіктерге бөлінеді:
2. Үзаң күндік ... (бұл ... күн ... 16—20 ... ... қалайды). Қоңыржай белдеудің көитеген өсімдіктері ұзақ ... ... ... ... ұзаң ... өсімдіктеріне — қара
бидай, арпа, сүлы, аияз, зыгыр, ... ... да, ... ... күннің ұзаңтыіъша сезімтал. Тек
күннің үзақтығы жағдайында гана каиустаның ақ ... дами ... ... ... түт ... көбелегі, қоңыр көбелек — нағыз қысқа күн
бунаңденелілері болыи табылады.
Өсімдіктерге тыныштық күйі тән. Ол ... ... және ... ... баяулауымен сииатталады. Егер өсімдік тыныш-тық
күйге өтііесе ... үсіп ... ... тыныштық күйінің 3 түрін
бөліп көрсетуге болады. Органикалық, ... және ... ... ... ... Жемістер, түйнектер мен бүршіктерге
тән. Мысалы, ... ... ... өте ... да ... Күзде және ерте қыста ағаштардан
кесііі ... ... суға ... да ... жармайды.
Өсімдіктердегі ор-ганикалық тыныштың кезінде ... ... мен ... ... және ... алмасуьшда
өзгерістердің болуы, көктемде ... ... ... етеді.
2. Терең тыныштық. Органикалың ... ... ... ... орын алады да, ... ... ... етеді.
3. Мәжбүрліктен туган тыныштық күйі. Ол ... ... ... ұзаң ... дейін өсііеуінен
көрінеді Бұл ... ... ... ... ... қолайсыз маусымдық қүбылыстарға бейімделушіліктері
алуан ... ... шығу ... ... метабо-лизмнің
ңайта құрылуы бір ... ... ... ... жылу ... ... ... Құстар
мен сүтқоректілерде жүн және қауырсындарының өзгеруі, ягни ... ... ... бейімделудің бір түрі ~ үйқыга кету. Ол
дамудың кез келген кезінде орын алуы ... ... және ... ... ... ұйқы өте жогары темііера-тура мен ауаның ылгалдығыньщ
төмендеуі, қыстың — ... ... орын ... Үйқы ... зат алмасу деңгейі мен ... ... 10—20 ... Нәтижеде сүтңоректілер және әсіресе бауырымен жорғалаушылар,
қосмекен-ділер мен ... ... ... ... ... ... кейбір
сүтқоректілердің қыстық ұйңы кезіндегі зат алмасу жылдамдыгының төмендеуі
ай-тарлыңтай болмайды. Мысалы, қоңыр аюлар бұл кезенде кейде балалайды.
Буынаяңтылар ... ... ... үшін ... яғни дамудық
уақытша тоқтауы тән. Әр түрде ол тіршілік ... ... бір ... және ... ... факторларына тікелей байланысты емес.
Мысалы, сақиналы жібек көбелегінде ... ... ... да, ... ... ... жылдың көктеміне дейін ... ... ... дианауза жүлдызңұрт фазасьшда; аң ...... ... ал ерте ... ііайда болатын
көбелектерде диапауза күзде, ересек күйінде байқалады. ... ... ... ең кең ... ...... ^атьщағы жануарлардың
орын ауыстыруы {миграциясьі) жатады. Яғни тарихи даму ... ... ... заңды түрде орын ауыстыру. Мысалы, ... ... ... ... ... ... ... үлкен миграциялар жасайды.
Қолайсыз жағдайларга ... ... түрі ... ...... ... баяулауы сонша, оларда тіршілік
белгілері білінбейді. Бұл жағдай өсімдіктердің ңүргақ ... ... ... ... ... ... ... кейбір бунақденелілерге тән. Анабиоздың көмегімен ағзалар
қолайсыз жағдайларды басынан ... ... ... ... ... ... ... болган алғашқы орта — су больш табылады. Тарихи
даму барысында көіітеген ағзалар ауа-жер ортасына тарала бастады. Нәтиже-
сінде ... ... жаңа ... ету ... ... қүрлық
өсімдіктері мен жа-нуарлары аайда болды.
Тірі ағзалардың тіршілік әрекетінің нәтижесінде құрлықта литосфераның
жоғары қабаттары біртіндеп ... ... В.И. ... оны ... биокостық денесі деи атады. Ол тірі ағзалар-дың мекен ету ортасымен
бірлескен әрекеттесуі нәти-жесінде ііайда болды. ... ...... мен ... тіршілік әрекетіне байла-нысты қайта өнделген
табиги, минералдық қосылыстар.
Тоііырақта су және құрлың ағзалары таральш, оның өзіне тән ... ... ... ... 4 ... ... ... болады: су,
тер-ауа, тоиырақ және тірі ... ... ... ... жер бетінід жалиы ауданының 71%-га
дейінгі бөлігін алыи жа-тыр. Сулы ... ... ... деіі ... ... ... гидросфера тек қазіргі кез-дегі
тірі заттың гана емес, ... ... ... тірі ... тіршілік әрекетінің өнімі болын ... ... ... ... гидросферадагы судың (теңіз, мұхит,
өзен, ... ... ... 2 млн. ... ... Яши су
иланетаның бүкіл тірі заты арқылы айналыи етеді- Әлемдік мұхиттың сулары
шамамен 3000 ... ... ... ... суы 200-300 ... суы әр 12 күн ... ... отырады.
Тіршілік ортасы ретінде суға тән қасиет — оның ңозғалгыштыгы. ... суда ... ... ағзалар судың ңозғалғыштығына бейімделген.
Мысалы, жасыл және диатомды балдырлар, су мүк-тері су ... ... ... да сулы ... ... ... Агысы қатты өзендерде мекендейтін балықтардың көлденең
кесінділері дөңгелек, бүл ... ... ең ... ... ... ... су қоймаларында тіршілік ететін омыртңасыздар әдетте ... ... ... жалііақ, көишілігінің қүрсақ жагында су
астындагы заттарға бекінетін әр ... ... ... ... суларында мекендейтін су ағзаларьшың өмірінде
ағынсыз су ... ... ... ңозғалысы маңызды. рөл атңарады.
Су 3 қабатқа бөлінеді: жогары қабатында темііерату-раның маусымдың ... ... ...... деіі ... ол темііературасының күрт
өзгерістерімен сииатталады, ал төменгі қабатта темае-ратураның жылдық
ауытқуы ... ... ... ... ... ең жылы қабаттары судың бетінде, ал салқын су —
түбінде болады. Ал ңыс кезінде ... ... ... ... ... ... су
темиературасының ауытңуы үлкен емес: ... ... ... түщы су ... ... ... ауытқуы -0,9ӘС-дан
+25ӘС-га дейін. Термалдық бұлақтарда, жылы, ... және ... ... темиературасы +100ӘС-ға дейін жетеді.
Өте жогары температурада ақуыздар ұйьш тір-шілік үшін қауіи тудырса,
ал ... ... ... ... істеуі тоқтайды.
Температураның өте ... ... ... ... ... ... көкжасыл балдырлар).
Судың тұгқырлығы меи тығыздығы. Судың тығыздығы ауаның тығыздығынан
800 есе жоғары. Сондықтан су ... ... ... ... ... ... ұлиасы нашар дамыған немесе болмайды.
Көіітеген су өсімдіктеріне жузгіштік және су ... ... ... тән. Олар су ... ... және төменге бата алады.
Көитеген су жануарларының жабыны кілегеймен қаиталган. Ол ... ... ... ал ... дене ... сүйірленіп келген.
Әр түрлі тереңдікте жануарларга әр ... ... әсер ... Орташа
алғанда әр 10 метрге терендеген сайын ңысым 1 атм.-ге ... Су ... ... өте ... қысымға (1000 атм.-ге дейін) бейімделген.
Судың мөлдірлігі мен ... ... ... ... әсіресе
фотосинтездеуші өсімдіктер өте сезімтал. Судың лайлануы ондағы көптеген
үсақ минералдық ... мен үсақ ... ... ... күн ... ... ... келтіреді. Сонымен қатар жарық
режимі жарықтың тереңдікке байланысты ... ... ... де тәуелді.
Толқын үзындығы әр түрлі ... ... ... де бірдей емес: ңызыл сәулелер ең алдымен сіңіріледі, ал көк
жасыл сәулелер үлкен тереңдікке ене алады. ... ... ... түсі де өзгереді: біртіндеи жасылдау түстен жасыл, көгілдір, ... ... ... соң ... ... ... тереддеген сайын жасыл
балдырлар қоңыр және қызыл балдырларга орын ... ... және ... ... ... толқынды күн сәулелерін сіңіруге
бейімделген.
Судьщ тұздылығы. Әлемдік мүхиттың суының ... ... ... ... ... ... 1 л суда ... минералдық
заттардың (граммен) массасы судың тұздылыгы деи аталады. ... ... ... (%о) — 1 л ... 1 г ... ... ерігенін
көрсетеді.
Теңіздердің түздылыгы жогары (40-45%о ... агыс иен ... ... ... ... ... ... (3-5%о) немесе түщы болады.
Түздардың концентрациясы 270%0 артық ... жер асты ... ... ... ... ... 35%о — 1 л суда ... 35 г тұздар,
негізінен хлоридтер, сульфаттар мен карбонаттар болады.
Ерітіыділердің тұздылығымен ... ... ... ... (грек
тілінен аударганда osmos — ңысыаі) - жасушаның жартылай өткізгіш мембра-
насы арңылы суда ... ... бір ... ... Жасушалардың
мембраналары арңылы су оңаи өте ... да, ал ... ... ... өткізбейді.
Дененің ішкі жагы мен ... ... ... ... ... іемі су енеді, ... ... ... суды сыртқа шыгарыи ... ... ... ... ... ... ... ағзаларының ұлааларындағы түздардьц концентрациясы қоршаган
ортадағы тұздар ерітің, дісінің концентрациясына тең. ... тұщы ... ... ... ... реттеу қызметі дамымаған.
Сондықтан олар тұщы суларда мекен ете алмайды.
Судағы оттегі. Су ортасына ... екі ... ... атмосферадан және
жасыл өсімдіктердің фото синтезі нәтижесінде. Әр түрлі жануарлардың ... ... да ... түрлі. Мысалы, форель оттегінің жетісаеуіне өте
сезімтал болғандықтан, тек агысы ... ... және ... ... ... ... табанбалықтың оттегіне деген қажеттілігі жоғары
емес, ал ... ... ... оттегі болмайтын еқ терен
жерлерде де тіршілік ете алады. Темиература төмен-деген ... ... ... артады.
Судағы көміркышкыл газы. Көмірқышқыл газы суда оттегімен салыстырғанда
35 есе жақсы ериді (0ӘС-да). ... оның ... ... 700 ... ... ... ... сулы ортада сілтілік және сілтілік-жер
металдарының карбонат тары мен гидрокарбонаттары ... ... ... газы су ... фотосинтезін қамта масыз етеді және
омыртқасыз жануарлардың қаңка лық түзілістерінің ... ... ... (рН). ... көрсеткіш ' судың қышқылдығын
сиааттайтын шама. Ол 22"' судың ... См+ ... ... ... ... ... логарифмі түрінде анықталадь (литрдегі моль санымен
өлшенеді):
рН = - ... ... (рН7) ... сайын судың қышқылдығы артады (пН кемиді). Түщы су
балықтарының көашілігі ... 5-тен 9-га ... ... ... рН=5 болған жағдайда балықтар жаішай қырылады, ал рН=10 болса, онда
барльщ бальщтар және көитеген жануарлар өледі.
Гидробиоитгардьщ экологияльщ ... ... — су ... ... Суда ... ететін агаалар нектон, шіанктон және
бентос ... ... ... ... ... nektos — ... — су түбімен тікелей
байланысы жоң, еркін орын ауыс-тыратын, жүзіп жүретін ... ... ... өте ... арақашықтыңқа орын ауыс-тыруга ңабідетті және қатты
агыстарга төзімді больш келеді. Олардың дене иішіні сүйірленіц келген ... ... ... ... ... балықтар, кальмарлар, ескек-аяңтылар, киттер
жатады. Түщы суларда ... ... ... қосмекенділер мен
белсенді орын ауыстыратын ... ... ... ... ... planktos — ... — негізінен
су ағысының көмегімен ңозгалатын, жүзетін ағзалардың жиынтығы. Олар жылдам
және белсенді орын ауыстыруға ңабілетсіз. ... ... үсақ ... ... және ... — фитоаланктон. Планктонды ағзалар су бетінде,
терең жерлерде, тіиті су ... де ... ... ... тілінен
аударганда ріеіп — кемеде жүзу) — денесінің бір бөлііі суда, екінші бөлМ
-удың бетінде ... ... ... ... ... (грек
тілінен аударғанда neusteon — жүзуге цабілетті) - су ... ... ... ... қараііайымдылар, су
қандаласы, балдырлар).
Фитошшнктон - су қабатында тіршілік ... және су ... ... ... ... құралған микроскоитық
өсімдіктердің жиынтыгы (диатомды және жасыл ... ... және ... мен ... ... ... кездеседі. Теңіз
зооиланктонында ұсақ шаянтә-різділер, ңарапайымдылар, медузалар, жүзетін
гребне-виктер, сальаылар, кейбір ... ... Тұщы ... ... коловраткалар мен ңара-аайьшдылар таралған.
Бентос (грек тілінен ... benthos - ... - су ... (грунтта) мекендей-тін ағзалардың жиынтығы. Ол ... және ... ... ... ... бактериялар мен балдырлардан (диатомды, жасыл, қоңыр, ... ... су ... жартасты, тасты бөліктері фитобентосқа бай.
Түщы сулардың фитобентосы бактериялардан, диатомды және ... ... ... ... ... немесе баяу қозғалатын,
грунтты ңазыи тіршілік ететін жануарлардан түрады.
Су ағзаларының экологиялық ... ... ... ... қараганда төмен. Себебі су - анаіүрлым түрақты орта, оның абио-
тикалың факторлары салыстырмалы түрде аз өзгереді
Су ортасының тагы бір ... - онда ... ... тілінен
аударганда detrіtus - бөлшек-тенген) көп болуы. Детрит дегеніміз - ... мен ... ... түзілген үсақ органикалық заттың
бөлшектері. Детрит көитеген су ағзалары үшін корек болыи табылады. Арнайы
микроіюралы ... ... ... ... ... биофильтра-торлар деп атайды.
Мүндай қоректену тииін филь-трация дейді. Биофильтраторларга ... ... ... ... нланктонды
шаянтәрізділер жатады.
Жер-ауя тіршілік ... Жер ... ... ... ... ортамен қоршалыи жатыр. Бүл ортаның ... тән ... ... ... тығыздыгы мен қысымының төмен болуы, оттегінің
мөлшерінің жогары болуы. Жер-ауаның тіршілік ... әсер ... ... ... ... ... мыналар жатады:
жарыңтың әсер ету интенсивтілігі жоғары, темііератураның ауытқуы күшті,
географиялық жағ-дайына, маусым мен ... ... ... ... ... факторлардық әсері ауа массаларының қозгалысы — желмен
тығыз байланысты.
Эволюция ... ... ... орта-сында мекендейтін
ағзалардың арнаулы анатомиялық, ... ... ... және т.б. ... ... ... тыныс алу
ііроцесінде атмосфералық ауаны сіңіруді ... ... ... ... жануарлардың трахеялары мен өкиесі);
қаңңасының ерекшеліктері, тыгыздығы төмен ... ... ... ... ... ... және тіректік үлиалары, жануарлардың
қаңқасы); қолайсыз ... ... үшін ... бейімделулер
қальштасқан (тіршілік циклдерінің кезеңділігі мен і гақтылыгы, ... ... жылу ... ... және т.б.); тоаырақиен тығыз
'ланыстың орнауы ... ... ... ^Регін табуда
қозғалгыштыгының артуы).
'ftep-ауаның тіршілік ортасындаіъі неіізгі абиотика/иың торлардьщ
әсер ету ... ... ... ... құрамы (көлем бойынша): 78%-азот, 21% оттегі,
0,03% көмірқышқыл газы; 1% инертті газдар.
Оттегі көитеген агәалардық ... ... ... ... ... фотосинтез ироцесінде ііайдаланады.
Жел. Ауаның температурасы мен ылғалдығьщ ... ... әсер ... Жед өсімдіктердің транснирациясын өзгертеді.
Сонымен қатар желмен тозанданатын ... ... әсер ... Ауа ... ... көіітеген
бунақденелілердің миграциясының бағытьша да әсер етеді.
Атмосферальщ жауын-шашыидар қар, жаңбыр, бүршақ түрінде болады. ... мен ... ... ... ... ... мен жануар-ларды
сумен қамтамасыз етеді. Су ... ... жауу ... ... ... әсер етеді. Сонымен қатар жаңбырдың сииатын есепке алу ... ... ... қыс ... ... ... әсер ... тоиырақ ііеы өсімдік-терді үсіп кетуден қоргайды, ұсаң жануарлар үшін
қорғаныштың басаана больш табылады. ... ... шіл, ... ңар ... ... ... шектен тыс көи түсуі көитеген жануар-лардың қозгалуы
мен қорегін тауып жеуі үшін қолайсыз (жабайы ... ... ... ... ... ... ... Тоиырақтагы су фи-зикалық күйі, ңозғалгыштығы, өсімдіктер үшін
маңызына қарай бос, ... ... және ... ... ... ... ... негізгі бөлігін гравитациялық су ікүрайды. Өсімдіктер бұл
суды жеқіл сіңіреді. Гравитациялық су тоііырақ бөлшектері ... ... ... ... да, ауырлық күшінің әсерінен ... ... ... су ... ... ... өте жідішкс аралықтарды
толтырып тұрады. Бұл 1 суды өсімдіктер жақсы сіңіре ... Ол ... ... ... ... ... Тоиырақ бетінде буланудың нәтижесінде
каішллярлық су жо-гары ағысты құрайды. Ал гравитациялық су ... ... ... қозғалысы, оның жұмсалуы ауа темаературасына, ... ... ... ... ... және ... тәуелді. Гравитациялық және ... суды ... ... ... және ... ... су ... кейбір
минералдарының қү-рамына кіреді (гиис, монтриллонит). Бұл ... ... ... ... ету ортасы белгілі бір ауа райымен, экоклиматымен
сипатталады. ... ... ... әсер ... ... ауаның
ылгалдығы жоғары, ал температураның ... ... Ағаш ... бунаңденелілердің дернәсіл-дерінің тіршілік ету жағдайлары осы
ағаш өсіп тұр-ган ормандагыдан ерекшеленеді. Ағаш діңінің оң-түстік жағында
темііература ... ... ... ... ету ... өзіне тән
микроклиматы болады. Ерекше ... тек ... гана ... да ... ... мекен-Деитщ індер, агаш ңуысы, үңгірлердің
тұраңты мик-роклиматы болады.
тіршілік ортасына сулы ... ... Шық ... ... ... және меридианды табигат зоналары больш ... ... ... ... ал екіншілері солтүстіктен оңтүстікке
қарай созыльш жатыр.
Топырақ - тіршілік ету ортасы. Томырақтану гылымының негізін ... ... ... В.В. ... ... ... Оның гьь
лыми зерттеулері геология, миаералогия, ... ... ... ... Ол өзінің „Орыс тоаырақтарьшық картографиясы,, атты ең-
бегінде „тоаырақ, ... ... деи ... бердк
,(... Бұл белгілі бір дәрежеде гумусаеа боялған жер ... ... ... ол ... тау ... тірі және өлген ағ-
залардың (өсімдіктер мен жануарлар), климаттың, жердің рельефінің ... ... ... ... ... ... кез келген ағза тәрізді
белгілі бір құрылышен, қальшты қалыңдықпен және ... ... ... ... ... ... ретіндегі тоиырақтық
қасиеттері. Тоаырақ струк-турасымен, белгілі бір суөткізгіштігімен және
аэра-циялануымен ... ... ... ... ... қажетті элементтер -фосфор, азот, кальций, калий және т.б.
шоғырланған. Топырақтагы суда ... ... ... ... заттар мен
тірі ағзалар үшін улы заттар да болады. Тоііырақ ... ... ... ... ... мүмкін. Тоііырақ ағзалардың тіршілік әреке-
тімен тыгыз байланысты болғандықтан, оган бірқатап биологиялық ерекшеліктер
тән. Өсімдіктердің тамыр-лары өсу, өлу және ... ... ... да ... бір структураны құрайды. Соны-мен қатар олар басқа
ағзалардың тіршілік етуінР жағдай ... Жер ... ... араластырьш отырады, ал өлгеннен соң микроорганизмдер үшін
органикалық заттың көзі бо-лыи ... ... ... лаңызды фактор-
дың бірі - рельеф. Бірдей және жасы бірдей рельефте жакын және ... ... ... ... оқай ... ... баяу суыаады. Оаың
бетінде терең бөлігімен ... ... ... ... ... Тәуліктік ауытқулар 1 метрге дейіа-гі тереңдікті қамтиды.
Қыста тоаыраң ... ... ... ... орааласады.
Тоаырақ ауасының атмосфералық ауамен газ алмасу арқылы оттегімен, ал
жер бетіндегі қабаттың көмір қышқылымен байыту ...... ... ... ... ... факторлар әсер етеді. Мысалы,
ылғалдылықтың жогарылауы то-аыраңқа оттегінің еауіне кері әсеріа тигізеді.
Терең-дікке байлааысты ... ... ... ... ... ... кемиді. Ауа-ның темаературасы жогарылаганда ауа кеңиді де
то-аырақтан шьа^ады, ал ... ол ... ... ... ... ... қүрғақтыгыаың ... және ... ... ... ... Физикалық қүрғақшыльщ ылгалдың
жетісаеуіае ... ... ... ... ... ... құрғақшылың физикальщ тұргыдан жеткілікті
судың физиологиялық түрғыдан ... ... ... ... ... ... ... су
көа ... ... ... бүл суды ... ... ... аааіар ... ... ... ... бүзатын улы заттардың ... ... ... ... заты ... ыдырау) және қалдықтары мен жануарлардың өлекселерінің
лай ыдырау ... ... ... ... ... ... қажетті минерад дық заттар мен энергия көзі болыи табылады. 0,
тоиырақтың ... ... ... Соны мен ... ... ... әсер ... физиологиялық белсенді қосылыстардың
(витаминдер ... ... ... және т.б көзі ... ... келе жатқан тоііыраі түзушілер — ... ... қьц меті — ... ... ... ... ... органикалық қалдықтардың ... ми ... ... ішінді өсімдіктердің де, жануарлардың да өкілдері бар.
Ев алдымен бұл біржасушалы және көііжасушалы бал дырлар. Бірақ ... саңы ... ... мен ... ... ... ... мен кірпік шелілер, микроскоішялық
жүмыр қүрттар — немато далар ерекше орын алады. ... ... ... емес ...... ... ... вирустар да болады
Гумус түзілу ііроцесі өсімдік массасы мен өлга тірі заттың ұсақталуы
мен бұзылуьшан басталадьі Бүл ... ... ... саңырауқұлақтар меі
бактериялардың қатысуында омыртңалы және омырт ... ... ... ... ... ... ... саіірофагтар, некрофагтар, жырт
қыштар, конрофагтар жатады.
Топырақ ағзалары мекен ету ... ... ... ... тоитарга бөлінеді:
1) геобионттар — тоаырақта түрақты ... ... ... ... ... ... (жауын ... ... ... ... ... — даму циклінің бір ... ... ... ... ... бу-нақденелілер: ңанатты
шегірткелер, ... ... ... ... ... ... ... дамиды, ал ... жер ... ... ...... ... ... ре-тінде
иайдаланатын жануарлар (тараңан ... ... ... ... өмір ... ... тоііырақта мекендейтін ағза-лардың ерекше тобын бөліи
көрсетуге болады. Құмда өсуге бейімделген ... ... ... ... ... аударғанда sammos — құм), ... қүм ... ... ... ңүм ... ... жануарларга — кесірткелер,
жіңішкесаусақты сарышүнақ, түйе жатады.
Ылгал жетіспейтін белдеулерде, негізінген далалар мен ... ... кең ... Бұл ... қүрғақ және ыстық климат жағдайында
тоііырақтың жауьш суымен толық ... ... ... ... ... ... тұздарды көтеретін жогаргы агыстың басым болуы
тән. Натрий хлориді, кальций хлориді және т.б. тұздармен ... ... ... cop деи ... ... ... оның ... түздардан қабыршаңты ңабық ... ... ... ... ... Дец ... ... сода және калий сораңы, іюташник және ... ... ... өте ... ... ... ... пайдалануга мүмкіндік береді. Кейбір іалофиттер түздардың
артық мөлшерін ... ... ... ... немесе өзінің
ағзасьщд5 жинайды.
Тұзды тоиырақтарда тіршілік ететін жануарлард^ галофилдер деп ... ... ... ... ... ... - ... ортасы. Өсімдіктер ә| түрлі жануарлар үшін
басііана больш табылады. Ола| ағаш ... ... ... ... Агаш ... өсімдіктер көптеген шыр мауың тәрізді
өсімдіктер мен эпифиттер үшін ... ету ... ... ... ... емес олар басңа өсімдіктерді тек ... ... ... (орхидеялар, мүктер, қыналар жнё т.б. ... ... өзі әр ... ... дың ... қолайлы больш табылады.
Мысаль Малакка ормандарында бүғы мүйіз деи аталатыі ... Оның ... ... ... мен ... ... ... уақыт өк
келе онда өзіндік (тіиті жауын қүрттары қоныста нады) ... ... ... ... ... (өсімдіктер, жануарлар) үшін
олар мекендейтін ағза (иесі) ерекше тіршілік ету ортасы больш табылады. ... ... көи ... ... ... — БА. ... ЕН. Павловскиі
және т.б. болды. Көптеген иаразиттер толығынан дер лік ... ... ... ... ... даму ... иесінің ағзасында өтеді
Эволюция процесінде ііаразит пен ... ... ... ... қарым-
қатынастар ңальштасады. Бар лық ааразиттер екі тоіща ... ...... ... ... м& ... ааразиттер (кене, сүлік);
2) эндопаразиттер — ... ... ... ... ... ... көашілігі бактериялар,
вирустар, паразиттік ... ... де ... ... үшш ... міндетті
емес. Мысалы, миногалар ірі балықтардың денесінде ііаразитгі ... ... ... ұсақ ... қоректеніи жыртқыштық өмір сүруі де мүмкін.
Паразиттік түрде тіршілік ететш жануарлар мен өсімдіктерде анатомо-
морфологиялық және ... ... ... ... ңанаттары жойы-льш кетеді (бит,
бүрге). Жалиы үйымдасу ... ... ... барлық дерлік
ііаразит-терде арнайы бекіну мүшелері ііайда болады (ілгек-тер, соргыштар).
Көитеген паразиттердің өнімділігінің ... ... ... үшін ... сақтауга мүмкіндік береді. Аскарида 5-6 айда 50-60 млн. ... ... ... ... шамамен 600 млн. жұмыртқа салады және 18 жыл
өмір сүреді.

Пән: Экология, Қоршаған ортаны қорғау
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 29 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 700 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Ағзалар экологиясы (экология)13 бет
Микроорганизмдер. Микроорганизмдерге жалпы сипаттама39 бет
"Организмнің әрбір ағзаларының қалыпты микрофлоралары. Олардың маңыздылығы. Дисбактериоз."5 бет
10 сынып бағдарламасындағы элементтер химиясы курсы бойынша табиғатқа әсері бар деген негізгі тақырыптар бөліп алып, осы элементтердің адам ағзасымен, қоршаған ортамен байланысты экологиялық, химиялық және табиғатты қорғау ұғымдарының проблемалары негізінде бағдарламалар дайындау58 бет
Іш ағзаларының жарақатары7 бет
Ішімдіктің оқушылар ағзасы мен психикасына әсері10 бет
Ішімдіктің оқушылар ағзасы мен психикасына әсері жайлы7 бет
Абиотикалық факторлардың ағзаларға әсері.4 бет
Адам ағзасына әсер ететін фаторлар19 бет
Адам ағзасындағы макро және микроэлементтер80 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь